Projekt okładki i stron tytułowych: KRZYSZTOF BIELECKI

Redakcja: KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Korekta: PIOTR HERBICH

Skład: Studio Artix, Jacek Malik, info@artix.pl

Copyright © by Jan Tokarski
Copyright © for this edition by Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Wydanie pierwsze, Warszawa 2014

ISBN 978-83-62609-35-2

Książka współfinansowana przez Wyższą Szkołę Biznesu – National Louis University z siedzibą w Nowym Sączu

Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Wstęp

Nasze przyszłości wymarły. Wizje jutra, które jeszcze wczoraj rozbudzały w nas eschatologiczne nadzieje, wypełniają teraz stare księgi, do których niemal nikt nie zagląda. Przyszłość skurczyła się, zniknęła, rozpłynęła we mgle. Wczorajsze jutra wyparowały. Nie widzimy niczego niepokojącego czy też niezwykłego w tym, że naszą codzienność traktujemy jako w pełni naturalną, więcej: jako rzeczywistość ostateczną. Nie wydaje nam się, aby potrzebne były wielkie, dogłębne przemiany społeczne, nawet jeżeli status quo czasami boleśnie nam doskwiera. Nie uważamy, aby w szerszym planie dziejowym rysowały się przed ludzkością rzeczywistości – społeczne, polityczne czy kulturowe – które w sposób znaczący różniłyby się od naszej. Co najwyżej gotowi jesteśmy twierdzić, że postulaty i idee, które dziś jeszcze nie w pełni są realizowane, w przyszłości zostaną urzeczywistnione. Przyszłość zniknęła nam z horyzontu, bo uważamy, że już się spełniła.

Sytuacja ta jest czymś nowym i zaskakującym. Dzieje historii idei czasów nowożytnych wypełniają bowiem właśnie wizje przyszłości zasadniczo różnych od realiów, w jakich przyszło żyć ich autorom. W różnych formach, pod różnymi postaciami filozofowie tacy jak Comte czy Marks kreślili wizje wyzwolenia człowieka spod jarzma krępujących go sił i pogodzenia jego metafizycznej istoty z codziennością praktycznego istnienia. Nikt być może nie śnił odważniejszych snów od Hegla, który ufał, że Dzieje są epopeją postępującej ludzkiej samoświadomości, a człowiek – choć często poruszając się krętymi drogami – doskonali siebie i instytucje społeczne, by stworzyć ostatnie państwo oparte na czystej racjonalności. Historia to dla Hegla marsz Rozumu przez Czas.

Wizje spełnienia ludzkiego powołania w dziejach? Eschatologiczne marzenia o raju na ziemi? Postęp Ducha? Nikt się już nimi nie interesuje, nikt też nie buduje nowych. Straciliśmy miarę, która wyznaczała nasze miejsce w Historii, mówiła nam, skąd wyszliśmy i dokąd zmierzamy. Nawet jeżeli utopijne czy antyutopijne sny filozofów były pasmem pomyłek, nawet jeżeli prowadziły do radykalizacji nastrojów społecznych, przemocy i rewolucji, sam fakt ich formułowania potwierdzał posiadanie przez naszą cywilizację takiego czy innego celu, do którego warto było zmierzać. Dziś takich wizji już nie ma. W przyszłości nie znajdujemy niczego, co nie byłoby ekstrapolacją, wzmocnieniem tego, czym dysponujemy już dziś. O jakiej przyszłości dla naszych dzieci marzymy? Więcej tego samego... Żadne nowe jutra nie zastąpiły starych. Żyjemy bez przyszłości – nasze kalendarze pokazują wciąż jeden i ten sam dzień. Odbicie teraźniejszości wraca wzmocnione, spotęgowane zwierciadłem jutra. Żyjemy w wiecznej teraźniejszości.

