Copyright © by Difin SA

Warszawa 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione.

Książka ta jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo.

Redaktor prowadzący:
Renata Fleszar

Korekta:

Renata Zielińska

ISBN 978-83-7641-970-1

Difin SA
Warszawa 2013

00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1
tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62
fax 22 841 98 91

www.difin.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wstęp

Turystyka należy obecnie do najszybciej rozwijających się sektorów gospodarki wielu krajów świata. Również w Polsce sektor ten stał się ważną i nowoczesną formą aktywności społeczno-gospodarczej. Wynika to z jego innowacyjnego i konkurencyjnego charakteru w dziedzinie oferowanych produktów oraz wykorzystania technologii informatyczno-komunikacyjnych (e-turystyka). Wiodąca rola podmiotów turystycznych w implementacji rozwiązań informatycznych jest konsekwencją szczególnych cech świadczonych usług, takich jak: oddalenie popytu od miejsca podaży, możliwość tworzenia pakietów turystycznych, lokalizacja uwarunkowana rozmieszczeniem i natężeniem popytu turystycznego, sezonowość popytu, duży udział czynnika ludzkiego itp.¹ Specyficzne cechy usług turystycznych były jedną z głównych przyczyn szybkiego i szerokiego zastosowania ICT (Information and Communication Technology). Usługi turystyczne są świadczone m.in. przez przedsiębiorstwa transportowe, hotelarskie, gastronomiczne i touroperatorów (organizatorów turystycznych). Touroperatorzy dokonują zakupu usług cząstkowych (np. hotelarskich, transportowych) i budują – na ich bazie – nowe produkty w postaci pakietu turystycznego (np. imprezy turystyczne). Działalność podmiotów na rynku turystycznym musi opierać się na zaufaniu i bezpieczeństwie oraz konieczności dostarczenia klientom znacznej ilości informacji. Charakterystyczną cechą tej działalności są również liczne powiązania między przedsiębiorstwami turystycznymi funkcjonującymi w różnych regionach świata.

Dynamiczny rozwój turystyki jako ogniwa sektora usług przyczynił się do przyśpieszenia wzrostu gospodarczego i modernizacji gospodarek wielu państw. Było to możliwe dzięki kumulacji oddziaływania czynników o różnorodnym charakterze (ekonomicznym, społecznym, politycznym, technicznym, ekologicznym). Stymulacyjny wpływ turystyki (określanej często mianem przemysłu turystycznego lub gospodarki turystycznej) na rozwój obszarów recepcji turystycznej (ORT) przejawia się w²:

− tworzeniu wartości dodanej, a więc wzroście produktu krajowego brutto (PKB),

− zwiększaniu wpływów dewizowych z obsługi ruchu turystycznego,

− przyśpieszaniu rozwoju przedsiębiorczości i infrastruktury,

− kształtowaniu dochodów budżetowych samorządów terytorialnych,

− stymulowaniu nowych miejsc pracy i wzroście dochodów ludności regionów turystycznych,

− sprzyjaniu innowacjom i zwiększaniu przychodów firm obsługujących turystów.

Wpływ turystyki na rozwój gospodarki został opisany przez J.M. Keynesa za pomocą tzw. efektu mnożnikowego. Dzięki turystyce następuje przepływ (transfer) środków pieniężnych z miejsc stałego zamieszkiwania turystów do docelowych miejsc wypoczynku (obszarów recepcji turystycznej). W obszarach recepcji turystycznej wprowadzają oni do obiegu określoną kwotę pieniędzy (wydatki związane z zakwaterowaniem, wyżywieniem, zakupami dóbr i usług, zwiedzaniem obiektów, transportem lokalnym itp.). Z kolei pochodzące od turystów środki ponownie zamieniane są na towary i usługi, a następnie redystrybuowane krążą w gospodarce. Początkowe wydatki turystów uruchamiają więc dodatkowy strumień pieniądza, przepływający przez różne sektory gospodarki, co można zobrazować schematem³:

więcej turystów → więcej miejsc pracy → więcej przychodów → więcej podatków na rozwój regionów turystycznych → więcej pieniędzy na finansowanie infrastruktury → więcej turystów → więcej miejsc pracy… itd.

Oszacowana w latach 2004–2007 wartość mnożnika turystycznego w Polsce wyniosła 2,308. Oznacza to, że pierwotne wydatki turystów wywołały dodatni efekt ekonomiczny (mnożnikowy). Wielkość mnożnika jest uwarunkowana trzema podstawowymi czynnikami: liczbą turystów przybywających do danego obszaru recepcji turystycznej, okresem ich pobytu oraz wartością wydatkowanych na zakup usług turystycznych i paraturystycznych środków pieniężnych. W miarę wzrostu poziomu mnożnika turystycznego atrakcyjność danego regionu wzrasta. Region ten staje się znaną destynacją turystyczną.

Z branżą turystyczną ścisły związek wykazuje rekreacja. W literaturze przedmiotu wskazuje się na konieczność łącznego analizowania turystyki i rekreacji jako składowych gospodarki. Wynika to z dużego podobieństwa obu branż, a zwłaszcza w zakresie ich usługowego charakteru. Badanie problemów ekonomicznych w obszarze turystyki i rekreacji odbywa się zazwyczaj w ramach kategorii czasu wolnego. Czas wolny i związane z nim procesy wyboru nabywców mają z kolei swój wymiar rynkowy. Uzasadnia to konieczność wykorzystywania pojęć (kategorii) ekonomicznych do analizy zjawisk gospodarczych w branżach turystyki i rekreacji. Na rynku polskim w 2011 roku pojawiła się pierwsza publikacja dotycząca ekonomiki turystyki i rekreacji, pod red. A. Panasiuka. W podręczniku tym ujęto w sposób zintegrowany rekreację z turystyką, uznając je za jeden z obszarów związanych z zaspokojeniem potrzeb turystycznych. Usługi rekreacyjne stanowią bowiem jedną z grup usług świadczonych w związku z zaspokojeniem potrzeb turystycznych⁴.

Działalność w zakresie turystyki i rekreacji można rozpatrywać z różnych punktów widzenia. Z jednej strony ma ona wymiar gospodarczy, z drugiej zaś – jest formą zagospodarowania czasu wolnego. W obydwu przypadkach ta sfera aktywności ludzkiej charakteryzuje się wysokim stopniem ryzyka. Jest to ryzyko specyficzne dla poszczególnych rodzajów turystyki i rekreacji, jak również charakterystyczne dla podmiotów prowadzących tego typu działalność. Przy podejmowaniu wszelkich decyzji trzeba ponadto uwzględniać tzw. ryzyko dnia codziennego, które – jakkolwiek pojawia się w pozaturystycznych dziedzinach aktywności człowieka – może generować negatywne skutki w działalności turystyczno-rekreacyjnej. Ryzyko osłabia bezpieczeństwo interesów ekonomicznych i osobistych zarówno przedsiębiorcy, jak też turysty i rekreanta. Ponadto implikuje ono negatywne konsekwencje w otoczeniu rynku turystycznego i rekreacyjnego, w którym usługi te są realizowane bądź konsumowane.

Za optymalną i najefektywniejszą metodę finansowania i zarządzania ryzykiem oraz niwelowania negatywnych skutków następstw zdarzeń losowych uznaje się ubezpieczenia. Ubezpieczenie to prawno-organizacyjna instytucja oparta na odpłatnym transferze ryzyka i związanym z tym zobowiązaniem ubezpieczyciela do pokrycia strat związanych z tym ryzykiem. Transfer ryzyka od klienta do firmy ubezpieczeniowej jest podstawą tworzenia produktów ubezpieczeniowych i wyznaczania ceny za ochronę ubezpieczeniową klienta, którą jest składka ubezpieczeniowa. Kalkulacja składki opiera się na danych statystycznych, uzupełniających danych empirycznych i wykorzystaniu metod matematycznych. Przedsiębiorstwa ubezpieczeniowe szczególną uwagę przywiązują do zapewnienia wysoko kwalifikowanej kadry underwriterów (ekspertów w dziedzinie oceny i przyjmowania ryzyka), aktuariuszy (matematyków ubezpieczeniowych), likwidatorów szkód (oceniających i akceptujących roszczenia) i pośredników (akwizytorów) pozyskujących klientów.

Zawarte w pracy zagadnienia zostały ujęte w czterech merytorycznych rozdziałach. W rozdziale pierwszym przedstawiono wyjaśnienie podstawowych pojęć i definicji funkcjonujących w sferze ubezpieczeń. W szczególności zwrócono tu uwagę na istotę, funkcje i zasady ubezpieczeń, prawne aspekty działalności ubezpieczeniowej oraz zaprezentowano problematykę klasyfikacji ubezpieczeń, nadzoru ubezpieczeniowego i kanałów dystrybucji usług ubezpieczeniowych. Treść tego rozdziału stanowi niejako specyficzny fundament, na którym stoi gmach ubezpieczeń.

W rozdziale drugim położono nacisk na wyjaśnienie pojęcia ryzyka ubezpieczeniowego i jego rodzajów. Istotną częścią tego rozdziału jest prezentacja ilościowych metod analizy ryzyka ubezpieczeniowego, a zwłaszcza statystycznych aspektów opisu struktury i dynamiki zjawisk masowych. Przedstawiono tu również podstawowe zagadnienia wykorzystywanej w działalności ubezpieczeniowej analizy wskaźnikowej.

W trzecim rozdziale skupiono uwagę na wykorzystaniu rachunku aktuarialnego, którego ogólnym celem jest ustalenie wysokości składki ubezpieczeniowej stanowiącej koszt ochrony ubezpieczeniowej. Wymowna jest tutaj definicja ubezpieczenia mówiąca o zastąpieniu wielkiej niepewnej straty małą, ale pewną składką ubezpieczeniową. Przy kalkulacji składki powszechnie wykorzystywany jest rachunek zmiennej wartości pieniądza w czasie (oprocentowanie i dyskontowanie proste i składane oraz rachunek rent).

W czwartym, ostatnim rozdziale dokonano opisu produktów ubezpieczeniowych skierowanych do podmiotów świadczących usługi na rynku turystyczno-rekreacyjnego. Turystyka jest z jednej strony – rodzajem działalności gospodarczej, z drugiej zaś – formą zagospodarowania czasu wolnego. W obydwu wymiarach charakteryzuje ją dość wysoki – jakkolwiek zróżnicowany – poziom ryzyka. Ryzyko stawia pod znakiem zapytania bezpieczeństwo interesów ekonomicznych i osobistych przedsiębiorstw, turystów i rekreantów. Oferowane produkty ubezpieczeniowe służą minimalizacji tego ryzyka.

W pracy zamieszczono bogatą bibliografię zawierającą pozycje z dziedziny turystyki, rekreacji i ubezpieczeń. Pozwoli to na pogłębienie znajomości zagadnień prezentowanych w niniejszej pracy, jak również w razie konieczności na poszerzenie wiedzy w zakresie treści pominiętych.

Podręcznik adresowany jest głównie do studentów kierunku „Turystyka i rekreacja”. Może być również przydatny menedżerom zarządzającym firmami prowadzącymi działalność w zakresie turystyki i rekreacji.

Autor składa serdeczne podziękowania Pani Redaktor Renacie Zielińskiej za niezwykle staranną korektę pracy. Dziękuję również córce Ewelinie za trud włożony w techniczne przygotowanie tekstu.

Mieczysław Sobczyk

Rozdział I
Ubezpieczenia
– podstawy teoretyczne i terminologiczne

1.1. Istota, funkcje i zasady ubezpieczeń

Działalności człowieka we wszelkich dziedzinach życia społeczno-gospodarczego towarzyszy wiele niebezpieczeństw. Zagrażają one nie tylko życiu i zdrowiu człowieka, ale mogą również prowadzić do zniszczenia majątku (mienia) czy rezultatów jego pracy. Przykładowo przyczynami niebezpieczeństw mogą być⁵:

− klęski żywiołowe (np. huragany, trzęsienia ziemi, powodzie itp.),

− konflikty społeczne,

− czyny niedozwolone (np. podpalenia, rabunki, kradzieże),

− awarie techniczne,

− wypadki komunikacyjne (w transporcie lądowym, powietrznym i morskim),

− nagłe zdarzenia w miejscu pracy powodujące szkody osobowe.

Jakkolwiek wymienione wyżej niebezpieczeństwa zagrażają człowiekowi od najdawniejszych czasów, to w dobie współczesnej nie zostały one całkowicie wyeliminowane. Ich zasięg, jak też nasilenie ulegają zmianom spowodowanym zarówno przez czynniki techniczne, cywilizacyjne, jak i kulturowe. W rezultacie nowe i masowe zagrożenia skutkują wzrostem wartości szkód, ilości wypadków oraz ofiar. Dynamiczny wzrost zakresu niebezpieczeństw związany jest głównie z wykorzystaniem nowych środków komunikacji, źródeł i nośników energii. Postęp cywilizacyjny jedynie w niewielkim stopniu eliminuje stare zagrożenia, natomiast stwarza wiele nowych – dotkliwych w skutkach – niebezpieczeństw.

