 Dom Wydawniczy Kontinuum przedstawia:

SZTUKA WOJNY. NAJSTARSZY TRAKTAT WOJSKOWY NA ŚWIECIE

Autor: Sun Zi 

Tłumaczenie na język polski: Damian Tarkowski

Redakcja i korekta: Wydawnictwo Horyzont Idei

Redakcja i korekta wtórna: Przemysław Andrzejewski

Produkcja: Audioteka

 Od wydawcy

„Sztuka wojny” autorstwa Suna Zi uznawana jest dziś za najstarsze historyczne opracowanie poświęcone tematowi prowadzenia działań wojennych. Dzieło powstało w VI wieku p.n.e. i przez stulecia stanowiło bezcenne źródło wiedzy dotyczące strategii, taktyki i zasad niezbędnych do osiągnięcia zamierzonych celów podczas starć militarnych. 

Co zdumiewające, tekst ten jest wciąż niezwykle aktualny. Szczególnie w świetle wydarzeń w Ukrainie w 2022 roku i podręcznikowych błędów popełnionych przez Władimira Putina. Zacytujmy przykładowe fragmenty, które można odnieść do rosyjskiej inwazji: 

W działaniach wojennych najpierw ułóż plany, które zapewnią zwycięstwo, a następnie poprowadź swoją armię do bitwy. Jeśli nie zaczniesz od strategii, ale będziesz polegał tylko na brutalnej sile, zwycięstwo w żadnej mierze nie będzie pewnikiem.

oraz: 

Perfekcyjnym stadium prowadzenia działań wojennych jest pokrzyżowanie planów wroga; kolejną wśród najwyższych – uniemożliwienie mu połączenia jego sił; niższą w kolejności jest atakowanie armii wroga na polu walki; a najgorszą polityką ze wszystkich możliwych jest obleganie obwarowanych miast.

Kiedy angażujesz się w prawdziwą walkę, a zwycięskie rozstrzygnięcie wciąż nie nadchodzi, wtedy ostrza broni żołnierzy zaczną się tępić, a ich zapał ostygnie. Jeśli długotrwale oblegasz jakieś miasto, wyczerpujesz swoje siły.

czy wreszcie: 

Dlatego zręczny wódz ujarzmia wojska nieprzyjaciela bez żadnej walki; zdobywa ich miasta bez oblegania ich; obala ich królestwo bez długotrwałych działań na polu walki.

Łatwo zauważyć, że na wszystkich tych polach armia putinowskiej Rosji popełniła kardynalne błędy w sztuce wojennej, na którą składa się również dyplomacja i oszacowanie sił przeciwnika. 

Sun Zi pisze: 

Jeśli znasz wroga i znasz siebie, nie musisz obawiać się wyniku stu bitew. Jeśli znasz siebie, ale nie znasz wroga, za każde odniesione zwycięstwo poniesiesz również klęskę. Gdy nie znasz ani wroga, ani siebie, ulegniesz w każdej bitwie.

Wydaje się, że Putin nie tylko błędnie oszacował potencjał militarny i wolę walki Ukraińców, ale też przecenił zdolność bojową własnej armii. 

Przywódcy Chińskiej Republiki Ludowej i jej generałowie doskonale znają “Sztukę wojny”, potrafią ją wyrecytować z pamięci. Próbując zrozumieć ich strategię w odniesieniu do Tajwanu, warto przestudiować to klasyczne dzieło.

Świat Zachodu pisma Suna Zi poznał dopiero w drugiej połowie XVIII wieku za sprawą francuskiego jezuity Jeana Josepha Marie Amiota. Ten badający chińską kulturę misjonarz podjął bowiem próbę przetłumaczenia fragmentów „Sztuki wojny”. 

Nieco ponad 100 lat później, w 1905 roku, z zamiarem przełożenia na język angielski większej części traktatu chińskiego generała i myśliciela zmierzył się brytyjski Kpt. Everard Ferguson Calthrop. Z uwagi na niewystarczającą znajomość języka chińskiego jego praca obarczona była jednak sporą ilością błędów, pominiętych fragmentów oraz przeinaczeń tekstu bazowego. 

