GENDER W WEEKEND

Pod redakcją Agaty Zawiszewskiej
Przy współpracy Jadwigi Mielcarek
i Aleksandry Gieczys

Recenzentki tomu: BOŻENA CHOŁUJ I MAGDALENA ŚRODA

Projekt okładki: TERESA OLESZCZUK

Redakcja i korekta: AGATA ZAWISZEWSKA
przy współpracy JADWIGI MIELCAREK I ALEKSANDRY GIECZYS

Ilustracje: ANNA SZCZECH

Layout, oprac. graficzne: Palebek

Copyright © Fundacja Feminoteka, 2006

ISBN 978-83-62206-44-5

Fundacja Feminoteka
ul. Mokotowska 29a, 00-560 Warszawa
tel. (+48 22) 826 83 05
e-mail: info@feminoteka.pl
Strona internetowa: www.feminoteka.pl

Konwersja: eLitera s.c.

męski freak | / | damski trik
od nadmiaru gazu |  | i oparów
pochopnie zbyt odkręconych |  | kurków
kamieni w kieszeniach |  | sukienek
i bliskości |  | akwenów wodnych
lustra przestały być dokładne |  | pokryły się patyną
i woalką z pająka |  | zmieniły właścicieli
na właścicielki |  |
ci pierwsi trzymają się |  | ramy
wprawnym gestem atlety cyrkowego |  | w śmiesznym body i z podkręconym
wąsem |  | zamazany środek
to odbicie – odwrócenie uwagi – |  | -od siebie
to jej przestrzeń |  | -nowego freak show
wpasowanego nie-w-pomiędzy |  | ramy uda ramiona
ale w środek formy |  | w szablon wydrapany
na lepkiej zakurzonej |  | tafli
przywiera dokładnie ściśle |  | myślą odbiega w litery obrazy
odkopane w pamięci |  | lustra
wziętego za dobrą monetę |  | a tu tylko
poza i akt |  |
oniemiałe o zaschniętym gardle |  | i zaropiałych oczach
przegląda się lustro |  | w kobiecie
z nich dwojga |  | to ono nie wie
kim jest naprawdę |  |
(kiedy ona chwyta za pędzel |  | pióro
flet; |  | wszystko z czasem zmienia swój rodzaj,
status miejsce |  | te narzędzia stały się całkiem
skobieciałe |  | a lustro z nijakości
zupełnie [nie]męskie |  |

Monika Musiatowicz

OD WYDAWCZYNI
hura, hura, hura!

Do Czytelniczek i Czytelników

Jeśli jesteście osobami, którym obiło się o uszy słowo gender, ale którym do tej pory brakowało czasu, energii lub sposobności, by się dowiedzieć, co ono znaczy, a teraz właśnie mają czas, energię lub sposobność, by się genderem zająć, ta książka jest dla Was.

Jeśli ponadto jesteście osobami, które mają przygodne bądź chroniczne poczucie, że świat nie jest w istocie taki, jaki się wydaje na pierwszy rzut oka, że role kobiece lub męskie zostały im narzucone, a zatem mają poczucie, że żyją w matrixie i chcą poznać jego strukturę i zasady działania, ta książka jest tym bardziej dla Was.

Co więcej, ta książka jest dla Was bez względu na to, czy macie ochotę na małą, czy na większą dawkę kalorii. Osobom, które preferują produkty light, teksty tutaj zgromadzone posłużą bowiem za pełnowartościowy posiłek; dla tych, którzy nie trzymają linii, przeznaczona jest bibliografia końcowa.

Na Gender w weekend złożyły się teksty, które zostały zaprezentowane przez uczestniczki i uczestników spotkań z cyklu Au Feminin, który zorganizował szczeciński „Fem Club” w roku akademickim 2005/2006. Dzięki Matkom-Założycielkom tej nieformalnej grupy feministycznej – Jadwidze Mielcarek i Aleksandrze Gieczys, Duchiniom Opiekuńczym tej inicjatywy – Ewie Kochan i Agacie Zawiszewskiej, oraz sympatyzującym z ideami feministycznymi właścicielom klubu „Brama Jazz Cafe”, udało się spopularyzować idee genderowe poza murami uczelni. Większość tematów zaprezentowały osoby ze szczecińskiego środowiska akademickiego, choć w cyklu udział wzięły także pisarki, dziennikarki, prawniczki, nauczycielki, lektorki. Gender w weekend nie może oczywiście oddać atmosfery tych spotkań, odbija jednak w pewnym stopniu wielość perspektyw i języków, które się wówczas konfrontowały. Pozostawia także nadzieję na kontynuację i to niekoniecznie w Szczecinie.

Agata Zawiszewska

Magdalena Środa

Wprowadzenie

Książka ta to małe kompendium wiedzy na temat kobiet: ich sytuacji w przestrzeni publicznej, stereotypów, historii. Mamy tu kilka esejów rzucających światło na kobiety w różnych rolach i miejscach. Są to eseje pełne treści, lekkie a jednocześnie ważne zarówno z poznawczego, jak i praktycznego punktu widzenia. Mogą one służyć jako krótkie wprowadzenie w problemy, którymi mało kto się do tej pory zajmował czy traktował poważnie; w dziedziny życia i wiedzy dotyczące kondycji, losu i sytuacji kobiet w obrębie naszej kultury i spraw polskich.

Z reguły, przekazując informacje o jakimś społeczeństwie podaje się dane, które wyglądając na uniwersalne, w rzeczywistości dotyczą mężczyzn. Znamy liczbę bezrobotnych, przekrój wykształcenia społeczeństwa, wiodące zawody, problemy z przestępczością, dzietnością, liczbę osób wierzących, rodzaje karier – a nie wiemy, jaki wpływ na te dane ma kulturowa stratyfikacja płci.

Rozmawiałam kiedyś z komendantem policji, który z żalem wielkim powiedział mi, że nie można nigdy przewidzieć, kiedy i gdzie nastąpi przestępstwo. „Nic w ogóle nie można przewidzieć” – twierdził. Odpowiedziałam, że można przecież przewidzieć płeć. W ponad 90% przypadków jakichkolwiek przestępstw z góry wiadomo, że popełnią je mężczyźni. Podobnie można przewidywać w przypadku awantury domowej: jej sprawcą będzie pijany mężczyzna, ofiarą – kobieta. Przypadki pijanych kobiet katujących swoich mężczyzn są niesłychanie rzadkie i nie mają statystycznego znaczenia. Jeśli włączamy wieczorem telewizję, by obejrzeć program opiniotwórczy, mamy stuprocentową szansę, że wystąpią w nim wyłącznie mężczyźni. Gdy idziemy na spotkanie z dyrektorem, prezesem, przewodniczącym czy prezydentem (firmy, kraju, korporacji, stowarzyszenia) mamy pewność, równą tej telewizyjnej, że będzie to spotkanie z mężczyzną. Gdy udamy się do katolickiego Kościoła lub otworzymy Biblię, w ważnych rolach spotkamy wyłącznie mężczyzn. Jeśli zajrzymy do podręczników historii, będziemy mieli pewność, że jest to dziedzina stworzona i wypełniona włącznie przez mężczyzn. Mężczyźni w historii są jak grzyby po deszczu: nikt ich nie rodzi ani nie wychowuje: są, działają, wygrywają lub przegrywają bitwy. W bitwach, negocjacjach, w twardej polityce, w Kościele nie ma kobiet.

Mamy również pewność, że gdy zajrzymy do pism o tytułach poważnych i dość uniwersalnych („Dziennik”, „Gazeta Wyborcza”, „Przegląd”) wyczytamy w nich historie mężczyzn opowiadających o innych mężczyznach, z reguły tych, którzy, tak jak politycy czy naukowcy, decydują o losach wszystkich ludzi, również kobiet. Gdy natomiast zajrzymy do pism przeznaczonych dla kobiet, dowiemy się o rzeczach potwornie marginalnych takich jak: który puder wybrać na przyjęcie, jak stać się ponętnym obiektem seksualnym, co robić z szumowinami przed przekształceniem rosołu w ogórkową i jak postępować, by „on kochał cię” mimo zmarszczek i cellulitisu.

Mężczyźni są decydentami, indywiduami, bohaterami, kreatorami, kobiety są obiektami (konsumpcji, seksu, troski). Dlaczego? Czy rzeczywiście nasze życie musi upływać w cieniu spraw, których twórcami są mężczyźni?

Gdzie te kobiety? – można zapytać obserwując sferę publiczną, w szczególności sejm, telewizję, rynki pracy, drogi indywidualnych karier uwieńczonych sukcesem. Co robią? Dlaczego milczą, dlaczego nie mają głosu, mimo że procesy emancypacji zaczęły się kilkaset lat temu?

Próbom odpowiedzi na te właśnie pytania poświęcona jest niniejsza książka. Każdy tekst to odsłona kolejnych problemów: kobiety w religii, kobiety w polityce, kobiety w edukacji, prawie, mediach itp. Z artykułów wyłania się obraz kobiet, które mimo prawnych zapisów, są ciągle dyskryminowane, pomijane, infantylizowane, nieobecne, milczące. Każda próba ich upodmiotowienia trafia na fale sprzeciwów, z kolei fakt ich uprzedmiotowienia wzmacniany jest silnymi argumentami politycznymi, kulturowymi, historycznymi lub argumentami „z natury” („naturą kobiety jest..”).