Zachodzące wokół nas zmiany określane są mianem zdarzeń. Zdarzeniami są: pojawienie się suszy lub powodzi na pewnym obszarze, uderzenie pioruna w budynek mieszkalny czy gospodarczy, pożar lasu w sąsiedniej miejscowości, kradzież czyjegoś samochodu, wypadek na przejeździe kolejowym itp. W sferze zainteresowań działalności ubezpieczeniowej znajdują się zdarzenia losowe (przypadkowe), których zajście powoduje stratę lub wywołuje potrzebę materialną. Są to więc zdarzenia spowodowane jakimiś nadzwyczajnymi czynnikami. Zarówno termin zajścia tych zdarzeń, jak i wielkość szkód lub potrzeb przez nie wywołanych są nieprzewidywalne. Ponadto ochroną ubezpieczeniową mogą być objęte tylko takie zdarzenia losowe (przypadkowe), które charakteryzują się następującymi własnościami⁶:

1) są spowodowane przyczynami, które „normalnie” nie są związane z daną zbiorowością czy procesem, ale wystąpiły i wywołały określone skutki,

2) są niezależne od podmiotów nimi dotkniętych, tj. nie są spowodowane celowym działaniem bądź zaniechaniem tych podmiotów,

3) są zdarzeniami nadzwyczajnymi, czyli dla podmiotów nimi dotkniętych nie są z góry ustaloną koniecznością,

4) podlegają prawu wielkich liczb, tzn. występują w dużej liczbie przypadków, pozwalających na ocenę prawdopodobieństwa ich realizacji w masie zagrożonych podmiotów,

5) charakteryzują się losowością (nie jest możliwe wskazanie podmiotu, którego zdarzenie będzie dotyczyć).

Dwie ostatnie własności pozornie wykluczają się. Jeśli bowiem można ustalić prawdopodobieństwo realizacji zdarzenia losowego, to możemy wskazać podmiot, któremu dane zdarzenie losowe może się przytrafić. Nie możemy jednak określić konkretnego podmiotu, którego dotknie rozważane zdarzenie. Zwrócić należy uwagę na fakt, że dwie ostatnie – charakterystyczne dla teorii i praktyki ubezpieczeniowej – własności sugerują, że do ilościowego opisu i analizy zdarzeń losowych należy wykorzystywać metody statystyki matematycznej.

Z pojęciem zdarzenia losowego związane są takie kategorie, jak: wypadek losowy, szkoda losowa oraz ryzyko. Termin wypadek losowy kojarzony jest z tymi zdarzeniami przypadkowymi, które generują negatywne dla człowieka konsekwencje, czyli przynoszą szkody (uszczerbek). Szkoda jako skutek wypadku losowego może być wyrządzona w dobrach majątkowych (szkoda majątkowa) lub w dobrach osobistych (szkoda osobowa). Szkoda – niezależnie od jej rodzaju – może być bezpośrednią (pierwotną) lub pośrednią (wtórną). Efektem szkody bezpośredniej jest strata wynikająca z uszczuplenia stanu posiadania (poszkodowany staje się biedniejszy). Przykładowo może być nim zmniejszenie majątku jako skutku uszkodzenia czy zniszczenia bądź też utraty przedmiotów własności lub praw majątkowych poszkodowanego. Rezultatem szkody pośredniej są utracone przez poszkodowanego korzyści (poszkodowany nie staje się bogatszy), które mogłyby być osiągnięte, gdyby wypadek losowy nie wystąpił. Wypadki losowe powodujące uszczerbek w dobrach osobistych dotyczą utraty zdolności do pracy, zdrowia czy życia. Tego rodzaju zdarzenia losowe są często określane mianem nieszczęśliwego wypadku. Zwrócić należy uwagę na fakt, że w literaturze przedmiotu spotyka się – oprócz negatywnych zdarzeń losowych – zdarzenia pozytywne, zwane szczęśliwymi zdarzeniami losowymi. Za tego rodzaju zdarzenia uznaje się dożycie określonego wieku, wzięcie ślubu, rozpoczęcie studiów, urodzenie się dziecka itp. Wywołują one określone potrzeby majątkowe. Można je przyrównać do zdarzeń powodujących szkody, rozumiane jako niezbędny – jednorazowy bądź ciągły w określonym przedziale czasowym – uszczerbek majątkowy (finansowy)⁷. Szczęśliwe (pozytywne) zdarzenia losowe generują potrzeby materialne i dlatego stanowią przedmiot ochrony ubezpieczeniowej.

Szkoda losowa jest materialnym wyrazem wypadku losowego. Jest ona skutkiem jego zaistnienia. Terminy: wypadek losowy i szkoda losowa są zatem nierozerwalnie ze sobą związane i wywodzą się, w bezpośredni sposób, z definicji zdarzenia losowego (przypadkowego).

Wypadek ubezpieczeniowy (zwany też zdarzeniem ubezpieczeniowym) jest takim zdarzeniem losowym objętym umową ubezpieczeniową, za które – po jego zajściu – firma ubezpieczeniowa (ubezpieczyciel) musi wypłacić odszkodowanie lub świadczenie. Odszkodowanie dotyczy ubezpieczeń majątkowych, a świadczenie – osobowych. Odszkodowanie (świadczenie) – to wypłata przez firmę ubezpieczeniową (ubezpieczyciela) na rzecz ubezpieczonego ustalonej kwoty po zaistnieniu szkody (zdarzenia losowego) objętego ochroną ubezpieczeniową⁸. Nadmienić należy, że w kodeksie cywilnym nie występuje pojęcie zdarzenia losowego. W związku z tym mogą pojawić się kontrowersje, za które wypadki ubezpieczeniowe ubezpieczyciel wypłaci odszkodowanie (świadczenie), a za które nie. Problem ten jest – przynajmniej częściowo – rozwiązany przez same firmy ubezpieczeniowe. Otóż w niektórych firmach opracowano spisy, w których podano, za jakie zdarzenia losowe dana firma odpowiada, a za jakie nie. Są to wykazy „Systematyka wypadków losowych” oraz „Systematyka wypadków ubezpieczeniowych”.

Z działalnością ubezpieczeniową wiąże się ryzyko. Jest ono zarówno celem, jak i przedmiotem tej działalności. W sferze ubezpieczeń wyróżnia się trzy równolegle występujące rodzaje ryzyka, a mianowicie⁹:

− ryzyko ubezpieczeniowe,

− ryzyko ubezpieczyciela,

− ryzyko ubezpieczającego.

Najistotniejszym spośród wymienionych wyżej ryzyk jest ryzyko ubezpieczeniowe. Odróżnia ono działalność zakładu ubezpieczeń od aktywności innych przedsiębiorstw. O ile bowiem domeną zakładu krawieckiego jest szycie odzieży, firmy obuwniczej – produkcja butów, to firmy ubezpieczeniowe zajmują się ryzykiem. Ze względu na wagę terminu ryzyko w działalności ubezpieczeniowej, jego tożsamość jako obiektu oddawanego i przyjmowanego do ubezpieczenia zostanie wyjaśniona w odrębnym rozdziale tej książki (rozdział II). W tym miejscu zwrócimy jedynie uwagę na fakt, że ryzyko ubezpieczeniowe związane jest z przedmiotem ubezpieczenia i postępowaniem firmy ubezpieczeniowej w stosunku do niego (decyzja o ubezpieczeniu, proces oceny i pomiaru, zmiany) w zewnętrznym otoczeniu firmy ubezpieczeniowej, ocena przebiegu szkód, wybór techniki ubezpieczeń, ustalenie poziomu rezerw techniczno-ubezpieczeniowych itp.

Narzędziem służącym do pokrywania szkód losowych są ubezpieczenia. W przeciwieństwie do kredytów, pożyczek czy oszczędności można z nich korzystać tylko na wypadek zaistnienia szkód losowych. Źródłem pokrycia szkód są tworzone wspólnie fundusze. Za ubezpieczenie płaci się nawet wtedy, gdy nie ponosi się szkód. Każdy ubezpieczony wpłaca bowiem swój udział w finansowanie szkód, które poniosą tylko niektórzy z ubezpieczonych. Nikt z wpłacających udziały nie wie z góry, kto poniesie szkodę. W rezultacie opłacane udziały – zwane składkami – stanowią jedynie niewielką część ewentualnych szkód. Dzięki ubezpieczeniu konsekwencje finansowe, jakie musiałaby ponieść jednostka, są rozłożone na zbiór jednostek (na wiele podmiotów). Umożliwia ono zastąpienie dużej, niepewnej straty finansowej (szkody), małym pewnym kosztem (składką).

Problematyka ubezpieczeniowa ma interdyscyplinarny charakter. Obejmuje ona aspekty ekonomiczne, prawne, finansowe, zagadnienia aktuarialne (oparte na matematyce i statystyce ubezpieczeniowej) oraz marketingowe. Z tego też względu w literaturze znaleźć można wiele definicji ubezpieczenia, które – chociaż określają to samo – kładą nacisk na odmienne aspekty rzeczywistości. Poniżej przedstawiono dwie wybrane, charakterystyczne dla różnych sposobów podejścia do ubezpieczeń, definicje¹⁰:

• ubezpieczenie (asekuracja) jest urządzeniem gospodarczym, którego celem jest pokrycie szkód finansowych będących skutkiem zaistnienia zdarzeń losowych,

• ubezpieczenie (asekuracja) jest operacją, dzięki której jedna strona (ubezpieczający, ubezpieczony) w zamian za opłaconą składkę zapewnia sobie (lub osobie trzeciej) wypłatę odszkodowania (świadczenia) przez ubezpieczyciela.

J. Handschke i J. Monkiewicz stwierdzają natomiast, że „ubezpieczenie – jako konstrukcja finansowa – to mechanizm polegający na tym, że ubezpieczający zasilają fundusz wspólnego ryzyka, z którego ci spośród nich, którzy ponieśli szkody wynikające z tego ryzyka, otrzymują kompensaty skutków tych szkód (dzielenie się ryzykiem) od ubezpieczyciela (transfer ryzyka)”¹¹.

Ilustrację ubezpieczenia jako urządzenia gospodarczego przedstawiono na rysunku 1.

Rysunek 1. Ubezpieczenie jako urządzenie gospodarcze

Źródło: B. Hadyniak, Ubezpieczenie jako narzędzie gospodarcze, [w:] J. Monkiewicz, Podstawy ubezpieczeń, t. I – mechanizmy i funkcje, Poltext, Warszawa 2000, s. 55.

Z punktu widzenia zakładu ubezpieczeń (ubezpieczyciela) – ubezpieczenie to narzędzie gospodarcze pozwalające zakładowi, dzięki opłacie składki, na przejęcie od ubezpieczającego ryzyka negatywnych, ekonomicznych skutków realizacji określonego zdarzenia losowego¹².

Przytoczone definicje ubezpieczeń, jako urządzenia gospodarcze, kładą nacisk na funkcje związane z zarządzaniem ryzykiem i zabezpieczeniem podmiotów przed finansowymi skutkami realizacji zdarzeń losowych. Z drugiej zaś strony wskazują one na prawny aspekt umowy (kontraktu) ubezpieczeniowej stanowiący, kto jest zobowiązany do finansowej rekompensaty określonych strat. Zwrócić należy jednakże uwagę na fakt, że pojęcie „ubezpieczenie” odnosi się także do tworzonych przez państwo form zabezpieczenia społecznego obywateli, których funkcjonowanie jest całkowicie oparte na przepisach prawa. Ubezpieczenie społeczne jest grupowym ubezpieczeniem osobowym o charakterze przymusowym. Jest ono realizowane przez podmioty publiczne (lub też we współdziałaniu z podmiotami prywatnymi) pod ścisłym nadzorem państwa¹³. Realizacja świadczeń z ubezpieczenia społecznego wymaga współistnienia wielu współdziałających ze sobą instytucjonalnych, organizacyjnych i prawnych elementów. Dlatego mówi się o systemie zabezpieczenia społecznego. Dobrze funkcjonujący system zabezpieczenia społecznego powinien zapewniać obywatelom ustalony standard bezpieczeństwa socjalnego w razie materializacji ryzyka społecznego. Ryzyko społeczne – to zdarzenie losowe powodujące całkowitą lub częściową utratę środków utrzymania bądź też wzrost zapotrzebowania na środki finansowe (np. w związku z urodzeniem dziecka). Podstawowe rodzaje ryzyk społecznych oraz świadczenia pieniężne z nimi związane przedstawiono w tabeli 1.1.

Tabela 1.1. Ryzyka społeczne i odpowiadające im świadczenia pieniężne

Rodzaje ryzyka społecznego

Podstawowe świadczenia pieniężne

Choroba

Zasiłek chorobowy

Macierzyństwo

Zasiłek macierzyński

Inwalidztwo

Renta inwalidzka (z tytułu niezdolności do pracy)

Śmierć żywiciela rodziny

Renta rodzinna

Wypadek przy pracy, choroba zawodowa

Zasiłek chorobowy, renta inwalidzka, renta rodzinna

Bezrobocie

Zasiłek dla bezrobotnych

Wielodzietność

Świadczenie rodzinne

Starość

Emerytura

Źródło: K. Bielawska, Ubezpieczenia społeczne w systemie zabezpieczenia społecznego, [w:] M. Iwanicz-Drozdowska (red.), Ubezpieczenia, PWE, Warszawa 2013, s. 156.

Podstawowym zadaniem ubezpieczeń jest kompensowanie szkód losowych. Stąd też za najważniejszą funkcję ubezpieczeń uznaje się funkcję ochrony ubezpieczeniowej. Wprawdzie ochrona ubezpieczeniowa nie prowadzi wprost do eliminacji wypadków i szkód losowych, ale – w razie ich wystąpienia – zapewnia uzyskanie ekwiwalentu pieniężnego. Ze względu na wypłacane przez firmę ubezpieczeniową odszkodowanie (lub świadczenie) całkowicie niwelujące lub w znacznym stopniu łagodzące poniesione straty – funkcja ochrony ubezpieczeniowej określana jest także mianem funkcji kompensacyjnej. Nie jest to jednak w pełni precyzyjne, gdyż nawet jeśli zdarzenie losowe nie wystąpi, to ochrona ubezpieczeniowa występuje przez cały czas obowiązywania ubezpieczenia. Również w tym czasie zakład ubezpieczeń gwarantuje pokrycie ewentualnych szkód mogących powstać w ubezpieczonym majątku czy dobrach osobistych.