Pełnego i pozbawionego wcześniejszych niedoskonałości przekładu ponadczasowego dzieła Suna Zi dokonał dopiero w 1910 roku, a więc prawie 2500 lat od jego powstania, brytyjski sinolog i kurator Muzeum Brytyjskiego – Lionel Gisel. Swojej pracy nie zakończył jednak na samej translacji – do każdego z 13 przetłumaczonych rozdziałów dodał bowiem również swoje komentarze, które stanowią cenne objaśnienie i rozwinięcie myśli starożytnej. Uczony w kontekście prezentowanych przez Suna Zi taktyk przytacza ponadto inne historyczne bitwy, bliżej znane w europejskim kręgu kulturowym. Dzięki temu tekst stanowi cenne źródło wiedzy nie tylko dla miłośników historii Dalekiego Wschodu, ale historii w ogóle. Publikacja powinna także przypaść do gustu amatorom militariów i wojskowości.

Zatem, nawet jeśli miałeś przyjemność obcować z książką „Sztuka wojny” wydawnictwa OnePress, zapewniamy, że dzięki opracowaniu Lionela Gilesa, nasza publikacja rzuci nowe światło na ten ponadczasowy tekst.

W niniejszym wydaniu staraliśmy się spośród tak licznych komentarzy do traktatu Suna Zi, wyodrębnionych przez dr Lionela Gilesa, wybrać te najciekawsze i najbardziej wartościowe i zamieściliśmy je jako słowo podsumowania do każdego spośród trzynastu rozdziałów. Liczymy na to, że nawet w XXI wieku „Sztuka wojny” wywoła u słuchacza zadumę i pobudzi go do wysnucia własnych wniosków. Naszym zdaniem najciekawszy jest rozdział trzynasty, a więc ostatni, poświęcony szpiegom. Szczególnie interesujące jest sianie dezinformacji u przeciwnika przy zastosowaniu szpiegów spisanych na straty. 

Chińczycy już od stuleci zdają sobie sprawę z wartości tego dzieła. Cheng Hou, wybitny oficer żyjący w drugim wieku naszej ery stwierdził:

Trzynaście rozdziałów Suna Zi to nie tylko podstawa szkolenia wszystkich wojskowych, ale także książka, która powinna być z uwagą czytana przez uczonych i literatów. Jego stwierdzenia są zwięzłe, ale eleganckie; proste, ale głębokie. A do tego przenikliwe i wybitnie praktyczne. Wszystkie pozostałe dzieła mistrzów sztuki wojennej plasują się poniżej poziomu Suna Zi.

Losy autora tej publikacji z racji upływu czasu pełne są niejasności. Historycy snują liczne hipotezy na temat jego pochodzenia, okresu życia czy zajmowanej pozycji. 

Sima Qian (ur. ok. 145 r. p.n.e., zm. ok. 86 r. p.n.e.), wybitny chiński historyk, urzędnik na dworze cesarza Wudiego z dynastii Han, a także astrolog i reformator kalendarza, podaje następującą, nieco mitologizowaną, lecz przez to jakże barwną opowieść o geniuszu, ale i despotyzmie Suna Zi: 

Mędrzec ten pochodził z państwa Qi. Jego traktat „Sztuka Wojny” przykuł uwagę Helü, króla Wu. Helü zwrócił się do niego następującymi słowami:

„Uważnie przeczytałem twoje »13 rozdziałów«. Czy mogę poddać lekkiemu testowi twoją teorię zarządzania żołnierzami?”.

Sun Zi odpowiedział: „Możesz”.

Helü zapytał: „Czy ten test może być zastosowany wobec kobiet?”.

Odpowiedź znów była twierdząca, więc poczyniono przygotowania, by wyprowadzić z pałacu sto osiemdziesiąt dam. Sun Zi podzielił je na dwie kompanie, a na czele każdej postawił jedną z ulubionych konkubin króla. Następnie kazał im wszystkim wziąć włócznie do rąk i zwrócił się do nich w ten sposób: „Zakładam, że znacie różnicę między przodem, a tyłem, prawą ręką, a lewą?”.

Kobiety odpowiedziały: „Tak”.

