Copyright © by Difin SA

Warszawa 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie
całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione.

Książka ta jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie
im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim
lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty,
nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część,
rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo.

Koszty recenzji sfinansowane ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Recenzja:

Prof. UŁ Danuta Stawasz, Uniwersytet Łódzki

Redaktor prowadzący:

Renata Fleszar

Korekta:

Małgorzata Kryska-Mosur

ISBN 978-83-7930-036-5

Difin SA

Warszawa 2013

00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1

tel. 22 851 45 61, 851 45 62

fax 22 841 98 91

Księgarnie internetowe Difin:

www.ksiegarnia.difin.pl, www.ksiegarniasgh.pl

Skład i łamanie: DTP Service

Warszawa, tel. 22 663 47 67

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wstęp

Bezpieczeństwo stanowi od wielu lat przedmiot zainteresowania nauki i praktyki w wymiarze międzynarodowym, krajowym i lokalnym. Wynika to z faktu powszechności bezpieczeństwa jako jednej z podstawowych ludzkich potrzeb. Od zarania dziejów ludzie powoływali różne organizacje (włącznie z państwem) w celu zapewnienia ochrony własnego bytu, przetrwania, ale także w celu zapewnienia rozwoju wspólnot ludzkich na różnych poziomach ich organizacji. Współcześnie badanie bezpieczeństwa oraz opracowywanie konkretnych rozwiązań systemowych zyskują nowy wymiar w związku z ewolucją roli współczesnych państw, postępującymi procesami globalizacyjnymi, zmianą charakteru władzy publicznej, a w końcu zmiany relacji państwo–obywatel.

Coraz większego znaczenia w skutecznym zapewnieniu bezpieczeństwa nabierają wspólnoty lokalne, które we współpracy z administracją rządową poszukują efektywnych metod i sposobów projektowania systemów bezpieczeństwa. Badania nad bezpieczeństwem w wymiarze lokalnym wymagają zarówno studiów teoretycznych, jak też tworzenia rozwiązań praktycznych na potrzeby jednostek samorządu terytorialnego. Niniejsza publikacja stanowi, przynajmniej w pewnej części, odpowiedź na potrzeby studiów nad bezpieczeństwem w wymiarze lokalnym. Książka składa się z siedmiu części przygotowanych przez zespół autorski doświadczonych dydaktyków – pracowników Zakładu Bezpieczeństwa i Porządku Publicznego Instytutu Ekonomii i Administracji Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, którzy jednocześnie mają bogate doświadczenie w pracy bądź współpracy z administracją publiczną. Trzy pierwsze rozdziały książki stanowią podstawę teoretyczną, gdzie prezentowane są kwestie pojęciowe, definicyjne, omawiana jest rola i ewolucja współczesnego państwa w kontekście realizacji funkcji bezpieczeństwa, jak również kwestie lokalizmu i jego ewolucji, a także podstawy prawne, formy i zadania podmiotów uczestniczących w procesie ochrony osób i mienia. Dalsze rozdziały stanowią prezentację konkretnych rozwiązań instytucjonalnych i administracyjnych w obszarze bezpieczeństwa wspólnot lokalnych, w tym: zarządzanie kryzysowe jako realizacja obowiązku administracji samorządowej, funkcjonowanie systemu ochrony przeciwpożarowej, omówienie roli i zadań straży gminnych (miejskich) oraz określenie wpływu działań policji na bezpieczeństwo społeczności lokalnych. Prezentowana monografia ma charakter przede wszystkim dydaktyczny i adresowana jest do studentów kierunków: administracja, bezpieczeństwo wewnętrzne, bezpieczeństwo narodowe, politologia, zarządzanie (ze specjalnością zarządzanie publiczne), zarządzanie bezpieczeństwem.

Kielce, październik 2013

Marek Leszczyński

ROZDZIAŁ 1
Bezpieczeństwo jako przedmiot badań i kształcenia na poziomie wyższym

1.1. Bezpieczeństwo – podstawowe pojęcia

Praprzyczyną poszukiwania bezpieczeństwa są różnego rodzaju zagrożenia, zaś nauka o bezpieczeństwie jako dyscyplina naukowa podejmuje badania zagrożeń dla istnienia, rozwoju i normalnego funkcjonowania człowieka i organizacji społecznych¹. W ujęciu podmiotowym bezpieczeństwo dotyczy człowieka – bezpieczeństwo indywidualne, grup ludzi, różnych organizacji oraz sformalizowanych i terytorialnie rozpoznawalnych struktur administracyjnych i państwowych typu gmina, powiat, województwo, państwo, grupa państw, wówczas mamy do czynienia z bezpieczeństwem lokalnym, państwa, międzynarodowym². Możemy również podchodzić do badań nad bezpieczeństwem w układzie przedmiotowym, mówimy wówczas o bezpieczeństwie militarnym, politycznym, ekonomicznym, ekologicznym, społecznym, kulturowym³. J. Marczak określa bezpieczeństwo według znaczenia jako: stan, poczucie, proces, cel, wartość, potrzebę, strukturę. Można także mówić o potrzebie bezpieczeństwa według składników: negatywne (tylko przetrwanie), pozytywne (przetrwanie i swoboda rozwoju). Z punktu widzenia bezpieczeństwa narodowego jednym z najistotniejszych wydaje się być badanie relacji państwo–obywatel. Relacje te budowane są w oparciu o pewien system wartości, norm, przekonań, postaw. „(…) tworząc system aksjologiczny bezpieczeństwa narodowego należy dążyć do identyfikowania zbioru wartości odczuwanych, uznawanych, ale i realizowanych o charakterze operacyjnym, a nie życzeniowym”⁴. Wartości odnoszące się do bezpieczeństwa narodowego mają jednakże swój głęboki kontekst kulturowy i często także historyczny. Są one często wyznacznikiem nieprzekraczalnych granic tożsamości narodowej i odrębnego sposobu hierarchizowania celów i sposobów ich osiągania. Różne kręgi kultury opierają się na elementarnych wymiarach wartości: hierarchiczności – równości (elitaryzm – egalitaryzm), indywidualizmie – wspólnotowości (indywidualizm – kolektywizm), wysokiej tolerancji niepewności – niskiej tolerancji niepewności (unikanie niepewności lub stopień unikania ryzyka). „Bezpieczeństwo traktowane jest w krajach wysoko rozwiniętych jako dobro publiczne. Jedną z cech dóbr publicznych jest to, że zwiększenie konsumpcji tego dobra przez jednych nie może uszczuplać jego konsumpcji przez innych. Jest to konsumpcja, która powinna być zagwarantowana wszystkim obywatelom danego państwa. (…) Zmiana zagrożeń bezpieczeństwa powoduje, że państwa, chcąc zagwarantować swoim obywatelom bezpieczeństwo, w coraz większym stopniu muszą angażować się w gwarantowanie bezpieczeństwa poza granicami swojego państwa”⁵.

Istnieją zasadnicze różnice w podejściach badawczych i interpretacyjnych przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych zajmujących się bezpieczeństwem. Od bezpieczeństwa o charakterze globalnym, regionalnym i lokalnym po bezpieczeństwo ruchu drogowego, pracy, życia i różnych form współżycia. Brak bezpieczeństwa lub proces spadku jakiegoś poziomu bezpieczeństwa traktowane są jako zagrożenia, zjawisko i proces groźny dla istnienia, życia i jego perspektyw. Oddziaływanie zagrożeń badane jest przez nauki podstawowe i stosowane, teoretyczne i praktyczne – co wynika ze wspomnianej właściwości bezpieczeństwa jako obiektu badań, z faktu że bezpieczeństwo uwarunkowane jest przez wielorakie czynniki obiektywne i subiektywne, wewnętrzne i zewnętrzne, abstrakcyjne i konkretne, potencjalne i aktualne, konstruktywne i destrukcyjne, statyczne i dynamiczne, pozostające także wzajemnie w nierozerwalnych związkach. Ze względu na współczesne wyzwania cywilizacyjne i cechy współczesnego społeczeństwa świat doszedł do takiej sytuacji, że sam wytwarza zagrożenia swojej dalszej egzystencji i w otoczeniu wytwarza spiralę zagrożeń. Rozwój cywilizacyjny osiągnął poziom koniecznego holistycznego pojmowania czynników bezpieczeństwa. Podejście holistyczne pozwala dostrzec nowe własności zorganizowanych układów współzależnych elementów, co może prowadzić do efektu synergicznego.

