Helmut Walser Smith, Kręgi przemocy. Morderstwo i antysemityzm w niemieckim miasteczku,
przełożył Mariusz Gądek, Okoniny 2025

Tytuł oryginału: The Butcher’s Tale. Murder and Anti-Semitism in a German Town

Copyright © 2002 by Helmut Walser Smith
Copyright © for the Polish translation by Mariusz Gądek, 2025
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Drzazgi, 2025

Redakcja: Filip Fierek

Korekta: Agata Chmielecka, Paulina Piądłowska, Julia Swat

Projekt typograficzny, skład i łamanie: By Mouse | bymouse.pl

Projekt okładki: Sara Makuch

Projekt zrealizowany przy wsparciu Powiatu Chojnickiego

Projekt zrealizowany przy wsparciu Miasta Chojnice

w ramach obchodów 750-lecia Chojnic

Wydanie I

ISBN 978-83-973079-8-8

Wydawnictwo Drzazgi
Okoniny 17B
89-530 Śliwice

Konwersja: eLitera s.c.

Dla Meike

Prędzej góry staną się płaskie...

Prolog

Większość zjawisk historycznych i naturalnych nie jest jednak tak prosta albo nie pokrywa się z takimi uproszczeniami, na jakie chętnie gotowi byśmy byli przystać.

Primo Levi (przełożył Stanisław Kasprzysiak)

Krótko mówiąc, jeden wyraz przewodzi i przyświeca naszym pracom badawczym: „zrozumieć”.

Marc Bloch (przełożyła Wanda Jedlicka)

Do morderstwa doszło w niedzielę w nocy 11 marca 1900 roku w Konitz, spokojnym niewielkim miasteczku na wschodnich krańcach Cesarstwa Niemieckiego, leżącym obecnie na terenie Polski. Początkowo nikt nie zwrócił uwagi, że coś jest nie w porządku. Dwa dni później znaleziono jednak pierwsze fragmenty ciała. Ktoś odciął je piłą lub nożem, zawinął w papier pakowy i pozostawił w różnych częściach miasta: tułów w jednym miejscu, prawe ramię w innym. Szczegóły zbrodni wywołały niepokój wśród mieszkańców Konitz, podobnie zresztą jak coraz głośniejsze antysemickie oskarżenia. Przybierający na sile chór głosów oskarżał o morderstwo ludność żydowską.

Żydzi ubili chrześcijanina,

Tam gdzie Mojżeszowa świątynia.

Ciało zaszyli w worze

I zatopili w jeziorze,

Nie widząc w tym żadnej swej winy[1].

Oskarżenia, rzucane przez sąsiada przeciwko sąsiadowi, skupiały się na fantazyjnej opowieści miejscowego rzeźnika, która z kolei opierała się na dawnym przesądzie o mordzie rytualnym. Zgodnie z nim każdego roku z okazji Paschy Żydzi mieli mordować chrześcijańskie dzieci, a ich krwi używać do wypiekania macy. Chodziły słuchy, że Żydzi są spragnieni chrześcijańskiej krwi, a mordy rytualne planują z dużym wyprzedzeniem. Wiele lat później pisarz ekspresjonistyczny Ernst Toller wspominał, jak głośnym echem tamte wydarzenia odbiły się w jego rodzinnym miasteczku, oddalonym od Konitz o sto kilometrów. „Żydzi w Konitz zamordowali chrześcijańskiego chłopca”, wołali za nim koledzy ze szkoły, „a z jego krwi upiekli macę”[2].

Oskarżenia o mord rytualny szybko doprowadziły do aktów przemocy, z początku sporadycznych, z czasem coraz ostrzejszych, ostatecznie zakończonych serią poważnych antysemickich rozruchów. Dla żydowskich mieszkańców Konitz ich spokojne, rodzinne miasteczko stało się nagle niebezpiecznym miejscem, „strefą wojny”, w której „strach w ogóle było wychodzić z domu”[3]. Niepokój ogarnął także miejscowe władze. W obawie, że nie zdołają zapanować nad zamieszkami, wezwały armię, żeby przywróciła porządek i otoczyła ochroną Żydów, którzy w dziesięciotysięcznym miasteczku stanowili nieco ponad trzystuosobową grupę. Kiedy zjawiło się wojsko, zazwyczaj posłuszni obywatele Prus Zachodnich obrzucili żołnierzy kamieniami, wyzywając ich od „obrońców Żydów”. „Gdyby nie wojsko”, wspominał jeden z żydowskich mieszkańców miasteczka, „wydarliby nas nocą z łóżek”[4].