Sun Zi kontynuował: Kiedy mówię „Na wprost patrz”, musicie patrzeć prosto przed siebie. Kiedy mówię „W prawo zwrot”, musicie być zwrócone twarzą w kierunku lewej ręki. Kiedy mówię „W lewo zwrot”, musicie być zwrócone w stronę prawej ręki, w moim kierunku. Kiedy mówię „Obrót”, musicie obrócić twarzą w prawo i stanąć po drugiej stronie.

Dziewczęta znów się zgodziły. Po objaśnieniu słów komendy ustawił halabardy i topory bojowe, aby rozpocząć musztrę. Następnie, przy dźwięku bębnów, wydał rozkaz: „W prawo zwrot”. Ale dziewczęta tylko wybuchły śmiechem. Sun Zi powiedział: „Jeśli słowa rozkazu nie są jasne i wyraźne, jeśli rozkazy nie są dokładnie rozumiane, to winę ponosi generał”.

Zaczął więc ponownie i tym razem wydał polecenie „W lewo zwrot”, po czym dziewczyny ponownie zaniosły się śmiechem. Sun Zi w tej sytuacji powiedział: „Jeśli słowa rozkazu nie są jasne i wyraźne, jeśli rozkazy nie są dokładnie rozumiane, winę ponosi generał. Ale jeśli jego rozkazy są jasne, a żołnierze mimo to są nieposłuszni, to wina leży po stronie ich oficerów”.

Po tych słowach rozkazał ściąć przywódczynie obu kobiecych kompanii. Kiedy król Wu, obserwujący całą scenę ze szczytu wysokiego budynku, zobaczył, że jego dwie ulubione nałożnice miały zostać poddane egzekucji wszczął alarm i pospiesznie posłał następującą wiadomość: „Jesteśmy teraz w pełni przekonani, co do zdolności naszego generała do radzenia sobie z wojskiem. Jeśli zostaniemy pozbawieni tych dwóch konkubin, nasze jadło i napoje stracą swój smak. Naszym życzeniem jest, aby nie zostały one ścięte”.

Sun Zi odpowiedział: „Otrzymawszy wcześniej od Jego Królewskiej Mości polecenie stania się generałem jego sił muszę zaznaczyć, że istnieją pewne polecenia Jego Królewskiej Mości, których działając w tym charakterze nie jestem w stanie przyjąć”.

W związku z tym kazał ściąć obie kobiety, a na ich miejsce wprowadził następną w kolejności parę. Gdy to uczyniono, ponownie zabrzmiał bęben, a dziewczęta wykonały wszystkie elementy musztry, obracając się w prawo lub w lewo, maszerując naprzód lub cofając się, klęcząc lub stojąc, z doskonałą dokładnością i precyzją, nie odważywszy się wydać żadnego dźwięku. Wtedy Sun Zi wysłał do króla posłańca, mówiąc: „Twoi żołnierze, Panie, są teraz odpowiednio wyćwiczeni i zdyscyplinowani, i gotowi na inspekcję Twojego Majestatu. Można z nich zrobić każdy użytek, jakiego tylko zechce ich władca; każ im przejść przez ogień i wodę, a nie będą nieposłuszni”.

Ale król odpowiedział: „Niech nasz generał zaprzestanie ćwiczeń i wróci do obozu. Co do nas, nie mamy zamiaru schodzić na dół i sprawdzać wojska”.

Na to Sun Zi rzekł: „Król lubuje się wyłącznie w słowach, ale nie potrafi przełożyć ich na czyny”.

Po tym wydarzeniu król Wu, Helü zauważył, że Sun Zi wie, jak zarządzać armią i w końcu naprawdę mianował go generałem. Dzięki tej decyzji na zachodzie pokonał państwo Chu i wtargnął do jego stolicy – Ying; na północy zaś postraszył państwa Qi i Qin, a jego sława rozniosła się wśród książąt feudalnych, Sun Zi zaś powiększał potęgę króla”.

Trudno o lepszą rekomendację „Sztuki wojny” Suna Zi. Traktatu, który zachował tak wiele ze swojego dawnego blasku. 

Dom Wydawniczy Kontinuum życzy przyjemnej lektury 

 Dedykacja Lionela Gilesa

To tłumaczenie dedykowane jest

mojemu bratu, kapitanowi

Valentine’owi Gilesowi, w nadziei,

że dzieło sprzed dwóch tysięcy czterystu lat

może zawierać lekcje warte rozważenia

przez współczesnego żołnierza

Lionel Giles

 Rozdział 1. Układanie planów. 