Podejście holistyczne i dialektyczne, przekraczanie granic, wieloaspektowość i wykorzystywanie metodologii różnych nauk staje się wyznacznikiem tożsamości nauki o  bezpieczeństwie⁶. Aleksandra Skrabacz⁷ wskazuje, iż pojęcie bezpieczeństwa rozumieć można jako:

• stan niezagrożenia, spokoju, pewności,

• stan, który daje poczucie pewności i gwarancję jego zachowania oraz szansę na doskonalenie,

• pewność i brak zagrożenia fizycznego albo ochrona przed nim,

• rozumny standard życia,

• naczelną potrzebę człowieka i grup społecznych,

• podstawową potrzebę państw i systemów międzynarodowych,

• ciągły proces społeczny, w ramach którego podmioty działające starają się dostosować mechanizmy zapewniające im poczucie bezpieczeństwa,

• zarazem stan i proces, nie odznacza się jednak niezmiennością w dłuższych przedziałach czasu, ponieważ zależy od ruchomości układów sił.

Dalej wspomniana autorka podaje definicję bezpieczeństwa – „jest ono pierwotną, egzystencjalną i naczelną wartością i potrzebą każdego człowieka, warunkującą przeżycie i rozwój jednostki i grup społecznych. W celu wzmocnienia poczucia bezpieczeństwa ludzie jednoczą się oraz powołują państwo, jako najważniejszą formę organizacyjną, gwarantującą bezpieczeństwo”⁸.

Bezpieczeństwo ze względu na swój bardzo szeroki zakres pojęciowo-skojarzeniowy możemy postrzegać jako pewien stan: stan zagrożenia, spokoju, pewności⁹, wolności od zagrożeń strachu lub ataku¹⁰. Postrzeganie stanu bezpieczeństwa ma wymiar subiektywny i obiektywny. Stan ten, według D. Frei może przyjmować różne postaci, takie jak¹¹:

• stan braku bezpieczeństwa (wtedy gdy występuje duże rzeczywiste zagrożenie, a diagnoza tego zagrożenia jest prawidłowa);

• stan obsesji (gdy nieznaczne zagrożenie pojmuje się jako duże);

• stan fałszywego bezpieczeństwa (ma miejsce, gdy zagrożenie jest poważne, a jego postrzeganie jest niewielkie);

• stan bezpieczeństwa (gdy zagrożenie jest nieznaczne, a jego diagnoza i postrzeganie prawidłowe).

Bezpieczeństwo przedstawiane bywa również jako proces¹², w którym stan bezpieczeństwa i jego organizacja podlegają dynamicznym zmianom stosownie do naturalnych zmian uwarunkowań bezpieczeństwa. Nie istnieje zatem coś takiego jak stałe, zagwarantowane bezpieczeństwo. Bezpieczeństwo jako proces oznacza ciągłą działalność jednostek, społeczności lokalnych, państw czy organizacji międzynarodowych w tworzeniu pożądanego stanu bezpieczeństwa¹³. Inne jeszcze spojrzenie na bezpieczeństwo prezentuje R. Kuźniar: „…w powodzi haseł w rodzaju po pierwsze gospodarka lub po pierwsze człowiek, szybko zapominamy, iż fundamentem tego wszystkiego po pierwsze jest bezpieczeństwo. Jest ono pierwotną, egzystencjalną potrzebą jednostek, grup społecznych, wreszcie państw. Idzie przy tym nie tylko o przetrwanie integralności czy niezawisłości, lecz także o bezpieczeństwo rozwoju, który zapewnia ochronę i wzbogacenie tożsamości jednostki czy narodu. Owo bezpieczeństwo zależy od tego co się dzieje wokół nas, od środowiska zewnętrznego, z którego mogą pochodzić ewentualne zagrożenia, zależy także od nas samych – naszego zdrowia i gotowości sprostania tym zagrożeniom”¹⁴. Według J. Stańczyka bezpieczeństwo ma dwa główne składniki: gwarancję nienaruszonego przetrwania danego podmiotu (jednostki) oraz swobodę jego rozwoju. Ten sam autor jako istotę bezpieczeństwa pojmuje pewność: „…istotą opartego na gwarancjach i nienaruszonego przetrwania i swobodach rozwojowych bezpieczeństwa jest pewność. Pewność jest bowiem warunkiem obu tych składników, a może być ona obiektywna lub subiektywna. Bezpieczeństwo w syntetycznym ujęciu można więc określić jako obiektywną pewność gwarancji nienaruszonego przetrwania i swobód rozwojowych”¹⁵. K. Żukrowska określa bezpieczeństwo jako stan, w którym nie ma zagrożeń. Przy czym zdaniem tej autorki występują tzw. „twarde” i „miękkie” gwarancje bezpieczeństwa. Gwarancje „twarde” odnoszą się do sfery militarnej, zaś „miękkie” do sfery pozamilitarnej¹⁶. Jednocześnie wspomniana autorka dzieli zagrożenia dla bezpieczeństwa na pięć grup: inwazję zewnętrzną (przeprowadzona przez kraj sąsiedzki, przeprowadzona przez kraj niegraniczący z terytorium kraju podbitego), kataklizmy wewnętrzne (zaraza, powódź, susza, trzęsienie ziemi, efekty awarii potencjałów nuklearnych, efekty wadliwej polityki gospodarczej, koszty społeczne, głód, choroby, utrata stabilności sektora budżetowego, lecznictwa, systemu emerytalnego, szkolnictwa, efekty w postaci przenoszenia się napięć społecznych, w tym chorób, migracji, czasowego masowego exodusu), zagrożenia typu terrorystycznego, zagrożenia ekologiczne (własne, zewnętrzne, transmitowane), przenoszenie się w skali międzynarodowej pewnych negatywnych zjawisk różnej natury (m.in. pojawianie się i przenoszenie nowych chorób, skutki kryzysów finansowych, skutki złej polityki narodowej krajów Unii Gospodarczej i Walutowej dotyczących finansów publicznych, negatywne skutki zwyżkujących i wahających się cen surowców)¹⁷.Dalej autorka zauważa, iż „Równowaga sił stała się podstawą do negocjacji na temat redukcji potencjałów wojskowych i współpracy przy demilitaryzacji gospodarki, umiędzynarodowieniu przedsiębiorstw zbrojeniowych i stworzeniu struktur współpracy o zróżnicowanej formie integracji politycznej i wojskowej. Sfera gospodarki (stabilność gospodarcza i polityczna, dobrobyt oznaczający grubą warstwę średnią, liberalizacja wewnętrzna i międzynarodowa) zdecydowała o wzroście bezpieczeństwa wewnętrznego każdego kraju, co przeniosło się bezpośrednio na tworzenie koncepcji warunków dla bezpieczeństwa międzynarodowego. Trudno jednoznacznie ocenić, który z wymienionych procesów rozpoczął się wcześniej. Nie będzie błędem, jeżeli stwierdzimy, że zachodziły one równolegle. Rozbudowa i stabilność bezpieczeństwa międzynarodowego wymaga uprzednio ustabilizowania stosunków wewnętrznych w krajach tworzących ten system”¹⁸. Bezpieczeństwo rozpatrywane jest także jako potrzeba o charakterze elementarnym. „Potrzeby bezpieczeństwa stają się bardzo palące w życiu społecznym, ilekroć powstaje rzeczywiste zagrożenie prawa, porządku, władzy. Można się spodziewać, że u większości istot ludzkich zagrożenie chaosem czy nihilizmem spowoduje regresję od wszelkich potrzeb wyższego rzędu do silniejszych potrzeb bezpieczeństwa”¹⁹. Jerzy Jaskiernia zauważa, że „bezpieczeństwo jest naczelną potrzebą człowieka i zbiorowości ludzkiej. Jego zakres ewoluuje, podążając za rozwojem coraz to nowych zagrożeń. Te natomiast określane są przez rozwój cywilizacyjny, chodzi przy tym zarówno o postęp naukowo-techniczny, jak i zmiany w indywidualnej i społecznej świadomości. Przybywa dzidzin przedmiotowo wyodrębnionego bezpieczeństwa (polityczne, ekonomiczne, socjalne, ekologiczne, informatyczne etc.)”²⁰.W 1948 roku Hans Morgenthau w pracy Polityka między narodami: Walka o potęgę i pokój, poparł „realizm polityczny”, który, jego zdaniem kroczy po śladach rys w naturze ludzkiej i przez to stosunki międzynarodowe są walką między państwami opartą na realistycznych kalkulacjach relatywnej potęgi. Bezpieczeństwo, według szkoły realistycznej, zależy od siły, a w szczególności od siły wojskowej, która dostarcza zdolności, by przymusić innych do określonego zachowania. Morgenthau zdefiniował bezpieczeństwo jako „bezpieczeństwo narodowe” stanowiące „(…) integralność narodowego terenu i instytucji” . Uważał, że „Polityka międzynarodowa, jak cała polityka, jest walką o siłę (ang. power)”²¹. W świecie istnieje system suwerennych i uzbrojonych państw stojących naprzeciwko siebie. Ponieważ polityka światowa jest anarchią międzynarodową to, zgodnie z myśleniem realistycznym, czymś zupełnie naturalnym jest podjęcie przez państwa niezadowolone ze swego stanu posiadania prób przesunięcia równowagi międzynarodowej przy użyciu siły. Według neorealistów jedyną rozsądną reakcją na takie próby jest stworzenie siły równoważącej i jej inteligentne wykorzystanie w celu zapewnienia obrony narodowej i odstraszenia potencjalnych agresorów. Konieczne jest zagwarantowanie skutecznej równowagi sił jako jedynego sposobu na utrzymanie pokoju i zapobieganie wojnie²².

