Herbata. Krótka historia orientalnego naparu

Autorka: Renata Pawlak

Redakcja i korekta: Przemysław Andrzejewski

Dom Wydawniczy Kontinuum

Historia, której uczymy się w szkole jest przesycona datami ważnych bitew, intronizacji, traktatów i długą listą nazwisk przywódców wojskowych oraz koronowanych głów. Zapraszamy do kolejnego odcinka podróży po historii opisanej w zupełnie inny sposób; wędrówki, w której głównym bohaterem nie będzie wybitna czy kontrowersyjna postać pokroju generała Napoleona Bonaparte, carycy Katarzyny Wielkiej czy Juliusza Cezara, lecz… piwo, wino, kawa czy inne napoje i potrawy. Przez ich pryzmat można spojrzeć inaczej na losy naszych przodków i lepiej zrozumieć nas samych, zatopionych w rzeczywistość XXI wieku. Dzięki nim mamy szansę poznać codzienność ludzi żyjących wiele wieków temu.

W tym odcinku naszej serii poświęconej rozmaitym napojom, zapraszamy na wspólny spacer po odległych epokach i porośniętych wiecznie zielonym drzewkiem herbacianym polach oraz wzgórzach. Niespiesznym krokiem przemierzymy kawałek świata, by przyjrzeć się uprawie rośliny i rozmaitym sposobom jej konsumpcji. Będziemy chcieli sprawdzić, jaki był jej wpływ na gospodarkę, politykę, historię, obyczajowość czy kulturę mieszkańców różnych krajów. Trasa szlaku poprowadzi nas po śladach dawnych handlowych karawan, dzięki czemu prześledzimy przeszkody, jakie musiała pokonać herbaciana bohaterka zanim z Azji trafiła na Stary Kontynent. Będziemy podglądać mieszkańców rosyjskiego imperium, którzy szybko znaleźli w herbacie rozgrzewającą towarzyszkę mroźnych miesięcy zimowych. Rozwiążemy przy tej okazji zagadkę nazewniczą. Dowiemy, się dlaczego na Wschodzie herbatę obdarzono mianem „czaju”, skąd się wzięło zachodnie określenie „tea” i z jakiego powodu polska nazwa tak bardzo różni się od innych. Podczas wędrówki po Europie staniemy się świadkami herbacianych spekulacji i oszustw, poznamy hochsztaplerów, sprytnych handlarzy i pracowitych plantatorów. Sprawdzimy, jak herbata dyktowała zapisywanie wielu kart historii. Przyjrzymy się buntownikom, którzy wyrzucając w bostońskim porcie ogromny ładunek herbaty, dali impuls do wybuchu wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Posłuchamy głosów entuzjastów i zagorzałych przeciwników orientalnego naparu. Będziemy podglądać gości europejskich herbaciarni i dowiemy się, dlaczego tego typu lokale miały przełomowe znaczenie w życiu towarzyskim kobiet. Najpierw jednak naszymi towarzyszami staną się m.in. buddyjscy mnisi i kontemplujący sioguni, którzy przekonywać nas będą, że w tej podróży nie o cel chodzi, a o samą drogę, którą uprzyjemni nam czarka wypełniona aromatycznym naparem. Spróbujmy zatem oderwać się od codziennych spraw, by dać się oczarować opowieściami tak samo niezwykłymi, jak smak towarzyszącego nam napoju.

Występuje w wielu odmianach, barwach i smakach. Kojarzy się z chwilami wytchnienia i relaksu, a przy tym bywa sprzymierzeńcem medytacji i wyciszenia. Jej bursztynowy wariant ma towarzyski charakter, a zielony kojarzy się ze zdrowym stylem życia. Jest jednym z niewielu napojów otoczonych szacunkiem czy wręcz kultem i celebrowanych z największą powagą. Jej spożywanie łączy się z filozofią i praktykami mającymi na celu dążenie do doskonałości umysłu oraz ciała. Bywa nazywana „złocistym eliksirem nieśmiertelności”, „Królową Ziół” czy „naparem z nutą Orientu”. Codziennie wypijana jest na całym globie w liczbie około trzech miliardów filiżanek i w ten sposób plasuje się na drugim miejscu w rankingu najpopularniejszych napojów, zaraz po wodzie. Doczekała się nawet swojego święta, które od 2019 roku oficjalnie obchodzone jest 21 maja. Czy ktoś jeszcze ma wątpliwości, o jakim napoju mowa? Jeśli tak, podpowiemy, cytując jedno z przysłów chińskich, które głosi, iż „Lepiej przez trzy dni głodować niż przeżyć jeden dzień bez herbaty”. Z tym poglądem wielu amatorów herbacianego naparu na pewno nie będzie polemizować.

Na pytania, kto, kiedy i w jakich okolicznościach wpadł na pomysł zaparzenia pierwszego naparu herbacianego, znajdziemy mnóstwo odpowiedzi ujętych w formę pięknych legend. Będą nas one przenosić w odległe wieki i ustronne miejsca. Wskażą różnych ojców aromatycznego napoju i niezwykłe okoliczności towarzyszące narodzinom herbaty. Pozwólmy sobie zatem na taką podróż w czasie i przestrzeni, podczas której oczarowani zostaniemy orientalnymi bajaniami, w których – jak to z tego typu opowieściami bywa – zawsze tkwi ziarenko prawdy.

Początków herbaty należy doszukiwać się w południowych Chinach tysiące lat temu. W gąszczu źródeł wskazujących na genezę naszej bohaterki najczęściej powtarzają się rozmaite warianty historii głoszącej, że za pierwszy herbaciany napar odpowiada szczęśliwy traf. Za tym przypadkiem stoi postać mitycznego cesarza Shen-nonga. Zgodnie z legendarnymi przekazami władca ten, nazywany Boskim Rolnikiem, krzewił u swoich poddanych zamiłowanie do uprawy roślin i uczył ich, w jaki sposób wykorzystywać dary natury do celów leczniczych. Był również zwolennikiem uwalniania ciała od różnych bolączek za pomocą nakłuwania igłami, czyli akupunktury.

Co jednak wspólnego z herbacianym napojem miał cesarz przywiązujący dużą wagę do utrzymywania ciała w jak najlepszej kondycji? Otóż Shen-nong popularyzował wśród swoich poddanych picie wyłącznie przegotowanej wody. Był głęboko przekonany, że nawyk ten pozwala uniknąć rozmaitych poważnych chorób i sam oczywiście ze względów zdrowotnych pił tylko uprzednio zagotowaną wodę.

Pewnego razu w 2737 roku p.n.e. (zgodnie z kalendarzem europejskim) mędrzec ten odpoczywał w cieniu kwitnących drzew w swoim ogrodzie. Kiedy w jakimś momencie poczuł pragnienie, polecił służącemu, aby tradycyjnie przegotował wodę. Traf chciał, że do garnuszka wpadło kilka liści pochodzących z rosnącego nieopodal nieznanego drzewka. Zagotowana z liśćmi woda nabrała delikatnego zabarwienia, miała niezwykle przyjemny aromat i okazała się zadziwiająco smaczna. Władca był zachwycony przypadkowym naparem wypełniającym czarkę. Przy kolejnych łykach przekonywał się o pozostałych walorach napoju. Stwierdził, że jest orzeźwiający i dodaje sił oraz chęci do życia, a w napisanym później traktacie o ziołach uczynił uwagę, iż napar „gasi pragnienie, odgania senność i raduje serce”. Wkrótce dworzanie i wszyscy poddani poszli za przykładem cesarza, delektując się enigmatycznym wywarem.

W innym wariancie legendarnej opowieści Shen-nong posiada boskie atrybuty. Zgodnie z przekazywanymi przez pokolenia historiami władca pewnego razu sprawdzał właściwości każdej rośliny, która pojawiła się na jego drodze. Niestety, w trakcie owych badań trafił na trujące zioła, po których spożyciu zaczął strasznie cierpieć. Na szczęście męczarnie zostały szybko złagodzone właśnie dzięki liściom herbaty, które okazały się wspaniałym remedium na bolączki władcy. Nie ma się co dziwić, iż Chińczycy do dziś wierzą ludowemu porzekadłu głoszącemu, iż „Na każdą chorobę jest inne lekarstwo, a herbata jest lekarstwem na każdą chorobę”.

Co do mitycznych opowieści wskazujących, gdzie należy szukać ojczyzny herbaty, to inne źródła sugerują, że są to Indie, a za odkryciem naparu stoi uduchowiony mnich Bodhidharma. I tu otrzymujemy znowu kilka wersji historii o losach owego wyznawcy nauk Buddy. W jednej z nich Bodhidharma postanowił, że siedem lat swojego życia spędzi na nieprzerwanej medytacji. Nie byłoby w tym nic zaskakującego, gdyby nie zastrzeżenie, że w tym okresie nie pozwoli sobie nawet na minutę snu. Legenda głosi, że był bliski osiągnięcia postawionego sobie celu i dopiero ostatniego dnia w siódmym roku medytacji ogarnęło go przemożne pragnienie snu. Kiedy powieki już mu się niemal zamykały, wówczas sięgnął po kilka listków z drzewa, pod którym cierpliwie siedział od dłuższego czasu. Aby odpędzić pokusę zmrużenia oczu, zaczął żuć te przypadkowo zerwane liście. Ku zaskoczeniu mnicha, zmęczenie niemal natychmiast zniknęło, w duchownego wstąpiła energia i bez problemu mógł oddać się dalszej medytacji.

W niektórych wariantach podania Bodhidharma występuje jako indyjski mnich wędrujący po rozległych terenach Cesarstwa Chińskiego, a w innych opowiada się o jego medytacyjnym trybie życia prowadzonym w Indiach.

Ciekawa i nieco makabryczna jest też japońska wersja tejże historii, zgodnie z którą Bodhidharma podczas wielogodzinnych medytacji jednak nie zwalczył senności. Kiedy się ocknął, nie mógł sobie wybaczyć zaniechania i rzekomo za karę odciął sobie powieki, którymi następnie cisnął o ziemię. W miejscu, gdzie spoczęły części nieposłusznego mu ciała, wyrósł krzew, którego liście swoim kształtem przypominały właśnie powieki. Wkrótce okazało się, iż listki tejże rośliny posiadają zaskakujące właściwości. Kiedy bowiem Bodhidharma ich skosztował, przekonał się o ich pobudzającej i poprawiającej koncentrację mocy.

Tego typu legendy krążyły od tysięcy lat, przekazywane ustnie przez stopniowo powiększające się grono amatorów naparu z liści herbacianych. Zaznaczmy, iż pierwsze historyczne wzmianki o herbacie pojawiły się w datowanej na 770 rok p.n.e. Księdze Chou Huna. Z kolei za najwybitniejsze dzieło poświęcone roślinie i naparowi uchodzi powstała setki lat później Chajing, czyli święta księga herbaty. Autorem książki z VIII wieku n.e. był taoistyczny poeta i filozof Lu Yu, z czasem obdarzony takimi przydomkami, jak „herbaciany mędrzec” czy „apostoł kultu herbaty”. Do naszych czasów zachowały się trzy zwoje jego rozprawy, w których znalazły się m.in. precyzyjne opisy krzewów herbacianych, sposoby przetwarzania rośliny w aromatyczny napar, wykazy najważniejszych plantacji i charakterystyki cenionych w tamtych czasach koneserów herbaty.

Lu Yu, który był częstym gościem w cesarskim pałacu, w swoim dziele sporo uwagi poświęcił ceremonii zaparzania i spożywania herbaty, nie pomijając informacji o 24 naczyniach wykorzystywanych podczas tej uroczystości. W jego księdze znajdziemy słynne, wielekroć przytaczane, zdanie na temat idealnych liści herbacianych. Przypomnijmy zatem, iż wedle tego mędrca listki przeznaczone do zaparzenia powinny się „zwijać jak skórzany but tatarskiego jeźdźca, układać się jak podgardle potężnego wołu, rozpościerać się jak mgła nad wąwozem, skrzyć jak jezioro muskane powiewem zefiru oraz być miękkie i wilgotne jak świeżo zroszona deszczem gleba”. Ponadto Lu Yu informował, że herbatę przechowuje się w formie sprasowanych brykietów, które rozdrabnia się i mieli bezpośrednio przed użyciem, po czym zalewa posolonym wrzątkiem. Instruował, że najlepiej używać do zaparzania herbaty wody pochodzącej z wolno spływających górskich strumieni, dodając przy tym, iż należy się wystrzegać wykorzystywania wody ze studni, która może zabić walory naparu. Księga taoistycznego mędrca stanowi do dzisiaj jedno z najcenniejszych źródeł historycznych na tematy związane z herbatą.

Zanim liście krzewu herbacianego trafiły do gorącej wody, aby przekształcić się w aromatyczny napar, były zrywane głównie po to, aby je powoli żuć. Mieszkańcy terenów, które porastała ta tajemnicza roślina, szybko przekonali się o dobroczynnym wpływie jej liści, które przeżuwane dodawały energii, a przykładane na rany przyspieszały proces regeneracji i łagodziły m.in. bóle reumatyczne.

Z czasem zaczęto przygotowywać kleik z poszatkowanych liści herbaty zmieszanych z imbirem i czosnkiem askalońskim, zwanym szalotką. Kolejnym pomysłem na wykorzystanie rośliny było gotowanie naparu z liści herbaty, który traktowano jako lekarstwo pomagające zwalczać czy łagodzić rozmaite dolegliwości. Zorientowano się, że liście herbaciane mają lecznicze działanie m.in. w przypadku problemów żołądkowych. Po cudowny napój Orientu sięgano w chwilach osłabienia organizmu, doceniając jego pobudzające i wzmacniające właściwości. Nie ma się zatem co dziwić, że w chińskim zbiorze przysłów tak często znajdujemy zdania akcentujące lecznicze walory herbaty. Jedno z nich głosi: „Wystarczy, że wypijemy jedną filiżankę herbaty dziennie, aby umarł z głodu jeden farmaceuta”.

Warto podkreślić, iż dobroczynne działanie herbaty na organizm wiązało się także z zawartymi w niej substancjami bakteriobójczymi. Obecna w herbacie tanina zwalczała powszechne w odległych czasach choroby, takie jak choćby cholera, tyfus czy dyzenteria. Miało to kolosalne znaczenie dla społeczności żyjących w warunkach sanitarnych pozostawiających sporo do życzenia. Woda w studniach była tak bardzo zanieczyszczona, że nawet po przegotowaniu nie chroniła przed groźnymi chorobami. Tymczasem napar herbaciany oczyszczał wodę ze szkodliwych drobnoustrojów i tym samym poprawiał stan zdrowia ówczesnych społeczności. Przekładało się to m.in. na spadek śmiertelności, zwłaszcza wśród dzieci i wydłużenie przeciętnego czasu życia.

W formie ciekawostki dodajmy, iż w pierwszych wiekach naszej ery herbata stanowiła też tzw. „przedmiot grzebalny”, co oznaczało, że listki z krzewu herbacianego wkładano do grobowców cesarzy i osób należących do wyższych sfer społeczeństwa. Dowodzą tego choćby odkrycia archeologów, którzy w grobowcu jednego z chińskich władców trafili na liście herbaciane sprzed około 2150 lat.