Trzeba jednak wiedzieć i pamiętać, że demokracja współczesna to nie tylko troska o lepszą dystrybucję władzy, sprawiedliwość, wolność i równość. To troska o realną sprawiedliwość, wolność i równość. Chodzi nie tylko o to, by dać kobietom prawa i otworzyć przed nimi możliwości uczestnictwa w życiu publicznym, ale by te prawa i to uczestnictwo uczynić realnymi. By ze sfery aspiracji i marzeń przesunąć je do sfery rzeczywistego doświadczenia i praktyki. Aby tak się stało, trzeba najpierw wiedzieć, jak jest. Jaki jest rzeczywisty udział kobiet w różnych sferach życia publicznego, jaki wizerunek publiczny i jakie stereotypy ograniczają ich możliwości rozwoju i samostanowienia. Wiedza to pierwszy krok ku zmianom. Pierwszy krok ku dyskusji na temat przyczyn pewnego stanu rzeczy i sposobów jego zmiany. Trzeba wiedzieć, by zmieniać; trzeba zmieniać, by być wolnym.

Bożena Chołuj

Recenzja

Zbiór esejów poświęconych pozycji i roli kobiet w prawie, mediach, religii i w polityce jest ciekawym świadectwem recepcji dotychczasowych badań na temat kobiet w Polsce oraz prac istniejących już w polskich tłumaczeniach. Z jednej strony dowodzi on, że owe badania wyraźnie zainstniały w świadomości nowego pokolenia, integrując je na tyle, żeby zajmować się tematyką kobiet. Autorki chętnie używają formy „my” i o kobietach piszą bez szczególnego różnicowania ich na takie, które pasują do obserwacji lub postulowanych modelów (Polka-studentka) i takie, które do nich nie pasują. Wiele miejsc w tych tekstach zawiera emocjonalne zaangażowanie i krytyczne zacięcie wobec współczesnych nam struktur władzy określających relacje między mężczyznami a kobietami w Polsce. Z drugiej zaś strony zbiór pokazuje, że badania te nie proponują nowej metodologii, która prowokowałaby zaintersowane nimi osoby do zadawania nowych pytań, do kwestionowania dotychczasowych definicji np. władzy, polityki czy moralności.

Dlatego mamy do czynienia ze swoistego rodzaju podsumowaniem dotychczas wypracowanej wiedzy, a także z uzupełnieniem danych. Te dane wynikają przede wszystkim z osobistych doświadczeń, błyskotliwych obserwacji, jak np. dane na temat stanowisk prawniczych zajmowanych przez kobiety w Polsce (Marta Marska-Błahy), czy dane o zatrudnieniu kobiet w redakcjach gazet i czasopism (Joanna Giza-Stępień). Na ich podstawie mogłyby powstać różne projekty badawcze w celu określenia aktualnego stanu zatrudnienia kobiet w Polsce, szczególnie według stanowisk, a nie tylko według zawodów. W kilku esejach pojawiają się też oryginalne propozycje. Ewa Kochan radzi zrezygnować z zajmowania się historią kobiet i domaga się praktycznego stosowania feminizmu. W zaskakujący sposób wnioskuje, że oderwanie się od historycznego kontekstu umożliwi zmianę języka, „zamiast traktować prawa kobiet jako utracone’ bądź należne czy niezbywalne, co włącza postulat w debatę historyczną, można przedstawiać je jako konkretne zadanie czy cel, jako wynik postępu, osiągnięcie w procesie doskonalenia się świata.„ Jak można mówić o zmianie, jeśli nie określi się, jak było wcześniej? Czy to niezbyt pochopna droga argumentacyjna. Może należałoby raczej skorygować słowo „utracone”, bo, żeby coś utracić, trzeba to najpierw mieć. To oderwanie od przeszłości nie udaje się też samej autorce: w jej propozycji modelu Polki studentki pobrzmiewa echo historycznie ukształtowanego modelu Matki Polki. Jednak nie to niepokoi tutaj najbardziej, ale potrzeba określania polskości. Czy nie lepiej byłoby przyjąć model „kobiety studiującej”, który jest o wiele szerszy? Mógłby on objąć także środowiska pozaakademickie, w których również można zająć postawę osoby otwartej, aktywnej, dynamicznej i myślącej krytycznie?

Już tych kilka uwag świadczy o tym, że zebrane eseje prowokują do dyskusji, a taki jest zapewne cel całej publikacji. To bardzo wartościowa publikacja młodego pokolenia feministycznego.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki