Copyright © by Mark W. Schaefer, 2021
Copyright for polish translation © by Anna Wawrzyniak-Kędziorek
Copyright for this edition © by Virtualo, 2023

Redakcja: Panbook
Korekta: Panbook
Skład ebooka: Elibri Sp. z o. o.
Projekt okładki: Małgorzata Drabina / Yellow Room

Tytuł oryginału: Cumulative Advantage: How to Build Momentum for your Ideas, Business and Life Against All Odds

Wydanie I
Warszawa 2023
ISBN 9788327282101

Książka jest objęta ochroną prawa autorskiego. Wszelkie udostępnianie osobom trzecim, upowszechnianie i upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Virtualo Sp. z o.o.
ul. Marszałkowska 104/122
00-017 Warszawa
www.virtualo.pl
www.virtualo.eu

Chcesz wydać książkę? Napisz do nas: redakcja@virtualo.pl.

Parkerom, którzy nauczyli mnie, co znaczą odwaga i pęd do działania wbrew wszelkim przeciwnościom

Wstęp

Wstęp

Tim Ferriss zna Oprah Winfrey.

Ja nie.

Podstawowym celem tej książki jest odpowiedź na pytanie: „Dlaczego?”.

Zrozumienie, w jaki sposób Tim wprowadził swoją karierę na orbitę Oprah – i dlaczego mnie się to nie udało – pomoże nabrać rozpędu TWOIM pomysłom, interesom i karierze.

Dodam, że będzie to ogromna pomoc.

Nie wiesz, kim jest Tim Ferriss? To jeden z najbardziej uznanych na świecie autorów książek i guru w dziedzinie samopomocy.

Jego pierwsza publikacja, pt. 4-godzinny tydzień pracy¹, wywołała sensację i przez cztery lata utrzymywała się na liście bestsellerów „New York Timesa”. Na całym świecie sprzedała się w przeszło 2 milionach egzemplarzy.

Sukces tej książki sprawił, że Tim zabłysnął w panteonie gwiazd i dziś wszystko, czego się dotknie, zamienia się w złoto.

• Jego podcast ma 500 milionów pobrań i 9 tysięcy pięciogwiazdkowych recenzji.

• Tim został jednym z najlepiej opłacanych mówców na świecie – jego zarobki sięgają 75 tysięcy dolarów za wystąpienie.

• CNN okrzyknęła go „jednym z czołowych aniołów biznesu na świecie”.

• Napisał cztery kolejne książki, które natychmiast stały się bestsellerami.

Tim Ferriss to człowiek sukcesu, bohater pokolenia poszukującego lifehacków, dzięki którym będzie można mniej pracować i więcej czerpać z życia.

Tak… dobrze być Timem Ferrissem.

Byłem ciekaw, co dało mu kopa do tego, żeby zostać gwiazdą, dlatego trochę poszperałem. Tim opowiada o sobie szczerze – transparentność to część jego uroku. Prywatne śledztwo doprowadziło mnie do kilku najistotniejszych faktów:

• Ferriss urodził się w Long Island w stanie Nowy Jork i był wcześniakiem. Miał drobną budowę jak na swój wiek, co stało się powodem nękania go przez rówieśników.

• W jednym z wywiadów przyznał, że jako dziecko był nadpobudliwym nerdem i zmagał się z poważnymi problemami zdrowotnymi².

• Jego rodzice należeli do klasy średniej, ale kupowali mu tyle książek, ile tylko zechciał, chcąc pielęgnować jego zamiłowanie do czytania.

• Ukończył college na kierunku studia wschodnioazjatyckie. Jego praca dyplomowa nosiła tytuł Przyswajanie japońskich znaków kanji – nauka konwencjonalna a suplementacja mnemoniczna (nie mam pojęcia, co to znaczy).

• Po studiach pracował w dziale sprzedaży firmy zajmującej się gromadzeniem danych.

• W słynnym wykładzie dla TED talk (8 milionów wyświetleń) szczerze opowiedział o próbie samobójczej, którą podjął w czasie studiów, a także o zmaganiach z chorobą dwubiegunową i doświadczeniu paraliżu, który hamował wszelkie jego działania.

• W 2004 roku zaliczył kolejny dołek. Wraz ze śmiercią przyjaciela zakończyła się ich wieloletnia relacja, a startup Tima nie ruszał z miejsca mimo wielu godzin, które mu on poświęcał. Tim wziął roczny urlop, w ciągu którego zwiedził Europę i zgromadził pomysły na książkę.

• Szkic książki 4-godzinny tydzień pracy (pierwotny tytuł brzmiał Handel narkotykami dla przyjemności i pieniędzy) został odrzucony przez 26 wydawców.