Sun Zi powiedział: Sztuka wojenna ma zasadnicze znaczenie dla państwa. Jest ona sprawą życia i śmierci, drogą albo do bezpieczeństwa, albo do ruiny. Stąd jest to temat rozważań, którego w żadnym razie nie można zaniedbać. 

Sztuka wojenna rządzi się pięcioma stałymi czynnikami, które należy brać pod uwagę w swoich rozważaniach, starając się określić warunki panujące w terenie. Są to: 

prawo moralne; 

niebo; 

ziemia; 

dowództwo; 

oraz musztra i dyscyplina. 

Prawo moralne powoduje, że lud całkowicie popiera swojego władcę, tak że pójdzie za nim nie zważając na swoje życie, nie zrażając się żadnym niebezpieczeństwem. 

Niebo oznacza noc i dzień, zimno i ciepło, porę dnia i pory roku. 

Ziemia obejmuje odległości, wielkie i małe; niebezpieczeństwo i bezpieczeństwo; otwarty teren i wąskie przesmyki; szanse na przeżycie i na śmierć. 

Dowódca powinien wyróżniać się cnotami mądrości, szczerości, życzliwości, odwagi i surowości. 

Przez musztrę i dyscyplinę należy rozumieć rozmieszczenie armii w jej właściwych pododdziałach, stopniowanie rang wśród oficerów, utrzymanie dróg, którymi do armii może dotrzeć zaopatrzenie oraz kontrolę wydatków wojskowych. 

Tych pięć elementów powinno być znane każdemu generałowi: ten, kto je zna, odniesie zwycięstwo, a kto ich nie zna, poniesie klęskę. 

Dlatego w waszych rozważaniach, gdy będziecie dążyć do określenia rzeczywistych uwarunkowań wojskowych, niech opierają się one na następujących pytaniach: 

Który z dwóch władców jest przepełniony prawem moralnym?

Który z dwóch generałów posiada większe zdolności przywódcze?

Komu przypadają w udziale przewagi płynące z uwarunkowań nieba i ziemi?

Po której stronie dyscyplina jest najbardziej rygorystycznie egzekwowana?

Która armia jest silniejsza?

Po której stronie oficerowie i żołnierze są lepiej wyszkoleni?

W której armii system kar i nagród jest bardziej przejrzysty?

Za pomocą tych siedmiu rozważań mogę z góry przewidzieć, kto odniesie zwycięstwo, a kto poniesie klęskę. 

Generał, który słucha mojej rady i postępuje według niej, zwycięży; niech taki pozostanie na stanowisku dowódcy! Generał, który nie słucha mojej rady i nie postępuje według niej, poniesie klęskę – niech taki zostanie zwolniony! 

Zważając na korzyści płynące z moich rad, korzystaj także z wszelkich pomocnych okoliczności wykraczających poza określone tutaj zasady. 

W miarę pojawiania się sprzyjających okoliczności należy modyfikować swoje plany. 

Wszystkie działania wojenne oparte są na podstępie. Stąd, kiedy jesteśmy zdolni do ataku, musimy sprawiać wrażenie niezdolnych; kiedy używamy naszych sił, musimy sprawiać wrażenie bezczynnych; kiedy jesteśmy blisko, musimy sprawić, by wróg myślał, że jesteśmy daleko; kiedy jesteśmy daleko, musimy sprawić, by uwierzył, że jesteśmy blisko. Stosujcie pułapki, by zwabić wroga. Udawajcie nieporządek i zmiażdżcie przeciwnika, gdy na was uderzy. 

Jeśli każda jego pozycja jest zabezpieczona, bądź gotów na jego atak. Jeśli ma przewagę sił, unikaj konfrontacji. 

Jeśli twój przeciwnik posiada choleryczny temperament, staraj się go sprowokować. Udawaj słabego, żeby rozniecić w nim arogancję. 

Jeśli on odpoczywa, nie dawaj mu wytchnienia. Jeśli jego siły są połączone, rozprosz je. 

Atakuj go tam, gdzie jest nieprzygotowany do obrony, pojawiaj się tam, gdzie się ciebie nie spodziewa. 