Wiedza o uwarunkowaniach i czynnikach, które mogą wpływać na pojawienie się zdarzeń losowych, zmniejszenie lub wzrost częstotliwości ich występowania, może być wykorzystywana do redukcji narażenia na ryzyko. Mówimy wówczas o prewencyjnej (zapobiegawczej) funkcji ubezpieczeń. W przypadkach dotyczących zdrowia i życia człowieka używa się terminu: profilaktyka. Prewencja – to wszelka działalność zmierzająca w kierunku zmniejszenia prawdopodobieństwa realizacji określonych zdarzeń losowych i (lub) ograniczenia rozmiarów ewentualnych strat. Działalność prewencyjna przynosi korzyści nie tylko zakładom ubezpieczeń, ale także ich klientom. Przykładowo, firmy ubezpieczeniowe podejmują różnorodne akcje bezpłatnych przeglądów pojazdów, szkoleń w zakresie bezpieczeństwa na drogach dla dzieci itp. Prowadzi to do istotnego zmniejszenia obciążeń finansowych firm ubezpieczeniowych (zmniejszenie wypłacanych odszkodowań i świadczeń), jak też ubezpieczonych (obniżenie jednostkowego kosztu ubezpieczenia). Zakłady ubezpieczeniowe niejednokrotnie stosują swoiste systemy motywacyjne, jak np. zasadę bonus – malus, czyli zniżkę – zwyżkę. Jeśli ubezpieczający w poprzednim okresie ubezpieczenia zgłaszał szkody – to w aktualnym okresie płaci wyższą składkę. Brak szkód w poprzednim okresie skutkuje znaczną obniżką kolejnej składki.

W zakresie ubezpieczeń życiowych motywacją do zmiany nawyków mogą być: podwyższanie składek ubezpieczeniowych dla palaczy, odmowa świadczenia w przypadku powstania wypadku samochodowego przez kierowcę będącego pod wpływem alkoholu lub środków odurzających.

Prewencyjną działalność zakładów ubezpieczeniowych można podzielić na prewencję ogólną (realizowaną za pośrednictwem przepisów prawnych) oraz prewencję w postaci działań gospodarczych. Pierwsza z nich polega na kształtowaniu norm prawnych tłumiących zjawiska powodujące szkody. W drugim rodzaju prewencji chodzi o wprowadzenie określonych czynności zmierzających do zmniejszenia prawdopodobieństwa realizacji zdarzeń losowych lub do ograniczenia zakresu szkód, których nie dało się uniknąć.

Ubezpieczenia – poza realizowaniem ochrony ubezpieczeniowej i prewencji – spełniają istotną funkcję finansową. Wiąże się ona z gromadzeniem przez towarzystwa ubezpieczeniowe środków w postaci funduszy i rezerw i ich pomnażaniem w formie inwestycji czy oszczędności. Ponadto, zakłady ubezpieczeń, jako podmioty gospodarcze, zatrudniają wielu pracowników, regulują podatki, inwestują wolne środki w różnorodne aktywa (nieruchomości, akcje, obligacje). Obecność ubezpieczycieli na rynkach finansowych pociąga za sobą konieczność stworzenia systemów koasekuracji i reasekuracji, co intensyfikuje obecność ubezpieczycieli na rynku. Koasekuracja i reasekuracja są technikami dzielenia się przez zakłady ubezpieczeń dużymi ryzykami ubezpieczeniowymi z innymi ubezpieczycielami. Zostaną one przedstawione w dalszej części podręcznika.

W literaturze przedmiotu w ramach finansowej funkcji ubezpieczeń wyodrębnia się pięć segmentów:

− funkcję redystrybucyjną – związaną z gromadzeniem i odpowiednim rozdzielaniem środków finansowych,

− funkcję fiskalną – polegającą na dostarczaniu podmiotom publicznym (w tym państwu) dochodów z podatków,

− funkcję lokacyjną – dotyczącą inwestowania wolnych środków pochodzących z funduszy własnych i rezerw techniczno-ubezpieczeniowych towarzystw ubezpieczeniowych w różne instrumenty finansowe w celu osiągnięcia dodatkowych dochodów,

− funkcję interwencyjną (stymulacyjną) – polegającą na stworzeniu przez ubezpieczenia bodźców do zmniejszenia stopnia zagrożenia ubezpieczonych podmiotów (jednostek),

− funkcję kontrolną – jej celem jest śledzenie wzajemnych relacji na linii ubezpieczony podmiot – firma ubezpieczeniowa. W przypadku nieodpowiedniego postępowania, zakład ubezpieczeń może interweniować wykorzystując do tego celu określone instrumenty techniczno-ubezpieczeniowe.

Funkcje ubezpieczeń będą tym lepiej realizowane, im bardziej będą przestrzegane zasady świadczenia usług ubezpieczeniowych. Zasady te tworzą określone wymagania decydujące o jakości świadczonych usług ubezpieczeniowych. Aby ubezpieczenia zachowały swój sens ekonomiczny i spełniały cel, dla którego zaistniały, muszą być podporządkowane trzem podstawowym zasadom:

1) realności ubezpieczenia,

2) powszechności ochrony ubezpieczeniowej,

3) pełności ochrony ubezpieczeniowej.

Zgodnie z zasadą realności ubezpieczenia, ubezpieczony ma – jeśli nie popełnił żadnego błędu z ekonomiczno-prawnego punktu widzenia – pewność uzyskania od zakładu ubezpieczeń należnego odszkodowania. Aby usługa ubezpieczeniowa była realna, musi być ona oparta na określonych gwarancjach prawnych i ekonomicznych. Gwarancje te powinny chronić ubezpieczonych od¹⁴:

1) nieuzasadnionej odmowy realizacji słusznych ich roszczeń wobec ubezpieczyciela,

2) zaniżenia należnego świadczenia,

3) zwłoki w wypłaceniu należności.

Realność ubezpieczenia nie może mieć relatywnego charakteru. Jest ona imperatywem (bezwzględnym wymogiem), którego spełnienie warunkuje ekonomiczno-społeczny sens istnienia instytucji ubezpieczenia.

Na straży realności ubezpieczenia stoją normy prawne oraz system sądowniczy. Chodzi tu głównie o ustawę o działalności ubezpieczeniowej i przepisy kodeksu cywilnego. Gwarancje realności ubezpieczenia dopełnia stosowana w prawie ubezpieczeniowym reguła, że wszelkie niejasności w ogólnych warunkach ubezpieczenia (owu) należy tłumaczyć na korzyść ubezpieczającego. Istotną rolę w realizacji zasady realności ochrony ubezpieczeniowej spełnia instytucja Rzecznika Ubezpieczonych.

Prawnym aspektom realności ubezpieczenia towarzyszą gwarancje ekonomiczne, czyli profesjonalizm kalkulacji składki ubezpieczeniowej oraz właściwa polityka finansowa zakładów ubezpieczeń. Kalkulacji składek powinni dokonywać specjaliści wysokiej klasy (aktuariusze). Składka jest bowiem głównym źródłem zasilania funduszy ubezpieczeniowych. Ustalenie składki na zbyt niskim poziomie stwarza zagrożenie dla realności ochrony ubezpieczeniowej.

Gwarancją egzekucji wskazanych przez sądowy nakaz roszczeń jest posiadanie przez dłużnika (zakład ubezpieczeń) majątku. Z tego też względu ubezpieczyciel powinien dysponować, odpowiednim do oferowanych grup ubezpieczeń, kapitałem gwarancyjnym i pokryciem marginesu wypłacalności środkami własnymi. Pojęcia te zostaną wyjaśnione w dalszej części podręcznika.

Zgodnie z zasadą powszechności ochrony ubezpieczeniowej, system ubezpieczeń powinien być tak zorganizowany, aby każdej zainteresowanej osobie umożliwić korzystanie z tego urządzenia w miarę pojawiających się potrzeb. Z usług ubezpieczeniowych korzystają zarówno gospodarstwa domowe, jak i podmioty gospodarcze lub instytucje, a oferta ubezpieczeniowa powinna ewoluować w kierunku pozwalającym na zaspokojenie coraz to nowych preferencji.

O powszechności korzystania z ochrony ubezpieczeniowej decyduje wiele czynników, a wśród nich: świadomość ubezpieczeniowa, poziom zamożności społeczeństwa, poziom rozwoju gospodarczego kraju itp. Na powszechność ochrony ubezpieczeniowej największy wpływ ma – jak się wydaje – świadomość ubezpieczeniowa. Ta determinanta jest bowiem tą wartością społeczną, która decyduje o wielkości, zakresie i strukturze zarówno aktualnego, jak i potencjalnego rynku usług ubezpieczeniowych. Wzrost poziomu świadomości ubezpieczeniowej determinuje popyt na usługę ubezpieczeniową. W przypadku zbyt niskiego poziomu świadomości ubezpieczeniowej państwo może – poprzez system ubezpieczeń obowiązkowych – wymusić niejako popyt na usługi ubezpieczeniowe. Ubezpieczenia te dotyczą głównie ryzyk powszechnych, których istnienie powoduje wysoki stopień zagrożenia. Wprawdzie zasada powszechności jest najpełniej realizowana w ubezpieczeniach obowiązkowych, ale powszechność ta jest tu kształtowana sztucznie (wymuszone działania ustawodawcze). Ponadto istnienie ubezpieczeń obowiązkowych – jakkolwiek oparte na wyższych przesłankach społeczno-gospodarczych – wydaje się być sprzeczne z kanonami gospodarki rynkowej. W gospodarce tej każdy podmiot powinien czerpać korzyści ze swojej przezorności, ale również ponosić pełną odpowiedzialność za jej brak. W tej sytuacji realizacja zasady powszechności ubezpieczeniowej będzie tym lepsza, im precyzyjniej i szybciej firmy ubezpieczeniowe będą dostosowywać swoją ofertę do świadomych wymagań klienta. Nie chodzi tu jedynie o wprowadzenie na rynek szerokiej gamy produktów ubezpieczeniowych, ale również o ulepszanie produktów już istniejących.

Powszechność ochrony ubezpieczeniowej może dotyczyć trzech płaszczyzn: podmiotowej (z punktu widzenia podmiotów korzystających z ochrony ubezpieczeniowej), przedmiotowej (związanej z ubezpieczanym podmiotem), rodzajowej (dotyczącej rodzajów ryzyk objętych ubezpieczeniem). Dodać należy, że nie chodzi tu o korzystanie z ochrony ubezpieczeniowej przez wszystkich (termin: powszechność), w zakresie wszystkich posiadanych przedmiotów oraz wszystkich zagrażających im ryzyk, ale o takie funkcjonowanie i organizację ubezpieczeń, które każdej zainteresowanej jednostce dawałyby możliwość korzystania w miarę odczuwanych potrzeb, w odniesieniu do interesujących ją aspektów i realnie zagrażających jej ryzyk.

Zasada pełności ochrony ubezpieczeniowej realizuje się poprzez wysokość odszkodowania (w przypadku ubezpieczeń majątkowych) lub świadczenia (w ubezpieczeniach osobowych). W myśl tej zasady ochrona ubezpieczeniowa powinna zapewniać każdemu ubezpieczonemu taki poziom pokrycia strat losowych, jaki wynika z jego indywidualnej potrzeby oraz na jaki pozwalają – w danych warunkach – względy społeczno-gospodarczej polityki państwa. Takie podejście dotyczy tych przypadków, w których przedmiotem ubezpieczenia są majątek i prawa majątkowe. W ubezpieczeniach na życie, ze względu na brak wartości przedmiotu ubezpieczenia, nie można mówić o kompensacji poniesionych strat. W ubezpieczeniach dóbr osobistych uznaje się, że są one bezcenne, a więc wartość strat nigdy nie może być w pełni skompensowana.

W ubezpieczeniach majątkowych możliwe jest określenie obiektywnej lub prawdopodobnej wartości utraconego majątku lub praw. Warunki ubezpieczenia powinny zatem umożliwiać odszkodowanie na poziomie kompensującym poniesione – w wyniku realizacji określonego zdarzenia losowego – straty. Tylko wtedy można mówić o zastąpieniu niepewnej dużej straty, pewnym małym ciężarem, czyli składką. Stanowi to przecież istotę ochrony ubezpieczeniowej.