Dowiedziawszy się tego wszystkiego, byłem rozczarowany. Nie ma tu zbyt wielu informacji, które wyjaśniałyby, skąd się wziął jego astronomiczny sukces.

Nawet po tym, jak książka Ferrissa rozświetliła niebo niczym kometa, pojawiało się wiele uszczypliwych recenzji. Niektórzy wytykali mu, że odgrzebuje od dawna znane techniki samopomocowe, wykorzystując je w sposób nieetyczny i haniebny (trzeba przyznać, że nie brzydzi się oszustwem), a jego sukces to w dużej mierze kwestia dobrze prowadzonej autopromocji.

Fakt, że Tim Ferriss jest osobistością wybitną, wydaje się tak bardzo niebywały… i właśnie dlatego jego przypadek wzbudza niekłamane zainteresowanie. Na podstawie tego, jak wyglądało jego życie, zanim skończył 29 lat (wtedy napisał książkę), nikt by się nie spodziewał, że wkrótce będzie się obracał w kręgu takich gwiazd, jak Hugh Jackman czy LeBron James. Nawet najbardziej agresywni gracze w Las Vegas poczuliby się zdezorientowani.

Najwyraźniej coś tu stanęło na głowie.

– Nikt nie sądził, że książka odniesie sukces – mówił w wywiadzie Tim. – Początkowo wydrukowano tylko 10 tysięcy egzemplarzy, co nawet nie zbliżało się do dystrybucji krajowej. Myślę jednak, że trafiłem na dobry moment, i ku zdziwieniu wszystkich, w tym mojemu, książka wskoczyła na pierwsze miejsce listy bestsellerów „New York Timesa”.

I wtedy machina ruszyła.

• Sukces książki umożliwił mu nawiązanie kontaktów z czołowymi inwestorami, którzy wprowadzili go w arkana sztuki zarabiania.

• Idąc za ich radą, zbudował multimilionowe portfolio inwestycyjne, w którym znalazły się udziały przeszło 50 firm, takich jak Shopify, Evernote czy Uber.

• Bogactwo i sława wystrzeliły go na orbitę sukcesu, gdzie dołączył do liderów biznesu, sportu i rozrywki.

• Wykorzystał nowe, imponujące znajomości, by wraz z zapalonymi sponsorami stworzyć podcast z iście gwiazdorską obsadą.

• Zebrał wywiady udzielone w podcaście i wydał je w formie książki pt. Plemię mentorów³, która stała się kolejnym bestsellerem. Zawarł w niej historie takich gwiazd, jak Arianna Huffington, Madeleine Albright czy Neil deGrasse Tyson.

Muszę na chwilkę przystopować z opisywaniem festiwalu sukcesów Tima Ferrissa, aby porównać i skontrastować jego ścieżkę kariery z moją. Zapewniam, że ma to sens. Właściwie o tym jest ta książka.

Tim i ja opublikowaliśmy swoje pierwsze książki mniej więcej w tym samym czasie. „Na starcie” miałem przeszło dwa razy dłuższe doświadczenie w biznesie, lepsze wykształcenie (w tym trzy lata nauki pod auspicjami słynnego konsultanta ds. zarządzania Petera Druckera) i większą publikę (o 500% więcej obserwatorów na Twitterze). Nie jestem tego pewien, ale prawdopodobnie miałem też więcej pieniędzy na koncie.

A jednak nasze kariery w krótkim czasie nabrały zupełnie innego tempa.

Moja książka również wprowadzała coś zupełnie nowego – Return On Influence jako pierwsza rozwinęła temat influencer marketingu (reklamy za pośrednictwem osób wpływowych w sieci). Jej publikacją i promocją zajęło się potężne nowojorskie wydawnictwo McGraw-Hill.

ROI wprawdzie nie podbiła listy bestsellerów „New York Timesa”, ale odniosła sukces wśród literatury biznesowej i przez kilka tygodni plasowała się na pierwszym miejscu w kilku kategoriach na Amazonie. Po jej publikacji udzielałem wywiadów i wypowiadałem się m.in. w CBS News, a także na łamach Bloomberga i „The Wall Street Journal”.

Przez lata odnosiłem też niebywałe sukcesy jako mówca i konsultant. W tej chwili wraz z Timem znajduję się w ścisłej czołówce autorów na Amazonie.

Ale na tym kończą się porównania.

Nie jestem Timem Ferrissem.

Nie rozmawiam z Oprah przez telefon. Nawet hydraulik do mnie nie oddzwania.

Ta książka odpowiada na pytanie: „Dlaczego nie?”.