Fundamentalne znaczenie dla myślenia realistycznego mają przy tym idee „interesu narodowego” i „bezpieczeństwa narodowego”. Różne definicje bezpieczeństwa narodowego uwidaczniają jednak wieloznaczność tego ostatniego pojęcia. Zdzisław Nowakowski (2007) wymienia tu różne interpretacje pojęcia bezpieczeństwa narodowego.

Walter Lippmann w 1943 roku stwierdził, że „Naród jest bezpieczny, kiedy nie musi poświęcić swoich słusznych interesów, by uniknąć wojny i jest w stanie, będąc wyzwanym, zachować je przez wojnę”²³.

Arnold Wolfers w jednej z późniejszych prac (1962) uznał, że „Bezpieczeństwo, w obiektywnym sensie, mierzy nieobecność zagrożeń dla nabytych wartości, w subiektywnym sensie, nieobecność strachu, że takie wartości będą zaatakowane”²⁴.

Frank N. Trager i F.N. Simonie w 1973 roku uznali, że „Bezpieczeństwo narodowe jest częścią rządowej polityki posiadającej swój cel w tworzeniu narodowych i międzynarodowych politycznych warunków sprzyjających ochronie lub poszerzeniu żywotnych narodowych wartości przeciw istniejącym i potencjalnym przeciwnikom”²⁵ .

Michael H.H. Louw stwierdził w 1978 r.: „Bezpieczeństwo narodowe obejmuje tradycyjną politykę bezpieczeństwa, jak również działania niemilitarne państwa, służące zapewnieniu jego całkowitej zdolności do przetrwania jako jednostka polityczna, tak, aby mogło użyć wpływu i zrealizować swoje wewnętrzne i międzynarodowe cele²⁶.

Sam Sarkesian zauważył w pracy U. S. National Security: Policy Makers, Processes, and Politics, że „Bezpieczeństwo narodowe jest utrzymującym się przekonaniem większości obywateli, że naród posiada wystarczające zdolności wojskowe i efektywną politykę, by powstrzymać jego przeciwników przed skutecznym użyciem siły, uniemożliwiającej narodowi realizację jego interesów narodowych”²⁷.

Współcześnie, na początku XXI wieku, termin „bezpieczeństwo narodowe” jest stosowany w wielu krajach do opisu zarówno pojęcia, jak i sposobu podejścia do ochrony i obrony narodu, a także określonych programów i działań podjętych z zamiarem osiągnięcia tego ważnego celu²⁸.

Poglądy głoszące potrzebę poszerzenia zakresu przedmiotowego bezpieczeństwa występowały już wcześniej, ale ich wpływ zwiększał się stopniowo wraz z malejącym znaczeniem realistycznego myślenia związanego z zanikającą zimną wojną i rozwijającymi się krytycznymi studiami strategicznymi²⁹. Zakończenie zimnej wojny i rozwój globalizacji zmieniły środowisko bezpieczeństwa. Zakres zainteresowań teoretycznych bezpieczeństwem rozszerzał się w odpowiedzi na te zmiany w połączeniu z wysiłkami redefiniowania pojęcia bezpieczeństwa. W szczególności efektywne wysiłki podjęła politologia, która, wykorzystując dorobek antropologii, socjologii i ekonomii oraz metod behawioryzmu i strukturalizmu, realizowała badania określane jako peace research, peace studies lub peace and conflict studies, rozpoznając istotę wojen i bezpieczeństwa międzynarodowego oraz niewojskowe środki kształtowania ładu pokojowego³⁰. Także w Polsce zainteresowania badaczy objęły kwestie pokojowego współistnienia, zbrojeń i rozbrojenia oraz ich wojskowych, politycznych, gospodarczych i społecznych konsekwencji, jak również teoretyczne zagadnienia bezpieczeństwa międzynarodowego (Janusz Stefanowicz, Ryszard Zięba) i modeli bezpieczeństwa (Stanisław Bieleń, Zbigniew Berent, Janusz Gilas)³¹.

Nowe myślenie o bezpieczeństwie rozkwitło w związku z zakończeniem zimnej wojny i opublikowaniem nowatorskiej pracy Barry’ego Buzana Ludzie, państwa i strach, prezentującej „zakres międzynarodowych studiów bezpieczeństwa w postzimnowojennym porządku”³². Odnośnie do koniecznych warunków bezpieczeństwa, Buzan analizuje rodzaje zagrożeń bezpieczeństwa i opisuje jego pięć obszernych sektorów: wojskowy, polityczny, społeczny, ekonomiczny i ekologiczny, czym popiera wielowarstwowe podejście do bezpieczeństwa zachowujące realistyczny paradygmat, ale ze znacznie rozszerzonym ujęciem natury bezpieczeństwa³³. Z kolei L. Korzeniowski dokonał uporządkowania sfery pojęciowej związanej z bezpieczeństwem, przytaczając szereg definicji i podejść³⁴: „Bezpieczeństwo oznacza pewien stan obiektywny polegający na braku zagrożenia, odczuwany subiektywnie przez jednostki lub grupy³⁵. Dla filozofa W. Tulibackiego bezpieczeństwo stanowi konfigurację sytuacji, zdarzeń, faktów, stanów rzeczy niezależnych od ludzi i od ludzi zależnych. „Bezpieczeństwo, tak rozumiane, poprzedza więc inne wartości, tak samo jest jedną z wartości podstawowych, spełniając rolę instrumentalną dla powstania i istnienia wartości materialnych i duchowych”³⁶.

Viktor Porada definiuje stan bezpieczeństwa jako system wzajemnie związanych
i w różnym stopniu wywierających wpływ czynników i ich własności, mających wpływ na powstanie, rozwój i rezultaty społecznych zjawisk, które negatywnie wpływają na zdrowie, życie i wszelkie inne wartości w konkretnym społeczeństwie (ustrój społeczny, wolność, wiarę, mienie itp.)³⁷. Negatywne zjawiska są z reguły opisane i spenalizowane³⁸ w państwowej legislatywie.

Znaczenie nadane tutaj terminowi „bezpieczeństwo” wiąże to pojęcie z przedmiotami oznaczonymi przez tę nazwę (z desygnatami tej nazwy). Ogół tych przedmiotów (desygnatów) stanowi zakres nazwy. Słowo „bezpieczeństwo” wywodzone bywa z łacińskiego sine cura (securitas)³⁹, a we współczesnych słownikach oznacza „stan niezagrożenia, spokoju, pewności”⁴⁰ lub „stan psychiczny lub prawny, w którym jednostka ma poczucie pewności, oparcie w drugiej osobie lub w sprawnie działającym systemie prawnym; przeciwieństwo zagrożenia”⁴¹. Tak więc desygnatami zakreślającymi zawartość pojęcia „bezpieczeństwo” jest zbiór przeciwieństw „zagrożenia”. Bezpieczeństwo nierozerwalnie związane jest także z władzą; można mówić nawet o bezpieczeństwie władzy, w aspekcie wykonywania przez nią określonych funkcji. „Bezpieczeństwo władzy w warunkach demokracji konstytucyjnej oznacza bezpieczeństwo procesu jej wyłaniania i sprawowania, a w tym szczególnie stworzenie warunków podejmowania decyzji politycznych ukierunkowanych na zapewnienie funkcjonowania państwa. W takim ujęciu polityka bezpieczeństwa jest sferą aktywności państwa, podlegającą ochronie przez powoływane do realizacji tego zadania instytucje z uwagi na jej przedmiot – bezpieczeństwo, określany tu w kategorii ważnego interesu publicznego. Gdyby zatem podjąć próbę zarysowania sposobu pojmowania interesu bezpieczeństwa politycznego, to byłby on ujmowany w dwu znaczeniach. Z jednej strony jako cel polityki bezpieczeństwa, z drugiej zaś jako kryterium działania władzy (wymogi „bezpiecznego rządzenia”)⁴².