Taki stosunek do świata jest najbardziej uderzającą cechą czasów współczesnych. To tak, jakbyśmy nagle wyszli z rzeki Historii i zaczęli beztrosko opalać się na brzegu. Nie czujemy się związani jakimkolwiek testamentem. Przeszłość, która jeszcze niedawno wywierała ogromny wpływ na życie ludzi, na ich codzienną egzystencję i najważniejsze wybory życiowe, dziś wydaje się zupełnie nieobecna. Okres przed rokiem 1989, czasy zimnej wojny czy II wojny światowej to dla nas nie tyle mniej lub bardziej odległa, miniona epoka, ile po prostu rodzaj Atlantydy – zarys obcego kontynentu, majacząca gdzieś daleko egzotyczna kraina, zlepiona ze wspomnień i koszmarów. Na naszą tożsamość – tak przynajmniej sądzimy – przeszłość nie ma wpływu.

Czas, w którym żyjemy, stał się czasem jednostajnym – pozbawionym wyrw, pęknięć czy rys. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość zlewają się w nim ze sobą, tworząc nierozróżnialną, jednorodną całość: przeszłość, bo nie ciąży już jako brzemię, które musielibyśmy dźwigać; przyszłość – bo nie wyzwala nadziei na to, co nowe, radykalnie inne, jeszcze nieobecne. Załamaniu uległo, innymi słowy, klasyczne poczucie czasu, w którym dopiero wszystkie jego momenty tworzą obraz nas samych i świata, w jakim przyszło nam żyć. W tamtym poczuciu czasu wizje przyszłości wypływały zawsze z przeszłości, odnosiły się do początków obyczaju, jednocześnie reinterpretując ich sens. Z jednej strony biło wiecznie żywe źródło Początku, z drugiej – nad wszystkim unosił się cień nieuchronnego Końca. Nasze poczucie czasu jest jednak inne. Nie mamy swoich prapoczątków. Nie zagraża nam żaden kres.

W rezultacie przemianie ulega natura debaty publicznej. Miejsce wielkich sporów politycznych, tak dobrze widocznych jeszcze w pierwszej połowie XX wieku, zajęły wojny kulturowe – swoista gra, rozrywka inteligentów, uprawiana dla ich własnej uciechy. Samo słowo „inteligencja” oderwało się zresztą od swego pierwotnego znaczenia. Nie oznacza już grupy swoistych „księży od wolności”[1] – klasy dobrze wykształconych ludzi, motywowanych w swym działaniu szczytnym celem społecznym (wyzwolenia czy oświecenia ludu). Terminu „inteligencja” używałbym dzisiaj wyłącznie jako metafory, nie wypuszczając go z klatki cudzysłowu. O ile bowiem dawną inteligencję charakteryzował ekstrawertyzm, wyraźna (choć różnie się manifestująca) pasja społecznikowska nakierowana na niższe warstwy społeczne, o tyle dziś rzetelnie wykształconych ludzi cechuje raczej introwertyzm – chęć odseparowania, wydzielenia się z masy, wobec której odczuwają oni już nie litość, lecz pogardę albo lęk. Pole znaczeniowe terminu „inteligencja” uległo zatem dezintegracji, rozproszeniu. Jasno widoczne wcześniej kontury rozpłynęły się. Słowo zostało, rzeczy już nie ma.

Czy w apatyczności, połowiczności przekonań, dystansie wobec przeszłości i rozczarowaniu przyszłością powinniśmy dostrzegać raczej sygnały niepokojące, czy budzące nadzieję? Czy utraciliśmy coś niezwykle cennego, czy też dorośliśmy wreszcie, pozostawiając za sobą naiwne i niebezpieczne zarazem miraże? Czy ten swoisty „koniec ideologii” (określenie Daniela Bella) powinien być dla nas powodem do radości, czy może raczej smutku?

