Copyright © Artur Daniel Liskowacki , 2018

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2018

zdjęcie na okładce: Rafał Babczyński

redakcja: Anna Nowakowska

korekta: Anna Borowicka, Anna Nowakowska

projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

konwersja e-booka: Paweł Majowski (pb.majowski@gmail.com)

ISBN 978-83-65778-76-5 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-65778-77-2 (wydanie drugie, e-book)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

„...dowodziłem, że narrator mej powieści nie może być mną, bo w takim wypadku czułbym się zobowiązany do mówienia o sobie samym, co nie tylko jest formą ekshibicjonizmu, lecz również błędem pisarskim, bo prawdziwa literatura nie zdradza osobowości autora, lecz ją ukrywa. – »To prawda – zgodził się Rodney. – Ale najlepszym sposobem na to, żeby się ukryć, jest mówić dużo na swój temat«”.

Javier Cercas, Prędkość światła

„Wielka jest potęga pamięci. Trwogą przejmuje, Boże mój, to niezgłębione, nieskończone bogactwo”.

św. Augustyn, Wyznania

„– Przestańcie zaraz jeść, dzieciaki! – zawołał. – Jedzenie zabieramy ze sobą.

– Czy można zjeść to, co się już ma w ustach? – spytał Ryjek”.

Tove Jonsson, W dolinie Muminków

Szanowny Panie A.

Zaczynam mój mail od tej klasycznej, epistolarnej formuły, ponieważ wiem, że Pan bardzo nie lubi tej rozpanoszonej w sieci, pozornej zresztą, witalności, czyli zaczynania korespondencji od słówka „witam”. Podzielam zresztą w tej mierze Pański pogląd, to pewnie także sprawa wieku, a co za tym idzie – proszę wybaczyć górne słowa – nabytej kultury. Wprawdzie jest Pan ode mnie trochę młodszy, ale z biegiem lat, z biegiem dni zacierają się takie różnice, a pozostaje pamięć podobnych lektur, tych samych gwiazd kina i sportu, a i codzienności, która składa się z tylu elementów, że ktoś od niej odległy nie jest w stanie połapać się w tych detalach i nie ma szans zrozumieć rzeczy ogólniejszych, naprawdę ważnych. Dlatego fakt, że na przykład – jak mogę się zresztą tylko domyślać – spóźnił się Pan trochę na oczarowania Cortázarem czy Márquezem (i dziś woli pewnie Sábato czy Vargasa Llosę, zgadłem?), a sukces chłopaków Piechniczka jest dla Pana wyraźniejszą w smaku magdalenką niż dla mnie triumfy ekipy Górskiego, to przecież nie należy Pan do tej, tak dziś licznej, grupy młodzianków, dla których tamta Polska to tylko Bareja i ocet na półkach. Oczywiście, dobrze wiem, że Pańskie doświadczenia polityczne – pozwoli Pan, że ujmę to chwilowo tym eufemizmem – różnią się od moich, ale wiem również, że umie Pan dziś spojrzeć w przeszłość, widząc sprawy szerzej i głębiej, niż mogłoby to z tych doświadczeń wynikać. Obaj wiemy zresztą, że dzisiejsi pogromcy „komuny” (nie mogę się oprzeć przed użyciem tego cudzysłowu, wierzę, że mnie Pan zrozumie) pamiętają Peerel tak jak Pan i ja II Rzeczpospolitą, a w stanie wojennym – co najwyżej – mogli triumfować nad czerwonym (dobrze, tu cudzysłowu nie będzie) jedynie wtedy, gdy mama przyniosła im z kościoła niemieckie pampersy.

Muszę przyznać, że w tym miejscu przerwałem na chwilę to pisanie, zastanawiając się poważnie, czy je kontynuować (przynajmniej w tej formie), czy raczej skończyć jednym kliknięciem to, co jeszcze na dobre (ba, żeby na dobre) nie zaczęte. Pisanie maili ma bowiem tę fatalną zaletę (wiem, paradoks i oksymoron, ale ja takie zderzenia lubię, pod warunkiem, iż to nie banał w rodzaju „strasznie mi się podoba”), że stukać w klawiaturę łatwo, zdania płyną płynnie, śpiew się niesie po rosie, a każda literka wyraźna, a każde niezręczne słówko można w każdej chwili skasować, unicestwić, nie bojąc się, że odbiorca listu będzie wypatrywał pod skreśleniem (im mocniej coś skreślaliśmy, wymazywaliśmy, tym bardziej to było podejrzane), cóż to takiego wydało się nadawcy niestosowne; te lęki zniknęły, w efekcie dygresja goni dygresję, wątek plącze się z osnową, i nie sposób czasem nadążyć za biegiem myśli. Zatokuje się człowiek jak ciotka Makowiecka (krewna Pana Wołodyjowskiego, opiekunka Baśki i Krzysi, pamięta Pan? Ufam, że tak, bo jakoś łatwiej mi było zawsze nawiązać porozumienie z tymi, co czytali i kochali Trylogię), a potem trudno się wydobyć z tego gąszczu słów. Tymczasem Pan, wiem dobrze, już od pewnego czasu zerka z niecierpliwością na to moje pisanie, chcąc się zorientować, w jakiej sprawie do Pana piszę i o co mi w ogóle chodzi.

No właśnie. Gdybym miał tak zaraz przejść ad rem, to powinienem właściwie skasować cały ten początek, a przyznam Panu, że hołubię w sobie czasem małego grafomana – im łatwiej byłoby mi zniweczyć, jednym przecież ruchem, to, co napisałem, tym trudniej mi się na to zdobyć. Tak i teraz szkoda mi tego – chaotycznego trochę, wiem – wstępu. Ale on też czemuś służy, jak sądzę. Po namyśle więc (naprawdę, zastanawiałem się) zostawiam to pisanie jak jest, czy też raczej jak będzie. Mając równocześnie nadzieję, że nie spłoszyłem i nie zniechęciłem Pana dotąd moim gadulstwem. Jasne, gdybym do Pana napisał tradycyjny list – na ładnym papierze (są jeszcze takie, mam nawet w szufladzie cały zestaw do korespondencji – z nadrukiem i specjalnymi kopertami – korci mnie, by go wreszcie choć raz użyć) – musiałbym się streszczać, bo i ręka by już długiego listu nie wytrzymała. Odwykliśmy wszyscy od pisania ręcznego, prawda? Tak na marginesie: czy nie sądzi Pan, że spora część tzw. współczesnej literatury, to właśnie owoc łatwości, z jaką pisarze mogą stukać w klawisze swych komputerów, nie troszcząc się, że im zabraknie papieru, ani że ich od pióra rozbolą ręce. Znałem jednego literata (Pan go zresztą także zna, choć nie sądzę, by to był dla Pana zaszczyt), który na środkowym palcu prawej dłoni ma spore zgrubienie. Ślad po piórze, które w ten sposób – lata całe – trzymał przy pisaniu, aż mu się zrobiła przykra narośl. Gdybym był złośliwy, napisałbym, że nie było warto. Bo zapłacił ciałem za to, czego duch i tak nie uniósł. Pisanie na komputerach i tych wszystkich laptopach nie zostawia przynajmniej takich stygmatów, choć mówi się, że wpatrywanie się w ekran psuje oczy. To jednak co innego. A też i po prawdzie, czy Pan – pisząc – spogląda na ekran? Od czasu do czasu, owszem, to zrozumiałe. Chyba jednak nie bez przerwy. Tak że z tym szkodliwym wpływem promieniowania na pisarzy to jednak przesada (szkodzi im raczej wiele innych rzeczy, co jednak zostawmy sępom od biografii). Zręczny PR okulistów i aptek, sprzedających sztuczne łzy. Swoją drogą, farmaceuci przypominają w tym trochę literatów, nie uważa Pan? Łzy sztuczne, gesty sztuczne, cała ich sztuka sztuczna, a prawdziwe tylko sztuczne szczęki.

Gdybym jednak ten list pisał ręcznie, traktując z całą powagą zarówno jego treść, jak i adresata (skądinąd musiałbym się trochę natrudzić, żeby zdobyć Pański pocztowy adres, z mailowym poszło mi łatwiej, wszyscy jesteśmy w sieci – jakkolwiek by to nie zabrzmiało), to po kilku stronach w miarę starannego pisania („Stawiam tytle niezbyt skoro”; pamięta Pan, czyja to kwestia? Ach, ten Fredro! My wszyscy z niego) bazgrać bym w końcu zaczął, tak że prędzej by się Pan zniechęcił do moich coraz mniej czytelnych gryzmołów niż do tego wylewu czcionek w wirtualnym świecie pocztowym. (Ja wiem, „wylew czcionek” wyda się Panu może metaforą niezręczną, ale jeden z moich stryjów pracował w drukarni na Wojska Polskiego, byłem tam u niego nocą – co uznałem za bardzo podniecające – kilka razy, tak że pamiętam grzechotanie kaszt i ciężar ołowianych liter; a ołów to przecież metal nie tylko ciężki, lecz i płynny czasem). Poza tym pióro wieczne, którego używałem kiedyś, nie nadaje się już do niczego (gdzież jego wieczność), a długopisy – bez względu na cenę – stają się w końcu prawie takim samym narzędziem, jak rzymski stilus. Tyle że wbijają się w papier, nie w woskową tabliczkę, przez co drapanie nimi bardziej uciążliwe, nie mówiąc już o tym, że pozbawione frajdy, jaką kiedyś dawało pisanie, gdy się już człowiek dobrym piórem i dobrym – niekoniecznie zielonym – atramentem, rozmachał po czystej kartce papieru (nie musiał być kredowy, taki bywał za gładki).

Wiem, ja się tu rozmachałem jeszcze bardziej, na co nie mam – na razie – dostatecznego usprawiedliwienia. Ale mam nadzieję, że choć trochę mnie tłumaczą dwie kwestie. Pierwsza, mniej istotna, dotyczy tego, że przecież wiem, do kogo piszę. Proszę mnie dobrze zrozumieć! Ani mi w głowie Pana obrażać. Po prostu fakt, że właśnie Pan jest adresatem tych słów, wiele upraszcza. Człowiek słowa – a jest nim Pan, i to jak – powinien przecież zrozumieć kogoś, kto używa słów w nadmiarze pewnie, ale (wierzę), z jaką taką biegłością. Oczywiście, nie myślę porównywać się do Pana! Tym bardziej jednak chciałbym, aby – jeśli po wszystkim zechce się Pan do mnie odezwać – napisał mi Pan też przy tej okazji, w paru zdaniach chociaż, w jakim stopniu władam literacką polszczyzną. Czy nie ma w niej – o co sam się podejrzewam – przerostów stylu i archaicznej emfazy (o proszę, zaraz „obce słowa” się cisną, co Pana może śmieszy – trudno – ale jest moją cichą obsesją czerpanie z zasobów odziedziczonej kultury). Mówiąc trochę bardziej wprost, nie kryję, że to, o czym Panu teraz piszę, ma charakter poniekąd literacki. Bo choć sprawa, o której poniżej, jest częścią (istotną) mojego życia, stanowi równocześnie – no, przynajmniej ma na to szansę, przy Pańskiej lekturze – taką małą prozatorską wprawkę (proszę to zachować dla siebie!). Jeśli więc uzna Pan, że zaciekawiłem go choć trochę, tym co tu piszę, ja z kolei pozwolę sobie uznać, że Pańska biegłość w słowie nie musi być dla mnie sztuką niedościgłą. Każdą przecież sztukę, przez doskonalenie rzemiosła, można opanować po mistrzowsku. A choćby tylko na najniższym poziomie (w przypadku literatury, jak mniemam, jest to zresztą łatwiejsze niż np. przy rzeźbieniu w marmurze). Takim, który nie gwarantuje może artyzmu języka czy wyżyn refleksji, ale zaspokaja czytelniczą ciekawość. Pamięta Pan z dzieciństwa, z młodości, to ekscytujące, mrowiące skórę uczucie towarzyszące lekturom i kumulujące się w pytaniu: „co będzie dalej?”. Proszę pozwolić, że obiecam Panu – może zbytnio ufając w swój dar narratora, na razie głównie gawędziarza zresztą – ciekawy ciąg dalszy tej opowieści (tego listu; à propos: czy używa Pan czasem polskiego odpowiednika słowa mail – niedawno ukutego neologizmu – „listelek”? Listelek, bo list-elek-troniczny. Mnie się to słówko wydaje sympatyczne, a słyszę od znajomych, że oni uważają je za infantylne). Choć będzie to wynikiem, jak sądzę, nie tyle mojego pisarskiego talentu, ile istoty sprawy, którą opisuję.

Druga kwestia jest już, że tak powiem, ważniejsza. I ma naturę psychologiczną. Otóż nie będę krył, że zwlekając z przedstawieniem historii, w związku z którą ten list (mail czy listelek, sam Pan widzi, to już list się zrobił prawdziwy), chcę trochę oddalić (od siebie, nie od Pana!) jego cel i temat główny. Nie, tu nie chodzi (może się mylę) o jakieś moje obawy przed powiedzeniem wszystkiego od razu. Chciałbym raczej, by przyjął Pan mój punkt widzenia – powoli się z nim utożsamiając i wchodząc w całą akcję – a to będzie możliwe jedynie wówczas, gdy przedstawię wszystko krok po kroku, ab ovo ad mala. Proszę darować, że rzucę tu czasem jakieś łacińskie sentencje, które przecież Panu są doskonale znane, nie czynię tego jednak dla popisu (cóż to za popis wobec Mistrza, raczej żenada), a dla smaku, jaki coraz lepiej czuję na języku, pisząc do Pana właśnie. Smaku niewymuszonej, a przecież kulturalnej debaty – stąd te wszystkie wtrącone w tekst zwroty bezpośrednie, niewinne kolokwializmy i pytania z gruntu retoryczne – czy raczej, zważywszy na dygresje, rozmowy z odrobiną szpanu (to nie jest słowo z tej półki, ale niechże czasem zgrzytnie coś i u mnie, taki znowu Petroniusz to ja nie jestem), a także – zaryzykuję – literackiej gry. To że pozwalam sobie na nią wobec Pana – a wiem, że Pan to już sam zrozumiał – proszę przyjąć jako wyraz szczególnego szacunku do kogoś, kogo pisarstwo, ale i postawa życiowa (wcale nie kpię; żeby Pan wiedział, jak dalece wprost przeciwnie) budziły zawsze moje uznanie i szczery – choć może ciut podszyty zazdrością – podziw. Na tyle bezinteresowny, że pozwalam Panu – o ile, rzecz jasna, będzie miał Pan ochotę – wykorzystać moją opowieść, przetwarzając ją w jakimś własnym tekście. Żadnych oczekiwań co do praw autorskich! Obiecuję! (Tu powinien być emotikonek z uśmieszkiem albo zmrużonym okiem, ale nie znoszę – jak i Pan – tego rodzaju infantylnych ikon w tekście).

Jednak nie o literaturę tutaj chodzi. Po prostu bym chciał, by mi Pan pomógł. Tak po prostu. W życiu. A przynajmniej w myśleniu o życiu. Na ile to w ogóle możliwe, oceni Pan po lekturze, a może już w jej trakcie. Zresztą, jeśli nawet nie będzie to możliwe, sam fakt, że przeczyta Pan o tym wszystkim, będzie dla mnie wystarczającą nagrodą. Naprawdę. Może nie tyle nagrodą zresztą (nie chcę, by zaczął mnie Pan sobie wyobrażać jako gościa, który śle SMS o treści „ratujmy życie”, licząc, że wygra fiata punto; abstrahując już od tego, o czyje życie tu chodzi), ile swego rodzaju zadośćuczynieniem. I już w tej chwili jest zachętą, bym to pisanie do Pana kontynuował. Przecież jeśli Pan dotrwał do tego miejsca, dalej będzie na pewno łatwiej. Nam obu. Mam nadzieję, że nie jestem na tyle próżny, by te słowa okazały się blefem bez pokrycia (wiem, każdy blef... itd.), i nie ma Pan w tej chwili ochoty zamknąć komputera lub – co gorsza – skasować całego maila, nie doczytując go do końca, choćby po to, by mą próżność ukarać. Powiem Panu zresztą, że wyobrażam sobie Pańską lekturę trochę inaczej. I będę na tyle nieskromny, że dodam, iż znam Pana trochę (dotyczy to, rzecz jasna, drobnych przyzwyczajeń przede wszystkim; na takie rzeczy ludzie zwracają uwagę, a na Pana przecież wielu uwagę zwraca), więc jestem prawie pewien, że czyta Pan ten list nie na ekranie, a na wydruku. Tak więc i w tej mierze jest mi Pan bliski, bo jak i Pan nie lubię czytać na komputerze niczego, co przekracza objętość strony (takiej A4, albo książkowej). E-booki, smarki z fonią i czytnikiem, to nie dla mnie. Dlatego wszystkie dłuższe teksty, a również maile (listelki) drukuję przed lekturą. Prawda, że to jednak co innego niż ślepienie w ekran? A literatura to już w ogóle wygląda na literaturę jedynie w druku. Śmieszą mnie ci młodzi, którzy niby to gardząc drukowanym – więc niszowym – obiegiem literatury, publikują swoje wierszyki i opowiadania wyłącznie w Internecie. W rzeczywistości robią tak dlatego, że papier – wbrew staremu powiedzeniu – nie wszystko wytrzyma, a Net, owszem. Zabawne, jak prędko zapominają o przewagach swojego wirtualnego świata wydawniczego – w którym kumple i kumpele lajkują ich twórczość, dopisując komentarze: „ale wykop!”, „zajebista petarda!”, lub „czemu jesteś taka smutna?” – gdy uda im się opublikować coś drukiem. O, wtedy nawet dziesięć egzemplarzy takiej „książki”, z okładką zaprojektowaną przez starszego brata i korektą pani profesor z liceum, staje się dla nich ołtarzem, do którego się modlą przed każdym siusiu i pójściem do łóżeczka. No, ale widzi Pan, ledwie zacząłem coś pisać o tym świecie, już mi się styl przestawił na czatowe memłanie, zaraźliwe to jak ebola. A pozwalam sobie zauważyć, że nie mniej dla ludzkości groźne. Czy słyszy Pan, jak mówi dzisiejsza młodzież akademicka (przepraszam, cóż za pytanie w Pana przypadku), ta niby elita swojego pokolenia? Przecież oni nie mówią do siebie, a mailują (i esemesują); gdyby tylko mogli przenieść do rozmów w realu te wszystkie żółte emotikonki, nie musieliby się nawet śmiać ani kląć. Na razie muszą jednak poprzestać na grzebaniu w powietrzu pazurkami, co ma w ich mniemaniu zastąpić cudzysłów. Traktowany zresztą nie jako ramka do cytatów, ale sygnał, że nie mówią serio. No, ale dobrze, znów się rozpędziłem, a przecież chciałem tylko napisać, że z pewnością czyta Pan te słowa wydrukowane na kartce (wiem, większość drukarek jest w miejscu Pańskiej pracy w kiepskim stanie, a tonery od miesięcy proszą się o wymianę, tak że druk jest blady i brudny zarazem, mimo to...), tak jak powinno się zresztą czytać tego rodzaju wyznania. Nie kryję bowiem (który to już raz piszę „nie kryję”?, pewnie przyjdzie mi to zrobić ponownie), że słowa, które Pan czyta mają właśnie charakter wyznania. Dotyczą w końcu moich osobistych przeżyć. A fakt, że obdarowuję nimi właśnie Pana (może Pan „obdarowuje” zmienić na „obarczam”, nie będę miał żalu) zbliża nas do siebie dodatkowo, czyniąc z tej kartki (kartek!) już nie list, a rodzaj wzajemnego zobowiązania na piśmie. Ja piszę, Pan czyta. A to wszystko, co w słowach, to między nami. Nie, ja nie apeluję do Pana o dyskrecję – nie mamy tu przecież do czynienia z konfesjonałem ani gabinetem lekarza – sam przecież wcześniej oferowałem Panu moją historię jako ewentualny materiał do dalszej obróbki. Chodzi mi tylko o to, że historia, którą za chwilę Panu przedstawię, stać się musi przez sam fakt, że wysyłam ją do Pana, czymś dla nas wspólnym. Bez względu na to, jak ją Pan oceni. Ją, a może mnie, bo to przecież opowieść o mnie. Rzecz jasna, jeśli czyta Pan jeszcze te słowa. Bo przecież obaj wiemy, że słowo wydrukowane podlega kasacji tak samo, jak to na ekranie komputera. Ale wiemy też (choć to akurat Pańska wiedza, na pewno zdążył Pan doznać wielu przygód z rękopisami – maszynopisami – które trzeba było drzeć na kawałki), że unicestwienie zapisanej lub wydrukowanej kartki (a co dopiero wielu kartek!) stanowi jednak większy wysiłek niż kliknięcie w odpowiedni klawisz (plus ewentualnie drugi, w odpowiedzi na pytanie „czy na pewno chcesz to usunąć?”). I mam na myśli nie tyle wysiłek fizyczny (cóż to w sumie za problem, podrzeć papier), ile psychiczny. Nie można przecież zapomnieć o tej blokadzie (nasz wewnętrzny głos pyta tak samo jak komp: „czy na pewno chcesz?”), która sprawia, że przedarcie kartki, zwinięcie jej w kulę i wrzucenie do kosza, stanowi jednak problem. W czasach, gdy wystarczyło otworzyć drzwiczki pieca, był on znacznie mniejszy. Chociaż efektowna maksyma, że „rękopisy nie płoną”, to jednak – zgodzi się Pan – literatura. Piękna, a jakże, ale tylko literatura. Co nie zmienia kwestii, że niektóre wydarzenia w naszym życiu – wpisane, wdrukowane w nasz los – zdają się czymś w rodzaju takiego rękopisu, którego żaden ogień się nie ima. Ba, kiedy już się nam wydaje, że z płomieni ocaleje tylko popiół (bez obaw, dalej nie będzie o diamentach), wygrzebujemy patykiem z paleniska księgę żywota – tę samą niby, a przecież odmienioną.

