Edytorial

PREZENTACJE

Ernst Cassirer,
Eidos i eidolon. Problem piękna i sztuki w dialogach Platona

Edgar Wind,
Θείος Φόβος. Rozważania o filozofii sztuki Platona

Ryszard Kasperowicz
Czara Sokratesa. Kilka uwag o Theios Phobos Edgara Winda

Robert Pawlik,
Sandro Botticelli między epikureizmem a neoplatonizmem

Edgar Wind,
Primavera Botticellego

Edgar Wind,
Cnota pogodzona z rozkoszą

Edgar Wind: Metafizyka i obrazy.
Pierre Hadot w rozmowie z Jeannie Carlier

Filip Doroszewski,
Objaśnianie tajemnic: misteria literackie w dobie Edgara Winda

Edgar Wind: droga filozofa jako historyka sztuki.
Raymond Klibansky w rozmowie z Claudie Balavoine

Erwin Panofsky,
Wartość błędu w historii sztuki

Rafał Kuczyński,
Perspektywa Panofsky’ego

ESEJE

Mieszko Wandowicz,
Dwa studia o śmierci i tożsamości

Cyprian Gawlik,
Między uniwersalizmem a nacjonalizmem. Problem języka filozofii spekulatywnej w idealizmie absolutnym Hegla

LITERATURA

Charles Baudelaire,
Zorza wieczorna

ARCHIWUM FILOZOFII POLSKIEJ

Adrian Habura,
Stanisław Lisiecki – zapomniany chrześcijanin-platonik

Stanisław Lisiecki,
Nauka Platona o prabycie duszy

ANTYKWARIAT

Piotr Nowak,
Misanthrōpos. Wspomnienie o Swifcie (z ducha Ciorana)

RECENZJE I POLEMIKI

Jan Tokarski,
Zagadka przyjaźni

ks. Jan Sochoń,
Wobec przygodności życia

Mateusz Wojda,
Od Frontsoldata do Buntownika

Tomasz Mróz,
Wielogłos o Stefanie Pawlickim

KRONOS POLECA

SUMMARY

NOTY O AUTORACH

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”

Przypisy

Karta redakcyjna

W społeczeństwach nowoczesnych sztuka zajmuje miejsce osobliwe. Z jednej strony wydaje się czymś marginalnym. Miłym dodatkiem do życia. Rodzajem zabawy albo rozrywki, której formy układają się w porządek hierarchiczny, zarysowując kształt wertykalny (mówi się o „sztuce wysokiej”, przeznaczonej dla elit, i „sztuce popularnej”, skierowanej do szerokiej publiczności), lecz jeśli przyjrzeć się bliżej, przyjmują postać horyzontalną – umieszczając twórców i odbiorców sztuki na obrzeżach ludzkiej wspólnoty. Współcześni malarze i kompozytorzy tworzą dla nielicznych i przez nielicznych tylko mogą być zrozumiani. Są ezoteryczni. Jest to oczywistość, ale z gatunku tych zagadkowych, których sens jest niejasny, a źródła – ciemne.

Sztuka jest zatem czymś marginalnym, a życie samo w sobie, życie w swoim sednie, wydaje się nie mieć z nią nic wspólnego. Jest czymś prozaicznym, a nawet wieprzowatym, ponieważ Piękno, będące ostatecznym celem sztuki, wydaje się z kolei – te przekonania są ze sobą powiązane – zjawiskiem subiektywnym, psychicznym doznaniem albo zmysłowym wrażeniem, zlokalizowanym w nierealnym psychicznym „wnętrzu” różnym od rzeczywistości „zewnętrznej”. Tak przynajmniej uważała nowoczesność i to jej przekonanie (urzeczywistnione) najlepiej widać w architekturze. Corbusierowskie blokowiska mają sens praktyczny. Są maszynami do mieszkania. Mogą zaspokoić naszą potrzebę porządku, nie mogą natomiast – nie muszą – zadowolić nas estetycznie, ponieważ (raz jeszcze) piękno wydaje się czymś subiektywnym, psychicznym, ulotnym.

Architektura jest jednak miejscem, w którym widać wyraźnie granicę tamtych – nowoczesnych – przekonań. Doktryna Corbusierowska okazała się błędem. Urzeczywistniona w kamieniu i wielkiej płycie, poddana została negatywnej weryfikacji, sfalsyfikowana. Chcemy żyć wśród pięknych budowli i pięknych przedmiotów. Taka potrzeba jest czymś naturalnym. W kulturze ludowej i tzw. „kulturach prymitywnych” granica pomiędzy sztuką a życiem nie istniała. Nikomu nie przyszłoby tam do głowy pozbawiać budynki walorów estetycznych. Z drugiej jednak strony w sztuce ludowej – nieznośnie powtarzalnej – sztuka stanowi jedynie dekorację. Nie posiada autonomii, nie wymaga się od niej oryginalności, nieświadoma jest wreszcie własnej historyczności, nawet jeśli w gruncie rzeczy jest fenomenem historycznym.

Teraz dopiero możemy w pełni uchwycić osobliwą pozycję sztuki. Ta sama cywilizacja, która ją marginalizuje, wiąże ją zarazem z dwoma najważniejszymi swoimi założeniami: z postulatem indywidualności – każdy powinien być istnieniem odrębnym – i z przekonaniem o własnej historyczności: każda nowoczesność pojmuje siebie w opozycji do przeszłości, a zatem jako zjawisko historyczne.

W ten sposób sztuka, choć marginalna, okazuje się zarazem – jako manifestacja życia dążącego do odrębności i osadzenia się we własnych historycznych posadach – czymś centralnym. Młody człowiek piszący wiersze albo malujący obrazy kieruje się popędem ontologicznym: pragnieniem odnalezienia albo skonstruowania własnej tożsamości. Wolą istnienia, która przybiera kształt pytania „kim jestem?” i która w sztuce właśnie znajduje swój najlepszy wehikuł i swoje spełnienie. Zasada tożsamości ma sens egzystencjalny. To, co istnieje, musi posiadać tożsamość. Inaczej nie istnieje albo jest czymś innym, niż jest.

Taki jest stan faktyczny. Pytanie brzmi teraz: co on oznacza i jak do tego doszło? Jak to się stało, że rzeczywistość została uznana za sferę poza pięknem i brzydotą, a z drugiej strony sztuce przyznano miejsce, którego wcześniej nie posiadała? To pytanie można stawiać w porządku historii filozofii. Jego wewnętrzna logika wyprowadza nas jednak poza nią i prowadzi w kierunku samej rzeczywistości i jej przekształceń.

Pierwszą postacią, która staje tu przed nami, jest Platon. To od niego pochodzą pojęcia, przy pomocy których myślimy o sztuce. Kategorie „formy” i „idei”, która przez formę przeziera, a którą, przyjmujemy, chciał wyrazić artysta. Nawet dziewiętnastowieczni esteci, ograniczający sztukę do „czystej formy” – i odrzucający porządek „idei” – artykułowali swoje postulaty w języku Platona, walczyli z nim przy użyciu jego własnych pojęć.

Filozofia Platona pozwala także zobaczyć w sztuce problem rzeczywistości. W Timajosie Demiurg nie tworzy świata ex nihilo, lecz nadaje formę przestrzennemu bezkształtowi, hora, który Arystoteles określił później jako materię, hyle. Bóg, tak można zrozumieć ten dialog, jest Artystą, a świat – dziełem sztuki. Ten sam Platon odrzuca jednak sztukę, skazując poetów na wygnanie z państwa, ponieważ widzi w nich niebezpiecznych imitatorów, którzy, kopiując świat stworzony i mieszając byt z niebytem, wprowadzają rzeczywistość w stan ontologicznego zamętu.

Wróćmy do naszego świata. Widziany oczyma Platona, pokazuje nam tamto napięcie przenikające jego filozofię: napięcie pomiędzy – z jednej strony – nieufnością do sztuki, a z drugiej przekonaniem, że zagadka sztuki wiąże się jakoś z tajemnicą powstania rzeczywistości. Artysta, uczy banał, „tworzy własny świat”. Ta banalna formuła ma jednak być może głębszy sens, a osobliwe miejsce, jakie zajmują dzisiaj artyści – naraz centralne i marginalne – jest wobec tego nieprzypadkowe.

Tematem tego tomu jest ikonologia, czyli dwudziestowieczny neoplatonizm w historii sztuki. Miał on kantowskie źródła. Za konkretnymi dziełami sztuki, w ich materialnej postaci, kryje się – uważali ikonolodzy – pewne pojęciowe a priori, spekulatywny konflikt (analogiczny do antynomii czystego rozumu Kanta), który jako pierwszy wyartykułował Platon, a którego dynamika określa dzieje sztuki w Europie. Odsłonięcie tego wymiaru i pokazanie jego ewolucji okazało się niezwykle owocną metodą dla historii sztuki jako nauki. Ikonologia ma jednak, jak sądzę, bardzo poważne, już czysto filozoficzne konsekwencje.

Wawrzyniec Rymkiewicz

Redaktor Naczelny

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”, który poświęcony będzie największej herezji chrześcijańskiej:

• Marcin Luter, Dysputa o człowieku

• Marcin Luter, Dysputa heidelberska

• Marcin Luter, Czy zdanie „Słowo ciałem się stało” jest prawdziwe z filozoficznego punktu widzenia?

• Henry Corbin, Philosophia crucis

• Martin Heidegger, Seminarium Dysputy o człowieku Lutra

• Leszek Kołakowski, Człowiek, który stworzył nowoczesność

• Reiner Schürmann, Luter: źródło nowoczesnej samoświadomości

• John Milbank, 500 lat Reformacji: powód do świętowania?

Ponadto:
• Bronisław Świderski o Karen Blixen
• Bronisław Świderski, Miłość na starość – kolejne rozdziały powieści

Nr 2 (53)/2020

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR HERBICH, RAFAŁ KUCZYŃSKI, IZABELA MICHALSKA, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI, MATEUSZ WERNER

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Recenzenci numeru:
LECH SOKÓŁ
ANDRZEJ WAWRZYNOWICZ

Okładka:
RENÉ MAGRITTE, Sztuka rozmowy, 1963,
olej na płótnie, 46 x 38 cm. © Photothèque R. Magritte / BI, Adagp, Paris 2020

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW
MARIAN SKRZYPEK, IFiS PAN

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Publikacja dotowana ze środków badań statutowych Instytutu Filozofii UW

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.