Antysemicka przemoc w Konitz w 1900 roku, jak teraz wiemy, zapowiadała katastrofę na zupełnie inną skalę, kiedy to państwo nie tylko nie broniło ludności żydowskiej, ale prześladowało ją i doprowadziło niemal do jej całkowitej zagłady. Czterdzieści lat po tym, jak uczestnicy rozruchów w Konitz skandowali „śmierć Żydom!”, rząd nowoczesnego państwa, wspomagany przez grono chętnych do pomocy katów oraz zwykłych ludzi, podjął próbę wcielenia tej groźby w życie: najpierw podczas kierowanego przez władze ogólnokrajowego pogromu w noc kryształową (9 listopada 1938 roku), gdy rozbijano witryny żydowskich sklepów, podpalano synagogi, a samych Żydów bito i mordowano; następnie przy pomocy szwadronów śmierci zwanych Einsatzgruppen i specjalnych oddziałów policji, które podczas drugiej wojny światowej z niesłychanym okrucieństwem dokonywały czystek w żydowskich miasteczkach i wioskach we wschodniej Europie, a także przy użyciu metod przemysłowych, najpierw dość prymitywnych, lecz z czasem coraz bardziej wyrafinowanych, które z obozów w Chełmnie, Bełżcu, Sobiborze, Treblince, na Majdanku i w Auschwitz uczyniły prawdziwe fabryki śmierci.

Ale dla Niemców w 1900 roku Auschwitz było czymś naprawdę nie do pomyślenia. Gdyby ktoś im oświadczył, że w ciągu najbliższego półwiecza ich kraj rozpęta dwie wojny światowe i będzie usiłował unicestwić cały naród, którego przedstawiciele są ich sąsiadami, z trudem przyszłoby im w to uwierzyć, a na pewno wzbudziłoby to ich szczere oburzenie. Czasy, w których żyli – podobnie jak nasze – były pełne sprzeczności i w równym stopniu charakteryzowały się złowieszczymi zapowiedziami kataklizmu, co optymistycznym duchem postępu. Jak jednak przypomina Peter Gay, dla Żydów i Niemców przyszłość „szykowała wyłącznie gabinet samych okropności”[5].

W 1900 roku Niemcy zdążyli już zostawić za sobą surowy autorytaryzm rządów Ottona von Bismarcka, nazywanego żelaznym kanclerzem, choć były przywódca wciąż pozostawał obiektem ich czci. Bismarck oddał stery kraju w 1890 roku, a osiem lat później zmarł w swojej posiadłości na wschód od Hamburga. Jego zniknięcie ze sceny politycznej otworzyło drogę znacznie bardziej ambitnemu i nieobliczalnemu zarazem cesarzowi Wilhelmowi II (sam Bismarck porównał go kiedyś do balonu napełnionego helem, który nieustannie trzeba trzymać na uwięzi). Młody cesarz, otoczony przez arystokratyczną świtę, coraz bardziej marginalizował kolejnych poślednich kanclerzy. Podczas epoki wilhelmińskiej, jak zaczęto nazywać okres po 1890 roku, cesarz stał na straży ustroju zwanego monarchią konstytucyjną, nadając współczesną postać pruskiej polityce, którą Immanuel Kant streścił niegdyś słowami: „Zastanawiajcie się, ile tylko chcecie i nad czym tylko chcecie, lecz bądźcie posłuszni!”[6]. Monarcha sprawował władzę nad armią, prowadził politykę zagraniczną, trzymał pieczę nad prawem i porządkiem w kraju. Kanclerz odpowiadał bezpośrednio przed cesarzem, nie przed parlamentem. Reichstag, wybierany wyłącznie głosami dorosłych mężczyzn, ustalał jednak wysokość podatków i opłat celnych, w związku z czym kanclerz nie mógł bez niego swobodnie rządzić. Chociaż Niemcy nie były wówczas awangardą demokracji, istnienie Reichstagu gwarantowało demokratyczność praktyk stosowanych przez niemieckich polityków, które – jak przekonuje historyczka Margaret Lavinia Anderson – z czasem stały się powszechnie uznaną normą w tamtejszym społeczeństwie[7]. Najsilniejszą reprezentację w Reichstagu miała Niemiecka Partia Centrum, która wytrwale broniła konstytucji, natomiast największym poparciem cieszyła się Socjaldemokratyczna Partia Niemiec nawołująca do postępowych reform, w tym przyznania kobietom praw wyborczych.

