Edytorial

PREZENTACJE

Paweł Florenski
Nawarstwienia kultury egejskiej

Paweł Florenski
O realizmie

Paweł Florenski
Komentarz do okładki

Paweł Florenski
Przedmowa do książki Niny Jakowlewny Simonowicz-Jefimowej Zapiski pietruszecznika

Paweł Florenski
Symbolika marzeń sennych

Paweł Florenski
Powiązanie bycia. Wpływ przeżyć duchowych na fizjologię i odwrotnie – zewnętrznych stanów ciała na duszę

Paweł Florenski
Wnioski

Paweł Florenski
Hamlet

ESEJE

Siergiej Obolenski
Sofiologia i mariologia Pawła Florenskiego

Rafał Kuczyński
Perspektywa wyboru. Erwin Panofsky, Paweł Florenski

Paulina Sury
Szkic z historii rosyjskiego szekspiryzmu. Przekłady i krytyka

Benjamin Fondane
Spotkania z Lwem Szestowem

Leszek Augustyn
O zbyt konsekwentnym głoszeniu dobra (Lew Szestow i Lew Tołstoj)

ARCHIWUM FILOZOFII POLSKIEJ

Mickiewiczolog z patriotyzmu
O Kazimierzu Mężyńskim z Andrzejem Mężyńskim rozmawia Zuzanna Kiwerska

Kazimierz Mężyński
Rosja w wykładach paryskich Mickiewicza

ANTYKWARIAT

Nikołaj Bierdiajew
Prawosławie stylizowane (ojciec Paweł Florenski)

RECENZJE I POLEMIKI

Tomasz Herbich
Schyłek żywiołu lirycznego

Janusz Dobieszewski
Mesjanizm wczoraj i dziś

Artur Grabowski
O duchu wątłym i o duchu krzepkim – terapia rumuńska

Justyna Hanna Orzeł
O starości na nowo

Leszek Augustyn
Filozofia praktyczna i świat polityki

Bronisław Świderski
Czy rasista może być geniuszem?

Michał Nawrocki
Umieranie, czyli prawie wszystko

Jan Bińczycki
Aporia zamiast pomnika

KRONOS POLECA

SUMMARY

NOTY O AUTORACH

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”

Przypisy

Karta redakcyjna

Od strony osobowej grzech przejawia się w obumieraniu uczuć, rozpadzie myśli na litery alfabetu, dezintegracji we wszystkich sferach ducha, opętaniu przez szczegół. Obrazuje go uśmiech Giocondy – występny, sceptyczny, dwulicowy; wyrażający „wiem swoje”. A więc czyje? „W istocie to uśmiech grzechu – czytamy w opus magnum Florenskiego – pokusy, czaru, uśmiech rozwiązły, podniecający, nie wyrażający niczego pozytywnego (na tym właśnie polega jego tajemniczość!) poza jakimś zmieszaniem wewnętrznym, jakimś wewnętrznym zamętem ducha, ale także brakiem skruchy” (Filar i podpora prawdy, przeł. Jacek Chmielewski, s. 145). Dusza Giocondy – dusza Zachodu – ulatuje, wymyka się samej sobie, nie bardzo wiadomo, gdzie. Na jej miejsce wchodzą bezosobowe mechanizmy. Psychologowie zajmujący się preparowaniem nowoczesnej duchowości to w gruncie rzeczy „prostytutki” – za pieniądze, mówi pop, gubią siebie i innych.

Teoretyczne podstawy grzechu stworzyła filozofia Kanta, „cała utkana [...] z tajemniczych uśmiechów, dwuznacznego przenikania się »tak« i »nie«. Ani jedno pojęcie nie wydaje z siebie czystego tonu, one tylko jęczą. W rzeczy samej system Kantowski to system genialny – genialniejszy od tego, co było, jest i co będzie [...]. Na tym polega jego diabelstwo. Kant to diabeł” (Paweł Florenski, podaję za: Natalia Boniecka, Русский Фауст XX века, s. 279).

Kant – zgodnie z logiką Floreńskiego – był więc diabłem. Czy był również – zgodnie z tą samą aberracją – Żydem? Nawet jeśli nim nie był, to mógł się nim stać. Żydzi zawdzięczają to, kim są, tradycji. Tacy są – scil. tacy byli, gdyż już ich nie ma – Żydzi religijni, ale nie Żydzi oświeceni. Tymi kołuje bies. Żydzi oświeceni to pospołu komuniści i liberałowie, awangarda postępu, wyznawcy Kościoła „wiecznego pokoju”. Szukają zbawienia w dostatku i materializmie, naznaczając swymi dążeniami całą współczesną epokę. Wykorzenieni, poruszają się w tym świecie swobodnie, szybko, bez zobowiązań. Niszczą wszystko, co staje w poprzek ich starań. Bóg – myśli Floreński – stanowi dla nich relikt wstydliwej przeszłości, nie jest też żadnym ograniczeniem, prędzej obciachem, cepelią. W tym sensie mordy rytualne religijnych Żydów na chrześcijanach może sympatyczne nie były, natomiast są jako takie w pełni zrozumiałe, skoro stanowią element ich mistycznego odczuwania sacrum. Wtedy też padają te straszne, odrażające słowa: „Przyznaję, iż Żydzi chłepczący krew są mi o wiele bliżsi od tych, którzy tego nie robią [...]. Ci pierwsi to Żydzi prawdziwi, drudzy – to parchy” (Paweł Florenski, podaję za: Natalia Boniecka, Русский Фауст XX века, s. 287).

Historyczną katastrofę może przełamać jedynie „nowe średniowiecze”. W eseju o „przypuszczalnym ustroju państwowym w przyszłości” Florenski postuluje powrót do „faraońskich” projektów politycznych, a więc stworzenie takiej struktury władzy, która nawiązywałaby do platońskiej Rady Nocnej czy „Państwa Bożego”. Wyszykowani w laboratoriach genetycznych chrześcijanie mieliby się kłonić nowemu księciu, który dla ich dobra zniszczyłby stary świat i wymyślił nowy.

„Przyszły system polityczny naszego kraju czeka na kogoś, kto mając intuicję i wolę, nie będzie się bał zerwać otwarcie z więzami przedstawicielstwa, stronnictw partyjnych, prawa wyborczego, z innymi jeszcze rzeczami, by poddać się celowi, który jawi mu się jako najważniejszy. Każdy tytuł do władzy [...] prawo wyborcze (umówmy się tak) to stara szmata, której miejsce przeznaczone jest w krematorium. Istnieje tylko jedno prawo pozwalające na stworzenie nowego, otwierającego nowy okres w historii systemu politycznego, obligujące także związaną z nim nową kulturę. Prawem tym jest potęga geniuszu, potęga tworzenia takiego systemu. To prawo nie pochodzi od ludzi i dlatego zasługuje na miano prawa boskiego. I bez względu na to, czy nazywany jest taki twórca kultury dyktatorem, władcą [правителем], imperatorem, czy jeszcze jakoś inaczej, uznamy go za pana prawdziwego [самодержец] i będziemy mu posłuszni nie ze strachu, ale przez wzmożoną świadomość, iż mamy oto cud i żywą manifestację twórczej mocy ludzkiej” (Paweł Florenski, Предполагаемое государственное устройство в будущем, część druga).

Lecz o tym wszystkim czytelnik nie dowie się z tego numeru „Kronosa”, ponieważ zamiarem naszym nie była prezentacja antyjudajskiej, potem zaś wyraźnie antysemickiej strony pisarstwa Florenskiego. Wątki te są natomiast – o czym mogłem przekonać się w ostatnich latach, biorąc udział w licznych debatach z uczonymi rosyjskimi – przedmiotem pogłębionej analizy w dzisiejszej Rosji. I niech tak zostanie. Niechaj sami Rosjanie naprzód uporają się z problematyczną schedą po swoim enfant horrible. W numerze „Kronosa” czytelnik znajdzie więc wspaniałe eseje Florenskiego o Hamlecie, kulturze egejskiej, realizmie, estetyce okładki czy symbolice marzeń sennych i ani słowa o polityce, mniejszościach narodowych i ich denominacji.

Ojciec Paweł Florenski odznaczał się nieprzeciętną umysłowością, co przyznają właściwie wszyscy, nawet niechętny mu Bierdiajew. „Był dla mnie – to słowa Siergieja Bułgakowa – nie tylko uosobieniem genialności, ale dziełem sztuki” (przeł. Zbigniew Podgórzec). Jednocześnie bywał fanatycznym wariatem, kolejnym maksymalistą rosyjskim, z którym, jak z pijanym wujkiem na weselu, nie bardzo wiadomo, co począć. Jego pisma polityczne i społeczne dostarczały złych odpowiedzi na poprawnie stawiane pytania: o Boga, ludzką bezdomność, merkantylizm, moc nazywania, maszynowy charakter współczesnego świata.

Rosja z przełomu wieków XIX i XX była najbardziej konserwatywnym państwem na kontynencie europejskim. Wszakże nawet ona nie potrafiła przeciwstawić się idącym z Zachodu prądom i tendencjom. Modernizacja bolszewicka nie tylko podsuwała złe odpowiedzi na „odwieczne rosyjskie pytania”; ona zniszczyła następnie możliwość stawiania takich pytań, zniszczyła Rosję samą, prawdopodobnie nieodwracalnie. A Florenski? Po rewolucji pozwolono mu jeszcze trochę zajmować się elektryfikacją kraju, damską modą i heraldyką. Przez parę lat badał strukturę zlodowacenia podziemnego na dalekiej północy. Zdobył nawet tytuł inżyniera i uznanie towarzyszy radzieckich. Potem go zabito.

Piotr Nowak

Zastępca Redaktora Naczelnego

W następnym tomie kwartalnika „Kronos”, który poświęcony będzie średniowiecznym spirytuałom, ostatecznemu ubóstwu i chrześcijańskiej apokaliptyce:

• Piotr Olivi, Wykład reguły braci mniejszych

• Piotr Olivi, Komentarz do Księgi Apokalipsy

• Piotr Olivi, O czytaniu ksiąg filozofów

• Piotr Olivi, List do brata R

• Piotr Olivi, List do synów Karola II Neapolitańskiego

• Anioł Clareno, Kronika, czyli historia siedmiu utrapień zakonu braci mniejszych

• John Milbank, Franciszkańska zagadka

• Rafał Tichy o ostatecznym ubóstwie i historiozofii średniowiecznych spirytuałów

• Rozmowa z Sylvainem Pironem o społecznym i ekonomicznym wymiarze „sporu o ubóstwo”

• Sylvain Piron, Doświadczenie podmiotowe według Piotra Jana Oliviego

• Luca Parisoli o wkładzie szkoły franciszkańskiej w narodziny pojęc ia wolności politycznej

• Mateusz Stróżyński o Anieli z Foligno i mistyce ubóstwa

Ponadto:

Wincenty Lutosławski, Darwin i Słowacki

Nr 3 (50)/2019

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR HERBICH, RAFAŁ KUCZYŃSKI, IZABELA MICHALSKA, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI, MATEUSZ WERNER

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Recenzent numeru:
ks. JAN SOCHOŃ

Okładka:
Stanisław Witkiewicz, Las, 1892 rok, technika olejna, 61 x 47 cm,
Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK II-a-404

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW
MARIAN SKRZYPEK, IFiS PAN

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Publikacja dotowana ze środków badań statutowych Instytutu Filozofii UW

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.