1.2. Państwo narodowe i jego ewolucja

Mimo odchodzenia w ostatnich latach o państwowocentrycznego podejścia do bezpieczeństwa państwo pozostaje nadal głównym architektem w tworzeniu systemu bezpieczeństwa. Do tradycyjnych funkcji państwa zalicza się także zapewnienie bezpieczeństwa zewnętrznego, bezpieczeństwa wewnętrznego, wymiaru sprawiedliwości, utrzymanie szkolnictwa i kształtowanie systemu pieniężnego⁴³. Ciekawą analizę nad roli i ewolucji państwa narodowego i jego funkcji w Europie przeprowadziła J. Polakowska-Kujawa, która zauważa, że „pojęcie państwo narodowe sugeruje istnienie pewnych relacji między »narodem« i »państwem«, zwraca uwagę na znaczenie legitymizacji władzy sprawowanej nad pewną zbiorowością, zamieszkującą określone terytorium. Pojęcie to odnosi się do społeczeństw, które mają ukształtowaną świadomość narodową i identyfikują się z narodem i państwem”⁴⁴. Prowadzone obecnie dyskusje o przyszłości państw narodowych nie tylko dotyczą ich istnienia i stopnia suwerenności, ale analizowane są zmiany w realiach politycznych i ekonomicznych współczesnego świata. Analiza dotyczy czynników zewnętrznych i wewnętrznych, które decydują o możliwościach realizacji przez państwa narodowe od dawna przypisywanych im funkcji, które w Europie od chwili powstawania państw narodowych, traktowane są jako oczywiste⁴⁵. Pozostaje bardzo ważne pytanie, na ile tradycyjne funkcje związane z ochroną, obroną, trwaniem narodu, ciągłością historyczną władzy są niezbywalnie przypisane do państwa narodowego, a jaką ich część można pod pewnymi warunkami przekazać na inne, międzynarodowe szczeble organizacji. Katalog pytań dotyczących przyszłości państwa narodowego, w kontekście zmian globalizacyjnych sformułował m.in. B. Jessop⁴⁶:

• na ile i czy małe państwa narodowe są w stanie poradzić sobie z poważnymi problemami globalnymi?

• czy państwa duże, często wielonarodowe, są w stanie rozwiązać problemy społeczne, ekonomiczne i polityczne w tak dużej skali? Czy są w stanie przeciwstawić się aspiracjom do posiadania własnych państw przez zbiorowości mające cechy narodu i dążące do posiadania własnego państwa na zamieszkiwanym przez te narody terytorium?

• czy państwa narodowe są w stanie kontrolować działające w skali światowej organizacje gospodarcze, międzynarodowy kapitał i światowy rynek, czy są bezradne wobec zmian, jakie zachodzą w związku z procesami globalizacji?

• czy państwa narodowe są w stanie rozwiązywać problemy związane z nowymi formami ryzyka, o charakterze globalnym, a nie tylko lokalnym? Jak mogą sobie poradzić z problemami ekologicznymi, z międzynarodową przestępczością?

• czy zagrożenia związane z nowymi formami terroryzmu i konfliktami między narodami mogą być współcześnie rozwiązane w oparciu o uzgodnienia woli suwerennych państw narodowych?

• czy zmiany dotyczące tożsamości obywateli w związku ze wzmożonymi migracjami będą wpływały na osłabienie identyfikacji z państwami narodowymi?

Zasadniczą kwestią w dyskusji o przyszłości państwa narodowego pozostaje docelowy model integracji państw narodowych i czy Unia Europejska może stanowić taki model dla innych państw (w kontekście przyjmowania nowych członków), czy należy poszukiwać alternatywnych rozwiązań. Pojawiająca się krytyka instytucji Unii Europejskiej dotyczy zwłaszcza nadmiernej biurokracji, małej elastyczności działań, niskiej efektywności przy wdrażaniu polityki spójności, a zwłaszcza swoistego bezwładu w reagowaniu na sytuacje nadzwyczajne. Często znaczenie dyskusji dotyczących przyszłości państw narodowych jest bagatelizowane, należy wspomnieć, że nie chodzi w nich jedynie o tworzenie teoretycznych koncepcji przyszłości, ale „o istotne dla przyszłych pokoleń kwestie, które będą decydowały o demokratycznym charakterze międzynarodowego ładu politycznego, o ładzie, ekonomicznym i społecznym w skali narodowej, regionalnej i światowej”⁴⁷. Dyskusje wokół roli państwa narodowego, pomniejszania jego uprawnień kosztem instytucji międzynarodowych, są o tyle istotne, iż przyzwolenie na ten proces rozstrzyga o związku władzy politycznej z określonym terytorium i narodem, o tym, czy formalnie suwerenne państwa narodowe będą posiadać realną kontrolę nad obszarami położonymi w uznanych granicach, czy pozostaną najwyższą formą organizacji zbiorowości ludzkich. Poza tym dyskusje te są ważne w związku z potrzebą poszukiwania optymalnych rozwiązań gwarantujących demokratyczny charakter instytucji międzynarodowych⁴⁸. J. Halmann porównał państwo do przedsiębiorstwa, co jest symptomatyczne ze względu na postępującą „ekonomizację” w stosunkach państwo–obywatel oraz kreowaniu polityk publicznych. Firma kreuje tożsamość koropracyjną. Traktuje on (J. Halman) tożsamość społeczeństw zamieszkujących określone terytoria jako podstawę legitymizacji wyłączności kontroli określonego terytorium przez państwa narodowe. Tę tożsamość reprezentują społeczności reprezentujące różne kultury, języki, wartości, zwyczaje identyfikujące się z państwem. Mimo ewolucji „stare” europejskie społeczeństwa są bardzo silnie zakorzenione we własnej tożsamości narodowej, czują się związane z danym terytorium, mają poczucie wspólnoty historycznej i wspólnoty doświadczeń narodowych. Europa pozostaje tą częścią świata, w której państwa reprezentują narody różniące się między sobą etnicznością, w której przynależność do narodu gwarantuje pochodzenie etniczne lub pełna asymilacja, a nie obywatelstwo⁴⁹. Jednocześnie wraz z nasilaniem się procesów migracyjnych obserwujemy równoległy proces „rozmywania się” poczucia wspólnoty narodowej. Migracje wywołały poważne dyskusje dotyczące zagrożeń tożsamości narodów europejskich, roli państw narodowych i troski o utrzymanie tożsamości. Migracje kształtują nowy obraz i strukturę społeczeństw europejskich, w „starych” społeczeństwach europejskich, które przeszły proces sekularyzacji (zwłaszcza Skandynawia, Francja, W. Brytania) pojawiają się nowe wspólnoty religijne (islam, buddyzm, wierzenia afrykańskie), odnoszące się do innych azymutów moralnych i odmiennych systemów wartości. Współczesne społeczeństwa europejskie w coraz mniejszym stopniu tworzą wspólnotę narodową silnie utożsamiającą się z danym państwem narodowym.

Samo obywatelstwo nie gwarantuje odczuwania wspólnoty z narodem ani silnej identyfikacji z państwem, zwłaszcza wśród coraz liczniejszych i nieasymilujących się imigrantów, zorientowanych na demonstrowanie swojej kulturowej odmienności. Obywatelstwo może oznaczać jedynie formalny kontrakt nieprzekładający się na utożsamianie się ani z narodem, ani państwem. Określając prawa i obowiązki, państwa europejskie zobowiązują się do zapewnienia bezpieczeństwa, równości i wolności, co przekłada się na politykę zorientowaną na budowanie wspólnego dobrobytu, dostęp do edukacji, ochrony zdrowia i zabezpieczeń społecznych⁵⁰. Dla części obywateli, zwłaszcza dla imigrantów, na tym może się kończyć ich związek z państwem, na terenie którego przebywają, traktują je jak swoisty hipermarket z dobrami publicznymi, gdzie dokonuje się bezimienny, pozbyty emocji akt kupna–sprzedaży. Państwo dobrobytu oferuje wysoki poziom bezpieczeństwa socjanego do wszystkich obywateli, przy czym wiele emocji budzi postawa owych „klientów hipermarketu”. Czy imigranci, świadomie nie identyfikując się z państwem swojego pobytu, nie przyczyniają się do dezintegracji wspólnoty i procesów rozpadu państwa narodowego?

