Edytorial

PREZENTACJE

Antoni Ładziński,
Filozofia, teologia, teurgia w myśli Jamblicha z Chalkis. Komentarz do księgi I O misteriach egipskich

Jamblich,
O misteriach egipskich (Księga I)

Andrzej Serafin,
Wprowadzenie do teurgii Proklosa

Proklos,
O teurgii

Justyna Horbowska,
Damaskios, O pierwszych zasadach – wprowadzenie do przekładu

Damaskios,
O pierwszych zasadach (fragment)

John Dillon,
Przebóstwianie materii. Kilka uwag o Jamblichu i jego teurgicznym stosunku do materii

Gregory Shaw,
Teurgia i świetliste ciało platonika

Nota redakcji: słownik terminologiczny

Tomasz Stępień,
Imiona boskie i hierourgia u Pseudo-Dionizego Areopagity

ESEJE

Pierre Hadot,
Bycie i będące w neoplatonizmie

Pierre Aubenque,
Plotyn i przekroczenie klasycznej ontologii greckiej

Maurice de Gandillac,
Plotyn Bergsona

Cezary Rudnicki,
O pojęciu prawdy

LITERATURA

William Shakespeare,
Koriolan, akt II, sceny 2 i 3 w przekładzie Antoniego Libery

John Bayley,
Żyć z tego, czym jestem. Koriolan

Bronisław Świderski,
Miłość na starość. Powieść (Rozdział IV)

Wawrzyniec Rymkiewicz,
Wiersze

ARCHIWUM FILOZOFII POLSKIEJ

Michał Otorowski,
Z ostatnich lektur Jana Potockiego: filozofia i demony w Gimnazjum Wołyńskim

Michał Jurkowski,
O demonach, czyli genijuszach, u filozofów greckich w stosunku do duszy człowieka

ANTYKWARIAT

Allan Bloom,
Moc przekonywania

RECENZJE I POLEMIKI

Szymon Wróbel,
Akuzmatyk albo w pałacu nasłuchującego króla

Karolina Filipczak,
Polska wspólnota etyczna okiem filozofa

Marek Blaszke,
Od kuzynka do bratanka Rameau

SUMMARY

Noty o autorach

W kolejnym numerze

Przypisy

Karta redakcyjna

W edukacji filozoficznej istnieje pewna prawidłowość. Studenta, którego na pierwszym roku zachwyci Platon, na drugim roku – w trakcie omawiania idealizmu niemieckiego – pociągnie Kant; do kogo przemówi Arystoteles, ten z zaciekawieniem pochyli się nad Heglem; i wreszcie: kogo poruszy Plotyn i neoplatonicy, ten usłyszy bliską sobie tonację w filozofii późnego Schellinga.

Ten porządek nie jest przypadkowy. Filozofia zaczyna od poczucia, że otaczający nas świat jest czymś nierealnym, składa się z ulotnych zjawisk, a prawdziwa rzeczywistość znajduje się gdzie indziej. W kolejnym kroku – uzyskawszy dystans do świata – filozofia chce odkryć jego racjonalność i próbuje się w nim odnaleźć: platońska idea staje się arystotelejską formą, rozum heglowski rozpoznaje w historii własne dzieje.

Te intuicje dotyczące porządku świata, jego realności i racjonalności, są w jakiś sposób wrodzone i głęboko wpisane w ludzki charakter. Człowiek, tak sądzę, rodzi się platonikiem albo heglistą, a rola nauczyciela filozofii ogranicza się do podsunięcia studentowi odpowiednich lektur.

Krok trzeci i trzecia intuicja fundamentalna są trudniejsze i wymagają już duchowego wysiłku. To moment, w którym filozofia zaczyna wątpić w siebie i własne spekulacje, uznając jednocześnie świat otaczający za formę dynamiczną. On właśnie się wyłania i powstaje, albo – przeciwnie, a może zarazem, bo jedno nie wyklucza drugiego – chwieje się i rozpada. Sceptycyzm i zwątpienie przechodzą tu w entuzjazm i mistyczną euforię, tony apokaliptyczne mieszają się z wezwaniami do wyjścia poza dotychczasową rzeczywistość albo świat doczesny, z mesjańskim pragnieniem nowego życia.

Ten trójdzielny rytm widać wyraźnie w filozofii XX wieku. Zaczyna się ona od Husserla, który bierze świat zewnętrzny w nawias i poszukuje czystych esencji otaczających nas obiektów; w następnym kroku Heidegger będzie w Sein und Zeit badał doświadczenie codzienne i egzystencjalne sensy śmierci; i wreszcie – na koniec – ostatni Heidegger i jego francuscy uczniowie, Lévinas i Derrida, zamykając ten cykl, będą szukać poza filozofią nowych sposobów filozoficznego myślenia.

Filozofia trzeciego etapu próbuje samą siebie przekroczyć, przybierając kształt nadfilozofii albo postfilozofii. Za pierwszych filozofów tego typu należy uznać Plotyna i jego następców: Jamblicha i Proklosa, którzy dokonują w obrębie tradycji platońskiej zasadniczego przesunięcia. Pierwszym celem metafizyki staje się zbawienie duszy, mistyczne zjednoczenie z Absolutem. Dla Platona był to cel poniekąd dodatkowy, wynikający z uzyskanego wcześniej dystansu do świata i abstrakcyjnego widzenia idei. Pierwszym i najważniejszym zadaniem filozofii jest bezinteresowne poszukiwanie prawdy. Platońskie mity można dlatego czytać jako alegorie, za którymi kryją się czysto racjonalne treści.

