Edytorial

PREZENTACJE

John Stuart Mill,
O doskonaleniu się

John Stuart Mill,
Cywilizacja

John Stuart Mill,
Użyteczność wiedzy

John Stuart Mill,
O konserwatywnych i liberalnych poetach

John Stuart Mill,
Wpływ arystokracji

John Stuart Mill,
O demokracji

John Stuart Mill,
Stare i nowe instytucje

John Stuart Mill,
Moralność publiczna i prywatna

John Stuart Mill,
Prawo o zniesławieniu a wolność prasy

John Stuart Mill,
Harriet Taylor Mill, O karze

John Stuart Mill,
Wczesne listy o wolnej dyskusji

John Stuart Mill,
O wartości moralnej romansu

John Stuart Mill,
O małżeństwie

John Stuart Mill,
Kwestia murzyńska

John Stuart Mill,
Spór w Ameryce

John Stuart Mill,
O stabilności społecznej

ESEJE

Zbigniew Janowski,
Liberalizm i nowe opium intelektualistów

Ryszard Legutko,
John Stuart Mill a liberalizm

Nicholas Capaldi,
Mill i socjalizm

Szymon Wróbel,
Utylitaryzm albo zasada rozkoszy jako przymus

Agnieszka Nogal,
Demos jako podmiot demokracji w ujęciu Johna Stuarta Milla

Piotr Bartula,
Odpowiedź do ankiety o aktualności Johna Stuarta Milla

Bronisław Świderski,
Dlaczego Marcel Reich-Ranicki nie pomógł Christianowi Skrzyposzkowi?

LITERATURA

Giacomo Leopardi,
Do samego siebie

ZARAZA

Sylvain Piron,
Zmierz ekonomicznych bożyszcz

ARCHIWUM FILOZOFII POLSKIEJ

Stanisław Pieróg,
Byt i najogólniejsze ideały życiowe.
Kilka uwag o filozofii praktycznej Bolesława Prusa

Bolesław Prus,
O ideale doskonałości

ANTYKWARIAT

Leszek Kołakowski,
Jak dobrym chrześcijaninem był Kartezjusz?

RECENZJE I POLEMIKI

Richard M. Reinsch II,
Dlaczego potrzebujemy wolności arystokratów?

Agnieszka Tarnowska,
O pewnej stałej dyspozycji demokracji

Agnieszka Papieska,
Wykolejony geniusz Rameau

Olga Śmiechowicz,
Wyklęty bladerunner

KRONOS POLECA

SUMMARY

Noty o autorach

W kolejnym numerze

Przypisy

Karta redakcyjna

Chciałbym, aby czytelnicy bieżącego numeru „Kronosa” potraktowali go jako follow-up numeru poprzedniego, który w całości poświęciliśmy epikureizmowi. John Stuart Mill – jego główny bohater – był bowiem jednym z największych szmuglerów wartości bliskich Starożytnym: wolności, doskonałości, zamiłowania do piękna. Jako kilkuletnie dziecko nauczył się greki, więc dialogi Platona mógł studiować – faktycznie studiował – w oryginale. Gdy miał lat jedenaście, posprzeczał się z ojcem o wykładnię polityki Peryklesa. Naśladował mowy Demostenesa, przyjmował rady od Kwintyliana. Były to umiejętności godne podziwu, toteż je podziwiano. Ważniejsze od nich były tylko znajomości, jakie zawarł z filozofami greckiej i łacińskiej starożytności. To oni pomogli mu dźwignąć Królestwo Wielkiej Brytanii do rangi światowego imperium, to dzięki nim mógł przekazać wiedzę moralną współczesnym i zbudować z nimi i dla nich liberalizm – doktrynę wolnościową. A jednak coś poszło nie tak.

Liberalizm dzisiejszy nie ma zbyt wielu punktów wspólnych z jego klasyczną formułą. Jeżeli liberalizm Locke’a i Milla został pomyślany tak, by mógł wspierać wolność – nie tylko ekonomiczną, ale też tę akademicką, duchową – to już liberalizm, z jakim mamy obecnie do czynienia, stał się twardogłowy, moralizatorski, schematyczny. Liberalizm klasyczny ludzi wzmacniał, współczesny zaś chce im od razu mówić, jak mają żyć, chce przekształcać ich i reformować, pakując wszystkich pod jeden strychulec, zmieniając na wydumaną przez nie wiadomo kogo modłę. Liberałów nie interesuje dobro wspólne, „rzecz publiczna”, państwo, naród. Nagradzają zachowania konformistyczne, zastraszają, strofują, onieśmielają. Dorosłych traktują jak dzieci.

Czy w ogóle są to jeszcze liberałowie? Nie wiem tego na pewno. Wiem, że chętnie powołują się na filozofię liberalną jako legitymizację swych coraz śmielszych poczynań. Są wyznawcami postępu i nieskończonego doskonalenia się, nakazujących ludziom rozstać się ze wszystkim, czego nauczyli się w domu, co przyswoili za sprawą tradycji. Wartości stare i zużyte zastępuje się nowymi. Dokładnie tak samo czynili przed pół wiekiem i wcześniej komuniści tworzący w Europie Środkowej i Wschodniej homo sovieticus, człowieka radzieckiego. W tym sensie Martin Heidegger nie pomylił się, utożsamiając – zrobił to w Liście o humanizmie – wynaturzony, pędzący nie wiadomo dokąd liberalizm z komunizmem. Pamiętam, że w czasach PRL-u, gdy po raz pierwszy zapoznawałem się z tym tekstem, w ogóle nie rozumiałem takich skojarzeń. Dziś je rozumiem. Obie ideologie hołdują bowiem dwóm wspólnie wyznawanym wartościom głównym: egalitaryzmowi i całkowitej ekonomizacji życia wspólnotowego.

Utrzymuję koleżeńskie relacje z profesorem pracującym na amerykańskim uniwersytecie. Może nie jest to Liga Bluszczowa, ale też nie podrzędna szkoła czytania i pisania, trafiają się tam naprawdę dobrzy studenci. Tak było z czarnoskórą studentką z Nigerii. Wyróżniała się ponadprzeciętną inteligencją oraz – co nawet ważniejsze – autentycznym drygiem do filozofowania. Mój znajomy postanowił wynagrodzić jakoś jej zaangażowanie i obdarował ją naręczem książek. Następnego dnia został wezwany do biura zajmującego się wyrównywaniem nierówności (The Office of Equality and Diversity), gdzie otrzymał naganę. Jej podstawą była skarga innej czarnoskórej studentki, która książek od profesora nie dostała, czując się przez to dyskryminowana. Wytworzona nierówność została bardzo szybko zniwelowana. W latach 60. i 70. ubiegłego wieku przy rekrutacji na polskie uczelnie studenci otrzymywali dodatkowe punkty preferencyjne za pochodzenie robotnicze i chłopskie. Również dzięki tym punktom niwelowano różnice, regulując w głowach poziom oleju, którym następnie oliwiono mechanizm awansu społecznego.

W marcu bieżącego roku sejm szkocki uchwalił prawo przeciw szerzeniu nienawiści. Od marca nie wolno w Szkocji dyskryminować nikogo ze względu na wiek, niepełnosprawność, wyznanie, rasę, tożsamość płciową; nie można tego robić ani publicznie, ani prywatnie. Negatywnie skomentowany wiek ciotki na imieninach wujka albo mało wybredna uwaga pod adresem czyjejś orientacji seksualnej, poczyniona na przyjęciu lub przed telewizorem, mogą zostać zgłoszone przez uraźliwych gości na policję i ukarane w sądzie. W latach 30. zeszłego wieku kilkunastoletni Pawka Morozow zadenuncjował ojca za spisek przeciw Związkowi Radzieckiemu. Ojca zamordowano, syna wkrótce też.

W lutym 2021 roku ukazało się holenderskie tłumaczenie Boskiej komedii Dantego. Jego autorka Lies Lavrijsen usunęła w porozumieniu z wydawcą i na jego prośbę fragmenty o Mahomecie, tak aby nie obrażały niczyich uczuć. W 1962 roku na biurko Michaiła Susłowa – był on pod Chruszczowem ministrem kultury – trafiło arcydzieło Wasilija Grossmana Życie i los. Po lekturze minister wyjaśnił pisarzowi, że jego powieść ukaże się w Związku Radzieckim za dwieście lat. W tym czasie funkcjonariusze NKWD konfiskowali w domu Grossmana wszystkie notatki, zabrali nawet kalkę z maszyny do pisania.

Dzięki językowi radzieckiemu upowszechniło się w państwach komunistycznych schizofreniczne rozszczepienie liczby pojedynczej na liczbę mnogą. Fraza „mówię do was, towarzyszu” nie wynikała z podwójnego widzenia, lecz była serwilistyczną adaptacją powszechnej w komunizmie maniery językowej. Dziś w Kanadzie nikt nie wie, jakim zaimkiem osobowym powinien zawracać się do kobiety, dziecka czy mężczyzny. Transseksualna żurnalistka rosyjsko-amerykańska Masha Gessen prosi, aby zwracano się do niej: they. I nie ma w tym nic nieliberalnego.

Idee nie tylko mają swoje konsekwencje, ale też żyją własnym życiem. Nierzadko sposobią się do nowego istnienia trochę jak duchy w starych domach – strasząc. Ich twórcy – mogę w to łatwo uwierzyć – nie zaplanowali tego, ani tym bardziej nie przewidzieli. Czy zwalnia to ich z odpowiedzialności za użyte przez nich słowa, wypracowane pojęcia, pchnięte w obieg idee? W jednym ze swoich najświetniejszych esejów – Marksistowskich korzeniach stalinizmu – Leszek Kołakowski napisał, że w stalinizmie nie było nic niemarksistowskiego, że stanowił on jedno z wielu prawomocnych wcieleń marksizmu. Nie wiem, czy John Stuart Mill ponosi jakąkolwiek odpowiedzialność za rodzącą się z ducha liberalizmu tyranię. Podejrzewam natomiast, że nie ma w niej nic, co nie mogłoby pochodzić prosto od Milla, z jego ideami tolerancji i równości, które dziś zostały wykrzywione.

W obecnym numerze „Kronosa” przybliżamy eseistykę Johna Stuarta Milla. Chcemy lepiej zrozumieć sprawy, którymi żył i absorbował angielskie społeczeństwo XIX wieku. Z pewnością ustalenia i decyzje wtedy podejmowane rezonują współcześnie.

Piotr Nowak

Zastępca Redaktora Naczelnego

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”, który poświęcony będzie neoplatonizmowi, teurgii i starożytnym próbom przebóstwienia ciała:

•  Porfiriusz, List do Anebona

•  Jamblich, O misteriach egipskich (fragmenty)

•  Proklos, Teologia Platońska (fragmenty)

•  Proklos, O świętych technikach

•  John Dillon o teurgii i przebóstwieniu materii

•  Gregory Shaw o współczesnym znaczeniu starożytnych doktryn soteriologicznych

Ponadto:
Kojève o neoplatonikach
E.R. Dodds, Parmenides Platona i źródła neoplatonskiej Jedni
Pierre Aubenque, Plotyn i przekroczenie klasycznej ontologii greckiej
Maurice de Gandillac, Plotyn i Bergson
Pierre Hadot, Bycie i byt w neoplatonizmie

W dziale „Literatura”:
William Shakespeare, Koriolan (fragmenty) w przekładzie Antoniego Libery
John Bayley o Koriolanie Shakespeare’a Bronisław Świderski, Miłość na starość – kolejny rozdział powieści

Nr 1 (56)/2021

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR HERBICH, RAFAŁ KUCZYŃSKI, IZABELA MICHALSKA, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI, MATEUSZ WERNER

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Recenzenci numeru:
ADAM CZARNOTA, DARIUSZ GAWIN

Okładka:
TOMASZ BARDAMU

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW
MARIAN SKRZYPEK, IFiS PAN

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Publikacja dotowana ze środków badań statutowych Wydziału Filozofii UW

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.