1.3. Suwerenność państwa narodowego

„Zwykle jednym zdaniem wyraża się pragnienie posiadania przez ludzi wolności i bezpieczeństwa. Tradycyjnie uznaje się, że warunkiem trwałości demokracji jest istnienie pewnego zakresu swobód i praw politycznych, obywatelskich, ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych. Państwo zarówno ustanawia, jak i gwarantuje dochowywanie porządku społecznego, chroni bezpieczeństwo ludności na jego terytorium od wszelkich zagrożeń wewnętrznych (przestępczości) oraz zewnętrznych (agresji)”⁵¹ Ograniczenie suwerennego charakteru władzy publicznej w granicach państw narodowych nie musi oznaczać takiej organizacji władzy, która nie będzie się odnosiła do żadnego terytorium i będzie stanowić władzę słabą, niewydolną, rozproszoną. Społeczeństwo sieciowe, postmodernistyczne poszukuje nowych form organizacji, ale są to organizacje odnoszące się jednak do pewnego terytorium fizycznego. „Mimo postępującej integracji i dynamiki tworzenia ugrupowań integracyjnych suwerenność pozostaje wyłącznym atrybutem państw i stanowi o istocie państwowości”⁵². Jak słusznie twierdzi J. Polakowska-Kujawa władza związana z Unią Europejską również odnosi się do konkretnego terytorium. Ten rodzaj władzy politycznej o charakterze ponadnarodowym, a nie rząd światowy jest bardziej realną perspektywą dla różnych obszarów kulturowych świata. Model integracji obowiązujący w Europie, z poszanowaniem różnorodności tradycji, historii, tożsamości, jednak oparty o wspólne korzenie demokratyczne, może być wskazówką dla wielu regionów świata w poszukiwaniu optymalnych dróg budowania wspólnoty ponadnarodowej w dobie globalizacji, mimo obecnej krytyki instytucji europejskich, wynikającej z ich „przeregulowania”. „Analiza przyszłości państw narodowych lub państw-narodów wymaga szerokiego spojrzenia poza państwo, ponieważ współczesne państwa poza władzą realizowaną na określonym obszarze wobec społeczeństwa ten obszar zamieszkującego są uwikłane w różne zewnętrzne struktury polityczne. W związku z tym rozważania na temat przyszłości państwa narodowego wymagają analizy zmian, jakie zachodzą w ramach samego państwa (sił społecznych, ich interesów, priorytetów, dążeń, adaptacji do nowych wyzwań, relacji z innymi państwami i miejsca w międzynarodowych instytucjach politycznych i gospodarczych)”⁵³. Obecnie trudno jest głosić tezę o utracie przez państwa europejskie kompetencji na rzecz instytucji i struktur międzynarodowych. Między poszczególnymi państwami istnieją istotne różnice między zakresem interwencjonizmu państwowego, otwartości na obcy kapitał, unifikacji kulturowej. Proces globalizacji jest także w istotnym stopniu ograniczany i przyspieszany w zależności od ładu społecznego, gospodarczego i politycznego, do którego ta polityka prowadzi⁵⁴. O wiele trudniej określić wpływ globalizacji na suwerenność stanowienia i decyzji państwa narodowego niż konsekwencje przynależności do struktur takich jak Unia Europejska czy NATO. Wynika to przede wszystkim z nieprzewidywalności i kierunków globalizacji, która kształtuje nie tylko relacje zewnętrzne państwa, ale zmienia charakter i model oraz strukturę konsumpcji, model wzorców społecznych, kulturowych, religijnych. Wszelkie zmiany i procesy związane z integracją europejską mają charakter zamierzony, są jasno określone co do celów i konsekwencji, wiążą się z działalnością konkretnych instytucji międzynarodowych, są jasno określone w ramach prawnych, a co ważne podlegają kontroli politycznej i społecznej w ramach mechanizmów demokratycznych. Różnica między skutkami procesu integracji europejskiej i globalizacji dla suwerenności państw narodowych przejawia się m.in. w tym, iż w przypadku integracji państwa narodowe rezygnują z części swojej suwerenności za przyzwoleniem społecznym, w ramach obowiązującego sytemu prawno-instytucjonalnego, a także w ramach kontroli władzy w warunkach państwa demokratycznego. Globalizacja przebiega często poza kontrolą jakiejkolwiek władzy czy instytucji, grupy interesu, które kreują ten proces są anonimowe i trudne do identyfikacji w ramach istniejących ram instytucjonalnych. Państwo narodowe może czuć się zagrożone skutkami globalizacji, można nawet postawić tezę, iż globalizacja w radykalnej formie skutkować będzie „rozmontowaniem” państwa narodowego. Jednakże obserwujemy również proces obrony państwa narodowego, zwłaszcza w krajach o bogatej kulturze i tradycji, silnych tradycjach patriotycznych. Istnieje także inny powód do kwestionowania perspektywy pomniejszania znaczenia państw narodowych i ich roli w realizacji ważnych celów społecznych i gospodarczych. Coraz częściej pojawiają się poglądy rewidujące wcześniejsze (naznaczone przez politykę M. Thatcher i R. Reagana) przekonanie, iż sektor prywatny jest zawsze lepszy od publicznego w rozwiązywaniu problemów natury gospodarczej, zaś społeczeństwo obywatelskie stanowi anitidotum na wszelkie kwestie społeczne. Polityka liberalna tradycyjnie marginalizuje rolę państwa w rozwiązywaniu obydwu grup problemów, chcąc sprowadzić jego rolę do tworzenia prawa, przestrzegania porządku i dbania o interesy prywatnego kapitału. Bolesne doświadczenia krajów rozwijających się świadczą, iż słabość państwa w żadnym razie nie sprzyja rozwiązaniu wielu kwestii społecznych, jak: bieda, dostęp do wody pitnej, edukacji, służby zdrowia. Słabe państwa narodowe nie dają w żadnym razie poczucia bezpieczeństwa swoim obywatelom, a w skrajnych przypadkach są one zakładnikiem grup interesów związanych z wielkim kapitałem bądź organizacjami przestępczymi (watro wspomnieć o prymitywnej eksploatacji zasobów naturalnych w krajach Ameryki Południowej czy Afryki). Francis Fukuyama twierdzi, że „uwiąd funkcji państwa w krajach biednych w coraz większym stopniu dotykać zaczyna świat rozwinięty”⁵⁵. Jako terytoria, na których istnieją dysfunkcjonalne i słabe państwa F. Fukuyama wymienia Bałkany, Kaukaz, Bliski Wschód, Azję Środkową i Południową. Tego typu państwa znajdują się także na terytorium Afryki i Ameryki Południowej. Autor uważa, że warunkiem ładu światowego, stabilizacji i bezpieczeństwa jest budowa silnych państw narodowych.

Twierdzenie o braku znaczenia państw narodowych w związku z procesem integracji regionalnej i globalizacji na aktualnym etapie zmian zachodzących w świecie można traktować jako pozbawioną podstaw, ponieważ ich rola jako realizujących funkcję władczą wobec społeczeństwa ciągle jest istotna. Współczesne państwa narodowe odgrywają ważną rolę w kontrolowaniu mechanizmów rządzenia, gwarantują integrację terytorialną, ład społeczny, polityczny, gospodarczy. Państwa podejmują wszelkie decyzje dotyczące finansów, budżetu, polityki gospodarczej. Analiza suwerenności państw narodowych w kontekście globalizacji prowadzi do wniosku, iż wielkość państw i poziom rozwoju gospodarczego mają znaczenie dla stopnia ich suwerenności. Jednak w przypadku państw zintegrowanych w Unii Europejskiej czynnik wielkości nie przesądza o poziomie suwerenności⁵⁶. Zakres suwerenności poszczególnych państw jest przedmiotem wspólnych ustaleń i kompromisu, rezygnacja z części własnej suwerenności dokonuje się w zamian za „coś”, czyli gwarancje zabezpieczenia interesów danego państwa wobec pozostałych partnerów z Unii Europejskiej. Małe kraje Unii Europejskiej mają dużo lepsze gwarancje dotyczące własnej suwerenności niż duże pod względem obszarowym i demograficznym ubogie kraje pozostające poza strukturami organizacji ponadnarodowych. Utrata części suwerenności współcześnie stanowi raczej element racjonalnego, wykalkulowanego wyboru danego państwa i jest warunkiem uczestniczenia w międzynarodowej grze interesów. Członkostwo w Unii Europejskiej stanowi także „bufor” przed negatywnymi skutkami globalizacji. Państwa narodowe są zaskakiwane faktami i wydarzeniami, nad którymi nie mają pełnej kontroli z powodu globalizacji, a nie integracji w formie Unii Europejskiej. Tendencje tego typu przejawiają się jako pomniejszenie wpływu państw narodowych na życie gospodarcze, brak kontroli rynków finansowych, konieczność tolerowania zjawisk niekorzystnych dla państwa – uprzywilejowania kapitału finansowego kosztem przemysłowego, konsumpcji kosztem inwestycji długookresowych⁵⁷. W odniesieniu do państw narodowych globalizacja w coraz większym stopniu będzie pomniejszała rolę organów władzy państwowej w kontrolowaniu procesów gospodarczych, politycznych, społecznych i kulturowych. Określane jest to przez Jessopa jako pomniejszanie znaczenia terytorium państwa dla podejmowania decyzji. Poza organami państwa ważne decyzje w wymiarze ekonomicznym, społecznym, politycznym podejmują Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) oraz Międzynarodowa Organizacja Pracy. Poza państwową kontrolą są trendy kulturowe tzw. megatrendy cywilizacyjno-kulturowe i ich nośnik – Internet, w dużym stopniu media reprezentowane przez wielkie koncerny medialne także są poza kontrolą państwa, treści odbierane przez telewizję satelitarną są nadawane zwykle poza terytorium danego państwa. Państwa narodowe odgrywają ciągle dominującą rolę, jednak coraz częściej mówi się o pomniejszaniu obszarów rządzenia przez organy państwa, o zastępowaniu rządów państwa przez ponadnarodowe instytucje Unii Europejskiej, co ma wpłynąć na zwiększenie konkurencyjności Europy oraz przyspieszenie procesu pomniejszania dystansu cywilizacyjnego i poziomu rozwoju gospodarczo-społecznego między Europą Zachodnią a Środkowo-Wschodnią⁵⁸. „Mimo, że doświadczenia państw członkowskich w Unii Europejskiej rodzą wątpliwości, czy instytucje unijne w dostatecznym stopniu potrafią bronić interesów państw członkowskich w konfliktach gospodarczych i politycznych z innymi państwami, to jednak takie funkcje jak obrona interesów i reprezentacji wszystkich państw w niej zintegrowanych na arenie międzynarodowej mogą być realizowane skutecznie”⁵⁹.