Na czym polega różnica? Co sprawiło, że kariera Tima Ferrissa nabrała takiego rozpędu wbrew wszelkim przeciwnościom, a on sam stał się światowym fenomenem? Czy to tylko kwestia szczęścia? A może da się z tego wyciągnąć jakąś lekcję i dostosować tę wiedzę do swoich pomysłów i interesów?

Uwaga, spoiler: Oczywiście, że to może być dla nas lekcja. Odpowiedzi na nasze pytania kryją się w nieco mętnej koncepcji skumulowanej przewagi.

Zasada ta głosi, że jeśli w danej dziedzinie zdobędziemy niewielką przewagę nad innymi, z czasem będzie ona rosnąć i przynosić coraz większe korzyści.

Ale nie zawsze tak się dzieje.

W tej książce odkrywam, co zasila machinę sukcesu. Na czym polega ta różnica, która nadaje niepohamowany rozpęd ideom, osobom i biznesom.

Nawet jeśli nie dostrzegacie tego, byście mieli nad kimkolwiek przewagę, jestem przekonany, że zrozumiawszy, jak inni przekuwają drobne idee w wielkie sukcesy, będziecie w stanie odmienić swoje życie.

Istota współczesnego marketingu tkwi w odpowiedzi na jedno pytanie: „Co zrobić, żeby nas usłyszeli?”. W jaki sposób przekrzyczeć tłum niekończących się opcji i nawiązać niegasnącą relację z publiką lub grupą klientów?

Według mnie przestrzeganie starych zasad zaangażowania cyfrowego z pewnością nie wystarczy. Strategia treści to też za mało. Podobnie jak social media i SEO. Bycie dobrym w tym, co się robi, prawdopodobnie również nie okaże się wystarczające.

Ta książka pokazuje, jakie większe i mniejsze przeszkody stawia przed nami świat i w jaki sposób nowe idee mogą nam pomóc je przezwyciężyć.

Nie obiecuję, że zostaniecie supergwiazdami – prawdopodobnie nawet nie o to wam chodzi – ale pokażę wam, jak nadać swoim pomysłom, interesom i karierze niepohamowany rozpęd wbrew wszelkim przeciwnościom.

Naszą podróż zaczniemy od nieco mętnej, ale fascynującej koncepcji skumulowanej przewagi… a w niektórych przypadkach skumulowanej niekorzyści.

Rozdział 1. The Porcellian Club

Rozdział 1

The Porcellian Club

Oglądaliście The Social Network?

Uważam, że najbardziej fascynującymi bohaterami tego filmu są bliźniacy Winklevossowie – piękni i bogaci wysocy blondyni i wioślarze olimpijscy, których Mark Zuckerberg wysiudał z Facebooka.

Spodobali mi się nie ze względu na to, co przedstawiono w filmie. Szczerze mówiąc, wyszli w nim na upierdliwych bubków. Zaintrygowały mnie prawdziwe wydarzenia z ich życia, które nastąpiły przed filmem i po nim.

Tyler i Cameron Winklevossowie pochodzą z Southampton w stanie Nowy Jork. Tamtejsze okolice, zwane „The Hamptons”, to jedna z najbardziej zamożnych i ekskluzywnych enklaw w Ameryce. Ich ojciec, nauczyciel akademicki i przedsiębiorca, wychowywał się w rodzinie niemieckich imigrantów, którzy pracowali w kopalni. Udało mu się jednak wybić. Założył dwie firmy: konsultingową, a także jedną z pierwszych zajmujących się nowymi technologiami – dzięki którym został milionerem.

Pieniądze i wysoki status pomogły braciom dostać się do Brunswick School w Greenwich w stanie Connecticut – elitarnej szkoły przygotowującej do studiów wyższych. Tam też rozpoczęli pełną sukcesów karierę w wioślarstwie.

Siłą rozpędu zdali na Harvard i zawarli brzemienną w skutkach znajomość z Markiem Zuckerbergiem. Ta część historii pojawiła się w filmie. Mniej znany jest natomiast fakt, że pochodzenie utorowało braciom drogę do jednego z najbardziej tajemniczych i elitarnych bractw na Harvardzie – The Porcellian Club⁴.

Być może z nostalgią wspominacie stowarzyszenie lub klub, do którego należeliście w college’u. Podejrzewam jednak, że nikt z was nie działał w organizacji tego typu.

The Porcellian Club powstał w 1791 roku i przyjmuje wyłącznie mężczyzn. To najstarszy nieustannie działający klub towarzyski w Ameryce. Jego członkami zostają przeważnie osoby, w których żyłach płynie błękitna krew (choć w ostatnich latach to się zmienia). Wiarygodne źródła podają, że prezydent Franklin D. Roosevelt przeżył największe rozczarowanie w swoim życiu, kiedy nie został do niego przyjęty⁵.