Zbawienie duszy jest głównym celem religii. Filozofia, która stawia sobie takie zadanie, nie tylko zapuszcza się w jakieś obce sobie rewiry, lecz zaczyna także mówić innym językiem, wierzy w mity i symbole, staje się poetycka. To wyniesienie poezji – mowa oczywiście o poezji metafizycznej – ma swoje teologiczne uzasadnienie. Jeżeli świat został stworzony przez Demiurga, to poeta układając pieśni i opowiadając – jak Hezjod – o powstaniu świata, powtarza w jakiś sposób jego dzieło. Dlatego Proklos nazywa Orfeusza teologiem. (Platon, przypomnijmy, chciał wygnać poetów z państwa).

To przekroczenie nie oznacza jednak porzucenia filozofii. Rzecz wygląda dokładnie odwrotnie: filozof dla rozwiązania własnych – czasem wysoce spekulatywnych – problemów sięga tu po niefilozoficzne narzędzia, czyni wehikułem swojego myślenia obrazy i emocje wykraczające poza dyscyplinę rozumu. Dobrym przykładem takiego postępowania jest pojęcie „teurgii”, wyłożone w traktacie Jamblicha O misteriach egipskich, którego obszerny fragment znajdzie Czytelnik w tym tomie naszego kwartalnika.

Jamblich występuje w nim pod pseudonimem egipskiego kapłana Abammona. To okoliczność znacząca. Nie zawsze filozofowie muszą zakładać maskę. Teurgia oznacza przebóstwienie człowieka, ale także przebóstwienie materii. Ma ona w trakcie rytualnych praktyk magicznych stać się „czysta i boska”, doznać metafizycznej przemiany, wrócić do swojej pierwotnej postaci. Intencja Jamblicha-filozofa jest oczywista: chciał przekroczyć platoński dualizm pomiędzy ideą a materią i skonstruować system jednoznacznie monistyczny. Zasadnicza trudność każdego platonizmu – status materii i nicości – zostaje rozwiązana przez użycie pojęcia zaczerpniętego z rytuałów magicznych.

Czy ta starożytna doktryna ma jednak dzisiaj jakieś znaczenie? Czy nie jest przypadkiem historyczną ciekawostką, ważną tylko dla historyków idei? Otóż można zaryzykować twierdzenie, że pojęcie „teurgii” jest najważniejszym z zapomnianych, choć nadal czynnych pojęć cywilizacji europejskiej (a może, szerzej, całej ludzkości). Zwróćmy uwagę na zakres, jaki ono obejmuje. Z jednej strony msza święta jest w katolicyzmie i prawosławiu praktyką teurgiczną, w której chleb i wino zmieniają się w święte ciało Boga. Z drugiej strony idea przebóstwienia człowieka – w swojej oświeceniowej i materialistycznej właśnie artykulacji – powraca u dziewiętnastowiecznych radykałów i socjalistów (problemy filozoficzne, uważali oni, trzeba rozwiązać czynem; dawni filozofowie interpretowali świat – przypomnijmy tę słynną frazę – nowi będą go zmieniać).

I wreszcie, last but not least, czy we współczesnej technologii nie chodzi o stworzenie ciał doskonałych i niezniszczalnych, pozbawionych wad i usterek, a zatem – ostatecznie – boskich?

Wydaje się, że Jamblich dotknął czegoś zasadniczego, nawet jeśli mówienie o tym umieszcza nas nieuchronnie na marginesie racjonalnego dyskursu. Sam Jamblich zresztą znakomicie zdawał sobie z tego sprawę.

Wawrzyniec Rymkiewicz

Redaktor Naczelny

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”, który poświęcony będzie paidei, filozofii wychowania oraz współczesnej dewastacji Uniwersytetu:

• John Stuart Mill, O edukacji

• Friedrich Nietzsche, Pforta

• Werner Jaeger, Filozofia platońska jako paideia

• Gerard van der Leeuw, Kryzys uniwersytetu

• Allan Bloom, Handel i „kultura”

• Allan Bloom, Kryzys kształcenia ogólnego

• Allan Bloom, Standardy uniwersyteckie a rozkład nauczania

• Allan Bloom, Demokratyzacja uniwersytetu

• Allan Bloom, Nauki polityczne i student licencjatu

• Allan Bloom, Studiowanie tekstów głównych

• Werner J. Dannhauser, Allan Bloom i jego krytycy

Nr 2 (57)/2021

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR HERBICH, WOJCIECH KRUSZEWSKI, RAFAŁ KUCZYŃSKI, IZABELA MICHALSKA, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI, MATEUSZ WERNER

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW
MARIAN SKRZYPEK, IFiS PAN

Recenzenci numeru:
TOMASZ MOJSIK, ANDRZEJ WAWRZYNOWICZ

Okładka:
Zdzisław Beksiński, AB79, 1979, olej, płyta pilśniowa, 87 x 87 cm, ze zbiorów Muzeum Historycznego w Sanoku

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.