1.4. Decentralizacja państwa – nowy wymiar zadań publicznych

Państwo narodowe pozostaje podmiotem decyzyjnym w głównych kwestiach dotyczących polityki bezpieczeństwa zewnętrznego, stosunków zewnętrznych, prowadzenia polityki w różnych jej wymiarach na szczeblu makro, równolegle obserwujemy proces regionalizacji i decentalizacji państwa. Proces regionalizacji to wzmacnianie znaczenia terenu względem centrum decyzyjnego z jednoczesnym przekazywaniem części zadań i kompetencji. Decentralizacja państwa zaś powinna wiązać się także z przekazywaniem środków na zadania dla samorządów z jednoczesnym wzmocnieniem więzi społecznych na poziomie lokalnym, ponadlokalnym i regionalnym. Jednym z negatywnych skutków globalizacji jest dezintegracja wspólnot narodowych, grup społecznych, dezintegracja rodzin. Regionalizacja i decentralizacja, która wzmacnia wspólnoty terytorialne stanowi odwrotny proces, próbujący powstrzymać negatywne skutki globalizacji. W Polsce pod koniec lat dziewięćdziesiątych podjęto trud zmiany ówczesnej organizacji terytorialnej państwa wraz ze zmianą sposobu dystrybucji niektórych usług publicznych (takich jak oświata i służba zdrowia). Nowy podział obowiązujący od 1 stycznia 1999 roku wprowadził 16 samorządowo-rządowych województw, 208 powiatów ziemskich, 65 powiatów grodzkich (miasta) oraz utrzymał 2489 gmin (wprowadzonych ustawą z dnia 8 marca 1990 r.). Wszelkie działania podejmowane w państwie powinny służyć interesom ogółu obywateli i wykazywać się celowością. W przypadku omawianej reformy można wyróżnić następujące cele⁶⁰: „zwiększenie sterowalności państwa poprzez przeniesienie wielu zadań i kompetencji z poziomu władzy centralnej do województw, powiatów i gmin, a tym samym skupienie aktywności władz centralnych na problemach strategicznych z punktu widzenia funkcjonowania państwa, uporządkowanie systemu terytorialnego poprzez utworzenie dwóch kolejnych kategorii jednostek samorządu terytorialnego (województwa i powiatu), podmiotów prawa publicznego. Utworzono duże województwa zdolne do prowadzenia polityki regionalnej i wykonywania tych zadań, które mają charakter ponadlokalny, lecz nie ogólnopaństwowy i nie odnoszą się do całego kraju. Powołano powiaty wykonujące z założenia wszystkie zadania o charakterze lokalnym, z którymi gminy nie poradziłyby sobie samodzielnie, zmiana systemu gromadzenia i wydatkowania środków finansowych na cele publiczne. Odejście od zasady silnej centralizacji finansów publicznych, zmiana relacji między sumą budżetów jednostek samorządu terytorialnego a PKB, budowa demokratycznych instytucji społeczeństwa obywatelskiego. Oznacza to wprowadzenie na szczeblu województwa, powiatu i gminy do władz przedstawicieli reprezentujących społeczności regionalne i lokalne, na podstawie demokratycznych wyborów, przystosowanie organizacji terytorialnej kraju i struktur samorządu terytorialnego do standardów obowiązujących w Unii Europejskiej”.

Osiągnięcie wymienionych celów uznano za niezbędny warunek zmian umożliwiających budowanie państwa demokratycznego, zdecentralizowanego, w którym obywatele na co dzień decydują o kierunkach rozwoju w skali lokalnej i regionalnej, dzięki dominacji układów terytorialnych nad branżowymi, zdolnego do długotrwałego rozwoju⁶¹. W wyniku wprowadzenia reformy administracji publicznej nastąpiła decentralizacja ustroju administracyjnego państwa i finansów publicznych, zgodnie z zasadami ustrojowymi Rzeczpospolitej, zapisanymi w Konstytucji RP. Zasady te to: zasada unitarności państwa – art. 3 Konstytucji RP, zasada pomocniczości (subsydiarności) oraz solidarności – preambuła Konstytucji RP z 1997 r., zasada przysługiwania samorządowi istotnej części zadań publicznych, wykonywanych w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność – art. 16 ust. 2 Konstytucji, zasada domniemania kompetencji samorządu – art. 163 Konstytucji, przy domniemaniu kompetencji gminy odpowiednio do zaspisu art. 164 ust. 3.

W obecnym ustroju administracyjnym państwa wprowadzono samodzielne podmioty na trzech poziomach władzy, tzn. poziom gminy, powiatu (tu także miasta na prawach powiatu, w większości byłe miasta wojewódzkie oraz względnie silne ośrodki miejskie) i województwa. Podmioty samorządowe działają na zasadach komplemantarności, a nie w układzie hierarchicznych zależności (podporządkowania), co sprzyja elastyczności oraz poprawia społeczną kontrolę nad władzą publiczną. W Polsce obowiązuje zasada unitarności oznaczająca, iż na terytorium całego kraju obowiązują jednakowe normy i przepisy prawne, tworzone i zatwierdzane przez państwową władzę ustawodawczą. Oznacza to jednocześnie, iż nie przyznano organom zarządzającym na określonym terytorium państwa kompetencji do stanowienia przepisów prawa bez ingerencji władz państwowych – nie przyznano prawa autonomii, Polska jest państwem jednolitym. Wprowadzone zmiany spowodowały upodmiotowienie wspólnot lokalnych, ponadlokalnych i regionalnych względem prawa, a także zwiększenie odpowiedzialności i możliwości w zakresie zaspokajania własnych potrzeb. Był to bardzo ważny krok w kierunku budowy społeczeństwa obywatelskiego, wzmocnienia tożsamości regionalnej i lokalnej, poczucia wspólnoty i więzi ze swoim terytorium, ale także brania za nie odpowiedzialności⁶².

1.5. Bezpieczeństwo w systemie nauki w Polsce

Wprowadzenie do systemu nauki w Polsce nowej dyscypliny – nauk o bezpieczeństwie, które nastąpiło na mocy rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 8 sierpnia 2011 r. w sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki i sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych zapoczątkowało nowy okres zarówno w zakresie badań bezpieczeństwa, jak też w obszarze dydaktyki. Utworzenie nowej dyscypliny naukowej było efektem kilkuletnich konsultacji i dyskusji w środowisku naukowym zajmującym się bezpieczeństwem. Początkowo proponowano utworzenie jednej dyscypliny – nauk o bezpieczeństwie i obronności, ostatecznie jednak rozdzielono obszar militarny i niemilitarny. Pierwszy jest domeną nauk o obronności, drugi zaś nauk o bezpieczeństwie, choć należy zauważyć, że zarówno obszar militarny, jak i niemilitarny są ze sobą ściśle powiązane⁶³.