Te metody wojskowe prowadzą do zwycięstwa. Ważne, by nie wyjawić ich przeciwnikowi.

Generał, który wygrywa bitwę, już wcześniej w swoim namiocie lub świątyni gruntownie rozważając jej przebieg, odkrywa, jeszcze zanim nastąpi bitwa, że wiele przemawia na jego korzyść. Generał, który przegrywa bitwę prowadził swoje rozważania jedynie powierzchownie. W ten sposób gruntowne przemyślenia prowadzą do zwycięstwa, a powierzchowne – do porażki. Ale cóż będzie z dowódcą, który nie prowadzi takich rozważań w ogóle? Rozpatrując już sam ten jeden punkt mogę przewidzieć wojenne rozstrzygnięcia.

 Słowo podsumowania

W przeddzień bitwy pod Waterloo lord Uxbridge, dowodzący kawalerią, udał się do księcia Wellingtona, aby dowiedzieć się, jakie są jego plany i kalkulacje na dzień jutrzejszy, ponieważ – jak wyjaśnił – może nagle znaleźć się w roli głównodowodzącego i nie będzie w stanie opracować nowych planów w krytycznym momencie. Książę słuchał spokojnie, a potem zapytał: „Kto jutro zaatakuje pierwszy – ja czy Bonaparte?”. „Bonaparte”, odpowiedział lord Uxbridge. „Cóż”, kontynuował Wellington, „Bonaparte nie dał mi żadnego wyobrażenia o swoich planach; a ponieważ moje plany będą zależały od jego, jak możesz oczekiwać, że powiem ci, jakie one są?”. 

Wang Xizhi, cytowany przez Du Yu, mówi, że dobry taktyk bawi się z przeciwnikiem igrając z nim jak kot z myszą, najpierw udając słabość i bezruch, a potem nagle nacierając na niego.

Pięć podstawowych cnót Chińczyków to: 

człowieczeństwo i życzliwość; 

prawość umysłu; 

szacunek dla samego siebie, samokontrola i opanowanie; 

mądrość; 

szczerość i dobra wiara. 

Sun Zi przez „Prawo Moralne” rozumie zasadę harmonii, nieróżniącą się w swym moralnym aspekcie od „Tao” autorstwa Lao Zi. 

Owo Prawo Moralne powoduje, że lud pozostaje w zupełnej zgodzie ze swoim władcą, gotowy, aby pójść za nim, nie zważając na swoje życie, niezrażony żadnym niebezpieczeństwem.

Bez ciągłej musztry, jak twierdzi Wang Xizhi, oficerowie będą nerwowi i niezdecydowani, bez nawyku musztrowania i ciągłego wydawania poleceń dowódca zaś będzie chwiejny i niezdecydowany w obliczu kryzysowej sytuacji.

Kwestia nieba i ziemi obejmuje tutaj ogólną ekonomię nieba – co rozumieć należy jako uwarunkowania naturalne, włączając w to pięć elementów, cztery pory roku, wiatr i zachmurzenie oraz inne zjawiska.

 Rozdział 2. Prowadzenie wojny 

Sun Zi powiedział: W działaniach wojennych, gdy w polu znajduje się tysiąc szybkich rydwanów, tyleż samo ciężkich rydwanów i sto tysięcy uzbrojonych żołnierzy, z prowiantem wystarczającym do tego, by mogli oni przebyć pięćset kilometrów, wydatki w rodzimym kraju i na froncie sięgną sumy tysiąca uncji srebra dziennie. Taki jest koszt stworzenia armii liczącej sto tysięcy ludzi i dwa tysiące rydwanów. 

Kiedy angażujesz się w prawdziwą walkę, a zwycięskie rozstrzygnięcie wciąż nie nadchodzi, wtedy ostrza broni żołnierzy zaczną się tępić, a ich zapał ostygnie. Jeśli długotrwale oblegasz jakieś miasto, wyczerpujesz swoje siły. 

Jeśli kampania będzie się przedłużać, zasoby państwa nie będą w stanie sprostać obciążeniom. 