Zasada pełności ochrony ubezpieczeniowej przyjmuje za punkt odniesienia pojęcie szkody. W prawie cywilnym za szkodę uważa się wszelki uszczerbek, jakiego doznaje majątek poszkodowanego. Szkoda może być bezpośrednia (gdy dotyczy rzeczywistego uszczuplenia majątku wraz z narzutem kosztów, które musi ponieść poszkodowany w związku ze szkodą) lub pośrednia (gdy szkoda wystąpiła w postaci utraconych korzyści, tj. tego, co mógłby uzyskać poszkodowany, gdyby szkoda nie wystąpiła). Tak więc pojęcie szkody jest przez prawo rozumiane dosyć szeroko. Pełne pokrycie szkód (bezpośrednich i pośrednich łącznie) wymagałoby uiszczania wysokich składek ubezpieczeniowych, co chciałoby zaakceptować niewiele osób. W związku z tym zasadę pełności ochrony ubezpieczeniowej stosuje się zazwyczaj do szkód bezpośrednich, ale i w tym przypadku pojawia się szereg trudności. Zasady tej nie należy traktować jako obowiązku realizacji odszkodowań w pełnej wysokości strat. Prowadziłoby to bowiem do ograniczania oferty ubezpieczeniowej (brak możliwości realizacji niektórych rodzajów ochrony), jak również do zmniejszenia popytu na ubezpieczenia (brak możliwości opłacania wysokich składek). Ponadto rygorystyczne stosowanie tej zasady eliminowałoby możliwość stosowania niektórych środków prewencji, co jest związane z udziałem własnym. W związku z tym regułę pełności ochrony ubezpieczeniowej należy raczej traktować jako postulat, który wiąże oferty firm ubezpieczeniowych i roszczenia ubezpieczonych z wartością przedmiotu ubezpieczenia. Rzeczywisty kształt tej zasady wyznaczają m.in.: a) system ubezpieczeniowy, w którym zawarto umowę ubezpieczeniową, b) relacja sumy ubezpieczenia do wartości ubezpieczeniowej, c) ewentualne zastosowanie przez firmę ubezpieczeniową elementów zmniejszających stopień ochrony ubezpieczeniowej. Zagadnienia te zostaną szerzej omówione w dalszej części pracy.

Dla wyjaśnienia istoty ubezpieczeń literatura przedmiotu wykorzystuje często pojęcie interesu ubezpieczeniowego, przez który rozumie się „stosunek, dzięki któremu ktoś – na skutek przewidzianego w umowie zdarzenia – może ponieść szkodę”¹⁵. Z kolei B. Hadyniak stwierdza, że „interes ubezpieczeniowy – to rodzaj ekonomicznego interesu, który jednostka musi posiadać, aby mieć prawo do świadczenia. Jednostka ma interes ubezpieczeniowy, jeśli zajście wypadku ubezpieczeniowego może powodować stratę finansową lub szkodę osobistą¹⁶. Interes ubezpieczeniowy, chroniony w ramach ubezpieczenia, stanowi przedmiot ubezpieczenia. Ochrona polega na zdolności i gotowości do kompensowania skutków finansowych wypadku ubezpieczeniowego. Ochrona ubezpieczeniowa nie polega natomiast na przeciwdziałaniu wypadkowi ubezpieczeniowemu.

W czasie udzielania ochrony ubezpieczeniowej zakład ubezpieczeń jako ubezpieczyciela wiąże stosunek ubezpieczenia z ubezpieczającym. Ubezpieczający jest zobowiązany do płacenia składki ubezpieczeniowej. Z kolei ubezpieczony jest osobą, której mienie, życie lub zdrowie jest przedmiotem ubezpieczenia. Zwrócić należy uwagę na to, że ubezpieczający i ubezpieczony nie muszą być tą sama osobą fizyczną czy prawną. Przykładowo, zakład pracy – jako ubezpieczający – może ubezpieczyć pracownika (ubezpieczonego) od następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW). Podobnie matka (ubezpieczyciel) może ubezpieczyć syna (ubezpieczony) na wypadek śmierci. W obu przypadkach ubezpieczającym i ubezpieczonym są dwie różne osoby. W ubezpieczeniach majątkowych ubezpieczającym i ubezpieczonym są zazwyczaj te same osoby prawne lub fizyczne.

W ubezpieczeniach na wypadek śmierci konieczne jest wskazanie osoby uprawnionej do pobrania świadczenia. Wskazania tej osoby dokonuje ubezpieczony (tylko w niektórych przypadkach prawo to przyznawane jest ubezpieczającemu); zwyczajowo osoba, której wypłaca się sumę ubezpieczenia na wypadek śmierci ubezpieczonego nazywana jest uposażonym lub beneficjentem.

Wzajemne powiązania omówionych w tym podpunkcie kategorii ubezpieczeniowych przedstawia rysunek 2.

W naukach ekonomicznych, a zwłaszcza w marketingu, usługi ubezpieczeniowe charakteryzowane są za pomocą uniwersalnych atrybutów przypisywanych usługom w ogóle. Wśród nich znajdują się m.in. takie cechy, jak: niematerialność, nierozdzielność, nietrwałość oraz różnorodność. Na marginesie warto zauważyć, że we współczesnej gospodarce przeciwstawianie sobie pojęć: produkt i usługa ze względu na ich materialny charakter nie jest istotne (ma drugorzędne znaczenie). Finałem każdej produkcji jest produkt, rozumiany jako dobro mające zdolność do zaspokajania potrzeb. Każdy produkt jest towarem na rynku. Obecnie nie produkcja, ale sprzedaż jest krytycznym czynnikiem dla przedsiębiorców. Produkują oni wszystko, co daje jak największe szanse zbytu. W związku z tym produkuje się nie tylko określoną rzecz, usługę, ale również styl, estetykę itp. Takie podejście stwarza możliwość dowartościowania się nabywcy poprzez zakup i w czasie zakupu. Wyrazem tego jest pojawienie się terminu: marketing mix. Termin ten wskazuje na to, że producent musi wyprodukować o wiele więcej niż samo dobro. Poszerza to w istotny sposób pojęcie produktu, który nosi nazwę produktu pełnego.

W świetle powyższych uwag można stwierdzić, iż produkt ubezpieczeniowy to nie tylko oferta ochrony ubezpieczeniowej i zbiór różnych ryzyk, ale także szereg innych elementów adresowanych do odbiorców. W ten sposób zwiększa się efektywność sprzedaży ubezpieczeniowej.

Rysunek 2. Kategorie ubezpieczeniowe

Źródło: B. Hadyniak, Ubezpieczenie jako…, op. cit., s. 59.

Produkt ubezpieczeniowy ma niematerialny charakter, gdyż to co otrzymuje klient jest zobowiązaniem do wypłaty odszkodowania lub świadczenia w przypadku realizacji wypadku ubezpieczeniowego. Finalna postać produktu ubezpieczeniowego ujawnia się w chwili wygaśnięcia umowy ubezpieczeniowej (co oznacza koniec ochrony) oraz w momencie wypłacenia odszkodowania bądź świadczenia. Materialnym produktem przekazywanym ubezpieczonemu lub uposażonemu jest obiecane przez ubezpieczyciela świadczenie (odszkodowanie).

Charakterystyczną cechą usługi ubezpieczeniowej jest nierozdzielność (integralność). Integralność ta jest dwojakiego rodzaju: produktu z ubezpieczycielem lub jego reprezentantami (agentami czy brokerami) oraz produkcji i konsumpcji produktu, gdyż przez cały czas wykonywania usługi trwa ochrona (jest ona konsumowana). Nieprzerwanie trwa zatem więź w łańcuchu: obsługujący (produkcja) – produkt ubezpieczeniowy – obsługiwany (konsumpcja).

Każda usługa ubezpieczeniowa jest indywidualnie wykorzystywana przez pracowników lub pośredników, przy uwzględnieniu specyfiki przyjmowanego ryzyka, w kontakcie z konkretną osobą fizyczną lub prawną. Nie ma możliwości magazynowania produktów ubezpieczeniowych. Produkt ubezpieczeniowy jest więc nietrwały, a interakcja wykonawca usługi z klientem ma niepowtarzalny charakter. Jedynym sposobem „magazynowania” produkcji usług ubezpieczeniowych jest rozbudowa personelu sprzedającego¹⁷.

Osoba oferująca usługę ubezpieczeniową jest jednocześnie częścią produktu (nierozdzielność z osobą wykonawcy). Klient postrzega usługę przez pryzmat osoby ją świadczącej, jej kwalifikacji, sposobu zachowania itp. Ta swoista personalizacja usług sprawia, że ta sama usługa, świadczona przez tę samą osobę, ale różnym klientom, jest – z reguły – odbierana w odmienny sposób. Różnorodność ta powoduje trudności w standaryzacji i formalizowaniu usług ubezpieczeniowych.

Do niektórych usług ubezpieczeniowych jest ograniczony dostęp. Ta limitowana dostępność wynika z dbałości ubezpieczyciela o realność ubezpieczenia, który przyjmuje na siebie skutki zajścia określonych zdarzeń losowych. Przykładowo, jeśli produkt ubezpieczeniowy jest tak skalkulowany, że osoby w wieku 65+ nie mogą – z powodu zbyt wysokiego ryzyka – być objęte ubezpieczeniem na życie, to usługa ubezpieczeniowa dla tej kategorii będzie odrzucona.

Specyficznym atrybutem usług ubezpieczeniowych jest odwrócony cykl produkcji. Rozpoczyna się on na etapie określenia ogólnych warunków ubezpieczenia (owu), a kończy z chwilą powstania szkody lub ustania ochrony ubezpieczeniowej. Problem ten ilustruje rysunek 3.

Rysunek 3. Odwrócony cykl produkcji usług ubezpieczeniowych

Źródło: E. Kucka (red.), Ubezpieczenia gospodarcze…, op. cit., s. 101.

Pierwszym etapem w pozyskiwaniu podmiotów skłonnych objąć określone ryzyko ochroną ubezpieczeniową jest ustalenie ogólnych warunków ubezpieczenia. Warunki te określają przedmiot ubezpieczenia, prawa i obowiązki stron, wyłączenia i ograniczenia odpowiedzialności ubezpieczyciela. Zawarcie umowy ubezpieczenia jest potwierdzeniem ochrony ubezpieczeniowej udzielonej przez ubezpieczyciela ubezpieczającemu. Pobranie składki ubezpieczeniowej zazwyczaj kończy cykl produkcyjny. Jeśli natomiast zrealizuje się wypadek ubezpieczeniowy, to cykl produkcyjny wydłuża się o trzy kolejne fazy (8, 9, 10).

Ważnym wyznacznikiem postępu i nowoczesności jest jakość. Jakość stanowi obecnie przedmiot zainteresowania każdego człowieka, niezależnie od tego czy jest on producentem, konsumentem, usługodawcą czy usługobiorcą. Powszechnie uważa się, że ocena jakości prowadzi do różnego rodzaju pozytywnych skutków we wszystkich sferach działalności. Jednakże szczególną rolę odgrywa ona współcześnie w sektorze usług, w tym usług ubezpieczeniowych, gdyż, jak głosi sformułowana przez Petersa i Watermana maksyma: „jakość to nie wszystko, ale wszystko staje się niczym bez jakości”¹⁸. Jakość jest postrzegana jako łącznik spajający wszystkie pozostałe elementy działalności. Wysoki poziom świadomych usług jest – jak się wydaje – największą gwarancją odnoszonych na rynku sukcesów. Obrazuje to rysunek 4.

Rysunek 4. Znaczenie jakości w sferze usług

Źródło: M. Stoma, Modele i metody…, op. cit., s. 8.

Ubezpieczenia stanowią niezwykle istotny element współczesnej gospodarki rynkowej. Od 1990 roku w sektorze tym obserwuje się przyśpieszone zmiany zachodzące we wszystkich obszarach jego funkcjonowania. W literaturze przedmiotu spotykamy się z opiniami, że poziom rozwoju ubezpieczeń odzwierciedla stopień zamożności gospodarstw domowych oraz kondycję sektorów prywatnego i publicznego. W rezultacie urynkowienia sektora usług ubezpieczeniowych w Polsce, obserwujemy wzrost zainteresowania towarzystw ubezpieczeniowych możliwościami uzyskania, a przede wszystkim utrzymania przewagi konkurencyjnej na rynku. Ze względu na barierę tzw. rynku nasyconego, towarzystwa ubezpieczeniowe poszukują nowych instrumentów do walki konkurencyjnej. Cena – jako powszechnie stosowane narzędzie oddziaływania na podmioty rynkowe – nie odgrywa obecnie znaczącej roli w uzyskaniu oraz umacnianiu przez firmę ubezpieczeniową przewagi konkurencyjnej. Jest to wynikiem występowania w gospodarce rynkowej naturalnej tendencji do wyrównywania się poziomu cen. Ponadto konkurencyjność cenowa jest trudna do utrzymania w dłuższym przedziale czasowym. W walce konkurencyjnej o klienta i udział w rynku ubezpieczeniowym maleje również znaczenie marki (promocja, reklama). W tej sytuacji wydaje się, że podstawową, a jednocześnie nowoczesną formą konkurowania na współczesnym rynku jest jakość świadczonych usług. Stwierdzenie to odnosi się głównie do usług nabywanych dobrowolnie przez klientów. Ich jakość warunkuje bowiem decyzje wyboru i zakupu przez klientów (indywidualnych i instytucjonalnych). Towarzystwa ubezpieczeniowe powinny więc podejmować próby określenia czynników decydujących o wyborze zakładu ubezpieczeń przez klientów oraz identyfikować aktualne i potencjalne wymagania nabywców usług ubezpieczeniowych. Daje to większą szansę zdobycia przewagi konkurencyjnej na rynku.

1.2. Prawne aspekty działalności ubezpieczeniowej

Zgodnie z obowiązującymi w Polsce przepisami prawa, wszystkie ubezpieczenia są umowne. Niezależnie od rodzaju ryzyka, ochronę ubezpieczeniową zapewnia zawarcie umowy (polisy). Umowa ubezpieczeniowa jest źródłem powstania stosunku ubezpieczeniowego. Określa on wzajemne zobowiązania stron oraz ich prawa. Nawiązanie stosunku ubezpieczenia polega na zawarciu umowy pomiędzy ubezpieczycielem i ubezpieczającym. Firma ubezpieczeniowa (ubezpieczyciel) jest zobowiązana do wypłaty odszkodowania (w ubezpieczeniach majątkowych) lub świadczenia (w ubezpieczeniach osobowych) w razie realizacji przewidzianego w umowie wypadku ubezpieczeniowego. Drugą stroną umowy jest ubezpieczający, czyli osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej (np. jednostka budżetowa, spółka cywilna). Ubezpieczający jest zobowiązany do przestrzegania ustalonych warunków ubezpieczenia oraz uregulowania składki ubezpieczeniowej. Dokumentem potwierdzającym zawarcie umowy ubezpieczenia jest polisa.