Zerkam tu z obawą na ekran, bo nigdy nie wiem, jak wiele słów może się zmieścić w takim internetowym liście? I czy w jakimś momencie nie nacisnę fałszywego klawisza, w wyniku czego całość diabli wezmą (Panu też się to zdarza? Nie że diabli coś tam, skąd by diabli u Pana?, ale że jakiś długi, kończony właśnie mail przepadnie w czeluściach wirtualnej przestrzeni). Pewnie byłoby lepiej, gdybym to wszystko – dla bezpieczeństwa i porządku – zapisał w osobnym pliku, i dołączył do maila, krótkiego, jak to mail. Przyznam zresztą, że taki był mój początkowy zamiar. Tu grzeczne bla, bla, bla na zachętę, a tu dopięty plik. Ale wie Pan równie dobrze – i lepiej niż ja, bo bywa Pan adresatem wielu listów mailowych (no, takiego Pan jeszcze chyba nie dostał, tj. takiego długiego) – że o ile na byle mailu udaje nam się skoncentrować uwagę, choćby był głupi i nudny, to najzgrabniej nawet dopięte do maila pliki i pdf-y (proszę się przyznać, nikt nie słyszy) trafiają zwykle do kosza (wirtualnego). Tak że ten mój pierwotny zamiar (pierwotny, brr... czuje Pan swąd ogniska w mrocznej jaskini?), by mail był osobno, a całe story osobno, został przeze mnie dość szybko zarzucony. Mnie samego wciągnęła zresztą jego formuła, słowa się turlały i stukały, jak puste puszki po piwie, zepchnięte nogą z wysokich schodów. Czysty rap, no nie? Dobrze, wiem, stylizacja. Ale nie pastisz, nawet nie persyflaż, a już na pewno nie parodia. I proszę się nie krzywić, że mnożę dla efektu obce słowa na p. Swoją drogą, czy nie odniósł Pan wrażenia, że w związku z tym, że piszę do Pana mail (listelek, elemelek), a nie zwykły list (byłby raczej niezwykły, kto dziś pisze zwykłe listy), mój język (ciało) wygina się (śmiało) zgodnie z poetyką sieci, pręży się, wdzięczy, dostosowując do niej, a ja sam młodnieję od tej gimnastyki, choć mam już – rzućmy wreszcie jakiś konkret – blisko sześćdziesiątkę. Pański język, że pozwolę sobie na tę uwagę, jest za to tak nieustannie wypięty, jak dupa hrabiny chorej na krzyż, że nawet kiedy Pan stara się mówić (pisać) potocznie, wyłazi z tego sztuczność, maniera. A przecież to Pan jest ode mnie (prawda, niezbyt wiele, lecz jednak) młodszy, i to Panu bliższy powinien być ten świat, w którym słowo płynie w pustkę, zwaną dziś wirtualną, leje się w nią nieustanną strugą, rzygiem nieprzerwanym („Operetka” i zemsta! Ale Gombra na inteligentach, a nie jakiegoś gacka na mężu kochanki), jakby takie słowo – taki wodorost w sieci – mogło zmienić tę czarną pustkę w skałę, białko, beton, w jasne włosy wiecznych dziewczyn, albo zieleń Amazonii czy innej Puszczy Białowieszczańskiej, i to Pan powinien słyszeć, w jakim języku ten świat do Pana mówi (nawet jeśli bardziej pieprzy niż mówi). Zanim Pan się do niego odezwie. Moja babcia patrzyła w zachwycie na obracający się – zgodnie z wytycznymi programatora – bęben automatycznej pralki (jugosłowiańskiej; pamięta Pan, czym była Jugosławia? Pytam nie bez kozery), szepcząc: jakie toto mądre. Że Pana babcia też? Przyjmijmy, że to możliwe. Choć proszę mi darować, że czasem postrzegam Pana (ze względu na wiek, tj. Pana wiek), jak kogoś, czyja babcia pisała na komputerze listy miłosne do Pańskiego dziadka. A oboje mieli wtedy, oczywiście, po dwadzieścia parę lat. To nie złośliwość z mojej strony, raczej uczucie, że zaczyna mi się Pan wymykać, oddalać ode mnie, gdy przecież ja pragnę tylko, by Pan doczytał ten list (list) do końca. Bez uprzedzeń, jeśli i tak bez sympatii. Której po tylu słowach, czasem może niegrzecznych – a przynajmniej nierozważnych – trudno by mi było od Pana oczekiwać, a tym bardziej Pana o nią prosić. Zresztą prosić o sympatię? Jaki w tym sens? Podobny, jak prosić o łaskę. Jedno i drugie budzi u proszonych podobną niechęć. Co w efekcie obraca się przeciw proszącym.

Po tym, co wyżej, widzę zresztą, że najwyższa pora, bym przedstawił Panu to, co skłoniło mnie do napisania tego listu (wspomnienia, opowiadania? Pan sam zdecyduje; tak czy owak wybieram do narracji pierwszą osobę liczby pojedynczej; skądinąd mocno wyeksploatowaną przez współczesną polską prozę, przez co mało kto dziś wierzy w najintymniejsze wyznania pisarzy, za to ich ukryte wśród głębokich fabuł obsesje, fobie i tajemnice wywlekane są na światło dzienne z satysfakcją, jako prawda najprawdziwsza). To, że cała opowieść zaczyna się trzydzieści kilka lat temu, powinno być dla Pana znakiem – a dla mnie choćby częściowym, wobec Pańskiej cierpliwości, usprawiedliwieniem – że to, o czym powiem, ma swoją wagę. Która narastała przez lata. Czy waga może tak narastać? Gdybym chciał być dowcipny, to bym rzekł: niech Pan spojrzy na mnie. Ale po pierwsze, Pan mnie (jeszcze) nie widzi, a po drugie: nie chcę być dowcipny. A już przynajmniej w tej historii. Która, owszem, jest na swój sposób zabawna, ale w jaki sposób, oceni Pan już sam, mam nadzieję. Mówiąc krótko (wiem, wiem: nareszcie!) – coś, co zaczęło się tak dawno, a trwa do dziś, co więcej, będzie miało zapewne swój ciąg dalszy, zasługuje chyba na opowieść, prawda?

Pamiętam, że dzień był ciepły, słoneczny, choć wczesnowiosenny raczej niż letni, bo czuło się w nim tę delikatną euforię, znamienną dla pory, kiedy jeszcze nie jesteśmy nasyceni słońcem i jasnym, drżącym od światła powietrzem. Może to się Panu wyda nienaturalne, że pamiętam bicie swojego serca, a nie datę, lecz tak właśnie jest. Może dlatego, że ten dzień stoi mi przed oczami, a raczej sprawia, że czasem staje mi serce, właśnie przez ten kontrast światła, radosnego pobudzenia, z nagłym uderzeniem ciemności. Stop. Przesadzam, to raczej moja późniejsza ocena. Tego, co rzeczywiście było nagłe, niespodziane, ale nie przypominało uderzenia. Bardziej ukłucie. Krótkie ukłucie małą, czarną igłą. Niech będzie, że w serce. Egipcjanie (a może Sumerowie?) lokowali uczucia wyższe w wątrobie człowieka, ale to było dawno (Sumerowie jednak, Egipcjanie zawijali „umarłego serce” w liście aloesu; Pan woli Mickiewicza – nie muszę chyba pisać, skąd wiem, wystarczyłoby, że Pana czytam, lecz tu akurat nie o lekturach myślę – ja preferuję Jula, mam słabość do ludzkich słabości, w sztuce bywają zresztą bardziej twórcze niż siła), choć zostało trochę na języku. Mówimy, że coś nam leży na wątrobie. Właśnie, leży. A leżenie sugeruje długi proces, stres odłożony na lata. Tymczasem serce daje reakcję gwałtowną i natychmiastową. Serce to skurcz, życiodajny, lecz bywa, że i śmiertelny. Nie, bez obaw, nie dostałem wtedy zawału. Poczułem po prostu skurcz serca, króciutki, ale mocny. A potem już tylko – nie dłużej zresztą niż pół minuty – serce łopotało mi (dobrze Pan przeczytał: łopotało, nie łomotało) w klatce piersiowej, póki nie uspokoiło się rytmem moich kroków. A był to równy rytm, bo zwykle staram się nie spieszyć. Zwłaszcza w miejscach takich jak to. Aleja Jedności Narodowej, jak Pan doskonale wie, to przestrzeń życzliwa dla pieszych. Nawet dzisiaj, a co dopiero wówczas, gdy samochodów w mieście było wielokrotnie mniej. Dwa pasy jezdni, drzewa, szeroki deptak między nimi. Nie pamiętam, dokąd wtedy szedłem tym deptakiem, czy z Jasnych Błoni, czy w ich stronę, co byłoby o tyle prawdopodobne, że o całym wydarzeniu, przynajmniej wówczas, dość szybko zapomniałem. Jasne Błonia koją już samą nazwą, nie trzeba nawet szpaleru ich platanów. Co innego Jedności Narodowej. Kiedy później zacząłem to sobie przypominać, nazwa ta – zwłaszcza w tamtej sytuacji – wydała mi się szczególnie ironiczna i szydercza. Był to bowiem, jak już Pan sobie pewnie obliczył, czas stanu wojennego. O ile jednak ironia przeznaczona była dla całego narodu, to szyderstwo wymierzone zostało jakby we mnie tylko. Ale ktokolwiek wówczas tak skierował wektory, przesadził. Od razu wyjaśnijmy, że nie byłem aktywnym uczestnikiem tamtych wydarzeń. Nie nosiłem więc w sobie winy. No, przynajmniej nie większą niż większość z nas. O Panu, rzecz jasna, nie mówię. Pan to inna historia. Co ja mówię, Pan to Historia po prostu. A ja? Nie byłem milicjantem, ormowcem, ubowcem. Nie chodziłem na pasku bezpieki. Nie wiedziałem nawet, że ma taki pasek. Podobno zresztą w pysk lała nie paskiem, a gołą ręką. Opatrzność ustrzegła mnie także przed tym (to akurat nie jest strzała wymierzona w Pana!), żeby być dziennikarzem. Choć zaraz po studiach, owszem, odbyłem krótki staż w jednej z redakcji przy Hołdu Pruskiego. W tym, że nie zostałem po nim dziennikarzem (jak to się mówi: nie było mi pisane. Pisane. Słyszy Pan tę dwuznaczność?), najlepsze jest nie to, że nie musiałem potem klecić propagandowych bzdur (wtedy akurat lokalne gazety były zawieszone; a może dopiero zaczęły się ukazywać po przerwie, która oferowała żurnalistom knebel, mieli czas go przeżuć i wypluć, lub potraktować jak codzienną paszę), ale to, że nie dotknęła mnie tak zwana weryfikacja. Oczywiście, w większości zakładów pracy (w moim też) mieliśmy wówczas do czynienia z taką czy inną weryfikacją kadr (wiem, że Pan wie, ale wie inaczej), lecz poziom opresji i pogardy, jaką zafundowała władza dziennikarzom, był znacznie wyższy niż gdzie indziej. W końcu tam chodziło o słowa, jedynie słowa, ale ludzie mieli wtedy już tylko słowa. No, pewne sprawy obywały się również bez słów. I o tym właśnie opowiadam. Wracając pamięcią do tego, co zdarzyło się owego dnia w alei Jedności Narodowej, dziś noszącej imię, a jakże, Jana Pawła II. Który w swoim podwójnym imieniu papieskim przeniósł jakby ten oksymoron (wspominałem już, że lubię oksymorony i paradoksy? Mają swe miejsce w moim życiu) zapisany w peerelowskiej, też podwójnej nazwie ulicy. Nie zaprzeczy Pan, że oba rzymskie imiona Karola W., stanowią nie tylko, jak powszechnie wiadomo, nawiązanie do kontynuacji jego wielkich poprzedników, czyli Jana XXIII i Pawła VI, ale też, o czym już mówi się rzadko, odwołanie do dwóch głównych kolumn Kościoła: św. Jana Apostoła i św. Pawła. A tu akurat Jan (pal sześć, czy uznawać go za Ewangelistę, „umiłowanego ucznia”, czy tylko za jednego z niepiśmiennych synów rybaka Zebedeusza), nawet jeśli dokonał żywota jako światły mnich w Efezie czy na Patmos (zgoda, nie mnich, kudy tam wtedy jeszcze do klasztorów z ich średniowieczną regułą, powiedzmy: mędrzec; choć opieka nad Marią – o ile wierzyć w autentyczność tej legendy – nie świadczyła dobrze o jego mądrości, dla wczesnego Kościoła żywa Maria nie była wygodna), a nie jako członek jerozolimskiej braci, twardo broniącej żydowskiego chrześcijaństwa przed roszczeniami diaspory, stoi z dala od Pawła (Szawła) obywatela Rzymu, na swój sposób heretyka i sekciarza, który był przeciw obrzezywaniu przystępujących do wspólnoty i wolał ją widzieć jako Kościół otwarty nie tylko dla potomków Abrahama. Owszem, Jana zwano „synem gromu”, a Paweł znany był z porywczości, ale to chyba jedno, co ich ze sobą łączy. Oczywiście na zasadzie podobieństwa, bo wiemy też, że nic tak nie łączy ludzi, jak różnice między nimi.

Proszę darować, lecz uśmiechnąłem się w tej chwili, wyobrażając sobie Pańską irytację (może wystarczy słowo zniecierpliwienie). Był Pan przecież pewien, że kiedy już zacząłem właściwą opowieść, przejdę do szczegółów szybciej, tymczasem plączę się po jakichś bezdrożach, peryferiach, popisując się powierzchowną erudycją (powyższe fakty zna każdy w miarę inteligentny inteligent) i rozkładając pawi ogon literaturki (gdyby ta metafora nie zakładała z góry twardości idiomu, napisałbym: jaszczurczy ogon; jakkolwiek trudno sobie wyobrazić jaszczurkę rozkładającą ogon – choć jakimś tego odpowiednikiem jest stroszenie przez niektóre z nich grzywy na grzbiecie). Nie miałem zamiaru wywoływać u Pana tego rodzaju reakcji. No, może podświadomie. To rodzaj samoobrony (znów ta strosząca się jaszczurka, waran z Komodo?), jaki wybieramy, czując się słabsi. Choć tu nie o słabość chodzi, a o podział ról. No więc ja piszę (opowiadam), a Pan czyta (słucha). O ile Pan, oczywiście, robi to jeszcze (a skrzynka mailowa nie wypluje za chwilę tego słowotoku). Musi Pan przyznać, że choć pierwsza rola cieszy się – przynajmniej oficjalnie – większym prestiżem (doświadczył go Pan sam wiele razy), to właśnie ta druga daje nam większą kontrolę nad opowieścią. Jeśli chcemy, możemy przeskoczyć parę stron do przodu. Albo w ogóle zamknąć książkę. A nawet jak ją przeczytamy całą, to możemy uznać, że jest głupsza od nas, a jeśli mądra, to tylko dlatego, że my sami ją zrozumieliśmy, bo jej autor był na to za głupi. Tak więc powtórzę: kręcę się trochę wokół jądra tej opowieści, aby Pan, który jej słucha, nie uzyskał nade mną zbyt dużej przewagi. A póki mówię (piszę), nie wchodząc w sam środek kręgu, zachowuję – nad opowieścią i nad Panem – pewną kontrolę. Nawet, jeśli to tylko moje pobożne (raczej diablo ambitne) życzenie.

Ale żeby nie przeciągać struny (swoją drogą, zwrócił Pan kiedyś uwagę na to powiedzonko? Sądzę, że nie ma wiele wspólnego z muzyką, to raczej relikt epoki aoidów, trącających palcami struny lir), powiem teraz naprawdę szybko (spróbuję), co właściwie stało się wtedy. Oto naprzeciw mnie szedł wysoki mężczyzna, młody (też byłem młody, ale on młodszy), choć brodaty zgodnie z ówczesną – nie tylko konspiracyjną – modą. Znałem go. Mówiąc dokładniej: znaliśmy się wzajem, acz nie była to jakaś bliższa znajomość. Nasze miasto nie jest przesadnie duże, i ludzie z pewnych środowisk – tak wtedy, jak i dziś – zwłaszcza we wspomnianym okresie, który sprzyjał spotkaniom, publicznym debatom – widywali się często. Mam tu na myśli, rzecz jasna, okres poprzedzający to spotkanie na Jedności Narodowej, w słoneczny dzień stanu wojny, który – wiadomo – pozamykał wszystkich w naszych M-ileś tam, nie tylko ze względu na godzinę milicyjną. Po prostu gadać się nie chciało. Do tej godziny było zresztą daleko jeszcze i szedł w ostrym słońcu (miał je za sobą, i proszę tego nie brać za symboliczny ozdobnik), więc pojawił się przede mną dość nagle. Wie Pan, jak to jest, gdy światło oślepia. Rzeczy wyłaniają się jak z ciemności właśnie. A że tę ciemność mamy w oczach, to już rzecz inna. Być może to sprawiło – tak to sobie potem tłumaczyłem (wyjaśniałem? Też brzmi niezręcznie, przy tej jasności i ciemności) – że zachowałem się właśnie tak. Może gdybym widział go z dala, i zdążył się oswoić, że widzę, nie kierowałbym się odruchem, ale rozsądkiem, a choćby czystą kalkulacją. Czy byłaby naprawdę czysta, nie wiem. Ale byłaby naprawdę moja. I za taką – naprawdę moją – mógłbym wziąć odpowiedzialność, cokolwiek to znaczy. Tymczasem wszystko stało się tak nagle, że zareagowałem odruchowo. Odruch jest reakcją obronną. W reakcji obronnej, paradoksalnie, atak bywa częstym zjawiskiem. Ale ja tylko odwróciłem głowę. Trwało to chwilę, kilka, może kilkanaście sekund. Kiedy znów spojrzałem przed siebie (pod słońce), już go nie zobaczyłem. Musiał mnie minąć, ale nie chciałem się oglądać, żeby to sprawdzić. Skurcz serca też mijał z każdym krokiem, byłem jednak dziwnie pewien, że kiedy się odwrócę, napotkam jego spojrzenie. Bo to on patrzy teraz za mną, odchodzącym. Starałem się więc nie przyspieszać, szedłem przed siebie.

Domyśla się Pan chyba, co sprawiło, że się wówczas zachowałem w ten sposób. Skąd się wziął mój paniczny odruch zwrócenia głowy w bok, gdy się do mnie zbliżał. Tak, poznałem go. Nie tylko jako znajomego. Poznałem go, jako kogoś, kogo wtedy znać raczej nie należało. No, w pewnych sytuacjach. W pewnym towarzystwie. Dziś powiedzielibyśmy, że był w opozycji. Tyle że ja nie pamiętam, czy się wtedy używało tego określenia. W opozycji? Do czego? Wszyscy byli w opozycji (tak, trochę sobie zaprzeczam, wiem co napisałem wyżej), jak nie takiej, to w owakiej. Jaruzelski też był w opozycji. Wobec Narodu. A Gierka zamknięto przecież w internacie. Mój brodaty należał do NZS, nielegalnego wówczas, wiadomo. Mam wrażenie, że się ukrywał. Tak to przynajmniej wpisał sobie potem w życiorys. Ale wie Pan, jak to bywa z tą naszą konspiracją. Na ulicy obowiązują oficerki i prochowiec, pod którym rysują się wyraźnie kontury stena. Przepraszam, nie powinienem Pana drażnić, wiem, że te sprawy są przez Pana traktowane z powagą. I ma Pan do tego pełne (chciałem napisać święte, przesadziłbym?) prawo. Ja tylko staram się zwrócić uwagę, że jeśli się on wówczas ukrywał, to jego obecność na ulicy, w środku dnia, w Alei Jedności (nie muszę chyba Panu przypominać, że właśnie przy niej mieściła się miejska komenda MO), była raczej dowodem, że była to – w najlepszym razie – nieostrożność i brawura. I ja miałem swoje prawo. Być tym zaskoczony. Choć dobrze wiem, że takie prawo, to dla Pana lewo. A i pomijając politykę, niczego ono nie tłumaczy. Dajmy zresztą spokój polityce, tak naprawdę w ogóle tu o nią nie chodzi. Mam też wrażenie, że przez lata zdążyliśmy już obaj – z różnych stron – dostrzec złudność tych stron (prawej i lewej). Pytając więc, dlaczego zachowałem się wówczas tak, nie inaczej, nie miałem na myśli ani politycznych, ani ideowych wyborów. Moje „dlaczego” dotyczyło przyczyn, by tak rzec, wewnętrznych (bynajmniej nie w znaczeniu, jakie nadało temu słowu niesławne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych). Tak, wiem, Pan odpowie (może dlatego, że ma już dość mojego pieprzenia), że na moje „dlaczego” jest odpowiedź jedna i prosta: ze strachu. To znaczy, że odwróciłem się ze strachu. Przed konsekwencją zobaczenia na ulicy kogoś, kogo poszukuje milicja, a na pewno kogoś, z kim nie byłoby mi się wygodnie spotkać. Proszę wybaczyć, Panie A., ale grubo Pan upraszcza. I nie mówię tego, by się wybielać (czy ja Murzyn jestem?). Bałem się w życiu więcej niż parę razy, ale wtedy raczej nie. Muszę Panu zresztą powiedzieć, że zdarzyło mi się niedługo potem ganiać z MO po ulicach, a pieczenie gazu łzawiącego pod powiekami pamiętam równie dobrze jak mój pierwszy orgazm z kobietą. Byłoby też głupotą posądzenie mnie o tego rodzaju strach, w Polsce może jaruzelskiej, ale nie stalinowskiej przecież. Stan wojenny to był stan traumy ponurej (choć przede wszystkim obrzydliwej), lecz nie pamiętam, by ktoś z mojej rodziny, z bliskich czy dalszych znajomych, zginął z jego powodu. Wiem, powie Pan, że jestem cyniczny, bo ludzie tracili pracę, siedzieli w więzieniach, a ja nie nadstawiałem głowy, i demokrację wywalczyli za mnie inni. Zgoda, lecz mieliśmy nie chrzanić o polityce. Tak, wiem, my nie rozmawiamy, to tylko ja piszę (mówię) do Pana, nie przejmując się przesadnie Pańską irytacją (a tak, tak, jednak), zarazem sam się wyganiając w pole, które mnie teraz gówno obchodzi. Jeżeli „gówno” w tym polu Panu śmierdzi, mogę zmienić na guwno, ale program poprawiający pisownię będzie mi to podkreślał na czerwono do usranej śmierci (widzi Pan, teraz ja się denerwuję), więc w sumie (choćby licząc wulgaryzmy) wyjdzie na jedno. Dlatego będę się upierał, że wtedy nie chodziło o strach. Owszem, wokół było sporo ludzi, ale nie tajniaków przecież. Nikt na nikogo nie patrzył, więc pewnie i mojego patrzenia czy niepatrzenia nikt nie widział. Tak że nie o strach tu chodzi, przynajmniej nie taki, o który mógłbym być posądzony. I proszę: posądzony. Prawie jak sądzony. A u nas sądzony to, bez względu na wyrok, mniej czy bardziej winny. Ja się zresztą nie domagam od Pana rozgrzeszenia. Nie tylko dlatego, że jestem niewierzący (wolę wersję: wierzący inaczej), przede wszystkim dlatego, że ja o tym opowiadam z zupełnie innego powodu. Zaraz do niego przejdę, tylko spróbuję (naprawdę krótko, słowo!) zwerbalizować (słyszy Pan? w tym słowie brzmią werble! jak przed egzekucją) to, co wydaje mi się wyjaśnieniem (nie wytłumaczeniem, zgoda) mojej ówczesnej reakcji. Tego błyskawicznego skrętu szyi, odwrócenia się, żeby jego i moje spojrzenia się nie spotkały. Żeby nie zobaczył, że go widzę. Wynikało to stąd, iż (wiem, kto pisze „iż”, ten w powszechnym przekonaniu kręci, ale ja nie kręcę, przeciwnie, staram się prostować) nie byłem po prostu gotowy, by spotkać się z jego spojrzeniem. Bo musiałbym mu swoim spojrzeniem coś powiedzieć, a nie bardzo wiedziałem co. Tak że nie była to z mojej strony ucieczka, ale – niech już Panu będzie – unik. OK. Punktem wyjścia, pierwotną iskrą (jest Pan jeszcze w tej naszej jaskini, gdzie palimy rękopisy, które nie płoną?), był lęk, podobny do tego, który powoduje nami, gdy cofamy rękę, widząc ogień (święty Florian mi się chyba kłania). Ale najistotniejszy był nie on. I nawet nie to, że odwróciłem głowę, jakbym się przestraszył spotkania z trędowatym (cóż to zresztą był za trąd, raczej trądzik; młodym brodaczom też się zdarza, wielu z nich właśnie z jego przyczyny zapuszcza brody. A mój młody bojowiec – jak Pan się pewnie domyśla, znając ludzkie charaktery – mimo późniejszej legendy – doklejonej sobie potem przez niego jak sztuczna broda – nie był wówczas dla władzy nikim szczególnie ważnym). Najistotniejszy był wstyd, który prawie natychmiast poczułem. Wstyd, że to zrobiłem. Czy raczej, że nie zrobiłem nic, żeby odwrócić sytuację. Samemu się odwrócić. Zawołać go po imieniu (znałem jego imię), skinąć ręką. Tylko tyle. Niech wie. Niech wiedzą. A ja poszedłem przed siebie, czując ten wstyd na karku, coraz cięższy, bo do tego, który pojawił się w chwili, gdy odwróciłem głowę, doskoczył drugi, że się poddałem temu pierwszemu. Który poczułem prawie natychmiast. Niech mnie Pan nie łapie za słowa: tak, prawie. Wiem, wcześniej mówiłem, że z każdym moim krokiem szedł do mnie spokój. Jak w tej reklamie, widział Pan? Gość biegnie leśną, jesienną drogą, słychać miarowy stukot serca, a on mówi z offu: jeśli nie możesz znaleźć spokoju, musisz go poszukać. Czy może: wybiec mu naprzeciw. Bo tu chodzi o kampanię społeczną na rzecz zdrowego krążenia (krwi) i promocję ruchu (biegu). I ja wtedy temu spokojowi serca tak właśnie naprzeciw wyszedłem. W tym nie ma sprzeczności (najwyżej paradoks, lubię paradoksy): od razu był wstyd, i prawie natychmiast uspokojenie. Albo na odwrót. Bo już nie było odwrotu. Bo poszedłem swoją drogą w swoją stronę.

Wiem, miało być naprawdę krótko, wyszło jak zawsze. A teraz jeszcze na dodatek (niech Pan, kurwa, uzbroi się w trochę większą cierpliwość; czasy są niebezpieczne, wszyscy musimy się zbroić) pozwolę sobie wrócić na chwilę do wątroby. Niech Pan się nie śmieje (albo niech się Pan śmieje, to znak, że trochę się Pan rozluźnił), mówię o tej wątrobie Sumerów. W której widzieli ognisko (znów ognisko, sorry) ludzkich uczuć. Nam, Polakom (Słowianom) – jak już to sobie wyjaśniliśmy – na wątrobie głównie leży. Wiadomo, wątroby mamy stłuszczone wątrobianką i gorzałą. Stąd i kamienie żółciowe (nasze kamienie filozoficzne, jedyne na jakie nas stać), a kamienie – wiadomo – leżą. Ja akurat mam wątrobę stłuszczoną nie od wódy, ale od leków, nażarłem się ich w życiu tyle, że gdyby mi się w żołądku nie rozpuszczały, to mógłbym sobie na czole napisać: Apteka, czynne 24 h. Nie wie Pan czasem, skąd u nas ta mania pisania na szyldach owego „h” dźwięcznego, które już w mało czyich ustach dźwięczy? Nawet zażartować sobie nie można, że chuj wie, bo od lat każda łajza w tym kraju posiada wiedzę (a jak), że huj pisze się przez „ch”. Niech mi Pan daruje moją rosnącą swobodę językową. Na tyle mogę chyba u Pana liczyć w zamian za szczerość, która – sam Pan rozumie – łatwo mi nie przychodzi. Ale wracając do wątroby (przez żołądek do serca, przez serce do wątroby, ot i nasze rodzime podroby), w tym przypadku to właśnie ona stała się dla mnie depozytem emocji, które dały z czasem skutek, o którym zaraz. Tak, to co mi przez chwilę ścisnęło serce, i rozpłynęło się we krwi, leżało mi na wątrobie długo. Jak bardzo długo, poczułem jednak dopiero, kiedy się tam boleśnie i gorzko otorbiło. I prawdę mówiąc od tego miejsca należałoby moją opowieść zacząć. Bo to nie jest opowieść o zbrodni, już raczej o karze. Tylko niech mi Pan nie wciska kitu, że z małego, ale schowanego w kącie gówna (przepraszam: guwna) większy smród, niż z publicznej, czyszczonej regularnie toalety. Ja w zamian nie będę się sadził, że małe ziarnko piasku w ciele małża tak długo porasta bólem, aż zrodzi się z tego perła. Co do zapachów: bąki nie cuchną nigdzie bardziej niż w filharmonii. Co do ziarenka piasku: cóż za idiota zwie te drobiny ziarnami? Wynagrodziłbym go pozwoleniem na obsianie tym ziarnem Psiego Pola (co najmniej), niech mu rodzi. A co do tematu tej rozmowy (niech się Pan, do kurwy jasnej, nie odwraca), to jest właściwie taki: co było dalej.

I było dalej, coraz dalej. Im dalej, tym bliżej widziałem wszystko. Jak idzie w moją stronę, jak przestaję go widzieć. Bo widzieć – wtedy – nie chcę. Jak mi potem znika z oczu, na wiele lat. Ale gdybym teraz powiedział, że się przez te lata cieszyłem, że znikł, że nie ma go w pobliżu, że o nim nie słyszę, że nie idzie żadną ulicą naprzeciw mnie, to bym się minął już nie z nim, ale z prawdą. Bo długo było tak, że o tym zwyczajnie nie pamiętałem, a jak sobie przypominałem, to zdarzało się, że czułem do niego pretensje. A może tylko żal. Że wzbudzał we mnie to wspomnienie. We mnie, który przez wszystkie późniejsze lata nie odwrócił przed nikim wzroku. Ja tu Panu całego swojego życia nie będę opowiadał. To wszystko zresztą można sprawdzić. Nie trzeba w teczkach. A Pan to w ogóle nie musi. W końcu żyjemy obaj, jakkolwiek by to zabrzmiało, publicznie. Pan pozwoli, że ujmę rzecz krótko, po młodemu: szału nie było, ale satysfakcji trochę jest. Była. Już wtedy, gdy mój chodzący (chodzący, wciąż szedł w moją stronę) wyrzut sumienia (niech Panu będzie, niech będzie Panu Bogu; jeśli już jest, niech i On coś ma, na przykład nasze gorzkie grzechy, jeśli taki z niego smakosz) pojawił się w moim życiu ponownie. Obok, w pobliżu, czasem w oddali. Różnie. I wtedy pomyślałem, że grzech był może gówniany (guwniany), ale teraz – właśnie dlatego – stać mnie powinno być na to, by pokutę odbyć z gestem. Wie Pan, pożyczyłem złotówkę, oddam stówkę. Owszem, migałem się ze spłatą długu, ale za to teraz wyrównuję i przebijam. Tak, przebijam. Przecież to był bardziej mój dług niż jego wierzytelność. Co na tym stracił, że zwlekałem ze spłatą? Po prawdzie może i zyskał, bo widział, jak odwracam wzrok, i mógł sobie to przypominać, aby mną gardzić przez wszystkie następne słoneczne dni i mroczne lata, mógł na mnie patrzeć z daleka, jak staję się kimś, jak idę przed siebie, przekonany, że nie mam na plecach żadnego garbu, a on, mój pan i władca, wie swoje, widzi ten garb tak wyraźnie, jakby to był Giewont, nie musi nawet głośno mówić, bo cóż to takiego, odwrócić się na ulicy, kto udowodni, że nie odwróciłem się przypadkiem, że mi coś uwagę odwróciło, nikt, więc nie musiał mówić, ważne że widział i wiedział. Czy to nie zysk, taka przewaga nad kimś? Na którą się tak naprawdę nie zapracowało. Dlatego z coraz większą niecierpliwością czekałem na okazję, by mu ten dług zwrócić z nawiązką.

Życie bywa czasem przyjazne, wie Pan? Taka okazja się dość prędko pojawiła. Choć myślę, że to nie życzliwość życia, a jego poczucie humoru, czy raczej ciekawość, jak u kogoś, kto słucha dracznej historii i chciałby wiedzieć co dalej, więc musi temu dalej dać szansę, opłacić opowiadacza, kupić drugi tom, dać pijakowi na wódkę, Kolumbowi na „Santa Marię”, żeby sobie mogli narozrabiać, niech się dzieje. No i życie dało mi taką okazję. Raz, drugi, kolejny. Mój brodacz pojawiał się coraz bliżej mnie. Jakoś tak naturalnie, jakbyśmy zawsze kręcili się koło siebie. Już brody nie miał. I w ogóle niezbyt sobie radził. Zasłonili go ci, co kiedyś dłuższe brody mieli, czy raczej języki. Żeby opowiadać długo o tych swoich brodach. On nie wracał do przeszłości. Przynajmniej przy mnie. W ogóle nie był nachalny w oczekiwaniach wobec życia. Za to ambitny był. Tak po cichu. Bo niby znał swe miejsce, ale umiał korzystać z okazywanej pomocy, żeby się wspiąć wyżej. Inwestował w siebie. Brał to, co mu dałem. Nie żeby robił łaskę, przeciwnie, potrafił okazywać zadowolenie. Choć bez szczególnej wylewności. Chował w kieszeń, i już. Jakby mu się, tak czy owak, należało. Mam nadzieję, że Pan rozumie, że nie o pieniądzach mówię. Kto zresztą wie, Pan już wkurwiać się zaczyna, a ja tyle gadałem o długu, srugu, że się Panu mogły zajączki popierdolić. Z Pana wysokości szczegóły są trudno rozpoznawalne. Zajączek, szczur, nosorożec, wszystko gatunki mniejsze, nie? Dobra, niech Pan wyluzuje. Moja wina. Metafory to nie moja specjalność. Zwłaszcza kiedy symbolika zahacza o ekonomię. Dlatego teraz już bez symboli. Najpierw mówiłem o nim dobrze w środowisku, które było dla niego ważne, a które liczyło się z moim zdaniem, potem gadałem coś o nim życzliwie dla mediów. Spotkaliśmy się parę razy, w jakimś większym gronie, zamieniliśmy parę słów (zamiana słów, czuje Pan to?), nie wspominałem mu jednak o tych moich drobnych przysługach. On też nie mówił, ale widziałem w jego oczach (tak, patrzyłem mu w oczy), że o nich wie. Doceniał, kurwa. Widziałem to. Choć trochę się dziwił. Może to zresztą nie było zdziwienie, a taka ostrożna rezerwa, jak u dziewczyny, której dajesz różę, a ona wącha, zadowolona, ale nie jest pewna, czy się zaraz na nią nie rzucisz, by ją zerżnąć. Mimo to, zaczęliśmy się z wolna zbliżać. Nie żeby się jakoś blisko kolegować, ale ta jego początkowa rezerwa wobec mnie nie tyle zniknęła, co stała się mniej widoczna. Jakby chciał się zrewanżować swoją dla mnie otwartością za nieufność, z jaką przyjmował moją pomoc. Z czasem zresztą to zaczęła być prawdziwa pomoc. Pomogłem mu na przykład znaleźć pracę w redakcji. Zasługiwał na nią, owszem. Zdolny był. Ale u nas za zasługi to można mieć co najwyżej pogrzeb z orderem na poduszce. Ja orderów nie miałem, ale miałem wejścia. Zajebiste słówko, nie? Ojczyzna-polszczyzna. Wejścia, drzwi w murze. Tunele. Podkopy. Tyle że moje wejścia nie były na wytrych. Miałem klucze. Zapracowałem na nie, ludzie mnie cenili. Wiem, kurwa, niektórzy. Czasami. Ale moja rosnąca pozycja społeczna (pozycja społeczna! Zasrany związek frazeologiczny. Pozycja! W rozkroku, albo krokiem do góry. To już wolę: wejścia, przynajmniej mają wdzięk niedomówienia), pozwalała mi ludziom pomagać. Nie tylko jemu, do cholery. Ja jestem z tych życzliwych. Mnie każdy menel na ulicy w pięć minut sześć razy zaczepi, a ja mu za każdym razem dam więcej. W oczach chyba mam to frajerstwo. Na szczęście tylko obszczymury pod marketami nie mają zahamowań, chcą, proszą, dostają. Na szczęście tylko oni, bo inni, patrząc na mnie, sądzą czasem, że chodzę w za dobrych marynarkach. Żeby mieli tak po prostu poprosić. Więc rzadko proszą. Gdyby robili to częściej, chodziłbym w samych skarpetkach (nieziszczony sen Wałęsy). Ale nawet jak nie proszą, to daję. Kobietom kwiaty, taksówkarzom napiwki, moim zwierzchnikom poczucie kontroli nade mną, moim podwładnym napędzające ich zadowolenie, że doceniam to, co robią, autorom książek, które czytam, zazdrość, że sam tak nie umiem, tym, dla których jestem, mimo wszystko, kimś, moją skromność (mówię serio), co rozbraja ich naturalną niechęć do tego, komu (ich zdaniem) powiodło się lepiej, niż na to zasłużył. Ludzka rzecz, taka niechęć. Nie ma Pan wrażenia, że ci, którzy najgłośniej i najwięcej się modlą, muszą tak głęboko, głęboko w duszy czuć do Pana Boga niechęć właśnie. Że oni wciąż mają do niego jakieś sprawy, petycje, prośby, donosy. To męczy, taka zależność. Owszem, lęk przed karą boską, każe tym modlącym ukrywać i tę niechęć i to zmęczenie, w efekcie jeszcze gorliwiej się modlą, a od tego im gula rośnie i rośnie. Że moje widzenie to płaski antyklerykalizm? Ależ ja nie mówię o Kościele, ja mówię o Bogu. A że trochę inaczej niż ci, którzy uważają, że Bóg jest w porządku, tylko biskupi wredni? A co, jak się okaże, że jest na odwrót? À propos. Między moim obdarowywanym przeze mnie a mną też zaczęło się jakby odwracać. Przełamało się chyba wtedy, kiedy dostał ważną nagrodę. Nie, to nie ja mu ją dałem, ale – nie wchodząc w szczegóły – to ja zrobiłem wiele, najwięcej ze wszystkich, by dostał właśnie on. Nie będę krył, że miałem nadzieję, że to ostatnia z mojej strony spłata naszego długu. Że zrzucę teraz z pleców pieprzony Giewont, który był co najwyżej węzełkiem z zaschłym dawno gównem (guwnem), i pójdę przed siebie. Wolny, swobodny. Ku Błoniom naprawdę Jasnym. Mogę się nawet odwrócić, by zobaczyć wzrok, którym mnie odprowadza. I wie Pan co? Odwróciłem się. Żeby zobaczyć w jego spojrzeniu to, co już wcześniej zdawało mi się tam ukryte. Rodzaj pretensji zmieszanej z niesmakiem. I pytaniem. Coraz bardziej natrętnym. Jakie to było pytanie? Niech Pan mnie nie pyta. To właśnie ja Pana pytam, co ja mam z tym zrobić? On sam zresztą nie zadał mi tego pytania wprost. Wtedy.

Powoli zresztą tracił do tego okazje. Ja się starzałem, on nie chciał. Ja się zadowalałem tym, co mam, on się dopiero zaczął najadać do syta. Ja zostawałem w tyle, on parł do przodu. A mimo to – w niezgodzie z prawami fizyki i matematyki (ich nauczyciel w moim liceum, młody, a prawdziwie stary Żyd, mawiał z tajemniczym uśmiechem: Owszem, z punktu A do punktu B wiedzie tylko jedna najkrótsza droga, a ta z powrotem jest dokładnie taka sama. Ale to tylko zdanie nauki) – zaczęliśmy się, zupełnie inaczej niż kiedyś, mijać. Tak że w końcu (nie sądzę zresztą, żeby to naprawdę koniec) już prawie się nie widzieliśmy. A jak się jednak przede mną na moment pojawiał – cóż, to nieuniknione, ziemia jest okrągła – czułem w jego spojrzeniu nie tylko pytanie, ale i odpowiedź. Niech Pan mnie, majku piczku, nie pyta, jaką. Przekleństwo jest serbsko-chorwackie, i w ogóle jugosłowiańskie (pamięta Pan, mówiłem, że nawiążę do Jugosławii), ale przywołuję je nie dlatego, że sięga końca skali (choć jest ładniejsze w brzmieniu niż większość rosyjskich bluzgów z matką) – co w tym miejscu uważam akurat za uzasadnione – a z tej przyczyny, że Jugosławia jest dla mnie laboratoryjnym dowodem, że to, co nas naprawdę łączy, naprawdę nas podzieli. A jak już nas tak podzieli, że zapragniemy się wymordować wzajem, połączy nas to węzłem nierozerwalnym, jak żadna miłość. Tak że on mi odpowiedział, ale ja wciąż wierzyłem, że go nie rozumiem. Pan mi pomoże? Znów uwierzyć, albo zrozumieć inaczej? Wiem, oszukiwałem się, a może po prostu nie umiałem się już zatrzymać. W tym marszu, który wydawał mi się być naprzeciw niego, a z każdą chwilą stawał się marszem przeciw mnie. Pan wie, on ma córkę, lekarkę, była wtedy studentką medycyny. Posypały się jej te studia, się zakochała, szczęśliwie, bo z wzajemnością, czyli nieszczęśliwie. Chłopak ją rzucił, wyglądało na to, że będzie musiała rzucić studia. Mam na akademii kolegę, profesora, poprosiłem go, mówiąc, że nigdy dotąd nie prosiłem go o nic, co było tylko częściową prawdą, bo wszystkie psychotropy wypisywał mi zawsze on, pomóż tej dziewczynie. To córka tego, wiesz (wiedział). Bardzo zdolna, bardzo piękna (to nie była prawda), i bardzo nieszczęśliwa. Zrobię to tylko dla ciebie, powiedział. Nie udawał. Był bardzo uczciwy. Naprawdę zrobił to tylko dla mnie. Choć nie pytał, dlaczego go o to proszę. A jej ojca szczerze nie lubił (polityka!). Dziewczyna zdała jakieś poprawkowe egzaminy, skończyła studia. Nie wiem, kto wtedy puścił farbę, że za tym wszystkim stałem ja. Z daleka przecież stałem, chociaż szedłem. Może ktoś skojarzył moją znajomość z profesorem, moje odwiedziny u niego, właśnie wtedy, w rektoracie, miałem zresztą wrażenie, że widziałem tam wówczas na korytarzu, zapłakaną córkę mojego pana i władcy, dość, że za jakiś czas, parę tygodni chyba, w każdym razie zdążyłem o sprawie trochę zapomnieć, mój brodacz – znów miał brodę, już siwą, choć w istocie szlachetnie szpakowatą; młodszy jest, ani się mu równać z moją, białą jak u złego św. Mikołaja (był taki film, dość odrażający) – zauważył mnie na jakimś koncercie w filharmonii (grali IX Beethovena, z finałową „iskrą Bogów”, kiedyś się od tego porzygam, jak dawniej rzygałem po patetycznej Czajkowskiego, która była tłem muzycznym dla Breżniewa) i gdy już odebrałem kurtkę w szatni, zauważyłem, że idzie do mnie, uśmiechnięty tak, że poczułem się niepewnie, i już miałem nawet odwrócić głowę – znowu! – udając, że go nie widzę, ale uprzedził mnie i podszedł. I zapytał tylko: – Czemu to robisz, skurwysynu? – Jak się Pan pewnie domyśla, jak Pan wie, było to właśnie to pytanie, i ta odpowiedzieć. Choć prosiłem, by Pan nie pytał, a tym bardziej nie odpowiadał. Każdy, tylko nie Pan.

A potem, od razu, odszedł i zmieszał się z tłumem w tym cholernym, ciasnym, ale przyjaznym holu, o którym pozwoli nam może w końcu zapomnieć nowa filharmonia, wielka i zimna jak statek kosmiczny po inwazji Obcych. Nie czekał na to, co powiem. Bo też nie oczekiwał ode mnie żadnego pytania, żadnej odpowiedzi. Muszę przyznać, że zrobiło mi się słabo. Nie, raczej mdło i gorzko, jakbym bez popicia połknął rozgryziony antydepresant. Oparłem się o ladę, udając, że czegoś szukam w kieszeni. Można by, kurwa, powiedzieć, że szukałem reszty. Reszty, by mu wydać z tego, co mi rzucił. Reszty z tego, co mi zostało. I wtedy mnie olśniło. Tak że wyszedłem przed filharmonię, prosto w sypiącą w oczy śnieżną kaszę, w rozpiętej kurtce, blady, zimny jak chór (dobra, dobra: jak chór! w „dziewiątej” tego wieczoru), bo pomyślałem sobie, Chryste, a czy ty sobie durniu w ogóle zadałeś pytanie, czy on cię kiedykolwiek skojarzył? Z tamtym dniem przedwiosennym, z tym słońcem w Alei Jedności, z tym facetem, który odwraca na jego widok głowę? Przecież wtedy nie widziałeś jego wzroku, a potem nigdy z nim o tym nie rozmawiałeś. OK, niechby już nawet nie o tym, o tym byłoby trudno, i zniweczyłoby ci to wszystko, ale o tamtym czasie, tamtym chłopaku z brodą. Może by ci powiedział, jak było. Naprawdę. Wtedy, kiedy wyszedł z lokalu, w którym się ukrywał, w którym mu się wydawało, że się ukrywa, kiedy już wyszedł, trzaskając drzwiami, a słysząc jeszcze w całym sobie spazmatyczny płacz i histeryczny krzyk M., dziewczyny, do której należało mieszkanie, a o której chciał pięknie i boleśnie myśleć, że była jego łączniczką, nie będziesz mi się tu pierdolił, wołała, w moim własnym domu z jakimiś obcymi kurwami! Pamiętał, jak go to, mimo całej sytuacji, strasznie rozśmieszyło, że z obcymi, zwłaszcza, że nikt tam wtedy nie był obcy, obcego by nikt do lokalu nie wpuścił, wypierdalaj, krzyczała M., i niech cię zwiną do suki, kiedy sam żyjesz jak suka, choć on by raczej, nie tylko ze względu na płeć, powiedział jak pies, bo żył (był) jak pies, i jak psa go wyganiano z domu. Więc wyszedł na wysoką klatkę, a potem na ulicę, prawie nie patrząc przed siebie, obojętny nagle i wyzbyty wszelkiego strachu, i szedł przed siebie, w stronę Jasnych Błoni, bo była wczesna, słoneczna wiosna, a może w przeciwną, nie patrząc, kogo mija, bo i nie widząc w tym ostrym słońcu, i w swojej ciemności, nikogo. Czy nie tak było, szanowny panie A.? Pomyślałem sobie, i wtarłem śnieg w skronie, śmiejąc się, jakby ktoś mi powiedział dowcip z niespodzianą, a okrutną pointą, czy nie tak było? Śmiałem się tak głośno, że zaczęli się na mnie patrzeć wychodzący z filharmonii megalomani, bo przyszło mi do głowy, że to ja, ja sam opowiedziałem ten dowcip. Facetowi, który całe życie srał ze strachu, że mu ten dowcip kiedyś wreszcie opowiem.

Choć to brzmiało trochę inaczej. Nie było żadnej M., przynajmniej nie wtedy, nikt mnie nie wyzwał od suk, nie wyrzucił na wiosenny, jasny dzień z konspiracyjnego lokalu. Było inaczej, co nie znaczy, że mniej śmiesznie. Więc niech się Pan, jebem ti majku, śmieje, bo to szalenie zabawne. Mieszkałem wtedy, krótko zresztą, ale bez meldunku, więc i tak jakbym się ukrywał, u staruszki, wdowie po przedwojennym oficerze, który podobno nie wrócił ze Starobielska, a może spod Stalingradu, bo wtrącała czasem w rozmowie słowa niemieckie, w ogromnym, pięciopokojowym chyba mieszkaniu, o pokojach wysokich jak amerykańska lodówka widziana z perspektywy myszy Pixi i Dixi, pokojach tak wielkich, że mimo ciężkich, śmierdzących wilgocią i czarnych ze starości mebli, wydawały mi się puste, i umierałem. Na samotność, na beznadzieję, na rozpacz, na nienawiść, na żal. Na Polskę umierałem, kurwa. I ze strachu trochę też. Ale to był taki strach, że się już nie bałem niczego. Tak bardzo się nie bałem, że już nie mogłem wytrzymać. Z tą wdową i jej pokojami jak łagry na Syberii, z jej pianinem, w którego rozlatujące się klawisze zacząłem kiedyś, w środku nocy, tłuc, i wiesz co? Nikt nie przyszedł, nikt nawet nie zaszurał za ścianą, nad sufitem. Nie dałem rady. Ubrałem się któregoś dnia i bez słowa wyszedłem na ulicę. W Aleję Jedności, jedności, kurwa nasza wspólna mać, Narodowej, rodowej, tej, do której teraz zatęskniłem, tak paradoksalnie, lubię paradoksy, oksymorony, jak radziecki parlament na przykład, albo Polska Ludowa, tak zatęskniłem, że już wiedziałem, dokąd pójdę. Do komendy MO, która była nie dalej niż sto metrów od mojej kryjówki, kryjówki ryjówki, żeby się tam ujawnić. Szedłem, i łopotało mi serce. Łopotało, nie łomotało! Bo czułem się naprawdę wolny. Od czego? Od wielu rzeczy, o których nie będziemy teraz gadać. Ale na pewno nie od siebie. Tak to wtedy czułem. I tylko to miałem w głowie. Oczywiście, nie zauważyłem Pana, idącego mi naprzeciw, skręcającego tchórzliwie szyję. Może szkoda, może bym sobie jeszcze przemyślał moją decyzję. Ale nawet, gdybym zauważył, nie poznałbym, że to Pan. Bo ja po prostu nie wiedziałem, że to Pan. Ja ciebie wtedy najzwyczajniej nie kojarzyłem. Był Pan zresztą starszy ode mnie. Co z tego, że niewiele. W tym wieku nawet niewiele znaczy wiele. Dopiero później ten dystans zanika. Dlatego mogliśmy się później do siebie zbliżyć. Tak blisko, że widziałem często twoje oczy. Ale faceci nie powinni sobie opowiadać o swoich oczach, no nie? Dość, że w końcu zacząłem się domyślać, co w nich widzę. Początkowo był szok. Niepewność, obawa. Że Pan mnie w coś wkręca, bawi się mną. A to przecież ja jestem ten, który ugniata modelinę (Pan wie, jakie ja ludziki lepiłem dla córki? Wszystkie Smerfy, i jeszcze Muminki), robi z ludzkich losów collage, wkłada mężczyzn i kobiety w ich własne opowieści. Miałem Panu oddać inicjatywę? Potem zrozumiałem. Pan tylko chciał, żebym Pana zobaczył. Żebym cię w końcu zobaczył. Bez względu na wszystko. Piliśmy kiedyś razem, Pan już nie pamięta, bo to Pan pił, a ja tylko udawałem, i patrzyłem jak popijasz swoje prochy ciepłą wódką, i zacząłeś opowiadać nieskładnie o jakimś facecie, który podczas wojny (tak właśnie) wracał do domu i na ulicy zobaczył Żyda, idącego sobie jakby nigdy nic, nic i nigdy, przed siebie. I ten facet, bełkotałeś, nie skręcił na gestapo, które było w pobliżu, żeby o tym Żydzie powiedzieć, tylko głową skręcił w lewo, a może w prawo. I potem przez całe życie nie mógł tego zapomnieć, choć przecież dobrze zrobił. Nie bardzo wiedziałem, czy opowiada Pan czyjś życiorys (przecież nie swój, byłeś ode mnie starszy, ale nie aż tak) czy jakąś książkę (jak wielu grafomanów, przypisując sobie historie gdzieś przeczytane). A potem – niespodzianie – wydobyłem z pamięci taki nagły skręt szyi, u nieznajomego mężczyzny, na ulicy, w pewien ważny dla mnie dzień. Nie byłem pewien, ale pomyślałem, że to mógł być Pan. Nie musiałeś to być ty. Ale mogłeś być. Tak właśnie. I poczułem to wszystko, czego już dawno nie czułem. Wstyd, że już mi brakuje sił i upokorzenie, że czuję wstyd, ale był on zmieszany z uczuciem ulgi. Nawet triumfu, który wsączał mi się słodko i powoli w serce. Znowu szedłem przedwiosenną ulicą, żeby już przestać uciekać, a wokół mnie było jasno. Tak było czas jakiś. Przez wiele lat. I czerpałem siłę z twojego poczucia winy, i dreptania wokół mnie, choć żaden z nas, ani ty, ani ja, nie wiedzieliśmy przecież, że naprawdę wiemy. Aż w końcu czas przestał być jakiś, i zaczął być lustrem. Takim, w którym widać za wiele. I znów zobaczyłem w nim ciebie i siebie. Uwieszonych na sobie, dyndających na jednym sznurku, jak kaczki zestrzelone jednego ranka na polowaniu. Tylko mi tu od grafomanów nie ubliżaj. Kiedy byłem dzieckiem, miałem taką książkę o przyrodzie, którą należy kochać. I tam był taki obrazek z myśliwym wracającym z polowania nad jeziorem. Jezioro łabędzie, kurwa? Kacze! Breżniew, Beethoven? Pierdy w filharmonii! Nie patrz tak na mnie. Za późno. Enter. Ciebie już nie ma. I mnie już nie ma. Enter! Usuń, kurwa. I tylko mi nie mów, że nic nie znika. Zaraz zniknie. Wszystko znika. Dlatego jest.

nota biograficzna autora

Artur Daniel Liskowacki (ur. w 1956 r. w Szczecinie) – prozaik, poeta, eseista, publicysta i krytyk teatralny. Prezes zarządu Fundacji Literatury imienia Henryka Berezy. Jego powieść Eine kleine (2000, FORMA 2009) znalazła się w finale Nagrody Literackiej Nike 2001 i otrzymała I nagrodę w kategorii prozy VI Konkursu Literackiego Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek (2002). Powieść Mariasz (FORMA 2007) nominowano do Europejskiej Nagrody Literackiej (2009), a zbiór opowiadań Capcarap (FORMA 2008) nominowano do Nagrody Literackiej Nike 2009. Ostatnio wydał: Kronikę powrotu (FORMA 2012), Elegijki (2013), Capcarap (FORMA 2014, wydanie 2 poszerzone), Ulice Szczecina (ciąg bliższy) (FORMA 2015), Ulice Szczecina (FORMA 2016, wydanie 2 rozszerzone), Późne popołudnie (2017) i Spowiadania i wypowieści (FORMA 2018)

w serii kwadrat ukazały się:

„2008”, „2011”, „2014”, „2017” – antologie współczesnych polskich opowiadań

Marcin Bałczewski „Eva Morales de Nacho Lima”, „Malone”

Waldemar Bawołek „To co obok”

Kostia Berezin (Paweł Laufer) „Buty Mesjasza”

Jacek Bielawa „Kościelec”

Dariusz Bitner „Książka”

Roman Ciepliński „Diabelski młyn”

Tomasz Dalasiński „Nieopowiadania”

Jerzy Franczak „Święto odległości”

Krzysztof Gedroyć „Przygody K”

Andrzej Grodecki „Iluzje”

Brygida Helbig „Anioły i świnie. W Berlinie!!”, „Enerdowce i inne ludzie”

Lech M. Jakób „Ciemna materia”

Bogusław Kierc „Bazgroły dla składacza modeli latających”

Wojciech Klęczar „Wielopole”

Bogusława Latawiec „Ciemnia”

Ryszard Lenc „Chimera”

Artur Daniel Liskowacki „Capcarap”, „Eine kleine”, „Mariasz”, „Skerco”, „Spowiadania i wypowieści”

Miłka O. Malzahn „Fronasz”, „Kosmos w Ritzu“

Agnieszka Masłowiecka „Pyszne ciało”, „Splątanie”

Jarosław Maślanek „Ferma ciał”

Dariusz Muszer „Homepage Boga”, „Niebieski”, „Wolność pachnie wanilią”

Krzysztof Niewrzęda „Czas przeprowadzki”, „Poszukiwanie całości”, „Second life”, „Wariant do sprawdzenia”, „Zamęt”

Ewa Elżbieta Nowakowska „Apero na moście”

Cezary Nowakowski, Jakub Nowakowski „Błogosławieni”

Paweł Orzeł „Arkusz [^pi^gmalion]”, „Nic a nic”, „Ostatnie myśli (sen nie przyjdzie)”

Paweł Przywara „Zgrzewka Pandory”

Krystyna Sakowicz „Księga ocalonych snów”, „Praobrazy”

Alan Sasinowski „Pełna kontrola”, „Rupieć”, „Szczery facet”

Grzegorz Strumyk „Kra”, „Nierozpoznani”

Łukasz Suskiewicz „Egri bikaver”, „Mikroelementy”, „Zależności”

Leszek Szaruga „Dane elementarne”, „Podróż mego życia”, „Zdjęcie”

Izabela Szolc „Śmierć w hotelu Haffner”

Łukasz Szopa „Kawa w samo południe”

Andrzej Turczyński „Bruliony Starej Ziemi”, „Brzemię”, „Koncert muzyki dawnej”, „Zgorszenie”, „Żywioły”

Anatol Ulman „Cigi de Montbazon i Robalium Platona”

Emilia Walczak „Hey, Jude!”

Miłosz Waligórski „Kto to widział”

Henryk Waniek „Miasto niebieskich tramwajów”

Maciej Wasilewski „Jednodniowy spacer po dwudziestu kilku głowach”, „Rozmowy młodej Polski w latach dwa tysiące coś tam dwa tysiące coś”

Bartosz Wójcik „Christiania. Historie z tamtej strony dobra”

Grzegorz Wróblewski „Nowa Kolonia”

Maciej Wróblewski „Historie Jakuba Blottona z widokiem na Toruń”

Tadeusz Zubiński „Rzymska wojna”