Efekty tej demokratyzacji, aczkolwiek jeszcze niepewne, stawały się coraz lepiej widoczne. W 1900 roku władza panów feudalnych i wszechmocnych kapitalistów zdawała się słabnąć, a siłowe metody przełamywania sporów politycznych, na przykład poprzez delegalizację partii politycznych i uchylanie powszechnych praw wyborczych, przestano traktować jako coś oczywistego. Uchwalono nowoczesny kodeks cywilny, który wzmacniał prawa obywateli, w tym Żydów, i wprowadzał postępowe rozwiązania, takie jak kabiny do głosowania i koperty na karty wyborcze, mające zagwarantować tajny przebieg wyborów. W innych dziedzinach też nic nie zdawało się zapowiadać tak ponurej przyszłości, jaka czekała Niemcy. Po sporadycznych okresach kryzysu pomiędzy 1873 a 1896 rokiem gospodarka odzyskała siły i w 1900 roku była w znakomitej kondycji. Na przełomie wieków mieszkańcy Cesarstwa angażowali się w działalność rozmaitych organizacji obywatelskich: ruchów reform społecznych, towarzystw dobroczynnych, lig patriotycznych, klubów rekreacyjnych. Organizacje te – nierzadko robiące wokół siebie sporo wrzawy, czasami szowinistyczne, czasami ekskluzywne – świadczyły o istotnym znaczeniu sfery publicznej. Powodów do optymizmu dostarczała również powszechna edukacja. W 1900 roku społeczeństwo niemieckie odznaczało się jednym z najwyższych na świecie odsetków osób umiejących czytać i pisać, porównywalnym z występującym obecnie w Stanach Zjednoczonych. Niemieckie szkoły podstawowe i gimnazja cieszyły się poważaniem, a z powodu surowej dyscypliny budziły również strach. Z kolei uczelnie wyższe przyciągały studentów z całej Europy, w tym z Rosji, a także ze Stanów Zjednoczonych. W.E.B. Du Bois na przykład znalazł na niemieckich uniwersytetach wytchnienie od rasistowskich ograniczeń systemu edukacyjnego w swoim ojczystym kraju. Co więcej, niemieccy uczeni dokonywali co rusz ważnych odkryć i w pierwszych dwóch dekadach XX wieku otrzymali więcej Nagród Nobla niż przedstawiciele innych większych krajów razem wzięci[8].

Ponieważ jednak „przeszłość to prolog tylko”[9], jak mówi Antonio do Sebastiana w Burzy Williama Shakespeare’a, dalsze czyny musiały dopiero zostać zapisane i nikt jeszcze nie wiedział, jak potoczą się wypadki.

Niektórzy historycy słusznie wskazują, że jednostki obdarzone bardziej wrażliwym duchem już w tamtych latach przeczuwały nadciągającą katastrofę. Wielbiciele twórczości dramaturgicznej Henrika Ibsena mówili o „demonicznym charakterze swojej epoki”, a część myślicieli, wśród których najdobitniej wybrzmiewał głos Nietzschego, uważała, że antysemityzm przenika do głębi istotę niemieckości. Problem antysemityzmu, jego pochodzenia i uporczywego trwania nie dawał też spokoju Aby’emu Warburgowi, znakomitemu historykowi sztuki, potomkowi zamożnej żydowskiej rodziny bankierów z Hamburga. Autor Narodzin Wenus, zainspirowany sprawą mordu rytualnego w Konitz, uczynił z niej punkt wyjścia do rozważań na temat trudnego położenia Żydów w oświeconym społeczeństwie, którego tkankę od czasu do czasu przekłuwa ostrze atawistycznych lęków[10].

Warburgowskie ujęcie antysemityzmu nie straciło na aktualności. Powstaje bowiem pytanie, jak można wytłumaczyć uprzedzenia, nienawiść i przemoc obecne w nowoczesnych społeczeństwach, takich jak nasze, w przypadku ludzi podobnych do nas samych, którzy żyli nie w mrocznych wiekach, lecz w czasach, kiedy równowaga opinii nie pozwalała już na jawne manifestowanie nienawiści.

Nie jest to jednak jedyny ani najpopularniejszy sposób potraktowania tego problemu. Daniel J. Goldhagen w głośnej książce Gorliwi kaci Hitlera opisuje Niemców żyjących w Trzeciej Rzeszy jako przynależących do „całkowicie odmiennej kultury”, a studiowanie ich losów porównuje do „lądowania na nieznanym brzegu”[11]. Antysemityzm Trzeciej Rzeszy był jego zdaniem mocno zakorzeniony w Drugiej Rzeszy i ówczesnym społeczeństwie przesiąkniętym „eliminacyjnym antysemityzmem”. Jak jednak trafnie zauważyli krytycy Goldhagena, we Francji podczas sprawy Dreyfusa i bezpośrednio po niej panował jeszcze większy antysemityzm, w Rosji raz po raz dochodziło do krwawych pogromów, tymczasem w Niemczech przełomu wieków polityczny antysemityzm pomału ustępował, a inne jego przejawy w coraz większym stopniu stanowiły wyraz społecznego snobizmu albo lokowały się na ideologicznych obrzeżach. Dopiero pierwsza wojna światowa i okres Republiki Weimarskiej zmieniły ten stan rzeczy. W ostatecznym rozrachunku Hitler wziął się jednak z marginesu sceny politycznej, nie z jej centrum, a nadchodząca katastrofa czerpała swoją ideologiczną dynamikę z przekonań wyznawanych przez skrajne, radykalnie nacjonalistyczne środowiska.

Sprawa z Konitz to pojedyncze, przykładowe wydarzenie, zaledwie jeden z epizodów w dziejach antysemityzmu, więc jej analiza nie przyniesie odpowiedzi na to, jaki stosunek do Żydów mieli wszyscy mieszkający wtedy w Niemczech chrześcijanie, ani nie wyjaśni, czy Niemcy już wówczas dążyły do unicestwienia ludności żydowskiej. Ukazuje nam ona jednak coś, co zarówno Goldhagen, jak i jego krytycy pominęli w swoich rozważaniach, a co będę określał tutaj mianem „procesu”.

W wyniku owego procesu uśpiony antysemityzm wychodzi na światło dzienne, prywatna wrogość i sąsiedzkie spory przeistaczają się w krwawe sceny prześladowań. W jednym przypadku złe podszepty i pogłoski o czyjejś złośliwości trafiają w próżnię, w innym rozpętują bieg morderczych wypadków. Uprzednia obecność antysemityzmu, nacjonalizmu czy rasizmu ma niewątpliwie wpływ na ich rozwój, ale samego rezultatu nie można w pełni zrozumieć przy użyciu stałego wskaźnika postaw, antysemickich czy innych. Przyglądając się natomiast procesowi, widzimy, jak w jednym punkcie zbiegają się rozmaite siły historyczne: jak lokalne animozje urastają do rangi potężnych symboli, co skutkuje jeszcze większymi antagonizmami; jak złośliwe opowieści i krążące po gospodach plotki przeistaczają się w publiczne spektakle przemocy i jak dopasowują się do istniejących wcześniej przekonań politycznych oraz religijnych. Widzimy również, jak społeczne oskarżenia wpływają na zmiany w układzie władzy i jak wspomagają określone programy polityczne, a także jak uwikłani w nie ludzie zaczynają uznawać własne kłamstwa za obiektywną prawdę.

Zamieszki w Konitz, najpoważniejszy incydent antysemicki w wilhelmińskich Niemczech, ukazują te mechanizmy w działaniu[12]. Skupiając się na wzorcach antysemityzmu na poziomie lokalnym, możemy odtworzyć, jak ujęła to kiedyś Shulamit Volkov, „szczególne warunki” pozwalające mu rozkwitać[13]. Z wyjątkiem badaczy analizujących antysemityzm w centrach wielkich miast historycy niechętnie prowadzili badania na małą skalę, w wysokiej rozdzielczości[14]. Najobszerniejsze i jak dotąd najlepsze studia nad niemieckim antysemityzmem skupiały się zazwyczaj na poglądach czołowych antysemitów, na antysemityzmie poszczególnych środowisk lub instytucji bądź na antysemickiej polityce[15]. Prace te, choć niezwykle ważne, nie pokazują, jak to się stało, że antysemityzm wniknął tak głęboko w tkankę życia codziennego. W wymiarze lokalnym widać to znacznie dokładniej niż w badaniach ogólnych[16]. Dzięki temu prawda historyczna jawi się nam, by posłużyć się słowami polsko-amerykańskiej pisarki Evy Hoffman, jako „bardziej wielowarstwowa, złożona i zróżnicowana”[17].