Członek Porc, podobnie jak kapłan czy mafioso, podejmuje zobowiązania, które w znacznym stopniu wykraczają poza sprawy doczesne. Jeden z nich przyznał kiedyś, że jego więź ze stowarzyszeniem była zbyt wzniosła, by się nad nią zastanawiać – to się po prostu czuło. Bratem jest się do końca życia… albo nawet dłużej. Niejeden z nich po śmierci spoczął na terenach należących do klubu.

Podczas gdy inne stowarzyszenia Ligi Bluszczowej przyjmują kandydatów na podstawie ich osiągnięć, Porcellian Club poszukuje osób o bardziej nieuchwytnych cechach – szlachetnych, męskich, czarujących. To nie tyle miejsce, w którym młodzi prymusi po prostu razem piją. To krąg wpływowych i wiernych przyjaciół na całe życie.

Przynależność do bractwa przynosi całkiem wymierne korzyści. Jego byli członkowie to na przykład prezydent Theodore Roosevelt, kilku sędziów Sądu Najwyższego USA, wielu dowódców wojskowych, wybitni giganci przemysłu i paru harwardzkich rektorów.

Innymi słowy: to „grono przyjaciół” zapewnia dożywotni, natychmiastowy dostęp do wyższych sfer biznesowych, politycznych i towarzyskich.

Osobliwości, tajemnice, pieśni i zaprzysiężenia w Porcellian Club mają swoje cele: cementowanie dożywotnich więzi między wpływowymi ludźmi i przekazywanie ich z pokolenia na pokolenie. Motto bractwa brzmi: „Ci sami wczoraj, dziś i zawsze”. To właściwie mówi wszystko.

Dlaczego poświęcam tej organizacji tyle uwagi?

Oto słowa historyka bostońskiego kościoła Świętej Trójcy – arcydzieła architekta H.H. Richardsona: „Można snuć domysły, że 34-letni Richardson został architektem świątyni, ponieważ miał jedną istotną przewagę nad innymi kandydatami – był popularnym studentem Harvardu i członkiem prestiżowego The Porcellian Club, w związku z czym nie trzeba go było przedstawiać rektorowi ani pięciu członkom jedenastoosobowej komisji budowlanej – wszyscy bowiem należeli do tego samego bractwa”⁶.

Winklevossowie zyskali zatem dożywotnią przewagę nad innymi… która była wisienką na torcie już i tak imponujących przywilejów.

Życie po Facebooku

W 2004 roku bracia pozwali Marka Zuckerberga, twierdząc, że podkradł im pomysł na sieć społecznościową i wykorzystał pierwsze fragmenty kodu, na którym później oparł się Facebook. Proces sądowy ciągnął się przez cztery lata.

W tym czasie bliźniacy nie pracowali i skupili się na wioślarstwie. Podróżowali po świecie, trenowali i startowali w zawodach kwalifikacyjnych do Letnich Igrzysk Olimpijskich w Pekinie w 2008 roku (zajęli szóste miejsce). Nawet jako sportowcy amatorzy mieli skądś pieniądze na czteroletni proces przeciwko Facebookowi – obecnie jednej z najpotężniejszych firm w Ameryce.

Ostatecznie Zuckerberg zgodził się wypłacić im 65 milionów dolarów odszkodowania. Bracia nie poszli za radą prawników i wybrali 45 milionów w formie udziałów. Okazało się, że to była najlepsza decyzja w ich życiu. Sześć lat po wejściu spółki na giełdę wartość akcji wzrosła czterokrotnie, w związku z czym wartość udziałów Winklevossów szacuje się na pół miliarda dolarów.

Po zakończeniu kariery sportowej bliźniacy zamierzali wślizgnąć się z powrotem do świata technologii i zainwestować wynegocjowaną kwotę w startupy w Dolinie Krzemowej. Szybko jednak odkryli, że przeszłość ciągnie się za nimi jak cień. Wszyscy kończyli rozgrywkę tak samo – sprzedawali swoje firmy Facebookowi. Nikt nie chciał, żeby w jego papierach figurowało nazwisko braci, których Zuckerberg nienawidził najbardziej na świecie.

Przygnębieni Winklevossowie postanowili wyleczyć swoje rany na Ibizie.

Ibiza to tropikalna wyspa należąca do hiszpańskiego archipelagu położonego na Morzu Śródziemnym, która słynie z dziewiczych plaż i modnej sceny muzyki klubowej.

Kiedy mam doła, wybieram się na rower. Winklevossowie jadą na Ibizę. Odnotować.