Ochroną ubezpieczeniową mogą być objęte dobra innej osoby niż ubezpieczający. Stąd też wprowadzono dodatkowe pojęcie: ubezpieczony. Ubezpieczony – to osoba, której dobra majątkowe lub osobiste są objęte ochroną ubezpieczeniową. W przypadku poniesienia szkody osobie tej będzie przysługiwać prawo do odszkodowania lub świadczenia.

Ubezpieczający zazwyczaj chroni w drodze ubezpieczenia własne dobra, a więc jest jednocześnie ubezpieczonym. Jeśli natomiast ubezpieczający zawiera umowę ubezpieczenia na rzecz innej osoby (pośrednio chroni swój interes), to ubezpieczający i ubezpieczony są dwiema różnymi osobami. Tego rodzaju umowa nosi nazwę umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek. W razie powstania szkody osoba ubezpieczona (osoba trzecia) otrzymuje należne świadczenie bądź odszkodowanie. Jakkolwiek dla ważności umowy na cudzy rachunek koniecznym jest wyraźne wskazanie w jej treści tego faktu, to ubezpieczający nie musi imiennie określić ubezpieczonego. Niekiedy jest to wręcz niemożliwe, jak np. w ubezpieczeniach komunikacyjnych od następstw nieszczęśliwych wypadków. W chwili zawierania umowy ubezpieczenia trudno byłoby bowiem przewidzieć okoliczności ewentualnego wypadku, jak również określić, kto poniesie szkodę, komu będzie przysługiwać należne świadczenie itp.

Szczególnym rodzajem ubezpieczenia na cudzy rachunek jest umowa, w której ubezpieczający ubezpiecza własny majątek lub dobra osobiste (czyli jest jednocześnie ubezpieczonym), ale ewentualne odszkodowanie lub świadczenie, które mu przysługują, przenosi na osoby trzecie. Osoba uprawniona do przejęcia świadczeń ubezpieczeniowych określana jest wówczas ogólnie nazwą uprawniony, a w ubezpieczeniach osobowych – uposażony lub beneficjent. Z taką konstrukcja prawną mamy do czynienia zazwyczaj w ubezpieczeniach życiowych, a ściślej w ubezpieczeniach na wypadek śmierci. W ubezpieczeniach majątkowych z tego typu sytuacją spotykamy się przy umowie ubezpieczenia auto casco (AC) przy nabywaniu samochodu ze środków kredytu. Nabyty u dealera samochód (pomimo zobowiązania na rzecz kredytodawcy) jest własnością kredytobiorcy, a jednocześnie stanowi zabezpieczenie kredytu. W przypadku szkody (kradzieży lub zniszczenia) samochodu, kredytodawca utraciłby zabezpieczenie. Dlatego też żąda on od nabywcy pojazdu zawarcia umowy AC i przeniesienia praw z tej umowy na swoją rzecz. Instytucja zabezpieczenia wierzytelności często wykorzystywana jest w ubezpieczeniach na wypadek śmierci. W tym przypadku bank – jako uprawniony – otrzymuje w razie śmierci dłużnika sumę ubezpieczenia, która stanowi równowartość jego zobowiązania.

O ile w umowie ubezpieczenia występują jedynie dwie strony: ubezpieczyciel i ubezpieczający, o tyle w stosunku prawnym zwanym stosunkiem ubezpieczenia mogą – oprócz stron umowy – występować inne podmioty, takie jak: ubezpieczony (jeśli nie jest nim ubezpieczający) oraz uprawniony (uposażony, beneficjent). W stosunku do stron umowy, zarówno ubezpieczony, jak i uposażony traktowani są jako osoby trzecie. Tak więc, w wyniku zawarcia umowy ubezpieczenia, jako rodzaju czynności prawnej w postaci jednorazowego aktu, powstaje stosunek prawny, a ściślej stosunek ubezpieczenia. Przykładowo, w ubezpieczeniach wypadkowych występują najczęściej wszystkie wymienione wyżej podmioty, a mianowicie: ubezpieczyciel (zakład ubezpieczeniowy), ubezpieczający (zakład pracy), ubezpieczony (pracownik) oraz uposażony (żona pracownika). W ubezpieczeniach od pożaru domu występują natomiast tylko dwie strony: ubezpieczyciel (zakład ubezpieczeń) i ubezpieczający (właściciel nieruchomości).

Umowy ubezpieczenia są zazwyczaj zawierane w formie pisemnej. Wola stron może być bowiem wyrażona przez telefon, internet itp. Umowę uważa się za zawartą z chwilą dostarczenia przez ubezpieczyciela ubezpieczającemu dokumentów ubezpieczenia (polisy, legitymacji ubezpieczeniowej, tymczasowego zaświadczenia itp.). Nazwa dokumentu ubezpieczeniowego nie jest tu istotna. Ważne natomiast jest wystawienie i doręczenie ubezpieczającemu dokumentu. Jest to bezwzględne zobowiązanie ubezpieczyciela (art. 353 § 1 kodeksu cywilnego). O ile strony nie umówiły się inaczej, odpowiedzialność ubezpieczyciela rozpoczyna się od dnia następnego po dacie zawarcia umowy, ale nie wcześniej niż od dnia następnego po uregulowaniu składki ubezpieczeniowej (lub jej pierwszej raty). Przepisy kodeksu cywilnego stanowią też, że odpowiedzialność gwarancyjna ubezpieczyciela może rozpoczynać się w innym terminie. Mówimy wówczas o karencji. Karencja – to wydłużony okres między datą zawarcia umowy ubezpieczeniowej, a rozpoczęciem gwarancyjnej odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń. Celem karencji jest eliminacja sytuacji, w których umowę zawarto po wystąpieniu określonego zdarzenia losowego lub w celu jego wywołania.

W polskim prawie cywilnym przewidziano możliwość zawierania umów ubezpieczeń w trzech trybach: ofertowym, przetargowym (aukcyjnym) oraz w drodze rokowań.

Ofertowa forma zawierania umowy ubezpieczeniowej polega na złożeniu przez potencjalnego ubezpieczającego ubezpieczycielowi oświadczenia dotyczącego woli zawarcia umowy i przyjęciu go przez zakład ubezpieczeń. Oferentem jest najczęściej potencjalny ubezpieczający, gdyż dysponuje on najpełniejszą wiedzą o przedmiocie ochrony ubezpieczeniowej. Strony zawierające umowę mogą – przed jej ostatecznym podpisaniem – negocjować jej treść w ramach zasady swobody kształtowania stosunków cywilnoprawnych. Ostateczna treść oraz cel umowy nie mogą zaprzeczać właściwości (naturze) stosunku, ustawie oraz zasadom współżycia społecznego. W roli oferenta może występować również zakład ubezpieczeń (ubezpieczyciel).

W sytuacjach dotyczących ubezpieczeń dużych ryzyk gospodarczych lub w przypadkach konieczności objęcia ochroną ubezpieczeniową środków publicznych znajduje zastosowanie przetargowy tryb zawierania umowy ubezpieczeniowej. Wykorzystanie tego trybu zawarcia umowy jest inicjowane przez ubezpieczającego, który zamierza osiągnąć jak najkorzystniejsze warunki ubezpieczenia. Znajdują tu zastosowanie ogólne przepisy kodeksu cywilnego (art. 70¹–70⁴ k.c.). Przetargowy tryb zawierania umowy ubezpieczeniowej ma obowiązkowy charakter, gdy spełnione zostaną warunki określone przepisami ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o zamówieniach publicznych¹⁹.

Przetargowy tryb zawierania umowy ubezpieczeniowej może więc mieć charakter obowiązku ustawowego (prawo zamówień publicznych) lub dobrowolności, wynikającej z reguł gospodarki rynkowej.

Niekiedy zachodzi konieczność zawierania nietypowych ubezpieczeń, przekraczających standardową ofertę firmy ubezpieczeniowej. W takich przypadkach do zawarcia umowy ubezpieczeniowej dochodzi w trybie rokowaniowym. Treść umowy jest wówczas wynikiem negocjacji pomiędzy stronami. Niejednokrotnie wymaga to opracowania przez ubezpieczyciela szczególnych postanowień (niejako na zamówienie) umowy, a w konsekwencji określenia wysokości składki ubezpieczeniowej płaconej przez ubezpieczającego. Umowa ubezpieczenia jest zawarta, jeśli strony osiągną wzajemne porozumienie odnośnie do jej postanowień.

Nieodłączną częścią składową umowy ubezpieczenia są ogólne warunki ubezpieczenia (tzw. owu). Stanowią one swego rodzaju wzorzec zawierający jasne i wyraźne określenie wzajemnych praw i obowiązków stron umowy ubezpieczeniowej. Z reguły owu określają, w abstrakcyjny i generalny sposób, przedmiot i zakres ubezpieczenia, czas trwania umowy, prawa i obowiązki ubezpieczyciela i ubezpieczającego, sposób ustalania wysokości szkody, jak też zasady wypłaty świadczeń bądź odszkodowań. Dzięki swego rodzaju ujednoliceniu (standaryzacji), owu w istotny sposób ułatwiają masowe zawieranie umów ubezpieczenia w ramach każdego rodzaju ubezpieczeń. Oczywiste jest, że owu nie mogą być sprzeczne z przepisami kodeksu cywilnego w zakresie dotyczącym umowy ubezpieczenia. Mają one bowiem bezwzględnie obowiązujący charakter.

Czas trwania umowy ubezpieczenia jest dość zróżnicowany. Generalnie, ze względu na czas trwania umowy, ubezpieczenia dzielimy na roczne, krótkoterminowe (do jednego roku), długoterminowe (wieloletnie – powyżej jednego roku) oraz bezterminowe (np. w wypadku ubezpieczeń na wypadek śmierci, gdyż trudno z góry ustalić czas ubezpieczenia). W niektórych przypadkach dotyczących ubezpieczeń krótkoterminowych, czas trwania umowy nie jest z góry ustalony (np. w ubezpieczeniach następstw nieszczęśliwych wypadków zawartych na czas trwania wycieczki). Tego rodzaju ubezpieczenia trwają dopóty, dopóki ubezpieczony przedmiot (lub osoba) jest narażony na niebezpieczeństwo. Z kolei w ubezpieczeniach długo- i bezterminowych czas trwania umowy jest zwykle dzielony na krótsze, roczne okresy ubezpieczenia. Składka ubezpieczeniowa nie jest wówczas opłacana z góry za cały okres ubezpieczenia, ale cyklicznie, stosownie do ustalonych okresów.

Odpowiedzialność ubezpieczyciela z tytułu zawartej umowy wygasa wraz z upływem ustalonego terminu. Jednakże niektóre umowy mogą zawierać tzw. klauzulę prolongacyjną. Zgodnie z nią umowa – zawarta na okres co najmniej jednego roku – automatycznie ulegnie przedłużeniu na kolejny okres roczny, bez konieczności ponownego wyrażania woli przez strony (ubezpieczyciela lub ubezpieczającego). Oczywiste jest, że wygaśnięcie stosunku ubezpieczenia następuje też na skutek „odpadnięcia” przyczyny ubezpieczenia (np. wyrejestrowania pojazdu, całkowitego zniszczenia przedmiotu ubezpieczenia). Podobnie, od umowy może odstąpić zarówno ubezpieczający, jak i zakład ubezpieczeń. Zgodnie z przepisami prawa, jeśli umowa została zawarta na okres 6 miesięcy, ubezpieczający ma prawo do odstąpienia od niej w czasie nie krótszym od 30 dni, jeśli ubezpieczającym jest osoba fizyczna, oraz nie krótszym od 7 dni, w przypadku osoby prawnej, licząc od daty zawarcia umowy. Z kolei ubezpieczyciel może odstąpić od umowy, gdy:

− ubezpieczający nie uregulował składki ubezpieczeniowej w uzgodnionym terminie,

− ujawniły się okoliczności zwiększające prawdopodobieństwo zajścia przedmiotowego wypadku ubezpieczeniowego (z wyeliminowaniem stanu zdrowia w ubezpieczeniach na życie).

W myśl obowiązujących powszechnie zasad, przedawnienie roszczeń z tytułu umowy ubezpieczeniowej następuje po upływie 3 lat, licząc od dnia, w którym zrealizowało się zdarzenie losowe będące podstawą roszczenia. Odmienne terminy przedawnienia się roszczeń obowiązują w stosunku do odpowiedzialności cywilnej. Kodeks cywilny wyróżnia w tym zakresie dwa rodzaje odpowiedzialności: deliktową i kontraktową.

W ubezpieczeniach deliktowej (za czyny niedozwolone) odpowiedzialności cywilnej (OC), roszczenia z umowy przedawniają się z upływem 3 lat od chwili, gdy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia, ale nie dłużej niż 10 lat od zdarzenia wywołującego tę szkodę. Ogólnie można stwierdzić, że deliktowa OC za czyny niedozwolone dotyczy przypadków, w których miało miejsce zaniechanie (jeśli istniał prawny obowiązek działania), zaniedbanie sprzeczne z prawem lub z zasadami współżycia społecznego. W przypadku ubezpieczeń, o deliktowej OC mówimy wtedy, gdy zaniechanie lub zaniedbanie przyczyniło się (lub doprowadziło) do powstania szkody u osoby trzeciej.