Urodziłem się w małym niemieckim miasteczku ponad sześćdziesiąt lat po wydarzeniach w Konitz, a dorastałem w małym miasteczku w Stanach Zjednoczonych – obydwa przypominały wielkością Konitz. Wydawało mi się, że z grubsza rozumiem, jak to się dzieje, że zwykłych mieszkańców takich miejscowości ogarnia gniew i kierowani pragnieniem zemsty zwracają się przeciwko własnym sąsiadom. Ale pomimo wieloletnich studiów nad długą historią niemieckiego antysemityzmu nie byłem do końca przygotowany na to, w jakim stopniu uprzedzenia przenikały chrześcijańską społeczność Konitz. Wszystkie mnożące się plotki i pomówienia, które krążyły w miasteczku, mogłem prześledzić dzięki niezwykle bogatym materiałom archiwalnym z dochodzenia w sprawie morderstwa. Notatki prokuratorów, jak również raporty starosty powiatowego oraz akta rozpraw sądowych dotyczących osób oskarżonych o krzywoprzysięstwo stały się fragmentami starych zdjęć rentgenowskich, które ułożone razem dają pełniejszy obraz sytuacji, bardziej czytelny niż dla samych mieszkańców Konitz. Dzięki tym materiałom możemy zrozumieć, jakie siły działały w małym niemieckim miasteczku podczas śledztwa w sprawie morderstwa oraz antysemickich zamieszek. Możemy zobaczyć, jak fabrykowano kolejne opowieści, kto je rozpowszechniał i z jakich powodów. Możemy również przeanalizować charakter przemocy, która sama w sobie stanowiła rodzaj rytuału.

Przyjrzymy się więc antysemityzmowi w działaniu. Czasami, jak wiadomo, antysemityzm pozostaje czymś abstrakcyjnym. W poprzednich epokach, choć zdarza się to też obecnie, ludzie mówili bezosobowo o jakichś „Żydach”. W Konitz jednak antysemityzm przybrał boleśnie konkretną postać, ponieważ chrześcijanie denuncjowali Żydów, których dobrze znali. Teraz mamy okazję, by usłyszeć ich głosy, podążyć za oskarżeniami i odtworzyć relacje pomiędzy poszczególnymi sąsiadami. Pozwala nam to dostrzec pewne prawidłowości, a z nich wyłania się określony mechanizm: obserwujemy, jak chrześcijańska społeczność małego miasteczka redefiniuje siebie, niszczy łączące ją więzi i zamienia swoich sąsiadów we wrogów.

Przedstawione w Kręgach przemocy dokumenty pozwalają nam także przeanalizować na nowo sprawę morderstwa i zrozumieć, jak rozmaite uprzedzenia dotyczące Żydów, pochodzenia społecznego, seksualności oraz tak zwanego umysłu przestępcy wypaczyły przebieg śledztwa, zaślepiając policję oraz ludność miasteczka, jeśli chodzi o tożsamość prawdziwego mordercy.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy końcowe

Skróty

AZJ – „Allgemeine Zeitung des Judentums”

BLHA – Brandenburgisches Landeshauptarchiv (Brandenburskie Główne Archiwum Krajowe)

CVdSjG – Centralverein deutscher Staatsbürger jüdischen Glaubens (Centralne Stowarzyszenie Obywateli Niemieckich Wyznania Żydowskiego)

DZ – „Danziger Zeitung”

GStAPK – Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz (Tajne Archiwum Państwowe Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego)

IdR – „Im deutschen Reich”

JP – „Jüdische Presse”

LA – Landratsamt (starostwo powiatowe)

MVAA – „Mitteilungen aus dem Verein zur Abwehr des Antisemitismus”

SZ – „Die Staatsbürger-Zeitung”

Prolog

[1] MVAA, 11, 11, 13.03.1901, s. 102.

[2] Takimi słowami zwrócił się do Tollera jego kolega Stanisław z Samotschin (Szamocina) w Prowincji Poznańskiej. Ernst Toller, Eine Jugend in Deutschland, Hamburg 1963, s. 17.

[3] GStAPK, Rep. 77, Tit. 500, Nr. 50, Bd. 2, s. 30, adwokat Appelbaum do CVdSjG, 10.06.1900; IdR, 6, 5 (1900), s. 259; JP, 31, 24 (1900), s. 243.

[4] DZ, 42, 271, 13.06.1900.

[5] Peter Gay, Freud, Jews, and Other Germans. Masters and Victims in Modernist Culture, New York 1978, s. 9.

[6] Immanuel Kant, Odpowiedź na pytanie: czym jest oświecenie?, przeł. Tomasz Kupś, [w:] tegoż, Rozprawy z filozofii historii, Kęty 2005, s. 45.

[7] Margaret Lavinia Anderson, Practicing Democracy. Elections and Political Culture in Imperial Germany, Princeton 2000.

[8] Burton Feldman, The Nobel Prize. A History of Genius, Controversy, and Prestige, New York 2000, s. 398 – 400.

[9] William Shakespeare, Burza, przeł. Stanisław Barańczak, [w:] tegoż, Komedie, Kraków 2012, s. 1336.

[10] Charlotte Schoell-Glass, Aby Warburg und der Antisemitismus, Frankfurt am Main 1998, s. 17 – 18, 91 – 92, 94 – 101.

[11] Daniel Jonah Goldhagen, Gorliwi kaci Hitlera. Zwyczajni Niemcy i Holokaust, przeł. Wiesław Horabik, Warszawa 1999, s. 20.

[12] Sprawa z Konitz, pomimo swojego znaczenia, do niedawna umykała analizom współczesnych historyków antysemityzmu. Ostatnio jednak wiele uwagi poświęcił jej Christoph Nonn (Zwischenfall in Konitz. Antisemitismus und Nationalismus im preussischen Osten um 1900, „Historische Zeitschrift” 1998, Nr. 266/2, s. 387 – 418), którego metody i wnioski bardzo różnią się od moich. Dokładny opis wydarzeń w Konitz można znaleźć w: Bernhard Vogt, Die „Atmosphäre eines Narrenhauses”. Eine Ritualmordlegende um die Ermordung des Schülers Ernst Winter in Konitz, [w:] Zur Geschichte und Kultur der Juden in Ost- und Westpreussen, hrsg. von Michael Brocke, Margret Heitmann, Harald Lordick, Hildesheim 2000, s. 545 – 578.

[13] Shulamit Volkov, The Social and Political Foundations of Late 19th Century Anti-Semitism, [w:] Sozialgeschichte Heute, hrsg. von Hans-Ulrich Wehler, Göttingen 1974, s. 427.

[14] W przypadku historii niemieckiego antysemityzmu to dość zadziwiająca sytuacja, zwłaszcza biorąc pod uwagę, jak ważną rolę dla zrozumienia zjawisk o podobnym charakterze odgrywają badania społeczne. Nie ma na przykład pracy o społecznym antysemityzmie, która dorównywałaby książce Paula Boyera i Stephena Nissenbauma Salem Possessed. The Social Origins of Witchcraft (Cambridge 1974). Lukę tę wypełniają eseje opublikowane w: Exclusionary Violence. Anti-Semitic Riots in Modern Germany, ed. Werner Bergmann, Christhard Hoffmann, Helmut Walser Smith, Ann Arbor 2002. Niezwykłe studium poświęcone innemu lokalnemu zjawisku, w którego przypadku działały podobne mechanizmy presji społecznej, można znaleźć w: David Blackbourn, Marpingen. Apparitions of the Virgin Mary in a Nineteenth-Century German Village, New York 1994.

[15] Aby ocenić stan badań w tej dziedzinie, polecam wstęp do Exclusionary Violence, a także inne cytowane tu pozycje.

[16] Na temat metod badań mikrohistorycznych zob. Giovanni Levi, On Microhistory, [w:] New Perspectives on Historical Writing, ed. Peter Burke, University Park 1992, s. 93 – 113; Edward Muir, Introduction. Observing Trifles, [w:] Microhistory and the Lost Peoples of Europe, ed. Edward Muir, Guido Ruggiero, Baltimore 1991, s. xxi; Jacques Revel, Microanalysis and the Construction of the Social, [w:] Histories. French Constructions of the Past, ed. Jacques Revel, Lynn Hunt, New York 1995, s. 491 – 502. W nieco innej tradycji, choć dotyczy podobnych zagadnień, utrzymana jest książka Alltagsgeschichte. Zur Rekonstruktion historischer Erfahrungen und Lebensweisen, hrsg. von Alf Lüdtke, Frankfurt am Main 1989.

[17] Eva Hoffman, Sztetl. Świat Żydów polskich, przeł. Michał Ronikier, Warszawa 2001, s. 23.