Właśnie tam, na Blue Marlin – sławetnej imprezie – pośród plażowiczów o pięknych, opalonych ciałach doszło do przypadkowego spotkania, które zmieniło wszystko. Bliźniacy poznali Davida Azara, który opowiedział im o kryptowalucie zwanej Bitcoin.

Początkowo myśleli, że to jakiś szwindel. Ale im bardziej zagłębiali się w teorię, tym mocniej się przekonywali, że nie tylko coś w tym jest, lecz także jest to coś wielkiego.

Zrozumiawszy, że Bitcoin naprawdę działa, podjęli niesamowite ryzyko. Za część pieniędzy z odszkodowania wykupili 120 tysięcy monet, czyli jeden procent ówczesnej podaży waluty.

W kolejnej odsłonie tej historii Tyler i Cameron Winklevossowie niespodziewanie zostali bitcoinowymi miliarderami.

Wówczas dokonała się chyba najsłodsza zemsta w świecie biznesu. Mark Zuckerberg poprosił swoich śmiertelnych wrogów o radę, kiedy Facebook uruchamiał własną platformę wymiany kryptowalut⁷.

Jak widzicie, fortuna Winklevossów wzięła się z przewagi budowanej na przewadze. Szkoła przygotowawcza. Harvard. Porcellian Club. Odszkodowanie. Ibiza. Bitcoin. Miliard dolarów. To była niemal naturalna kolej rzeczy.

Ten przykład skumulowanej przewagi jest wprawdzie skrajny, ale użyteczny, ponieważ istnieje świat, w którym tak właśnie wygląda codzienność. Ja w takim świecie nie dorastałem, wy pewnie też nie. Trzeba więc wypracować inny system.

Skromne początki

Badania nad mechanizmami skumulowanej przewagi zainicjował w 1968 roku profesor Uniwersytetu Columbia Meyer Robert Schkolnick.

Meyer urodził się w biednej rodzinie rosyjskich Żydów, którzy w 1904 roku wyemigrowali do USA i zamieszkali w slumsach w południowej Filadelfii. „Żyliśmy w czymś, co można by było nazwać zasłużonym ubóstwem – napisał później. – Sił dodawało nam niekwestionowane przekonanie, że wszystko się jakoś ułoży, a na pewno dzieci będą miały lepiej”.

Już w ojczyźnie ledwo wiązali koniec z końcem, a trudna sytuacja przerodziła się w katastrofę, gdy nieubezpieczony sklepik spożywczy ojca doszczętnie spłonął. Meyer w młodym wieku musiał pracować dorywczo, by pomóc zmagającej się z problemami rodzinie.

Mimo przerw w edukacji Schkolnick został wybitnym uczonym. Już jako pięciolatek sam chadzał do pobliskiej biblioteki Carnegiego i zatapiał się w książkach naukowych, historycznych, a zwłaszcza biograficznych. Bywał tam tak często, że pracownicy uważali go za członka rodziny.

Już jako dorosły wspominał, że dzięki bibliotece „pozornie ubogie slumsy w południowej Filadelfii zaopatrywały młodych w każdy rodzaj kapitału – społeczny, kulturowy, ludzki […], każdy poza finansowym”.

Pod wpływem chłopaka z sąsiedztwa młody Meyer wymarzył sobie karierę magika i początkowo przybrał pseudonim artystyczny „Merlin”. Później zmienił go na mniej oczywistego „Mertona”, chcąc w ten sposób „zamerykanizować” swoje obco brzmiące nazwisko. Ostatecznie zaczął się przedstawiać jako Robert King Merton. Nowe imię i nazwisko zatwierdził w urzędzie po otrzymaniu stypendium na Temple University, a później na Harvardzie.

Robert K. Merton jest uważany za ojca współczesnej socjologii. Ukuł takie pojęcia, jak „wzorzec osobowy”, „samospełniająca się przepowiednia” czy „niezamierzone konsekwencje”. Należy do najznamienitszych socjologów wszech czasów, ale prawdopodobnie nigdy o nim nie słyszeliście, ponieważ – powiedzmy sobie szczerze – mało kto potrafi wymienić choćby jednego słynnego socjologa.

Merton nigdy nie zapomniał o swoich korzeniach i wieloletniej walce o akceptację, co doprowadziło go do rozwinięcia koncepcji zwanej efektem św. Mateusza.

Bogaci się bogacą

Jako badacz i profesor uniwersytecki Merton był żywo zainteresowany fascynującymi koncepcjami, które docierały do niego ze wszystkich stron. Już w latach 40. opublikował artykuł o „stratyfikacji społecznej w nauce”⁸. Niektórzy spośród jego studentów prowadzili bowiem swoje badania i narzekali, że starszym, bardziej uznanym naukowcom przypisywano nieproporcjonalne zasługi za ich ciężką pracę.