Nie są to wcale pytania abstrakcyjne, zawieszone gdzieś wysoko ponad nami, w przestworzach idei. Przeciwnie, przenikają one materię naszej codzienności, dotykają samego nerwu tego, kim jesteśmy. Jest tak przynajmniej dla ludzi z mojego „pokolenia”. Pojęcie to biorę w cudzysłów, gdyż w odniesieniu do tych, którzy wchodzili w dorosłość po 1989 roku, jest ono moim zdaniem już tylko metaforą – umownym, a nie realnym znakiem rozpoznawczym. Kategoria pokolenia nie oznacza przecież, że pewna grupa ludzi urodziła się w tym samym mniej więcej czasie. Określa ją Wydarzenie – tąpnięcie Historii, które w nieodwracalny sposób napiętnowuje doświadczenie osób w podobnym wieku. Wydarzenie takie nie zawsze rozstrzyga o przyjmowanej optyce patrzenia na świat, nie determinuje poglądów, nie przenika do wnętrza rozmaitych koncepcji. Zawsze wyznacza jednak podstawową oś sporu; wiąże nici, na których zawisa teraz – z perspektywy powstałego właśnie „pokolenia” – sama istota jego egzystencji. Takim wydarzeniem były niewątpliwie hekatomby I i II wojny światowej. Była nim również festiwalowa rewolucja ’68 roku, która od razu wywołała kontrakcję polegającą na rewitalizacji konserwatyzmu na początku lat 80. (Choć tu mamy już do czynienia z wydarzeniem odbitym – reakcją na ’68 rok).

Doświadczenia tych, którzy – jak ja – weszli w dorosłe życie już po 1989 roku, nie określiło w ten sposób żadne Wydarzenie. Nie miało miejsca nic, co wdrukowałoby w naszą pokoleniową matrycę jakieś trwałe punkty odniesienia. Świat nami nie szarpnął, nie zatrzymał się ani nie rozpadł na naszych oczach. Trwał i trwa nadal z uporczywą, przyprawiającą o frustrację monotonią. Bo przecież określającym pokolenie wydarzeniem nie były ani ataki terrorystyczne na Nowy Jork i Waszyngton z 11 września 2001 roku, ani wojna w Iraku (to marzenie przekucia dość prostackiego antyamerykanizmu w coś poważnego), ani – patrząc dla odmiany z polskiej perspektywy – śmierć Jana Pawła II. We wszystkich wymienionych przypadkach cienie wydarzeń brano za Wydarzenia, pośmiertne konwulsje Historii – za oznaki jej żywotności. Dziś tak samo rzecz się przedstawia z globalnym kryzysem ekonomicznym i ruchem oburzenia, jaki on wywołuje – jest to ruch zawiedzionych konsumentów, którzy uświadomili sobie, że nie będą mogli cieszyć się taką samą prosperity jak ich rodzice.

Pokoleniem więc nie jesteśmy. Historia nie rozpadła się dla nas na „przed” i „po”. Tym samym przyszłość jest z naszej perspektywy nieodróżnialna od teraźniejszości. Jeżeli już istniejemy na intelektualnej mapie kolejnych dekad, to jedynie jako antypokolenie: odróżnialne na tle tych z przeszłości, ale idealnie wpasowane w te, które nadchodzą. „Pokolenie jakby przez nikogo nie urodzone, bez rodziców, bez przeszłości, w próżni”[2], jak pisał Gombrowicz o powojennych mieszkańcach Europy Zachodniej – to przecież my. Żegnajcie, minione dzieje – oto nadchodzimy my, głupio urodzeni!

To właśnie doświadczenie – czy może raczej jego brak – pchnęło mnie do napisania tego eseju. Jeszcze trzydzieści czy czterdzieści lat temu taka sytuacja zdawała się przecież nie do wyobrażenia. Świat był podzielony „żelazną kurtyną” na obóz wolności i obóz totalitaryzmu. Mówiono o zagrożeniu wojną atomową, a całym globem wstrząsały ideologiczne spory. Dziś w zupełnie naturalny sposób doświadczamy, że nasz świat – ten, w obrębie którego żyjemy przynajmniej na szeroko pojętym Zachodzie – jest w zasadniczym stopniu pozbawiony nie tylko fundamentalnych podziałów, ale w ogóle czytelnych, łatwo wyczuwalnych granic. Nie wiąże nas już nasz kraj, nasze pochodzenie, płeć czy kolor skóry. Nie dzielą bogowie, w których wierzymy lub nie, ani przeszłość, której majaki są dla nas ledwo widoczne.