Odpowiedzialność cywilna kontraktowa związana jest z nienależytym lub niewykonaniem jakiegokolwiek zobowiązania, niekoniecznie wynikającego z zawartej umowy (np. alimenty). Kontraktowa OC obejmuje również szkody spowodowane niedotrzymaniem terminu wykonania zobowiązania z powodu okoliczności, za które strona nie ponosi odpowiedzialności. Wynika to z faktu, że każdy kto wyrządził szkodę jest zobowiązany do jej naprawienia, a poszkodowany może dochodzić swoich praw na drodze sądowej. Od odpowiedzialności cywilnej można uwolnić się przez wykupienie odpowiedniego ubezpieczenia OC. Zgodnie z zasadą pełności ochrony ubezpieczeniowej, ubezpieczyciel jest zobowiązany – w przypadku realizacji określonego zdarzenia losowego – do pełnego pokrycia powstałej szkody. W praktyce ubezpieczeniowej, poziom pokrycia strat jest uwarunkowany dwoma czynnikami:

1) relacją wartości ubezpieczeniowej i sumy ubezpieczeniowej,

2) wysokością uznanej szkody i przyznanego odszkodowania.

Czynniki te decydują o stopniu odpowiedzialności ubezpieczyciela (firmy ubezpieczeniowej) za szkodę, a jednocześnie stanowią podstawę do formułowania przyjętego w umowie ubezpieczenia systemu regulowania zaistniałych strat.

Wartość ubezpieczeniowa – to ustalona przez strony umowy wartość przedmiotu ubezpieczenia. Pojęcie to występuje tylko w ubezpieczeniach majątkowych. W ubezpieczeniach osobowych przedmiot ubezpieczenia jest niematerialny (np. życie ludzkie), a ustalenie jego wartości jest wręcz niemożliwe. Wartość ubezpieczeniowa stanowi górną granicę odszkodowań oraz jest podstawą ustalania sumy ubezpieczenia.

Suma ubezpieczeniowa – to określona kwota pieniężna, na jaką zawarto umowę ubezpieczenia. Stanowi ona górną granicę finansowej odpowiedzialności ubezpieczyciela. Z reguły suma ubezpieczeniowa jest ustalana przez ubezpieczyciela samodzielnie lub w drodze negocjacji z ubezpieczającym. W dobrowolnych ubezpieczeniach majątkowych propozycję co do wysokości sumy ubezpieczeniowej podaje ubezpieczający, a w obowiązkowych – ubezpieczyciel. W ubezpieczeniach osobowych poziom sumy ubezpieczeniowej deklaruje ubezpieczający. Można powiedzieć, że suma ubezpieczeniowa to kwota, na którą ubezpieczono dany przedmiot. Stanowi ona podstawę do obliczania składki ubezpieczeniowej. Stosunek kwoty sumy ubezpieczeniowej do wartości ubezpieczeniowej (rzeczywistej lub szacunkowej) nazywamy poziomem ubezpieczenia.

Poziom ubezpieczenia stanowi podstawę do wyróżnienia dwóch systemów ubezpieczenia:

1) ubezpieczenie w pełnej wartości,

2) ubezpieczenie na pierwsze ryzyko.

Ubezpieczenie w pełnej wartości gwarantuje ubezpieczonemu pokrycie przez ubezpieczyciela wszystkich powstałych w wyniku realizacji wypadku ubezpieczeniowego strat. Jest to zatem – z punktu widzenia zasady pełności ochrony ubezpieczeniowej – sytuacja idealna. Jednakże taka interpretacja tej zasady byłaby niejednokrotnie zbyt kosztowna dla ubezpieczającego (np. w umowach uwzględniających ubezpieczenie strat pośrednich, takich jak utrata zysku). Z tego też względu zasadę pełności interpretuje się w kategoriach postulatu, który powinien realizować system ubezpieczeń. System powinien umożliwiać ubezpieczającemu taki stopień pokrycia strat, jaki wynika z jego indywidualnej potrzeby.

W systemie ubezpieczenia w pełnej wartości, relacja między wartością ubezpieczeniową (W) i sumą ubezpieczeniową (U) może przyjmować trojaki charakter:

1) w momencie powstania szkody (Sz), wartość ubezpieczeniowa jest równa sumie ubezpieczeniowej. Oznacza to równocześnie, iż wysokość szkody jest równa poziomowi odszkodowania (O). Mamy więc:

Mówimy wówczas o ubezpieczeniu w pełnej wartości.

2) suma ubezpieczeniowa przewyższa wartość przedmiotu ubezpieczenia. W takim przypadku zachodzi:

Taką sytuację określa się mianem nadubezpieczenia. W tym przypadku ubezpieczyciel może wypłacić odszkodowanie tylko w wartości ubezpieczenia. W rezultacie, ubezpieczający naraża się na opłacanie wyższej składki ubezpieczeniowej, bez możliwości osiągnięcia dodatkowych korzyści. Przypadek ten może mieć miejsce w ubezpieczeniu mienia w wartości odtworzeniowej. Ubezpieczający może – po odtworzeniu przedmiotu ubezpieczenia – korzystać z niego. W innych sytuacjach ubezpieczyciel nie może ubezpieczyć mienia powyżej wartości ubezpieczeniowej, ani też wypłacać odszkodowania przewyższającego wartość szkody. Odszkodowanie ubezpieczeniowe nie może bowiem służyć do wzbogacenia się.

 Ubezpieczający może z własnej inicjatywy dokonać nadubezpieczenia w drodze:

− ubezpieczenia podwójnego, polegającego na zawarciu kilku umów ubezpieczenia na ten sam przedmiot ubezpieczenia o łącznej sumie ubezpieczenia przewyższającej wartość ubezpieczeniową przedmiotu. Tego rodzaju ubezpieczenie może być zawarte w jednym lub kilku różnych zakładach ubezpieczeń. Odszkodowanie (kompensata) może tu nastąpić tylko do pełnej wysokości szkody ze wszystkich polis lub z jednej polisy;

− ubezpieczenia w nowej wartości, w którym przy ustaleniu odszkodowania brana jest nowa, a nie rzeczywista wartość zniszczonego przedmiotu ubezpieczenia (z uwzględnieniem jego amortyzacji);

− ubezpieczenie w wartości odbudowy, gdzie likwidator przy ustalaniu odszkodowania opiera się na wartości przedmiotu nowego, łącznie z kosztami jego odtworzenia.

3) W okresie trwania umowy ubezpieczeniowej wartość ubezpieczeniowa przedmiotu ubezpieczenia wzrosła do poziomu przewyższającego ustaloną w chwili zawierania umowy. W rezultacie, w momencie powstania szkody wartość ubezpieczeniowa jest wyższa od sumy ubezpieczenia. Implikacje te wyrażają relacje:

W tym przypadku mówimy o niedoubezpieczeniu („podubezpieczeniu”).

Sytuacja niedoubezpieczenia często jest spotykana w praktyce ubezpieczeniowej. Jest ona wynikiem działań obydwu stron umowy ubezpieczeniowej, tj. ubezpieczającego i ubezpieczyciela. Ubezpieczający odnosi korzyść płacąc niższą składkę ubezpieczeniową (im niższa suma ubezpieczeniowa, tym niższa składka). Ubezpieczyciel kieruje się natomiast względami prewencyjnymi, uznając, że ubezpieczający – licząc na jedynie częściowe pokrycie szkód – będzie chronił przedmiot ubezpieczenia przez zniszczeniem.

Przy niedoubezpieczeniu realizacja postulatu pełnej ochrony ubezpieczeniowej zależy od przyjętego w określonym ubezpieczeniu systemu odpowiedzialności firmy ubezpieczeniowej, tj. systemu odpowiedzialności proporcjonalnej, czy też systemu odpowiedzialności na pierwsze ryzyko.

W systemie odpowiedzialności proporcjonalnej odszkodowanie dla ubezpieczonego jest ustalane w takim stosunku do szkody, w jakim znajduje się suma ubezpieczeniowa do wartości ubezpieczeniowej mienia. Niepokrytą przez odszkodowanie wartość szkody musi ubezpieczający sfinansować we własnym zakresie. Taka partycypacja ubezpieczonego w wartości szkody nosi nazwę udziału własnego.

W systemie odpowiedzialności na pierwsze ryzyko odszkodowanie jest pokrywane przez firmę ubezpieczeniową w pełnej wartości szkody, ale tylko do wysokości – określonej przez ubezpieczającego – sumy ubezpieczeniowej. Biorąc pod uwagę relacje sumy ubezpieczeniowej (U), odszkodowania (O) i wysokości szkody (Sz), w tym systemie możemy wyróżnić następujące sytuacje:

1) jeśli w umowie nie określono sumy ubezpieczenia, to wysokość odszkodowania jest równa wartości szkody, tzn. 0 = Sz;

2) jeśli wysokość szkody nie przekracza ustalonej w umowie sumy ubezpiecznia (Sz < U) to 0 = Sz;

3) jeśli wysokość szkody jest wyższa od ustalonej w umowie sumy ubezpiecznia (Sz > U) to 0 = U.

Tak więc we wszystkich wyróżnionych wyżej przypadkach spełniona jest zasada, w myśl której suma ubezpieczenia jest górną granicą odpowiedzialności ubezpieczyciela.

W umowach ubezpieczeniowych mogą być zawarte klauzule, które – kwotowo lub procentowo – ograniczają stopień odpowiedzialności ubezpieczyciela za szkodę. Zakłady ubezpieczeń mogą również wyłączać prawo do odszkodowania, jeśli wypadek ubezpieczeniowy został spowodowany umyślnie lub powstał w wyniku rażącej nieodpowiedzialności. Ubezpieczyciel może także odmówić wypłaty odszkodowania z powodu zatajenia przez ubezpieczającego ważnych informacji, które uniemożliwiają dokładne oszacowanie ryzyka.

Instrumentami ograniczającymi stopień odpowiedzialności ubezpieczyciela za szkodę są: franszyza, udział własny ubezpieczonego oraz karencja (okres wyczekiwania). Franszyza występuje w ubezpieczeniach majątkowych i pozostałych osobowych. Terminem tym określa się wartość szkody, od której ubezpieczyciel nie wypłaca odszkodowania lub o którą zmniejsza jego wartość. W pierwszym przypadku mówimy o franszyzie integralnej (zwanej też franszyzą warunkową lub względną), w drugim natomiast – o franszyzie redukcyjnej (bezwarunkowej). Franszyza integralna – to ustalona kwota (lub pewien procent sumy ubezpieczenia), do wysokości której ubezpieczyciel nie ponosi odpowiedzialności. Jeśli zatem szkoda będzie niższa od wartości franszyzy integralnej, to ubezpieczyciel jest zwolniony od odpowiedzialności. W przypadku szkody przewyższającej wartość franszyzy integralnej, odszkodowanie jest wypłacane w pełnej wartości (franszyza nie jest potrącana). Zastosowanie tego instrumentu chroni ubezpieczyciela przed ponoszeniem kosztów likwidacji szkód o niskiej wartości. Koszty te mogłyby przekroczyć wysokość strat.

Załóżmy, że w umowie ubezpieczenia mienia ustalono franszyzę integralną na poziomie 2000 zł. W okresie trwania ubezpieczenia wystąpiła szkoda oszacowana na 10 000 zł. Ubezpieczony otrzyma zatem odszkodowanie w wysokości poniesionej szkody (10 000 zł), gdyż przewyższa ona poziom franszyzy integralnej. Odszkodowanie nie byłoby wypłacone za szkody o wartości do 2000 zł.

Można zatem powiedzieć, że franszyza integralna to kwota, do wysokości której ubezpieczony ponosi całkowite skutki wypadku ubezpieczeniowego, a powyżej której pełną odpowiedzialność za szkodę ponosi ubezpieczyciel.

Franszyza redukcyjna (bezwzględna) – to kwota, którą ubezpieczyciel potrąci z odszkodowania, niezależnie od jego wysokości. Faktycznie jest to ubezpieczenie nadwyżki; jeśli ona nie wystąpi, to nie ma odszkodowania. Jeśli szkoda będzie niższa od poziomu franszyzy redukcyjnej, to ubezpieczający nie otrzyma odszkodowania. W przypadku szkody przewyższającej wysokość franszyzy redukcyjnej, odszkodowanie ustalane jest jako różnica pomiędzy wartością szkody, a wysokością franszyzy redukcyjnej. Przykładowo, jeśli w polisie zastosowano franszyzę redukcyjną w kwocie 5 tys. zł, a zaistniałą szkodę oszacowano na 100 tys. zł, to ubezpieczony otrzyma odszkodowanie w wysokości 95 tys. zł.

Tak więc, franszyza redukcyjna jest dość rygorystycznym narzędziem, które uwalnia ubezpieczyciela od odpowiedzialności za naturalne ubytki w ubezpieczanych składnikach mienia (np. ubytek wagi produktów spożywczych w ładunkach lub w magazynie), a równocześnie skłania ubezpieczonego do dbałości o swoje mienie (zatrzymuje on bowiem część szkody).

Instrumentem ograniczającym finansową odpowiedzialność ubezpieczyciela za szkody jest również udział własny w szkodzie. Udział własny – to procentowa część szkody, którą ubezpieczający pokrywa z własnych środków w przypadku wystąpienia szkody. O wysokość udziału własnego korygowane jest każde odszkodowanie wypłacane ubezpieczonemu. Z punktu widzenia ubezpieczyciela, wykorzystanie udziału własnego ma przede wszystkim prewencyjny charakter. Natomiast ubezpieczony – jako podmiot partycypujący w każdej szkodzie – powinien czuć się zmotywowany do większej dbałości o przedmiot ubezpieczenia.

W umowie ubezpieczenia mienia o wartości 920 tys. zł zastosowano 15-procentowy udział własny ubezpieczonego w szkodzie. W czasie trwania umowy powstała szkoda, oszacowana przez likwidatora na poziomie 150 tys. zł. Ubezpieczony otrzyma zatem odszkodowanie w kwoce

Zadaniem likwidatorów szkód jest taka ich wycena, która jest adekwatna do złożonej w umowie ubezpieczającemu obietnicy przez ubezpieczyciela. Likwidatorzy szkód – to eksperci oceniający i akceptujący roszczenia. Obok underwriterów (ekspertów oceniających i przyjmujących ryzyko), aktuariuszy (matematyków ubezpieczeniowych) i pośredników (akwizytorów pozyskujących klientów) stanowią oni nieodzowną część kadry każdego przedsiębiorstwa ubezpieczeniowego.

Likwidacja szkód ubezpieczeniowych – to ogół czynności zmierzających do dokładnego ustalenia okoliczności szkody w celu podjęcia decyzji (tj. wypłaty lub odmowy prawa do roszczenia) przez firmę ubezpieczeniową. Likwidator szkód jest zatem łącznikiem pomiędzy ubezpieczającymi i firmą ubezpieczeniową. Powstanie jakiejkolwiek szkody to – w pewnym sensie – przejaw realizacji ochrony ubezpieczeniowej. Klient dąży do skutecznego wyegzekwowania roszczenia w maksymalnej wysokości. Firma ubezpieczeniowa, unikając popełnienia błędu formalnego, postępuje zgodnie z zapisami w umowie ubezpieczenia (ogólnych warunkach ubezpieczenia). Właściwa klientowi naturalna skłonność do jak najwyższej kompensacji szkody doprowadza niekiedy do patologicznych zachowań (wyłudzania nienależnych odszkodowań lub świadczeń). Likwidator szkód musi zatem brać pod uwagę nie tylko wzorce formalne, ale także sferę sytuacyjną (charakter szkody, wyczucie prawdziwości dążeń klienta itp.).

Uczestnikami w procesie likwidacji szkód są przede wszystkim ubezpieczający i firma ubezpieczeniowa (czasem występuje też ekspert – rzeczoznawca). Rola ubezpieczającego (klienta) w tym procesie polega na skutecznej egzekucji roszczenia, ale przy zachowaniu norm etycznych. Granicę norm etycznych w procedurach likwidacyjnych wyznaczają – formułowane przez ubezpieczyciela – wymagania informacyjne. Klient nie może podawać fałszywych informacji (lub zatajać ich). Jest to zachowanie nieetyczne.

W wyjątkowych przypadkach firma ubezpieczeniowa może – częściowo lub w pełnej wysokości – wypłacić roszczenie mimo braku formalnych podstaw z jej strony. Mówimy wówczas o kulancji. Ubezpieczony otrzymuje odszkodowanie (świadczenie) w formie kulancji, jeśli umiejętnie powołuje się na względy pozaformalne, takie jak: zasady życia społecznego, zasadę słuszności, zasadę uczciwego obrotu itp.

Narzędziem ograniczającym odpowiedzialność ubezpieczyciela jest również wspomniana wcześniej karencja, czyli okres, jaki musi upłynąć od daty zawarcia umowy ubezpieczeniowej do rozpoczęcia odpowiedzialności ubezpieczyciela. Jej celem jest m.in. eliminacja pokusy oszustwa polegającego np. na ubezpieczaniu się, aby skorzystać z kosztownego leczenia szpitalnego w przypadku trudnych do ujawnienia schorzeń. Karencji nie stosuje się do ubezpieczeń od następstw nieszczęśliwych wypadków.

Z punktu widzenia ubezpieczającego wszelkie ograniczenia w zakresie odpowiedzialności ubezpieczyciela powodują dzielenie się tą odpowiedzialnością. W zależności od wykorzystanego instrumentu ubezpieczony ma świadomość, jaką część szkody i w jakich okolicznościach będzie musiał pokryć. Zmniejszona odpowiedzialność ubezpieczyciela skutkuje natomiast niższym poziomem płaconej przez ubezpieczającego składki. Istnieje możliwość uwolnienia się od ograniczeń odpowiedzialności ubezpieczyciela. Konieczne jest wtedy „wykupienie” franszyz czy udziału własnego. Powoduje to jednak wzrost kosztów ochrony ubezpieczeniowej ubezpieczającego. Za przeniesienie w pełni ryzyka na ubezpieczyciela trzeba płacić wyższą składkę ubezpieczeniową.

Na podkreślenie zasługuje fakt, że ubezpieczyciel może wypłacić świadczenie ubezpieczeniowe w pełnej lub częściowej wysokości z własnej inicjatywy, przy braku prawnego obowiązku. Tego rodzaju dobrowolne świadczenie pieniężne nosi nazwę kulancji lub płatności ex gratia. Świadczenie to jest z reguły niższe od tego, które przysługiwałoby z tytułu umowy. Zastosowanie kulancji może wynikać z norm moralnych, jak też być uwarunkowane własnym interesem rynkowym zakładu ubezpieczeń (np. celami marketingowymi).

W momencie wypłaty odszkodowania prawa przysługujące ubezpieczonemu (ubezpieczającemu) w stosunku do sprawcy szkody przechodzą na ubezpieczyciela. Ubezpieczyciel nabywa prawa do roszczenia zwrotnego, tj. regresu. Regres to instytucja prawna, na mocy której ubezpieczyciel odzyskuje od sprawcy szkody środki wydatkowane na odszkodowanie. Regresy zmniejszają koszty szkodowe ubezpieczyciela.

Regres (roszczenie zwrotne) ubezpieczyciela do sprawcy szkody uznawany jest jako istotny środek represji. Sprawca szkody ponosi odpowiedzialność za spowodowane straty, a roszczenie ubezpieczyciela jest o wiele skuteczniejsze od dochodzenia przez poszkodowanego. Skuteczne egzekwowanie regresów przez firmy ubezpieczeniowe zmniejsza kwoty odszkodowań, co ma wpływ na składki ubezpieczeniowe.

Zauważyć należy, że jeśli ubezpieczyciel pokrył całą szkodę, to ubezpieczający nie może żądać naprawienia jej przez sprawcę. Przeciwdziała to spekulacyjnemu podejściu do ubezpieczenia, przejawiającemu się w podwójnym odszkodowaniu. Jeżeli ubezpieczyciel nie wyegzekwował od sprawcy całej szkody, to poszkodowany zachowuje pierwszeństwo w zaspokojeniu w pozostałej części.

Realizacja praw i zobowiązań między stronami umowy ubezpieczeniowej przebiega w kilku etapach. Obrazuje to rysunek 5.

Rysunek 5. Przebieg stosunku ubezpieczenia

Źródło: P. Jedynak, Ubezpieczenia gospodarcze…, op. cit., s. 38.

Jak wynika z rysunku 5, zawarcie umowy ubezpieczeniowej (nawiązanie stosunku ubezpieczenia) musi być poprzedzone powstaniem takiej potrzeby. Potrzeba jest uczuciem braku i dążeniem do jego zaspokojenia. Potrzeba ubezpieczeniowa może pojawić się z różnych względów: ekonomicznych, świadomościowych, obowiązkowego charakteru niektórych ubezpieczeń itp. W drodze konfrontacji potrzeb ubezpieczającego z podażową stroną rynku ubezpieczeniowego następuje wybór firmy ubezpieczeniowej. W wybranej firmie ubezpieczeniowej ubezpieczający (oferent) składa wniosek ubezpieczeniowy (ofertę), w którym powinny znaleźć się m.in. takie elementy, jak: dane osobowe ubezpieczającego, określenie przedmiotu ubezpieczenia, proponowana sumy ubezpieczenia, okres trwania ubezpieczenia. Firma ubezpieczeniowa musi rozpatrzyć otrzymaną ofertę od ubezpieczającego i podjąć decyzję o jej przyjęciu lub odrzuceniu. Przyjęcie oferty ubezpieczenia stanowi podstawę do kształtowania treści umowy, w którym szczególne znaczenie odgrywają ogólne warunki ubezpieczenia oraz przepisy kodeksu cywilnego. Wprawdzie ubezpieczyciel poprzez ogólne warunki ubezpieczenia ogranicza pole negocjacji między stronami, lecz istnieją możliwości wprowadzenia do umowy tzw. „klauzul szczególnych”.

W wyniku porozumienia stron następuje podpisanie umowy ubezpieczenia, w której ubezpieczyciel zobowiązuje się do wypłacenia ubezpieczonemu odszkodowania lub świadczenia w razie wystąpienia określonego w umowie wypadku ubezpieczeniowego. Podstawowym dokumentem ubezpieczenia jest polisa. Data zawarcia umowy jest formalnym początkiem ubezpieczenia i nie musi oznaczać równoczesnego powstania gwarancyjnej odpowiedzialności, czyli materialnego początku ubezpieczenia. Najczęściej warunkiem koniecznym objęcia ochroną ubezpieczeniową jest bowiem opłacenie składki ubezpieczeniowej. W niektórych przypadkach w grę wchodzi również okres karencji, czyli przesunięcie rozpoczęcia odpowiedzialności firmy ubezpieczeniowej.

Wystąpienie szkody związanej z przedmiotem ochrony ubezpieczeniowej rozpoczyna proces realizacji umowy. Pierwszym krokiem tego procesu jest zgłoszenie firmie ubezpieczeniowej szkody (w określonej formie i czasie). Uruchamia to rozpoczęcie likwidacji szkody, czyli ustalenia, czy w danym przypadku przysługuje odszkodowanie lub świadczenie i w jakiej wysokości. Zakończeniem procesu likwidacyjnego jest wypłata odszkodowania lub świadczenia.

Jeśli szkoda powstała w związku z działaniem osób trzecich, to ubezpieczającemu i firmie ubezpieczeniowej (w takiej kolejności) przysługuje prawo regresu do sprawcy szkody. Generalną zasadą jest, że umowa ubezpieczenia wygasa wraz z upływem czasu, na jaki została zawarta.

1.3. Klasyfikacja ubezpieczeń

W teorii i praktyce działalności ubezpieczeniowej duże znaczenie ma podział ubezpieczeń według różnorodnych kryteriów i charakterystycznych cech. Taki podział nosi nazwę klasyfikacji ubezpieczeń.

Poprawna systematyka ubezpieczeń ułatwia ich poznanie, z uwzględnieniem podobieństw i różnic między ich poszczególnymi rodzajami. Klasyfikacja ułatwia wybór i zastosowanie odpowiednich technik ubezpieczeniowych (aspekt praktyczny), jak też podkreśla funkcje i znaczenie ubezpieczeń jako narzędzia polityki gospodarczej państwa (aspekt teoretyczny).

Według kryterium przedmiotu objętego ochroną ubezpieczeniową wyróżnia się ubezpieczenia osobowe i ubezpieczenia majątkowe. Ubezpieczenia osobowe związane są z ryzykami osobowymi (chorobą, inwalidztwem, śmiercią, starością itp.). W ramach ubezpieczeń osobowych wyróżnia się:

1) ubezpieczenia życiowe,

2) ubezpieczenia wypadkowe,

3) ubezpieczenia chorobowe.

W ubezpieczeniach życiowych przedmiotem ochrony ubezpieczeniowej jest życie ludzkie. Tego rodzaju ubezpieczenie zmniejsza obciążenie finansowe ubezpieczonego bądź jego najbliższych spowodowane przez śmierć ubezpieczonego (ubezpieczenie na życie), dożycie określonego wieku (ubezpieczenia na dożycie). W tym rodzaju ubezpieczeń wyróżnia się także asekurację mieszaną (na życie i dożycie).

Ubezpieczenia wypadkowe dotyczą następstw nieszczęśliwych wypadków (NW) i obejmują skutki wypadków w postaci uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia lub śmierci.

Ubezpieczenia chorobowe (zwane też zdrowotnymi) kompensują wydatki będące skutkiem choroby. Są one związane z usługami medycznymi (leczenie szpitalne, operacja chirurgiczna itp.).

Przedmiotem ubezpieczeń majątkowych są różnorodne dobra materialne (w postaci rzeczy) oraz sytuacja majątkowa (interes majątkowy) ubezpieczającego. Interes majątkowy jest wartością gospodarczą lub dobrem chronionym przez prawo (np. należności kredytowe, wartości oczekiwane przez ubezpieczonego w przyszłości – np. zysk, wartości mogące pomniejszyć majątek osoby objętej ochroną ubezpieczeniową – np. zobowiązania)²⁰. Do ubezpieczeń majątkowych (dotyczących interesu majątkowego) należą ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. W ramach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej można z kolei wyróżnić:

a) odpowiedzialność cywilną zawodową (związaną z wykonywaniem czynności zawodowych),

b) odpowiedzialność cywilną za produkt (za szkody wyrządzone przez produkt niebezpieczny),

c) odpowiedzialność w życiu prywatnym.

Pomiędzy ubezpieczeniami osobowymi i majątkowymi występują istotne różnice. Otóż ubezpieczenia majątkowe dotyczą jedynie zdecydowanie negatywnych zdarzeń losowych, powodujących wymierną i definitywną szkodę. W ubezpieczeniach osobowych jako wypadek losowy traktowane są również wręcz oczekiwane – z punktu widzenia rodzinnego czy społecznego – zdarzenia losowe, takie jak: narodziny dziecka, dożycie przez ubezpieczonego określonego wieku, osiągnięcie przez dziecko pełnoletniości, zmiana stanu cywilnego, rozpoczęcie przez dziecko studiów. Tego rodzaju zdarzenia, oceniane jako pozytywne, zmniejszają możliwość zarobkowania, wywołują wzrost potrzeb finansowych, pogarszają sytuację majątkową ubezpieczonego lub jego rodziny itp. Dlatego też są one zaliczane do zdarzeń negatywnych, czyli wypadków.

Ubezpieczenia osobiste dotyczą wyłącznie osób fizycznych, które są dysponentami dóbr osobistych. W ubezpieczeniach majątkowych szkodę może ponieść nie tylko osoba fizyczna, ale każdy inny podmiot. Z tego też względu w ubezpieczeniach majątkowych nie ma podmiotowych ograniczeń.

Ubezpieczenia osobowe dotyczą szkód, których skutki nie dają się wyrazić w pieniądzu (życie ludzkie i zdrowie są bezcennymi dobrami). Uszczerbek na dobrach osobistych jest zawsze niepowetowaną szkodą. Z tego też powodu nie można tu mówić o kompensacyjnym charakterze wypłat z tytułu ubezpieczenia. Wypłaty środków pieniężnych są tu określane mianem świadczenia, które może jedynie ulżyć w sytuacji finansowej, a nie jest w stanie przywrócić stanu finansowego sprzed szkody. Świadczenie można więc traktować jako rodzaj zadośćuczynienia. Przy ustalaniu wysokości przyszłego świadczenia bierze się tutaj pod uwagę oczekiwania ubezpieczającego w kontekście jego możliwości finansowych w związku z wysokością składki. Jeżeli określone zdarzenie losowe realizuje się, to ubezpieczony otrzymuje sumę ubezpieczenia równa pełnej kwocie zobowiązania ubezpieczyciela.

Szkoda majątkowa – w przeciwieństwie do osobistej – jest zawsze skończona i możliwa do wyceny. Wartość zobowiązania ubezpieczyciela (czyli suma ubezpieczenia) nie powinna być wyższa od wartości przedmiotu ubezpieczenia. W przypadku powstania szkody, wypłacone świadczenie ubezpieczeniowe, zwane odszkodowaniem, powinno odpowiadać wartości szkody. Tak więc, szkoda w ubezpieczeniach majątkowych powinna zostać w pełni skompensowana.

Nadmienić należy, że do ubezpieczeń majątkowych zaliczane są także ubezpieczenia transportowe, komunikacyjne, turystyczne, finansowe, rolne oraz ubezpieczenia różne.

Ze względu na rodzaj zdarzeń losowych objętych ochroną ubezpieczeniową, ubezpieczenia można podzielić na wiele działów, grup, podgrup itp. Można tu wyróżnić ubezpieczenia ogniowe, kradzieżowe, gradowe, następstw nieszczęśliwych wypadków, odpowiedzialności cywilnej itp. W dalszej kolejności, wymienione wyżej rodzaje ubezpieczeniowych ryzyk można – ze względu na różne pomocnicze kryteria – dzielić na bardziej szczegółowe, tj. na ubezpieczenia OC dla lekarzy, adwokatów, notariuszy, rewidentów, rzeczoznawców, agentów ubezpieczeniowych itp.

Z punktu widzenia liczby osób objętych ochroną ubezpieczeniową (ubezpieczonych), ubezpieczenia mogą być jednostkowe (dotyczące majątku bądź dóbr osobistych jednej osoby) oraz grupowe, obejmujące wiele osób zatrudnionych zazwyczaj u jednego pracodawcy. W roli ubezpieczającego, czyli zawierającego umowę ubezpieczenia i opłacającego składkę, występuje tu pracodawca. Jeśli ubezpieczeniu podlega wiele osób, zwykle tworzących określoną grupę zawodową lub powiązanych więzami gospodarczymi, to mówimy o ubezpieczeniu zbiorowym.

Ze względu na sposób nawiązania stosunku ubezpieczeniowego (tzw. kryterium przystąpienia), ubezpieczenia dzielimy na dobrowolne i obowiązkowe. W obydwu przypadkach warunkiem koniecznym do powstania stosunku ubezpieczenia jest zawarcie umowy ubezpieczenia. O ile w ubezpieczeniach obowiązkowych do zawarcia takiej umowy określone podmioty są one zobligowane przez odpowiednie przepisy prawne, o tyle w ubezpieczeniach dobrowolnych osoba fizyczna lub prawna z własnej inicjatywy może zawrzeć ubezpieczenie, decydując o jego rodzaju, zakresie czy sumie ubezpieczenia.

Przymus zawierania umowy ubezpieczenia jest uzasadniony koniecznością ochrony dużej liczby obywateli przed następstwami zdarzeń losowych o dużej częstotliwości występowania i konsekwencjami zagrażającymi bytowi wielu obywateli (utrata domu, budynków gospodarczych, majątku ruchomego: narzędzi, zapasów itp.). Brak ubezpieczenia w zbiorowości sprawców wypadków komunikacyjnych mógłby stanowić powód niemożności pokrycia przez nich strat poniesionych przez ofiary i ich najbliższych. Z drugiej strony, pewne zastrzeżenia budzi wprowadzanie przymusu ubezpieczenia w sytuacji indywidualnego zagrożenia interesu majątkowego (np. obowiązku ubezpieczenia budynków w gospodarstwie rolnym czy postulaty wprowadzenia obowiązkowych ubezpieczeń zasobów mieszkaniowych).

Biorąc pod uwagę akty prawa wprowadzające przymus ubezpieczenia oraz różnice w ograniczeniach swobody działania zakładów ubezpieczeń, ubezpieczenia obowiązkowe dzielimy na dwie grupy:

1) powszechne ubezpieczenia obowiązkowe,

2) szczególne ubezpieczenia obowiązkowe.

Przymus ubezpieczenia w pierwszej grupie wynika z ustawy o działalności ubezpieczeniowej z dnia 22 maja 2003 r.²¹ Zgodnie z art. 4 tej ustawy w Polsce powszechnym ubezpieczeniom obowiązkowym podlegają:

a) ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów,

b) ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych,

c) ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego,

d) inne ubezpieczenia przewidziane na mocy obowiązkowych ustaw lub ratyfikowane przez Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowe (np. ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej armatorów morskich z tytułu szkód wyrządzonych zanieczyszczeniem morza olejem).

Oprócz wymienionych w punktach a) – d) rodzajów powszechnych ubezpieczeń obowiązkowych, do tej kategorii ubezpieczeń zalicza się ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej podmiotu przyjmującego zamówienie na świadczenie zdrowotne za szkody wyrządzone przy udzielaniu tych świadczeń²².

W przypadku szczególnych ubezpieczeń obowiązkowych, przymus zawarcia umowy wynika z innych niż ustawa ubezpieczeniowa przepisów. W stosunku do tego rodzaju umów, zakładom ubezpieczeń pozostawia się swobodę w zakresie treści ogólnych warunków ubezpieczenia. W tej grupie ubezpieczeń znajdują się osoby wykonujące określony zawód lub prowadzące określoną działalność, a mianowicie:

− brokerzy ubezpieczeniowi i reasekuracyjni (OC brokerów),

− podmioty uprawnione do badania sprawozdań finansowych (OC biegłych rewidentów),

− komornicy,

− organizatorzy imprenbspmasowych,

− organizatorzy imprez sportowych,

− podmioty świadczące usługi turystyczne,

− podmioty eksploatujące obiekty jądrowe (OC za szkody jądrowe).

Według kryterium formy własności instytucji oferujących ubezpieczenia, działalność ubezpieczeniową można podzielić na publiczną (ubezpieczenia publiczne) i prywatną (ubezpieczenia prywatne). Istota takiego podziału tkwi we wskazaniu, jaki podmiot zawiera umowę ubezpieczenia i zapewnia ochronę ubezpieczeniową. W przypadku ubezpieczeń publicznych, podmiot ten jest związany z władzą publiczną i najczęściej jest on tworzony na podstawie ustawy (jest to podmiot sektora publicznego). Umowy ubezpieczenia prywatnego są przez instytucje sektora prywatnego tworzone przez podmioty prywatne w formie spółek prawa handlowego lub towarzystw ubezpieczeń wzajemnych. Podział ubezpieczeń na publiczne (powszechne, non profit, skierowane do gospodarstw domowych) i prywatne (dobrowolne lub obowiązkowe, nakierowane na zysk lub non profit, skierowane do gospodarstw domowych lub korporacji) byłby dość klarowny, gdyby Skarb Państwa nie był właścicielem żadnej firmy ubezpieczeniowej działającej w formie spółki prawa handlowego. Nie jest to jednak sytuacja występująca na szeroką skalę. Można zatem przyjąć, że klasyfikacja ubezpieczeń na publiczne i prywatne nie budzi większych zastrzeżeń. Zdaniem B. Hadyniaka „ubezpieczenia publiczne są to ubezpieczenia, których realizacja jest produktem woli państwa (ustawowe). Są to ubezpieczenia obowiązkowe prowadzone przez publiczną osobę prawną, państwową jednostkę nieposiadającą osobowości prawnej lub prywatną osobę prawną z dominującym udziałem środków publicznych, posiadającą pełną gwarancję ubezpieczeniową państwa”²³.

Współcześnie podstawową formą ubezpieczeń publicznych są ubezpieczenia społeczne. Mają one gwarancję publiczną w postaci środków z budżetu państwa. Wydaje się jednak, że w Polsce ze względu na stale rosnące dopłaty z budżetu mamy do czynienia nie z ubezpieczeniami, ale – w dużej mierze – z zaopatrzeniem. Zaopatrzenie polega na udzielaniu ludności znajdującej się w potrzebie środków na utrzymanie z budżetu publicznego. Wsparcie to finansują jednak podatnicy, a nie uczestnicy ubezpieczenia.

W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę na istotne różnice między ubezpieczeniami na życie i pozostałymi ubezpieczeniami. Uwidacznia się to m.in. w sposobie tworzenia rezerw, horyzoncie czasowym, charakterze roszczeń, obsłudze ubezpieczeń, zasadach prowadzenia rachunku techniczno-ubezpieczeniowego. W wielu krajach dla zwiększenia stopnia bezpieczeństwa finansowego ubezpieczycieli i transparentności przeprowadzanych przez nich transakcji została wprowadzona zasada rozdziału ubezpieczeń majątkowych i na życie. W myśl tej zasady – zakład ubezpieczeń nie może jednocześnie prowadzić ubezpieczeń majątkowych i ubezpieczeń na życie. Taki rozdział działalności ubezpieczeniowej obowiązuje również w Polsce. Na mocy ustawy o działalności ubezpieczeniowej z 1990 roku, ubezpieczenia zostały podzielone na dwa działy:

1) dział I ubezpieczeń noszących nazwę „dział ubezpieczeń na życie”,

2) dział II ubezpieczeń zwany „działem pozostałych ubezpieczeń osobowych oraz ubezpieczeń majątkowych”.

Jest to ustawowa klasyfikacja ubezpieczeń. Ubezpieczenia działu I charakteryzuje długi okres ochrony ubezpieczeniowej (ubezpieczenia długoterminowe). Ubezpieczenia działu II wyróżniają się krótkim okresem ochrony (ubezpieczenia krótkoterminowe). Zakład ubezpieczeń otrzymuje zezwolenie na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej w zakresie działu I lub działu II (prowadzenie działalności w zakresie obydwu działów nie jest możliwe).

Ponadto, prowadzenie działalności ubezpieczeniowej w zakresie działu I musi być odnotowane w nazwie (firmie) zakładu ubezpieczeń przez określenia „życie” lub „life” (np. PZU „Życie”).

W załączniku do ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. Nr 124 z 2003 r., poz. 1151 z późn. zm.) podany jest szczegółowy podział ubezpieczeń według działów, grup i rodzajów, a mianowicie:

DZIAŁ I. Ubezpieczenia na życie (ubezpieczenia życiowe)

1. Ubezpieczenia na życie.

2. Ubezpieczenia posagowe, zaopatrzenia dzieci.

3. Ubezpieczenia na życie, jeżeli są związane z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym.

4. Ubezpieczenia rentowe.

5. Ubezpieczenia wypadkowe i chorobowe, jeśli są uzupełnieniem ubezpieczeń wymienionych w grupach 1-4.

DZIAŁ II. Pozostałe ubezpieczenia osobowe oraz ubezpieczenia majątkowe

1. Ubezpieczenia wypadku, w tym wypadku przy pracy i choroby zawodowej:

1) świadczenia jednorazowe,

2) świadczenia powtarzające się,

3) połączone świadczenia, o których mowa w pkt. 1 i 2,

4) przewóz osób.

2. Ubezpieczenia choroby:

1) świadczenia jednorazowe,

2) świadczenia powtarzające się,

3) świadczenia kombinowane.

3. Ubezpieczenia casco pojazdów lądowych, z wyjątkiem pojazdów szynowych, obejmujące szkody w:

1) pojazdach samochodowych,

2) pojazdach lądowych bez własnego napędu.

4. Ubezpieczenia casco pojazdów szynowych, obejmujące szkody w pojazdach szynowych.

5. Ubezpieczenia casco statków powietrznych, obejmujące szkody w statkach powietrznych.

6. Ubezpieczenia żeglugi morskiej i śródlądowej casco statków żeglugi morskiej i statków żeglugi śródlądowej, obejmujące szkody w: