EDYTORIAL

PREZENTACJE

Fiodor Dostojewski,
Dowcipniś

Fiodor Dostojewski,
Ogłoszenie o prenumeracie czasopisma „Wriemia” za rok 1861

Fiodor Dostojewski,
Przedmowa do publikacji Uwięzienie i cudowna ucieczka Jacques’a Casanovy z weneckiego więzienia (Piombi). Epizod z jego Pamiętników

Fiodor Dostojewski,
Uwaga do artykułu Proces Lacenaire’a

Fiodor Dostojewski,
„Gwizdek” i „Russkij Wiestnik”

Fiodor Dostojewski,
Ogłoszenie o prenumeracie czasopisma „Wriemia” za rok 1862

Fiodor Dostojewski,
Z powodu elegijnej notatki „Russkiego Wiestnika”

Fiodor Dostojewski,
Dwa obozy teoretyków

ESEJE

Wasilij Rozanow,
Tołstoj i Dostojewski o sztuce

Wasilij Rozanow,
O pochodzeniu niektórych postaci Dostojewskiego

Wasilij Rozanow,
Rozdźwięk między Dostojewskim a Sołowjowem

Wasilij Rozanow,
Na wykładzie o Dostojewskim

Wasilij Rozanow,
Pamięci Dostojewskiego

Wasilij Rozanow,
Dlaczego Dostojewski jest nam drogi?

Wasilij Rozanow,
Apokaliptyka literatury rosyjskiej

Paweł Florenski,
O Wasiliju Rozanowie

Władimir Bibichin,
Głos Rozanowa

Alfred Bem,
Faust w twórczości Dostojewskiego

D.H. Lawrence,
Przedmowa do Wielkiego inkwizytora

Olga Siedakowa,
„Nieudana epifania”: dwie chrześcijańskie powieści – Idiota i Doktor Żywago

Michał Okłot,
Sekcja ropuchy: rozpakowywanie myśli Szestowa o Gogolu via Rozanow

Aleksander Temkin,
Porfiry Pietrowicz, czyli urzędowe sumienie zapasowe

Piotr Nowak,
„Daj nam jeść, a potem będziesz mógł domagać się od nas cnoty!”. O roli kłamstwa w twórczości Dostojewskiego

Tadeusz Nasierowski,
Tańcem wytyczam drogę, nie chcę być twarzą z kamienia

ARCHIWUM FILOZOFII POLSKIEJ

Jerzy Ziemacki,
Encyklopedyczna wiedza o duszy

Wincenty Lutosławski,
O istocie duszy

ANTYKWARIAT

Krzysztof Tyszka,
Perfekcja techniki

RECENZJE I POLEMIKI

Wojciech Engelking,
Konwulsyjne poszukiwanie różnicy. O Podłych ciałach Grégoire’a Chamayou

Krzysztof Świrek,
Polanyi, Jameson i myślenie w czasach kryzysu

Arnold Toczyski,
Nadzieja konserwatywna

KRONOS POLECA

SUMMARY

NOTY O AUTORACH

Nasze e-booki

W następnym numerze

Przypisy

Karta redakcyjna

Pewien Rosjanin, któremu zarzucano chroniczną niepunktualność i brak szacunku dla innych, miał odpowiedzieć: „Tak, życie to rzecz trudna! Są w nim chwile, które należy przeżyć w sposób właściwy, a to jest o wiele ważniejsze niż spóźnienie na spotkanie”. W sposób właściwy, mógłby dodać Dostojewski, należy przeżywać nie chwile, ale całe swoje życie. A także – być może – jego śmierć.

Śmierć czyni rzeczywistość czymś strasznym, prawa naturalne – czymś nieubłaganym. Człowiekowi ciężko jest żyć z taką wiedzą, dlatego chce ją zaczarować, zagadać. W twórczości Dostojewskiego zagaduje ją diabeł, zagadują też zwykli ludzie. Świat, powiadają, ma postać wodewilu. Bliżej mu do groteski niż do tragedii. Bawmy się zatem aż do utraty sensu i tchu, aż do otumanienia zmysłów, gdyż nawet po śmierci żadnej śmierci przecież nie ma. „Po śmierci ciało jeszcze raz jakby ożywa, resztki życia koncentrują się, ale tylko w świadomości” – stwierdza u Dostojewskiego pewien nieboszczyk podczas menippejskiej konwersacji. „Nie potrafię dokładnie wytłumaczyć, ale jest to tak, jakby życie trwało nadal siłą bezwładności”. Śmierć zatem to akt złej wiary, rezultat przyjęcia fałszywych założeń. Skoro żyjemy – powtórzmy ten wytarty sofizmat – śmierci nie ma, a gdy nadchodzi, nie ma nas. Bohaterowie Dostojewskiego kwestionują nawet to – mogłoby się wydawać – zdroworozsądkowe ustalenie. Po śmierci czeka nas, mówią, życie – życie wieczne: te same przyjemności, ta sama groteska, ten sam bal, określające doczesność ludzką. Perspektywa, o której tu mowa, to punkt widzenia zwierząt zamkniętych w chwili teraźniejszej jak w klatce. Jego antypody stanowi świadomość Wielkiego Inkwizytora, bohatera opętańczej mowy Iwana Karamazowa. W wizji Inkwizytora, w której zwalczają się najbardziej skłócone idee – miłość do ludzi z pogardą do nich, adoracja Chrystusa z niewiarą w Jego boskość – ostatecznie nic nie zostaje oszczędzone przez czas. Inkwizytor jest przekonany o nieuchronnym końcu wszystkich rzeczy, o nieodwracalnym triumfie śmierci nad życiem. Tak jak trupy zachowują u Dostojewskiego więź z życiem, tak Inkwizytor utrzymuje stosunki wyłącznie ze „zwierzętami” (za jakie ma ludzi) i ze zmarłymi. Nie dostrzega żadnych przeszkód, nie odczuwa żadnej zwłoki. Otacza go pustka, lekkość, nieskończoność; „ani szczytu, ani dołu; żadnego punktu oparcia; pozostając bez ruchu, jak gdyby wiecznie ślizga się, wiecznie spada w otchłań”. Można powiedzieć, że wcale nie doznaje, jak twierdzi, ciężaru, tylko – przeciwnie – „tej niebywałej lekkości w sercu – tej strasznej pustki, spustoszenia, oderwania od wszystkiego, co istnieje” (Mereżkowski). Także Chrystus, którego pojmał, a teraz przesłuchuje, jest Chrystusem z obrazu Holbeina, który tak wstrząsnął życiem pewnego „idioty” – Chrystusem już umarłym, rozkładającym się wraz z całym chrześcijaństwem na jego – Inkwizytora – oczach.

Okrutne są zatem słowa Dostojewskiego; nie dają nadziei; podprowadzają człowieka na skraj przepaści, w którą ma runąć wszystko, co ludzkie. Czym zatem jest w takim świecie milczenie, zwłaszcza milczenie Chrystusa, którym kończy się monolog Wielkiego Inkwizytora? Jest ono Słowem bezdomnym, Słowem poszukującym dla siebie miejsca w widzialnej rzeczywistości, którego jednak nie znajduje. Stanowi próbę wyjścia poza euklidesowy rozum. W nieeuklidesowym świecie religijność pozostaje małomówna. Tak też należy czytać słowa samego Dostojewskiego, który wyznał, że gdyby Chrystus żył poza prawdą, a prawda znajdowała się poza Chrystusem, wybrałby nie prawdę, a Chrystusa. Prawda i kłamstwo kształtują stosunki między ludźmi. „Chociaż kłamiemy, bo i ja przecież kłamię – to słowa Razumichina, bohatera Zbrodni i kary – to dokłamiemy się wreszcie do prawdy, ponieważ stoimy na szlachetnej drodze”. Może i tak, ale prędzej – nie. Będzie to bowiem droga prowadząca nas z powrotem do znanego nam świata. Natomiast milczący Chrystus wyznacza zupełnie inną trajektorię. „Jeśli ktoś chce pójść za mną, niech się zaprze samego siebie i weźmie krzyż swój” (Mt 16,24). To droga miłości, mówi nam Dostojewski, która pomaga wyjść poza doczesne dekoracje, poza wodewil, groteskę, maskaradę. Innej drogi nie ma. Inna droga jest kłamstwem.

Piotr Nowak

Zastępca Redaktora Naczelnego

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji kwartalnika

NASZE E-BOOKI

TEOLOGIA NIEMIECKA

Teologię niemiecką warto wziąć do ręki nie tylko po to, aby poszerzyć wiedzę z zakresu dziejów (niemieckiego) Ducha. Warto ją czytać dla niej samej, bo jest to doprawdy książka niezwykła. Jest to dzieło uniwersalne, zdolne zaspokoić potrzeby zarówno czytelnika zaawansowanego w refleksji i spekulatywnej lekturze, jak i tego, kto po lekturę taką sięga sporadycznie i nastawiony jest na jasne wskazówki i spostrzeżenia. Odwołując się do języka zupełnie innej tradycji duchowej, można powiedzieć, że niniejszy traktat jest lekturą obowiązkową dla każdego, kto pragnie wyzwolić się z iluzji „ja”, aby zanurzyć się w wyzwalającym, bezpośrednim doświadczeniu Istnienia.

WASILIJ ROZANOW,
OPADŁE LIŚCIE

Miłość ta, naprawdę martwa, nigdy się nie odrodzi... Dlatego przed jej (całkowitym) końcem wybuchają zdrady będące ostatnią nadzieją miłości: nic tak nie oddala od siebie kochanków (nie tworzy różnicy), jak zdrada któregoś z nich. Ostatni nie starty jeszcze ząb – rozrasta się, i wówczas zahacza o niego ząb przeciwległy. Ruch znowu jest możliwy, ruch jest – choćby znikomy. W ten sposób zdrada staje się samouzdrowieniem miłości, jej „reperacją”, „łatą” na tym, co zużyte i zmurszałe. Nierzadko „nadpęknięta” miłość na skutek zdrady rozpala się możliwym jeszcze dla niej płomieniem i tworzy względne szczęście do końca życia. Podczas gdy bez „zdrady” kochankowie albo członkowie rodziny odpadliby od siebie z obojętnością, odsunęli się, rozwalili; umarli ostatecznie.

Rosyjskie życie jest i brudne, i słabe, ale jakoś miłe.

ERNST JÜNGER,
PRZYBLIŻENIA. NARKOTYKI I UPOJENIE

Usłyszałem szum morza i rozpocząłem wędrówkę. Obrazy były mocne i bezpośrednie: pozbawione refleksji. Do tej pory lśniły jak światło w lustrze – teraz widziałem samo światło, i to bardzo blisko. Oddech był szybszy, energiczniejszy. Każde tchnienie jest rozkoszą; tu sobie to uświadomiłem. Czułem je jako łagodny dotyk przepony. Ten dotyk był rytmiczny, był ruchem wahadła, które głaskało, ocierało się, delikatnie gubiąc się następnie w bardzo dalekim odchyle. Wróciło i znów się otarło, nieco głębiej i pieszczotliwiej. Kontynuowałem wędrówkę po ziemi, słyszało się szelesty; to było rozkoszne, przyjemne.

HANNAH ARENDT,
PISMA ŻYDOWSKIE

Dawniej, gdy Żydzi nie mieli swego państwa, byli z tego powodu znienawidzeni przez obcy im świat. Dziś odczuwają ten sam rodzaj nienawiści właśnie dlatego, że udało im się z sukcesem takie państwo stworzyć. Circulus vitiosus. Myliłby się jednak ten, kto ograniczałby syjonizm wyłącznie do ideowego zaplecza państwa stanu wyjątkowego. Syjonizm pozostawił po sobie piękną ideę kibucu, w którą umiał tchnąć życie. Inną jego trwałą zdobyczą jest Uniwersytet Hebrajski, stanowiący kulturalną oazę w państwie znajdującym się w połowie drogi między Jerozolimą a Lacedemonem. O tym wszystkim w pasjonujący sposób pisze w swoich Pismach żydowskich Hannah Arendt.

PIER PAOLO PASOLINI,
PO LUDOBÓJSTWIE. ESEJE O JĘZYKU, POLITYCE I KINIE

Zniszczenie wartości w dzisiejszym społeczeństwie włoskim prowadzi bez masowych rzezi i rozstrzeliwań do likwidacji szerokich obszarów społeczeństwa. W Manifeście Marksa znajduje się fragment opisujący ludobójstwo dokonane na określonych warstwach klas uciśnionych, w pierwszym rzędzie nie robotników, ale lumpenproletariuszy czy pewnych ludów kolonialnych. Dzisiaj Włochy przeżywają to zjawisko dramatycznie: szerokie rzesze, które pozostały poza historią – historią burżuazyjnej dominacji – podlegały temu ludobójstwu, czyli asymilacji do stylu i jakości życia burżuazji

KRZYSZTOF MICHALSKI,
ZROZUMIEĆ PRZEMIJANIE

Jaki cel może mieć dla myśliciela dialog z cieniami przeszłości, refleksja nad dziejami myśli? Znalezienie wśród gmatwaniny prowadzących na manowce ścieżek jednej prostej, wiodącej wprost ku prawdzie? Ale wtedy szukający musiałby już zająć punkt widzenia umożliwiający mu wprowadzenie porządku w dotychczasowy bałagan, musiałby stanąć ponad dziejami błąkającej się myśli, posiadać prawdę. Ale czy prawdę można „posiąść”? Czy jest ona problemem, o którego rozwiązanie można się starać, aż wreszcie pewnego dnia się je osiągnie? Czy nie jest raczej dana nam jako zagadnienie i tylko w ten sposób?

KRONOS 4/2013
FINIS CHRISTIANISMI

Czym jest chrześcijaństwo? Jaki jest jego sens i znaczenie? Pytanie ważne nie tylko dla chrześcijanina – który powinien wiedzieć, w co wierzy – lecz także, a może przede wszystkim dla ateisty. Ateizm nie jest bowiem zjawiskiem pierwszym. Pojawia się zawsze po stuleciach religii. Jeśli przyjrzeć mu się uważnie, patrząc na jego historyczny rozwój – na nabierającą coraz większego rozpędu dechrystianizację Europy – to widać wyraźnie, że przychodzi on z wnętrza religii, że opiera się na jej pojęciach i wyobrażeniach, czyniąc swym wehikułem jej wartości i sposoby życia.

KRONOS 1/2014
DOSTOJEWSKI

Śmierć czyni rzeczywistość czymś strasznym, prawa naturalne – czymś nieubłaganym. Człowiekowi ciężko jest żyć z taką wiedzą, dlatego chce ją zaczarować, zagadać. W twórczości Dostojewskiego zagaduje ją diabeł, zagadują też zwykli ludzie. Świat, powiadają, ma postać wodewilu. Bliżej mu do groteski niż do tragedii. Bawmy się zatem aż do utraty sensu i tchu, aż do otumanienia zmysłów, gdyż nawet po śmierci żadnej śmierci przecież nie ma.

Więcej informacji na www.kronos.org.pl

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”, którego tematem będzie teologia historii, chrystologia filozoficzna i ontologia narodu:

• Joachim z Fiore, Wprowadzenie do Apokalipsy

• Joachim z Fiore, Przedstawienie Apokalipsy

• Joachim z Fiore, Psalterium o dziesięciu strunach

• Joachim z Fiore, O siedmiu pieczęciach

• Joachim z Fiore, List do wszystkich wiernych

• Ernest Renan, Joachim z Fiore i Wieczna Ewangelia

• Matthias Riedl, Mesjasz zbiorowy

• Rafał Tichy, Joachim z Fiore i ortodoksja katolicka

• Herbert Grundmann, Sacerdotium – Regnum – Studium. O pozycji nauki w XIII wieku

• Kardynał de Lubac o Adamie Mickiewiczu

• Marcin Karas o Teilhardzie de Chardin

• Ernst Bloch, Joachim z Fiore, trzecia Ewangelia i jej Królestwo

Nr 1 (28)/2014

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR GRACZYK, JANUSZ OSTROWSKI, MATEUSZ WERNER, MIKOŁAJ WIŚNIEWSKI

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Zastępca Sekretarza Redakcji:
MARCIN RYCHTER

Sekretariat:
RAFAŁ KUCZYŃSKI, MICHAŁ PIEKARSKI, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI

Korekta:
PIOTR HERBICH

Okładka:
ANTONI STAROWIEYSKI

Przewodnicząca Rady Redakcyjnej:
ZOFIA ROSIŃSKA, IF UW

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
TADEUSZ GADACZ, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Publikacja dotowana ze środków badań statutowych Instytutu Filozofii UW

Publikacja dofinansowana ze środków
Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.