W takim momencie, kiedy wasza broń jest przytępiona, wasz zapał stłumiony, wasze siły wyczerpane, a wasz skarbiec pusty, inni wodzowie zaatakują was, aby wykorzystać wasze skrajne położenie. Wtedy żaden człowiek, jakkolwiek byłby mądry, nie będzie w stanie zapobiec nieuchronnym konsekwencjom. 

Tak więc, chociaż zdarza się, że wojna prowadzona jest w nadmiernym, nierozważnym pośpiechu, prawdziwy spryt nigdy nie pozwala na zwłokę.

Nie istnieje żaden przykład kraju, który skorzystałby na długotrwałych działaniach wojennych. 

Tylko ten, kto dobrze zna piekło wojny, może dobrze zrozumieć korzystny sposób jej prowadzenia.

Zręczny dowódca nie ogłasza drugiego poboru, a jego wozy z zaopatrzeniem nie są ładowane więcej niż dwa razy. 

Zabierzcie ze sobą zapasy wojenne z domu, ale żerujcie na wrogu. W ten sposób armia będzie miała wystarczająco dużo żywności dla swoich potrzeb. 

Ekspedycja wojenna musi być utrzymywana z dodatkowych podatków. Owe podatki na utrzymanie oddalonej armii powodują zubożenie ludności finansującej armię. 

Z drugiej strony, bliskość armii powoduje wzrost cen – wysokie ceny natomiast powodują wyzysk i drenaż zasobów ludzkich. 

Kiedy ludność kraju zostanie wydrenowana, chłopów dotkną ciężkie podatki. 

Wraz z tą utratą dóbr materialnych i wyczerpaniem sił, domy ludzi zostaną ogołocone, a trzy dziesiąte ich dochodów ulegnie rozproszeniu; podczas gdy wydatki rządu na zepsute rydwany, ranne konie, napierśniki i hełmy, łuki i strzały, włócznie i tarcze, płaszcze ochronne, juczne osły i ciężkie wozy, wyniosą cztery dziesiąte ich całkowitego dochodu. 

Dlatego mądry generał stara się żerować na wrogu. Jeden wóz z prowiantem wroga jest równoważny dwudziestu z własnego, podobnie jeden worek jego prowiantu jest równoważny dwudziestu z własnego magazynu. 

Aby byli zdolni zabić wroga, nasi ludzie muszą być pobudzeni do uczucia gniewu. Żeby zaś poczuli korzyść z pokonania wroga, muszą otrzymać swoje nagrody.

Dlatego, gdy w walce zostało zdobytych dziesięć lub więcej rydwanów, należy nagrodzić tych, którzy zdobyli te pierwsze spośród nich. Zdobyte flagi wroga powinny być zastąpione własnymi, a rydwany zmieszane i używane w połączeniu z naszymi. Pojmani żołnierze powinni być dobrze traktowani i zachowani przy życiu, by można ich było wykorzystać na własny użytek.

Taką zasadę działania nazywa się używaniem pokonanego wroga do powiększenia własnej siły. 

Na wojnie więc, niech twoim wielkim celem będzie szybkie zwycięstwo, a nie przedłużające się kampanie. 

Pamiętaj, że wódz armii jest arbitrem losu narodu, człowiekiem, od którego zależy, czy naród będzie żył w pokoju, czy będzie skazany na egzystencję w zagrożeniu niebezpieczeństwem. 

 Słowo podsumowania

Rozważając kwestię poruszoną tu przez Suna Zi, nieuchronnie nasuwa się na myśl klasyczny przykład Fabiusza Kunktatora. Ten generał celowo unikał otwartych starć i prowadząc wojnę podjazdową, nękał szeregi wojsk Hannibala. Jego rezygnacja z roli dowódcy wojsk doprowadziła do zmiany taktyki i otwartej bitwy pod Kannami, którą Rzymianie przegrali z kretesem. O ileż lepiej byłoby prowadzić z Hannibalem powolną walkę na wyniszczenie, do której był nieprzygotowany stacjonując na obcej ziemi i nie mogąc pozyskiwać świeżych rekrutów. 

Chińskie słowa, których Sun Zi użył, aby wskazać przyczynę zubożenia ludzi, wyraźnie odnoszą się do jakiegoś systemu, w którym ludzie bezpośrednio wysyłają swoje datki do armii, kiedy państwo lub rząd są na to zbyt biedne. Z drugiej strony, bliskość armii powoduje wzrost cen, a wysokie ceny powodują drenaż zasobów ludzkich.

Z tekstu dowiadujemy się, że generał, choćby był nierozsądny, może jednak zwyciężać dzięki sile, którą daje mu szybkość działania. Komentator Hu Shih mówi: „Pośpiech może być nieraz głupim rozwiązaniem, ale pod każdym względem prowadzi do oszczędności w skarbcu i energii wojska”. Przedłużające się działania wojsk mogą być bardzo sprytnie pomyślane, ale przynoszą nieszczęście w toku wydłużającego się czasu ich trwania. Ciekawie ujmuje to Zhang Yu: „Tak długo, jak zwycięstwo może być osiągnięte, głupi pośpiech jest lepszy od mądrej zwłoki”. 

Katastrofalne skutki długiej wojny, prowadzą do wniosku, że sprawą najwyższej wagi jest jej szybkie zakończenie. U wszystkich wielkich strategów, od Juliusza Cezara do Napoleona Bonaparte, wartość czasu – czyli bycie nieco przed przeciwnikiem – liczyła się bardziej niż przewaga liczebna czy najdokładniejsze obliczenia sił.

Ciekawostkę stanowi fakt, że wspomniane szybkie rydwany posiadały lekką konstrukcję i według Zhanga Yu służyły do ataku; „ciężkie rydwany” przeznaczone zaś były do obrony. Interesującym jest zauważyć analogie między wczesnymi chińskimi działaniami wojennymi a tymi prowadzonymi przez homeryckich Greków. W każdym przypadku rydwan wojenny był ważnym elementem, tworzącym jądro, wokół którego zgrupowana była pewna liczba pieszych żołnierzy. W odniesieniu do podanych tu liczb wiemy, że każdemu szybkiemu rydwanowi towarzyszyło siedemdziesięciu pięciu piechurów, a każdemu ciężkiemu rydwanowi dwudziestu pięciu piechurów, tak że cała armia była podzielona na tysiąc batalionów, z których każdy składał się z dwóch rydwanów i stu ludzi.

 Rozdział 3. Planowanie ataku 

Sun Zi powiedział: W praktyce sztuki wojennej najlepszą rzeczą ze wszystkich jest zdobycie kraju nieprzyjaciela całego i nienaruszonego; rozbicie i zniszczenie go nie jest tak samo dobre. Podobnież, lepiej jest ująć jego armię, pułk, oddział lub kompanię w całości, niż je zniszczyć. 

Stąd podjęcie walki i odnoszenie zwycięstw we wszystkich bitwach nie jest szczytem doskonałości; jej najwyższa forma opiera się na złamaniu oporu wroga bez podjęcia jakiejkolwiek walki.

Dlatego perfekcyjnym stadium prowadzenia działań wojennych jest pokrzyżowanie planów wroga; kolejną wśród najwyższych – uniemożliwienie mu połączenia jego sił; niższą w kolejności jest atakowanie armii wroga na polu walki; a najgorszą polityką ze wszystkich możliwych jest obleganie obwarowanych miast.

Zasadą jest, aby nie oblegać ufortyfikowanych miast, jeśli można tego uniknąć. Przygotowanie osłon, ruchomych schronów i różnych narzędzi wojennych zajmie całe trzy miesiące; a usypanie kopców pod murami kolejne trzy. 

Generał, nie mogąc opanować irytacji, rzuci swoich ludzi do szturmu jak rojące się mrówki, w wyniku czego jedna trzecia jego ludzi zostanie zabita, a miasto pozostanie niezdobyte. Takie są katastrofalne skutki oblężenia. 

Dlatego zręczny wódz ujarzmia wojska nieprzyjaciela bez żadnej walki; zdobywa ich miasta bez oblegania ich; obala ich królestwo bez długotrwałych działań na polu walki. 

Z siłami w nienaruszonym stanie będzie mógł starać się o panowanie nad Imperium i w ten sposób, bez straty człowieka, jego triumf będzie całkowity. Taka jest metoda przeprowadzania ataku przy wykorzystaniu strategii. 

Zasada prowadzenia ofensywy jest taka: jeśli nasze siły są w stosunku dziesięć do jednego względem sił wroga, należy go otoczyć; jeśli pięć do jednego, zaatakować go; jeśli są dwukrotnie większe, należy podzielić naszą armię na dwie części. 

Jeśli nasze siły są równe, możemy stoczyć walkę; jeśli nieco mniej liczne, możemy unikać starcia z wrogiem; jeśli nie dorównujemy mu pod żadnym względem, należy przed nim uciekać. 

Stąd, chociaż małą siłą można prowadzić uporczywą walkę, w końcu musi ona ulec większej sile. 

Generał jest bastionem Państwa; jeżeli bastion jest kompletny we wszystkich punktach, to Państwo będzie silne. Jeżeli bastion jest wadliwy, to Państwo będzie słabe. 

Istnieją trzy działania, którymi władca może sprowadzić nieszczęście na swoją armię:

Rozkazując armii posuwać się naprzód lub wycofywać się, nie wiedząc o tym, że nie ma ona takiej możliwości. To działanie nazywane jest krępowaniem armii. 

Próbując zarządzać armią w taki sam sposób, jak zarządza się administracją cywilną, nie znając odmiennych warunków, jakie panują w armii. To powoduje niepokój w umyśle żołnierza. 

Oraz przez dobieranie kiepskich oficerów do swojej armii. Takie postępowanie podważa zaufanie żołnierzy.

A kiedy armia jest niespokojna i nieufna, z pewnością pojawią się kłopoty ze strony innych feudalnych książąt. To jest po prostu wprowadzanie anarchii do armii i oddalanie od siebie zwycięstwa. 

Stąd możemy wiedzieć, że istnieje pięć zasadniczych warunków do zwycięstwa: 

Zwycięży ten, kto wie, kiedy walczyć, a kiedy nie walczyć.

Zwycięży ten, kto wie, jak postępować z siłami większymi i mniejszymi.

Zwycięży ten, którego armia jest ożywiona tym samym duchem we wszystkich jej szeregach.

Zwycięży ten, kto sam przygotowany czeka, aby dopaść nieprzygotowanego wroga.

Zwycięży ten, kto posiada zdolność wojskową i nie jest rozpraszany przez władcę. 

Stąd powiedzenie: Jeśli znasz wroga i znasz siebie, nie musisz obawiać się wyniku stu bitew. Jeśli znasz siebie, ale nie znasz wroga, na każde odniesione przez Ciebie zwycięstwo przypadać będzie jedna klęska. Gdy nie znasz ani wroga, ani siebie, ulegniesz w każdej bitwie. 

 Słowo podsumowania

Nie wolno nam zapominać, że Sun Zi, mówiąc o działaniach wojennych, ma zawsze na myśli liczne państwa lub księstwa, na które podzielone były ówczesne Chiny. Gdy Sun Zi wspomina o unikaniu prowadzenia działań oblężniczych, warto przypomnieć sobie, że gdyby Burowie w 1899 roku postąpili zgodnie z jego wytycznymi i powstrzymali się od rozproszenia swoich sił pod Kimberley i Mafeking, jest więcej niż prawdopodobne, że opanowaliby sytuację, zanim Brytyjczycy byliby gotowi stawić im poważny opór. Największy triumf Moltkego, kapitulacja ogromnej armii francuskiej pod Sedanem w 1870 roku, został osiągnięty praktycznie bez rozlewu krwi. 

Komentator Cao Gong zauważa, że: „Sfera wojskowa i sfera cywilna są całkowicie odrębne; nie można obchodzić się z armią w białych rękawiczkach”. A Zhang Yu dodaje: 

Humanizm i sprawiedliwość są zasadami, na których można oprzeć zarządzanie państwem, ale nie armią; oportunizm i elastyczność, z drugiej strony, są raczej cnotami militarnymi niż cywilnymi.

Wang Xi stwierdza: „Funkcją władcy jest wydawanie szerokich instrukcji, ale decydowanie o bitwie jest zadaniem należącym do generała”. 

Nie ma potrzeby rozwodzić się nad katastrofami militarnymi, które zostały spowodowane przez nadmierną ingerencję w operacje w terenie ze strony krajowego rządu. Sam Napoleon niewątpliwie zawdzięczał wiele ze swoich nadzwyczajnych sukcesów temu, że nie był krępowany przez władzę centralną.