EDYTORIAL

PREZENTACJE

Tomasz Herbich,
Libelt i Pol. U źródeł polskiej filozofii narodowej

Karol Libelt,
Wstęp. Estetyka uważana jako przejście do filozofii czystej

Karol Libelt,
Stanowisko sztuki do natury. Różnica między pięknem natury a pięknem sztuki

Karol Libelt,
Wstęp do Piękna natury

Karol Libelt,
Myśl, słowo i czyn. Rzecz filozoficzna o urzeczywiszczaniu się ducha

Karol Libelt,
Rozbiór krytyczny dzieła Bronisława Trentowskiego Grundlage der universellen Philosophie

Wincenty Pol,
Pamiętnik do literatury polskiej XIX wieku. Prelekcja X

Bronisław Trentowski,
Kosmozofii dział wtóry. Morfozofia lub filozofia formy świata i morfozyki

ESEJE

Maciej Możański,
O pojęciu inteligencji w O miłości Ojczyzny Karola Libelta

Konrad Wyszkowski,
O pewnym kłopotliwym fragmencie z Myślini Trentowskiego. Jak wykładać filozofię polską i trochę o logice języka naturalnego

Maksymilian Kornatowski,
„Noumenalne moce” w systemach filozoficznych Immanuela Kanta, Friedricha Schellinga i Alfreda Northa Whiteheada

Jakub Pyda,
Irydion – Syn cieniów. O ewolucji myśli antropologicznej Zygmunta Krasińskiego

Karolina Filipczak,
O peryferyjnym uniwersalizmie

POLITYKA

Wawrzyniec Rymkiewicz,
Apologia Andrzeja Leppera. Odpowiedź na pytania „Praktyki Teoretycznej”

ANTYKWARIAT

Sadik Dżalal al-Azm,
Orientalizm i orientalizm odwrócony

RECENZJE I POLEMIKI

Szymon Wróbel,
Świat wieczystej niedzieli. Na marginesie książki Ivana Dimitrijevicia zatytułowanej Dysputa o dziele

Kacper Kutrzeba,
„Od tego się wyzwalamy, co umiemy zastąpić”. Czy Mickiewicz i Ern potrafią wyzwolić się od filozofii niemieckiej?

ks. Jan Sochoń,
Teoria widzenia i jej konsekwencje

Noty o autorach

W kolejnym numerze

Przypisy

Karta redakcyjna

Polacy, uważa się powszechnie, nie mają talentu do filozofii. Uważa się tak powszechnie oczywiście w Polsce. Można się bowiem domyślać, że Hiszpanie i Hindusi żadnej opinii o naszej filozofii nie mają – nie tylko nic o niej nie wiedzą, lecz nie uważają także, żeby ta sprawa w jaki bądź sposób ich dotyczyła.

Polacy uważają zatem, że nie mają talentu do filozofii. Ten umysłowy defekt może się wydawać dość wyjątkowy. Polacy mieli – i wiedzą, że mieli – wielkich uczonych i artystów, poetów i kompozytorów, nie gorszych, a często lepszych od swoich współczesnych w innych krajach i na innych kontynentach. Akurat w tej jednej dziedzinie jednak – w filozofii – nic się w Polsce nigdy nie wydarzyło. Kraj Kopernika i Szopena, Mickiewicza i Malczewskiego nie zrodził ani jednej myśli spekulatywnej, nie powstało w nim żadne pojęcie abstrakcyjne godne tego miana.

Jak to? – krzyknie czytelnik – mieliśmy przecież szkołę lwowsko-warszawską! Tu chętnie się zgodzę i wszyscy będą mi wtórować. Twardowski i Łukasiewicz to myśliciele pierwszorzędni. Kto jednak dalej? Gdzie jest polski Hegel i nadwiślański Bergson? – Tu zapadnie kłopotliwe milczenie.

Ta opinia ma swoje skutki administracyjne. Historia filozofii polskiej jest na naszych wydziałach filozofii przedmiotem fakultatywnym. Studenci mogą się z nią zapoznać, ale nie muszą. Nie uczy się jej także na wydziałach polonistyki i historii – uznając zapewne, że można pojąć Krasińskiego bez wiedzy o Cieszkowskim i zrozumieć Powstanie Listopadowe bez lektury Mochnackiego. To absurd oczywiście, ale takie mamy w Polsce szkoły wyższe.

Ta decyzja administracyjna przekłada się dalej na praktykę naukową. Moi koledzy zajmują się Heglem, nie wiedząc nic o Libelcie, czytają Bergsona, nie mając pojęcia o Abramowskim. Jakby z góry zakładali, że recepcja bezpośrednia – współczesna do Hegla albo Bergsona – nie może ich niczego nauczyć.

Wszystko to fatalnie wpływa na ogólny stan umysłowości polskiej. Nieświadomi własnej tradycji – nie znając nawet jej błędów – stawiamy się z góry na pozycji wiecznie początkujących. Duch polski w filozofii ciągle powtarza pierwszą klasę i przystępuje bezwiednie do egzaminów, które już kiedyś był zdawał.

Być może to prawda, odpowie czytelnik, brzmi jednak nazbyt ogólnikowo. Prosimy o jakieś przykłady konkretne, do czego tamta tradycja mogłaby nam się przydać?

Już odpowiadam. Zacznę od przykładu własnego. Przez wiele lat zajmowałem się Heideggerem. Rozumiałem go po niemiecku, nie potrafiłem jednak w żaden sposób pomyśleć jego myśli po polsku. Polskie przekłady Heideggera były niezrozumiałe. Trudno było nawet w oparciu o nie prowadzić zajęcia ze studentami.

I oto pomógł mi Staszic. Zamiarem Heideggera była konstrukcja nowego pojęcia istnienia. Dla metafizyki europejskiej od jej zarania czym innym są bycie i czas. To, co prawdziwie istnieje – uczy Parmenides – a za nim powtarza Platon – jest wieczne i niezmienne. Świat tutejszy jest tylko złudzeniem. Heidegger sięgnął do dziejów języka niemieckiego i potocznej idiomatyki, żeby przekroczyć tamten dualizm i wyartykułować prawdę naszego życia: doczesną egzystencję.

Jak to powiedzieć po polsku? Nasze słowo „istnienie” stworzone zostało przez filozofa – przez Staszica właśnie – i dopiero później weszło do potocznego obiegu. Jego dzisiejszą formę nadał mu poeta Brodziński. Staszic mówił pierwotnie, że „Bóg istnie”. On istnie, ja istnię, ty istniesz – czasownik od tego jest: istnąć, a rzeczownik odczasownikowy: istnięcie. I oto mamy Heideggera po polsku: istnienie człowieka jest istnięciem. To słowo kojarzy się od razu z „mignięciem” i „błyśnięciem”. Istnięcie – to nasza doczesna tu bytność.

No dobrze, odpowie czytelnik, ale to są jakieś problemy tłumacza, mnie to nie dotyczy.

Pójdźmy więc dalej. Kolejnym wymyślonym przez filozofów pojęciem jest „świadomość”. Zostało ono stworzone w Anglii przez Johna Locke’a, który psychologizując Kartezjusza – to znaczy sprowadzając myślenie do odczuwania – użył w nowym sensie słowa consciousness. Francuski tłumacz Locke’a nie wiedział w roku 1700, jak go przełożyć na język ojczysty: conscience znaczyło wtedy sumienie.

W polszczyźnie pojęcie świadomości pojawia się dopiero w latach czterdziestych XIX wieku za sprawą Bronisława Trentowskiego. Jego monumentalna Myślini jest dziełem o różnych formach samopoczucia i samowiedzy, z których jedną stanowi właśnie świadomość. Słowo istniało wcześniej, znaczyło jednak coś innego: „wiadomość z doświadczenia” (podaje Linde), określało zatem wiedzę sądowego świadka, zawartą w jego świadectwie. Tak zatem czytelniku, choć o tym nie wiesz, przemawia w tobie Trentowski, i za każdym razem, gdy nazywasz siebie „świadomością”, jego pojęcie rozbrzmiewa w twojej jaźni.

Zgoda, przyzna czytelnik, to są jednak cały czas problemy tłumaczeniowe. Dziś cały świat mówi po angielsku, chcę myśleć i pisać w tym języku, po co mi twój lokalny dialekt?

Tu cię zaskoczę, miły czytelniku. Twoja sytuacja w świecie nie jest wcale nowa, lecz ma swoje precedensy. Zna je każdy historyk filozofii polskiej. Najważniejsi nasi filozofowie XIX stulecia zamieszkiwali – w duchowym sensie tego słowa – pogranicze polsko-niemieckie. Libelt był doktorantem Hegla. Cieszkowski napisał pierwsze swe dzieło, Prolegomena zur Historiosophie, po niemiecku. Trentowski mieszkał we Fryburgu Bryzgowijskim, miał niemiecką żonę i rozmawiał z córką po niemiecku. Wszyscy oni w pewnym momencie zrozumieli, że nie mogą być Niemcami – że muszą być Polakami – i to z powodów, które warte są przemyślenia. Były to bowiem powody filozoficzne.

Podam tylko jeden. W tradycji polskiej jest słowo z trudem przekładalne na inne języki. Nie z racji swej gramatycznej złożoności, lecz z powodu bagażu doświadczeń, które ze sobą niesie. To słowo „inteligent”. Wynalazł je Karol Libelt i od początku było ono pewnym projektem filozoficznym – kryła się za nim dialektyka różnojedni, inna od analogicznych formuł heglowskich i schellingiańskich. Filozof w Polsce, uważał Libelt, musi być inteligentem.

A ty, czytelniku – teraz ja cię spytam – uważasz się jeszcze za inteligenta?

Wawrzyniec Rymkiewicz

Redaktor Naczelny

W następnym tomie kwartalnika „Kronos”, który poświęcony będzie poprzednikom Joachima z Fiore, czyli początkom formowania się średniowiecznej historiozofii:

• Rupert z Deutz, fragmenty O Trójcy Świętej i Jej dziełach

• Honoriusz z Autun, Objaśnienie Pieśni nad Pieśniami

• Anzelm z Havelbergu, pierwsza księga Dialogów

• Gerhoch z Reichersbergu, O czwartej straży nocnej

• Hildegarda z Bingen, fragmenty Księgi dzieł Bożych

• Hugon od św. Wiktora, Trzy najlepsze pomoce dla pamięci

Nr 4 (67)/2023

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR HERBICH, WOJCIECH KRUSZEWSKI, RAFAŁ KUCZYŃSKI, IZABELA MICHALSKA, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI, MATEUSZ WERNER

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW
MARIAN SKRZYPEK, IFiS PAN

Recenzent numeru:
ANDRZEJ WAWRZYNOWICZ

Okładka:
CASPAR DAVID FRIEDRICH, Widok z pracowni artysty (lewe okno), 1805 r.

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.