Edytorial

PREZENTACJE

Friedrich Nietzsche,
Pisma wczesne

ESEJE

Rainer Maria Rilke
Uwagi o Narodzinach tragedii Nietzschego

Walter Kaufmann,
Nietzsche i Rilke

Erich Heller,
Rilke i Nietzsche. Dyskurs nad myślą, wiarą i poezją

Andrzej Serafin,
Wprowadzenie do Miłości Marii Magdaleny Rilkego

Rainer Maria Rilke,
Miłość Marii Magdaleny

Rainer Maria Rilke,
O Bogu. Dwa listy

Manfred Frank,
Orfeusz Rilkego

D.H. Lawrence,
O religijności

W.H. Auden,
D.H. Lawrence

W.H. Auden,
Rilke po angielsku

Piotr Nowak,
„Nie jesteś Bogiem!” W.H. Auden o Rainerze Marii Rilkem

LITERATURA

Rainer Maria Rilke,
Elegia ósma

Rainer Maria Rilke,
Orfeusz, Eurydyka, Hermes

Rainer Maria Rilke,
Z Sonetów do Orfeusza

Rainer Maria Rilke,
Hiszpańska tancerka

ZARAZA

Bronisław Świderski,
Dziennik czasu zarazy 2020

Alain Badiou,
O sytuacji epidemicznej

ARCHIWUM FILOZOFII POLSKIEJ

Piotr Nowak,
Apostoł Rilkego

Witold Hulewicz,
Dwa dni u autora Księgi obrazów. Rozmowa z Rainerem Marią Rilke

Witold Hulewicz,
Rilke i „Rzeczpospolita”

Rainer Maria Rilke,
List do Ottona Picka

Rainer Maria Rilke,
Listy do Witolda Hulewicza

ANTYKWARIAT

Paweł Rzewuski,
Św. Tomasz okiem dzisiejszego tłumacza

RECENZJE I POLEMIKI

Olga Śmiechowicz,
Nim świat nas wyprzedzi: „niech się z początkiem życia zrówna meta”

KRONOS POLECA

Summary

Noty o autorach

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”

Przypisy

Karta redakcyjna

Poeci kłamią, a wielcy poeci kłamią najpiękniej. Ich mowy słuchają potem dzieci, które nią nasiąkają, czy chcemy tego, czy nie. Poeci kłamią o bogach, o świecie, zakłamują moralność i obyczaje. Przed mitomanią poetów – przestrzegają filozofowie – trzeba mieć się na baczności. „A znowu czyny Kronosa i to, co mu syn zrobił – nawet gdyby to była prawda, to nie uważałbym, żeby to należało tak sobie opowiadać ludziom głupim i młodym, tylko najlepiej to przemilczeć, a gdyby już jakoś trzeba było o tym mówić, to tylko pod osłoną największej tajemnicy i niechby liczba słuchających była jak najmniejsza” (Platon, Państwo, 378a, przeł. W. Witwicki).

Kłamią także filozofowie, ilekroć zmieniają się w ideologów, pedagogów, politruków i opowiadają nie o tym, co jest, tylko jak ma być. Choć mit poetycki w całości jest fałszem, zawarte są w nim także elementy prawdy, mówi Platon (377a). Dlatego spór między poezją a filozofią, rywalizacja z-myślenia poetyckiego z filozoficznym roszczeniem do prawdy tli się do dziś. Piszemy o tym w bieżącym numerze „Kronosa” i to jest ten wymiar, który najpierw rzuci się Czytelnikowi w oczy.

Głębiej ukryte są pytania bardziej szczegółowe: czy Nietzsche jest wyłącznie filozofem, czy też należy w nim widzieć jeszcze poetę, piewcę tragizmu kondycji ludzkiej? Czy Rilke to poeta, czy jednak mędrzec, którego „zwycięstwa nie pomniejszą, [a który] rośnie głęboko zwyciężany przez moc – coraz potężniejszą” (Księga obrazów, przeł. M. Jastrun)? Za kogo oni sami się podają? Jak siebie widzą? Jeżeli fabrykują mity, ile w nich jest prawdy? Jeśli piszą prawdę, dlaczego każą ją wypowiadać Orfeuszowi, Dionizosowi, Zaratustrze? Odpowiedzi na pytania o intelektualną proweniencję Nietzschego i Rilkego poszukują w tym numerze tacy autorzy, jak Walter Kaufmann, Erich Heller, Manfred Frank. Poszukiwał jej także sam Rilke, czemu dał wyraz w bogatej korespondencji, jaką prowadził, między innymi z Witoldem Hulewiczem.

Trzeci poziom rozważań w tym numerze „Kronosa” dotyczy sztuki przekładu oraz przynależności Nietzschego i Rilkego do kultury narodowej i światowego dziedzictwa. Autor, który pisałby jedynie dla siebie i sobie podobnych, który miałby na celu oddziaływanie wyłącznie na swój czas i na miejsce, w jakim tworzy, nie byłby wart przekładania ani nawet lektury. Prawdziwie wielki twórca światowy przynależy do bardzo konkretnej kultury narodowej w jeszcze wyższym stopniu aniżeli artysta ceniony wyłącznie przez naród, dla którego poniekąd tworzył i który mu to tworzenie umożliwiał. Choć wyrastał on w warunkach partykularnych, one same w najmniejszym stopniu nie ograniczają jego oddziaływania. Przeciwnie; jego narodowy idiom i doświadczenie z łatwością poddają się uniwersalizacji, stając się częścią dziedzictwa wszystkich ludzi. „Jedyną miarą przyszłego przetrwania naszej europejskiej kultury – pisał T.S. Eliot – będzie zdolność narodów europejskich do wydawania na świat tego rodzaju twórców. Jeżeli przyjdą kiedykolwiek czasy, w których termin »literatura europejska« przestanie cokolwiek znaczyć, wówczas także literatury poszczególnych języków i narodów wyginą i sczezną” (przeł. A. Serafin). Nie przypadkiem więc Nietzsche podaje się przecież za Polaka, a Rilke za Czecha, choć obaj komunikują to nam po niemiecku. Ta ich wspaniała cecha sprawia, że z Rilkem i Nietzschem jesteśmy zawsze u siebie, jednocześnie dzięki nim umiemy żyć ze wszystkimi.

Wielcy poeci istnienia, zarazem najwięksi mędrcy swego czasu, porywają i nigdy nie pozostawiają nikogo obojętnym. Ich geniusz – widać to zwłaszcza po juweniliach Nietzschego – ujawnia się od najwcześniejszych lat. Najwięksi nie potrzebują czasu na rozwój mocy twórczych; posiadają genezę, ale nie mają historii. Wydają się „cudem natury”, choć ich życie prywatne jest często wręcz opłakane. Nawet gdy nie są jeszcze w pełni dojrzali i uformowani przez twórcze próby, ujawniają niepośledni talent, który szybko dochodzi do głosu jako odrębny, łatwo rozpoznawalny styl. Czy są przekładalni? Z trudem i nie zawsze.

I wszystko też się godzi, ażeby o nas milczeć,

na poły jako o hańbie, na poły może jednak

jako o pewnej nadziei – niewyrażalnej nadziei

                   (Elegia druga, przeł. Antoni Libera)

Jako pierwsi tę zmowę milczenia przerywają tłumacze. Dzięki nim co jakiś czas poeci i filozofowie przemawiają na nowo. Gdy mają szczęście, robią to z werwą i przekonaniem. Nowe przekłady wierszy Rilkego pióra Wawrzyńca Rymkiewicza i Antoniego Libery, tłumaczenie nieznanych dotąd w języku polskim pism młodzieńczych Nietzschego, z którego tak świetnie wywiązał się Tadeusz Zatorski, świadczą o tym, że zadanie tłumacza polegające na wybudzaniu z letargu zastygłych, uśpionych słów wydaje się nieskończone, że jego ponadczasowy dialog z poetami i filozofami może przynieść – i że niekiedy przynosi – zaskakujące, nieoczekiwane rezultaty.

Piotr Nowak

Zastępca Redaktora Naczelnego

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”, który poświęcony będzie ikonologii, Platońskiej filozofii sztuki i demonicznej władzy obrazów:

• Ernst Cassirer, Eidos i eidolon. Problem piękna i sztuki w dialogach Platona

• Erwin Panofsky, Idea – pojęcie w historii sztuki (fragmenty)

• Erwin Panofsky, Wartość błędu w historii sztuki

• Edgar Wind, Theios phobos. O nabożnym lęku przed sztuką u Platona

• Edgar Wind, Primavera Boticellego

• Pierre Hadot, Metafizyka i obrazy

• Paweł Brożyński o szkole Warburga

• Antoni Ziemba o profesorze Białostockim

• Rafał Kuczyński, Perspektywa Panofsky’ego

• Piotr Nowak, Misanthrōpos. Wspomnienie o Jonathanie Swifcie

Ponadto:
wiersze Guillaume’a Apollinaire’a w tłumaczeniu Wawrzyńca Rymkiewicza

Nr 1 (52)/2020

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR HERBICH, RAFAŁ KUCZYŃSKI, IZABELA MICHALSKA, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI, MATEUSZ WERNER

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Recenzenci numeru:
KS. JAN SOCHOŃ
WOJCIECH KUNICKI

Okładka:
BOLESŁAW BIEGAS, Smutek, przed 1906.
© Towarzystwo Historyczno-Literackie / Biblioteka Polska w Paryżu

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW
MARIAN SKRZYPEK, IFiS PAN

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Publikacja dotowana ze środków badań statutowych Instytutu Filozofii UW

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.