Merton był dociekliwy. Przez całe życie spotykał się z podobnymi zjawiskami. Ludzie o najwyższej pozycji społecznej wydawali się mieć taką wrodzoną przewagę, że przedstawiciele klasy robotniczej nie byli w stanie za nimi nadążyć. Bogaci po prostu się bogacili. Przewaga rodziła przewagę.

Profesor doszedł do wniosku, że w świecie akademickim panują chroniczne i niesprawiedliwe nierówności.

Ale czy są na to dowody?

Efekt św. Mateusza

Profesor zabrał się za pogłębioną analizę zasług naukowców, którzy zdobyli najwyższe uznanie – otrzymali Nagrodę Nobla.

Jego asystentka Harriet Zuckerman (z którą później się ożenił) prowadziła długie rozmowy z laureatami⁹.

Nagroda Nobla powinna być wyróżnieniem dla najwybitniejszych umysłów, ale badania Harriet Zuckerman wykazały, że to nie do końca prawda. Większość laureatów wniosła jedynie przeciętny wkład w swoją dziedzinę, podczas gdy cała rzesza uczonych, którzy nigdy nie otrzymają nagrody, o wiele bardziej przyczyniła się do postępu w nauce¹⁰.

Każdy laureat Nagrody Nobla zyskuje dożywotni dostęp do najlepszego sprzętu, najzdolniejszych asystentów i każdą możliwą przewagę, która pozwala mu umacniać swoją wartość na jeszcze większą skalę. Naukowy establishment niezamierzenie buduje strukturę klasową, oferując najsławniejszym „gwiazdom” większe szanse na sukces i dalsze podnoszenie ich statusu.

Merton udokumentował odkrycia swojej asystentki w słynnym artykule pt. The Matthew Effect in Science: The Reward and Communication Systems of Science are Considered¹¹.

Nazwa zjawiska nawiązuje do znanego fragmentu Ewangelii św. Mateusza (Mt 13,12): „Bo kto ma, temu będzie dodane, i nadmiar mieć będzie; kto zaś nie ma, temu zabiorą również to, co ma”¹².

Mówiąc mniej podniośle: bogaci się bogacą, a biedni biednieją.

I nie jest to jedynie czczy lament rodem z zamierzchłych czasów. Merton i Zuckerman wykazali, że św. Mateusz miał słuszność.

Przez lata specjaliści z dziedziny nauk społecznych dowiedli, że efekt św. Mateusza nie ogranicza się do świata akademickiego. Pogłębianie się nierówności dotyczy też ekonomii, polityki, edukacji, kultury czy statusu społecznego¹³.

Artykuł Mertona ukazał się przeszło pół wieku temu. Dziś efekt św. Mateusza częściej funkcjonuje pod nazwą skumulowana przewaga¹⁴.

Według najbardziej uznanej definicji koncepcja ta głosi, że przewaga jednostki lub grupy nad inną z czasem rośnie, co oznacza, że rosną również nierówności.

Skumulowana przewaga polega na tym, że z czasem niewielkie różnice się potęgują, przez co tym, którzy zostali w tyle, trudniej jest nadążyć za resztą.

• Badania wykazują, że osoby, które miały przewagę już na starcie, zyskują lepsze stanowiska, większe pieniądze, wyższy status społeczny¹⁵, mają lepszy dostęp do edukacji, a nawet są zdrowsze¹⁶.

• Efekt św. Mateusza zachodzi w przypadku osób nominowanych do Oscara¹⁷.

• Badania przeprowadzone na 20 tysiącach sportowców czterech lig wykazały, że ci, którzy mieli początkową przewagę, ponieważ trenowali już w dzieciństwie, później kończą karierę i więcej zarabiają¹⁸.

Prosty przykład

Oto często przywoływany przykład skumulowanej przewagi: przypuśćmy, że dwie osoby mają takie same atuty, ale jedna z nich ma na koncie tysiąc dolarów, a druga dziesięć razy więcej. Przy założeniu, że oprocentowanie wynosi 5% z roczną kapitalizacją odsetek, jedna osoba po pierwszym roku zarobi 50 dolarów, a druga 500.

Po pierwszym roku różnica wynosi 9450 dolarów, ale po dziesięciu sięgnie prawie 15 tysięcy. Po 20 latach luka zwiększy się do prawie 24 tysięcy… i tak dalej, bez końca. Przerywana linia na wykresie dotyczy niższej kwoty. Nawet trudno zauważyć tendencję rosnącą!

Teraz wyobraźmy sobie, że bardziej majętna osoba wpłaciła 100 tysięcy albo nawet milion dolarów. Nierówności będą się pogłębiać jeszcze bardziej gwałtownie.

Osoba o przewadze finansowej raczej może sobie pozwolić na prywatną szkołę w Connecticut, studia na Harvardzie, wpłaty na rzecz sekretnego stowarzyszenia, najlepszych prawników i wycieczki na Ibizę, podczas których nawiąże kontakty z wpływowymi inwestorami.

Jak widać, osoba, która tej przewagi nie ma, zawsze pozostanie na szarym końcu, chyba że gdzieś po drodze dostanie mocnego kopa.

Przewagą początkową, która zasili turbinę, nie muszą być pieniądze. Mogą to być ponadprzeciętny dostęp do zasobów, wsparcie wpływowych znajomych czy też dostanie się na zaawansowany kurs akademicki w szkole.

Założyciel Microsoftu Bill Gates zyskał skumulowaną przewagę tylko dlatego, że jako jeden z niewielu nastolatków w kraju miał dostęp do pierwszych prototypów komputerów. Dzięki temu opanował programowanie wcześniej niż inni przedstawiciele jego pokolenia.

Dr Ben Carson, uznany neurochirurg i były kandydat na prezydenta USA, dorastał pośród straszliwej przestępczości i biedy. Jego matka była analfabetką, dlatego kazała Benowi i jego bratu zdawać cotygodniowy raport z przeczytanych książek. Ten nawyk rozbudził w nim nienasycony głód czytania. Badania wykazują, że osoby, które wcześnie nauczyły się czytać, mają znaczącą i długofalową przewagę na polu akademickim. Nieopanowanie tej umiejętności przed pójściem do trzeciej/czwartej klasy skutkuje dalszymi problemami w nauce, które mogą się utrzymywać nawet przez całe życie¹⁹.

Gdyby przedstawić „przewagę komputerową” Gatesa i „przewagę czytelniczą” Carsona na wykresie, podobnie jak w przykładzie z kontem bankowym można by zauważyć tę samą powiększającą się lukę między liderami a ich rówieśnikami.

Socjologowie wielokrotnie dokonywali wiarygodnych pomiarów podobnych nierówności – do tego stopnia, że opracowali modele matematyczne, za pomocą których można obliczyć, w jaki sposób niewielka przewaga z czasem rośnie. Jedno z równań wygląda następująco:

Zapewne ucieszy was informacja, że zamieściłem ten model tylko po to, żeby dodać sobie geekowego sznytu. Niestety, nie znalazłem dowodów na to, bym w ten sposób osiągał jakąkolwiek przewagę.

Malcolm Gladwell spopularyzował koncepcję efektu św. Mateusza w swojej książce Poza schematem²⁰, którą gorąco polecam. Gladwell rozprawia się w niej z bałamutnymi historyjkami w rodzaju „od zera do milionera”: „Sukces nie bierze się z niczego. Z pewnością zawdzięczamy go po części rodzicom i protektorom. Ludzie rozmawiający z monarchami jak równy z równym rzeczywiście mogą sprawiać wrażenie, że do wszystkiego doszli samodzielnie. W rzeczywistości posiadają jednak atuty, wykorzystują nadzwyczajne okazje i kulturowe dziedzictwo, które pozwalają im uczyć się, ciężko pracować i postrzegać świat w sposób niedostępny dla innych. Miejsce i czas, w którym przyszliśmy na świat, wywierają ogromny wpływ na nasze życie. Nie uświadamiamy sobie, jak dalece kultura, z jakiej się wywodzimy, oraz dziedzictwo przekazane nam przez przodków kształtują nasz model życiowych osiągnięć. Nie wystarczy więc pytać, jacy są ludzie sukcesu. Dopiero gdy zapytamy, skąd pochodzą, możemy wyjaśnić przyczyny, które złożyły się na ten sukces”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. MT Biznes, Warszawa 2011. [wróć]

2. Business Insider, podcast Success! How I Did It, odcinek pt. „The 4-Hour Workweek” author Tim Ferriss reveals what he’s learned after a difficult year of introspection and how he built a passionate fanbase of millions. [wróć]

3. MT Biznes, Warszawa 2018. [wróć]

4. Co ciekawe, nazwa pochodzi od łacińskiego słowa porcellus oznaczającego… prosię. Pieczone mięso tego zwierzęcia było niegdyś stałym elementem uroczystych posiłków w bractwie – stąd też wizerunki świń w jego emblemacie (przyp. tłum.). [wróć]

5. Większość zamieszczonych informacji na temat tajemnego Porcellian Club pochodzi z niezwykłego artykułu Johna Sedgwicka pt. Brotherhood of the Pig opublikowanego w „Gentlemen’s Quarterly” (listopad 1988, nr 58). [wróć]

6. J.F. O’Gorman, The Makers of Trinity Church in the City of Boston, University of Massachusetts Press 2004. [wróć]

7. M. Fitzgerald, Zuckerberg reportedly held talks with Winklevoss twins about Facebook’s cryptocurrency plans, CNBC website, 24 maja 2019. [wróć]

8. W roku 1942 Merton pisał, że stratyfikacja społeczna w świecie akademickim polega na „akumulacji różnego rodzaju korzyści w pewnych częściach populacji”. R.K. Merton, The Normative Structure of Science, [w:] The Sociology of Science: Theoretical and Empirical Investigations, red. N. Storer, University of Chicago Press 1973. [wróć]

9. Przy okazji publikacji późniejszej antologii swoich prac Robert Merton przyznał, że dr Zuckerman powinna zostać wymieniona jako współautorka słynnego artykułu o efekcie św. Mateusza. Chcę w tym miejscu wyrazić należne uznanie dr Zuckerman, która wciąż wykłada na Uniwersytecie Columbia i ogromnie mi pomogła w zbieraniu materiałów do tej książki. Jak na ironię, Robert Merton dopuścił się poważnego niedopatrzenia, co zainspirowało Margaret Rossiter, historyczkę zajmującą się tematem kobiet w nauce, do ukucia pojęcia efekt Matyldy, opisującego zjawisko wszechobecnego umniejszania lub pomijania wkładu kobiet w rozwój nauki. [wróć]

10. H. Zuckerman, Nobel Laureate: Sociological Studies of Scientific Collaboration, Columbia University 1965. [wróć]

11. „Science” 1968, t. 159, nr 3810, s. 56–63. [wróć]

12. Cytat za IV wydaniem Biblii Tysiąclecia (przyp. tłum.). Ten werset biblijny tak naprawdę nie odnosi się do dóbr materialnych. Większość badaczy uważa, że Jezus mówi tutaj o dzieciach Bożych, które poznały prawdę i rozumieją słowo Boże. Dzieląc się tą prawdą z innymi, otrzymają jej jeszcze więcej. Ci, którzy mają w sobie tej prawdy niewiele i nie dzielą się nią z innymi, stracą ją i nie będą rozumieli słowa Bożego. [wróć]

13. T.A. DiPrete, G.M. Eirich, Cumulative Advantage as a Mechanism for Inequality: A Review of Theoretical and Empirical Developments, „Annual Review of Sociology” 2006, t. 32. [wróć]

14. W książce używam terminów efekt św. Mateusza i skumulowana przewaga zamiennie, podobnie jak wielu innych autorów. Dr Harriet Zuckerman, asystentka dra Mertona, a później jego żona, przesłała mi niepublikowany artykuł, który napisała, by pomóc mi w zbieraniu materiałów do książki. Zauważyła w nim, że choć pojęcia te z czasem zaczęto ze sobą utożsamiać, to jednak znaczą co innego: „Według Mertona koncepcja efektu św. Mateusza koncentruje się wokół tendencji do świadomego lub nieświadomego honorowania uznanych badaczy i niedoceniania równie ważnych osiągnięć osób mniej rozpoznawalnych. Natomiast pojęcie skumulowanej przewagi odnosi się do powtarzalnego schematu zwiększania się przewagi u tych, którzy już ją mają, a zatem do pogłębiania nierówności w zakresie możliwości, wyników i nagród. Koncepcja ta nie mówi o tym, czy przewagę nieproporcjonalnie częściej zyskują ci, którzy na nią zasłużyli”. [wróć]

15. T.A. DiPrete, G.M. Eirich, dz. cyt., s. 271. [wróć]

16. Tamże. [wróć]

17. Tzw. efekt bestsellera zachodzący na galach wręczenia Oscarów polega na wpływie widocznego zbiorowego poparcia na wyniki rywalizacji. W książce Rynkowy umysł Michael Shermer zrównuje efekt bestsellera z efektem św. Mateusza i dodaje, że marketerzy znają to zjawisko pod pojęciem skumulowanej przewagi. [wróć]

18. A.M. Petersen, W. Jung, J. Yang, H.E. Stanley, Quantitative and empirical demonstration of the Matthew Effect in a study of career longevity, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA” z 4 stycznia 2011. [wróć]

19. D. Bouton, wywiad z drem K. Stanovichem, Matthew Effects – Does Reading Make You Smarter?, Children of the Code.org. [wróć]

20. Przeł. R. Śmietana, Znak Literanova, Kraków 2019. [wróć]