Nauki o bezpieczeństwie przypisane zostały do nauk społecznych obok m.in. socjologii, nauk o polityce, nauk o polityce publicznej, psychologii czy pedagogiki. Bezpieczeństwo, będąc samodzielną nauką, jest jednocześnie nauką o charakterze interdyscyplinarnym. Głównym obszarem zainteresowania nauk o bezpieczeństwie jest tworzenie podstaw teoretycznych i praktycznych dla funkcjonowania systemów bezpieczeństwa na poziomie organizacji państwa, samorządów, organizacji komercyjnych – przedsiębiorstw, organizacji non profit. Nauki o bezpieczeństwie w warstwie metodologicznej korzystają z dorobku innych nauk społecznych – zwłaszcza przydatne są tu metody badań społecznych, metoda porównawcza, analiza ekspercka, analiza dokumentów. W zakresie analizy dokumentów oraz tworzenia rozwiązań systemowych nauki o bezpieczeństwie wykazują daleko idący związek z naukami o administracji, korzystając z bogatego dorobku tych ostatnich. „Głównymi elementami składowymi systemów bezpieczeństwa są organizacje zaliczane do administracji publicznej. Stąd ich funkcjonowanie jest i musi być przedmiotem zainteresowania nauki o administracji, która formułuje wiele zasad działania tych organizacji”⁶⁴.

W zakresie prowadzenia badań można wskazać kilka znaczących ośrodków naukowych w Polsce, które dynamicznie rozwijają tę nową dyscyplinę nauki. Zaliczyć do nich można przede wszystkim Akademię Obrony Narodowej w Warszawie, która, bazując na bogatym dorobku nauk wojskowych i nauk humanistycznych, przechodzi ewolucję od uczelni stricte wojskowej w kierunku nowoczesnej uczelni uniwersyteckiej kształcącej specjalistów na potrzeby administracji i gospodarki w ważnym, strategicznym obszarze bezpieczeństwa. Ważnym ośrodkiem naukowym w naukach o bezpieczeństwie jest Akademia Marynarki Wojennej w Gdyni, ze specyfiką badań obszarów morskich. Domeną działalności naukowej Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie jest bezpieczeństwo wewnętrzne i porządek publiczny, ale także administracja bezpieczeństwa. Ponadto w ostatnich latach fazę dynamicznego rozwoju przechodzi ośrodek siedlecki (Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny), a także Szkoła Główna Służby Pożarniczej, Wojskowa Akademia Techniczna czy wreszcie Wyższa Szkoła Oficerska we Wrocławiu. Poza uczelniami „mundurowymi” warto wymienić uczenie takie jak: Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Uniwersytet Warszawski (Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych), Uniwersytet Szczeciński (Wydział Humanistyczny), Akademię Pomorską w Słupsku, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski (Wydział Prawa i Administracji), Uniwersytet Wrocławski (Wydział Nauk Społecznych).

Kształcenie kadr z zakresu bezpieczeństwa odbywa się w przeszło stu uczelniach publicznych i niepublicznych na dwu podstawowych kierunkach: bezpieczeństwo narodowe i bezpieczeństwo wewnętrzne, uzupełnieniem tych dwu jest kierunek inżynieria bezpieczeństwa, który prowadzony jest w uczelniach technicznych i uwzględnia ich specyfikę, w tym zwłaszcza analizę różnego typu zagrożeń ekologicznych, przemysłowych, technicznych.

Bibliografia

Glen A., Aksjologiczne i ontologiczne uwarunkowania badań bezpieczeństwa narodowego, (w:) Metodologia badań bezpieczeństwa narodowego, (red.) P. Sienkiewicz, M. Marszałek, H. Świeboda, Warszawa 2010.

Croissant A., Rub F., (red.), Demokratie und Staatlichkeit. Systemwechsel zwischen Staatsreforem und Staatskollaps, Opladen 2003, s. 267–292.

Wolfers A., Discord and Collaboration, Baltimore 1962.

Skrabacz A., Bezpieczeństwo społeczne. Podstawy teoretyczne i praktyczne, Warszawa 2012, Alfred A. Knopf, New York 1948.

Jessop B., The Future of State in Era of Globalization, „Internationale Politik und Gesellschaft” 2003/3.

Jessop B., The Future of the State in Era of Globalization, „Internationale Politik und Gesellschaft” 2003/3, s. 42.

Buzan B., People, States and Fear: The National Security Problem in International.

Żukrowska K., Grącik M. (red.), Bezpieczeństwo międzynarodowe. Teoria i praktyka, Warszawa 2006.

Stawasz D., Władze terytorialne i źródła finansowania ich działalności, (w:) T. Markowski, D. Stawasz (red.), Ekonomiczne i środowiskowe aspekty zarządzania rozwojem miast i regionów, Łódź 2001.

Geller E., Nations and Nationalism, Oxford 1983.

Fukuyama F., Budowanie państwa. Władza i ład międzynarodowy w XXI wieku, Poznań 2005.

Trager F.N., Simonie F.L. , An Introduction to the Study of National Security, (w:) F. N. Trager, P. S. Kronenberg, National Security and American Society, University Press of Kansas, Lawrence Kansas 1973.

Morgenthau H., Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace.

Polakowska-Kujawa J., Perspektywy państwa narodowego w kontekście integracji europejskiej i globalizacji, (w:) Współczesna Europa w procesie zmian, (red.) J. Polakowska-Kujawa, Difin, Warszawa 2006.

Vasquez J.A., The Power of Power Politics: A Critique, Frances Pinter, London.

Jaskiernia J., Bezpieczeństwo państwa a ochrona praw i wolności jednostki w Polsce – obszary koegzystencji i konfliktu tych wartości w kontekście realizacji standardów międzynarodowych i wewnętrznych, (w:) Bezpieczeństwo państwa a ochrona praw i wolności jednostki we współczesnym świecie, (red.) J. Jaskiernia, Kielce 2012.

Marczak J., Bezpieczeństwo narodowe – pojęcie, charakter, uwarunkowania, (w:) Bezpieczeństwo narodowe Polski w XXI wieku, (red.) R. Jakubczak, J. Flis, Warszawa 2006.

Oniszczuk J., Wolność i bezpieczeństwo w demokracji, (w:) Bezpieczeństwo państwa a ochrona praw i wolności jednostki we współczesnym świecie, (red.) J. Jaskiernia, Kielce 2012.

Stańczyk J., Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Warszawa 1996.

Żukrowska K., Pojęcie bezpieczeństwa, (w:) Bezpieczeństwo międzynarodowe, przegląd aktualnego stanu, Warszawa 2011.

Korzeniowski L.F., Zarządzanie bezpieczeństwem. Rynek, ryzyko, zagrożenie, ochrona, s. 437, (w:) Zarządzanie bezpieczeństwem, Kraków 2000, s. 437–444.

Korzeniowski L.F., Zarządzanie bezpieczeństwem. Od ryzyka do systemu, s. 21, (w:) L.F. Korzeniowski, (red.): Zarządzanie bezpieczeństwem. Prace Edukacyjne. Kraków 2001, s. 21–26.

Korzeniowski L.F., Menedżment. Podstawy zarządzania. Kraków 2003, s. 183.

Korzeniowski L.F., Securitology. The concept of safety. „Comunikations” 2005, No 3.

Korzeniowski L.F., Securitologia na początku XXI wieku, „Securitologia” nr 6/2007.

Korzeniowski L.F., Securitologia. Nauka o bezpieczeństwie, Kraków 2009.

Korzeniowski L.F., Menedżment. Podstawy zarządzania, Kraków 2003.

Korzeniowski L.F., Securitologia, nauka o bezpieczeństwie człowieka i organizacji społecznych, Kraków 2008.

Stec M., Ustrój terytorialny administracji publicznej w Polsce, (w:) Reforma administracji publicznej, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Warszawa 1998.

Grącik-Zajączkowski M., Suwerenność w warunkach globalizacji, (w:) Bezpieczeństwo międzynarodowe, przegląd aktualnego stanu, (red.) K. Żukrowska, Warszawa 2011.

Louw M.H.H., National Security, ISS – University of Pretoria, Pretoria 1978.

Leszczyński M., Uwarunkowania bezpieczeństwa społecznego w dobie ograniczania funkcji socjalnych państwa w Europie, (w:) Umiędzynarodowienie polskiej polityki społecznej – aspekty globalne i europejskie, (red.) K. Głąbicka, M. Kubiak, Gdańsk 2013.

Leszczyński M., Funkcje socjalne państwa w warunkach globalizacji, ZN WNE, Politechnika Koszalińska, Koszalin 2012.

Leszczyński M., Bezpieczeństwo społeczne a bezpieczeństwo państwa, Kielce 2009.

Leszczyński M., Bezpieczeństwo społeczne Polaków wobec wyzwań XXI wieku, Warszawa 2011.

Leszczyński M., Bezpieczeństwo w warunkach denacjonalizacji państwa, (w:) Dokonania współczesnej myśli ekonomicznej. Teoretyczne ujęcie dobrobytu, (red.) U. Zagóra-Jonszta, Katowice 2012.

Lisiecki M., Bezpieczeństwo wewnętrzne jako dyscyplina nauki o bezpieczeństwie, (w:) Metodologia badań bezpieczeństwa narodowego – Bezpieczeństwo 2010, (red.) P. Sienkiewicz, M. Marszałek, H. Świeboda, Warszawa 2010.

Tabor M., Badania pokoju w Polsce, (w:) Pokój w teorii i praktyce stosunków międzynarodowych, pod red. J. Kukułki, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1991.

Kukułka J. (red.), Pokój w teorii i praktyce stosunków międzynarodowych, Warszawa.

Bendix R., Nation-bulding and citizenship, studies of our changing social order, Berkeley 1977.

Jackson R., Sørensen G., Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych. Teorie i kierunki badawcze, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006.

Zięba R., Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego – koncepcje-struktury-funkcjonowanie, Warszawa 2004.

Kuźniar R., Po pierwsze bezpieczeństwo, „Rzeczpospolita” 9.01.1996.

Winiarski R., Polityka ekonomiczna, Wrocław 1992.

Relations, Wheatsheaf Books, Brighton 1983; wyd. i popr.: People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-ColdWar Era, Harvester Wheatsheaf, London 1991.

Sarkesian S., U. S. National Security: Policy Makers, Processes, and Politics, wyd. 2, Lynne Reiner Publishers, Boulder 1995.

Zalewski S., Bezpieczeństwo władzy politycznej jako przedmiot badań, (w:) Metodologia badań bezpieczeństwa narodowego – Bezpieczeństwo 2010, (red.) P. Sienkiewicz, M. Marszałek, H. Świeboda, Warszawa 2010.

Słownik języka polskiego, Warszawa 1979.

Słownik współczesnego języka polskiego, Warszawa 2001, t. 1.

Porda V., (cze.) Teoretický rozbor policejní informace, situace a identifikace policejní činnosti, „Bezpečnostní teorie a praxe”, Praha 2003.

Kitler W., Bezpieczeństwo narodowe. Podstawowe kategorie, dylematy pojęciowe i próba systematyzacji, TWO, Zeszyt Problemowy 1(61) 2010.

Berkowitz M., Bock P.G., National Security, (w:) D.L. Sills (red.), International Encyclopedia of the Social Sciences, Mac-Millan, New York 1968, t. 11.

Tulibacki W., Etyczne aspekty bezpieczeństwa na tle pewnych „stałych” cech natury ludzkiej, (w:) R. Rosa (red.), Edukacja dla bezpieczeństwa i pokoju w jednoczącej się Europie, Siedlce 1999.

Nowakowski Z., Bezpieczeństwo narodowe – ewolucja pojęcia i zakresu, Warszawa 2007.

Stefanowicz Z., Anatomia polityki międzynarodowej, Toruń 1999.

Stefanowicz Z., Bezpieczeństwo współczesnych państw, Warszawa 1984.

¹ L.F. Korzeniowski, Securitologia. Nauka o bezpieczeństwie, Kraków 2009, s. 40–44.

² W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe. Podstawowe kategorie, dylematy pojęciowe i próba systematyzacji, TWO, Zeszyt Problemowy 1(61) 2010, s. 18.

³ Por. J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Warszawa 1996.

⁴ A. Glen, Aksjologiczne i ontologiczne uwarunkowania badań bezpieczeństwa narodowego, (w:) Metodologia badań bezpieczeństwa narodowego, (red.) P. Sienkiewicz, M. Marszałek, H. Świeboda, Warszawa 2010, s. 20.

⁵ K. Żukrowska, Pojęcie bezpieczeństwa, (w:) Bezpieczeństwo międzynarodowe, przegląd aktualnego stanu, Warszawa 2011, s. 31.

⁶ L.F. Korzeniowski, Menedżment. Podstawy zarządzania, Kraków 2003, s. 186.

⁷ A. Skrabacz, Bezpieczeństwo społeczne. Podstawy teoretyczne i praktyczne, Warszawa 2012, s. 25.

⁸ A. Skrabacz, Bezpieczeństwo społeczne. Podstawy teoretyczne i praktyczne, Warszawa 2012, s. 26.

⁹ J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Warszawa 1996.

¹⁰ Z. Stefanowicz, Anatomia polityki międzynarodowej, Toruń 1999, s. 187.

¹¹ J. Marczak, Bezpieczeństwo narodowe – pojęcie, charakter, uwarunkowania, (w:) Bezpieczeństwo narodowe Polski w XXI wieku, (red.) R. Jakubczak, J. Flis, Warszawa 2006, s. 14.

¹² J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Warszawa 1996, s. 18.

¹³ Z. Stefanowicz, Bezpieczeństwo współczesnych państw, Warszawa 1984, s. 18.

¹⁴ R. Kuźniar, Po pierwsze bezpieczeństwo, „Rzeczpospolita” 9.01.1996.

¹⁵ J. Stańczyk, Współczesne…, dz. cyt., s. 19.

¹⁶ Bezpieczeństwo międzynarodowe. Teoria i praktyka, (red.) Żukrowska K., Grącik M., Warszawa 2006, s. 19–20.

¹⁷ Tamże, s. 26–28.

¹⁸ Tamże, s. 33.

¹⁹ L.F. Korzeniowski, Securitologia, nauka o bezpieczeństwie człowieka i organizacji społecznych, Kraków 2008, s. 90.

²⁰ J. Jaskiernia, Bezpieczeństwo państwa a ochrona praw i wolności jednostki w Polsce – obszary koegzystencji i konfliktu tych wartości w kontekście realizacji standardów mmiędzynarodowych i wewnętrznych, (w:) Bezpieczeństwo państwa a ochrona praw i wolności jednostki we współczesnym świecie, (red.) J. Jaskiernia, Kielce 2012, s. 49.

²¹ H. Morgenthau, Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace, New York 1948.

²² R. Jackson, G. Sørensen, Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych. Teorie i kierunki badawcze, Kraków 2006, s. 43.

²³ W. Lippmann, cyt. za w: M. Berkowitz, P.G. Bock, National Security, (w:) D.L. Sills (red.), International Encyclopedia of the Social Sciences, New York 1968, t. 11, s. 40.

²⁴ A. Wolfers, Discord and Collaboration, Baltimore 1962, s. 150.

²⁵ F.N. Trager i F.L. Simonie, An Introduction to the Study of National Security, (w:) F.N. Trager i P.S. Kronenberg, National Security and American Society, Kansas 1973, s. 36.

²⁶ M.H.H. Louw, National Security, Pretoria 1978, cytat pochodzi z wstępnej notatki zatytułowanej „Cel sympozjum”.

²⁷ S. Sarkesian, U. S. National Security: Policy Makers, Processes, and Politics, wyd. 2, Boulder 1995, s. 4.

²⁸ Z. Nowakowski, Bezpieczeństwo narodowe – ewolucja pojęcia i zakresu, Warszawa 2007.

²⁹ J.A. Vasquez, The Power of Power Politics: A Critique, London 1983, s. 19–22.

³⁰ Zob. obszerne omówienie w: Pokój w teorii i praktyce stosunków międzynarodowych, pod red. J. Kukułki, Warszawa 1991, s. 9–85.

³¹ M. Tabor, Badania pokoju w Polsce, (w:) Pokój w teorii i praktyce stosunków międzynarodowych, pod red. J. Kukułki, Warszawa 1991, s. 59–71.

³² B. Buzan, People, States and Fear: The National Security Problem in International Relations, Brighton 1983; wyd. 2 i popr.: People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era, London 1991.

³³ Z. Nowakowski, Bezpieczeństwo narodowe – ewolucja pojęcia i zakresu, Warszawa 2007.

³⁴ L.F. Korzeniowski, Securitologia na początku XXI wieku, „Securitologia” nr 6/2007.

³⁵ Zob. L.F. Korzeniowski, Zarządzanie bezpieczeństwem. Rynek, ryzyko, zagrożenie, ochrona, s. 437, (w:) Zarządzanie bezpieczeństwem, Kraków 2000, s. 437–444; L.F. Korzeniowski, Zarządzanie bezpieczeństwem. Od ryzyka do systemu, s. 21, (w:) L.F. Korzeniowski (red.), Zarządzanie bezpieczeństwem. Prace Edukacyjne, Kraków 2001, s. 21–26; L.F. Korzeniowski, Menedżment. Podstawy zarządzania. Kraków 2003, s. 183; L.F. Korzeniowski, Securitology. The concept of safety, „Comunikations” 2005, No 3, s. 20–23.