Jak do tego doszło? Jak to się mogło stać? I czy czas, w którym żyjemy – przez to właśnie, że jest tak radosnym, a zarazem dość bezmyślnym zamknięciem się w teraźniejszości – nie jest aby w jakimś sensie czasem zwyrodniałym?

Nie mam przez to – bynajmniej – na myśli (gdybyśmy odpowiedzieli na powyższe pytanie twierdząco), że jest to z definicji czas zły. Chodzi mi raczej o rozważenie takiej oto możliwości, że jest w nas pewne zwichnięcie, jakaś luka, która – mimo wszystkich dogodności wynikających z życia na początku XXI wieku – czyni z nas ludzi w pewnym sensie kalekich. Gdzieś u Kafki (zdaje się, że w jego Ośmiu notatnikach) pojawia się metafora człowieka rozdartego między przeszłością a przyszłością. Te dwie siły – jedna z przodu, druga z tyłu – napierają na niego z ogromną mocą. Każda próbuje przeciągnąć go na swoją stronę, szarpie i napiera. Człowiek ów usiłuje złapać w tej dziwacznej przepychance równowagę. Nigdy nie zdobywa jej na trwałe, ale bez tak nakreślonej walki jest ona w ogóle nieosiągalna. Jeżeli faktycznie żyjemy w wiecznej teraźniejszości, to czy nasze położenie nie jest porażone jakąś niemocą, zawężone w swoim horyzoncie? Czy Er (tak Kafka nazywa wspomnianego człowieka) faktycznie byłby szczęśliwszy, czy bardziej byłby sobą, gdyby nie stanowił pola walki między tym, co było i tym, co będzie? Oczywiście, nie chodzi mi tu o lament ani załamywanie rąk, ale o chłodny do bólu osąd naszego położenia. Łzy (nieważne, smutku czy złości) zawsze przeszkadzają w ostrości widzenia.

Najzabawniejsze jest jednak to, że najważniejsza kwestia z punktu widzenia zarysowanego powyżej tematu nie jest skrzętnie ukryta przed opinią publiczną, nie jest to teza niszowego naukowca, opublikowana w niskonakładowym wydawnictwie. Przeciwnie, znaleźć ją możemy w najszerzej chyba dyskutowanym eseju z dziedziny filozofii polityki ostatniego ćwierćwiecza:

My, obywatele stabilnych i ugruntowanych demokracji, znaleźliśmy się w niezwykłej sytuacji. W czasach naszych dziadków wielu racjonalnych ludzi snuło pełne optymizmu prognozy na temat przyszłości socjalistycznej świata, kiedy zniesiona zostanie własność i kapitalizm, a polityka niejako zniknie. Dziś przeciwnie – trudno jest nam wyobrazić sobie świat zdecydowanie lepszy od naszego oraz przyszłość bez demokracji i kapitalizmu. Niewątpliwie wewnątrz systemu demokratycznego wiele przydałoby się poprawić: moglibyśmy dać mieszkania bezdomnym, zagwarantować równouprawnienie mniejszościom i kobietom, ulepszyć system konkurencji i stworzyć nowe miejsca pracy. Z łatwością wyobrażamy sobie również światy gorsze od naszego, gdzie powróciła nietolerancja narodowa, rasowa i religijna, gdzie szaleje wojna lub klęska ekologiczna. Czego nie możemy sobie wyobrazić, to świata w istotny sposób różnego od naszego i zarazem doskonalszego[3].

Czy tak wygląda dojrzały wiek ludzkości, która porzuciła dziecinne mrzonki o Boskich bądź świeckich arkadiach społecznych? Czy raczej jest to oznaka choroby naszych czasów, ich (a w konsekwencji i naszego) zwyrodnienia? Oto główny dylemat tej książki.

[1] Określenie to pożyczam z Emigrantów Mrożka.

[2] W. Gombrowicz, Dziennik 1961–1966, Kraków–Wrocław 1986, s. 152.

[3] F. Fukuyama, Koniec historii, przeł. T. Biedroń, M. Wichrowski, Kraków 2009, s. 83.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki