Wstęp

PREZENTACJE

Bruno Bauer
Mity na temat Hegla

Bruno Bauer
Trąba Sądu Ostatecznego nad Heglem ateistą i antychrystem

Światosław Florian Nowicki
Trąba Sądu Ostatecznego nad Heglem ateistą i antychrystem  – komentarz tłumacza

Bruno Bauer
Chrześcijaństwo obnażone. Wspomnienie wieku XVIII i przyczynek do kryzysu XIX

Bruno Bauer
Rodzaj i masa

Ludwig Feuerbach
Różnica między pogańską a chrześcijańską deifikacją człowieka

Ludwig Feuerbach
Dziwne wypowiedzi Lutra z komentarzami

David Friedrich Strauss
Stara i nowa wiara

ESEJE

Siergiej Bułgakow
Religia człowieka ubóstwionego w rewolucji rosyjskiej

Ernst Benz
Nietzsche i Bruno Bauer

Szymon Wróbel
Psychoanaliza bez impulsu totalizacji. Adorno wobec przesady, losu i podmiotowości kompulsywnej

LITERATURA

Thomas Hardy
Pogrzeb Boga

Bronisław Świderski
Miłość na starość. Powieść (Rozdział VI)

ARCHIWUM FILOZOFII POLSKIEJ

Konrad Wyszkowski
Z powrotem do Trentowskiego!

Bronisław Trentowski
Myślini. Przedsłowie

ANTYKWARIAT

Jakub Wolak
Krytyka źródeł przeciw krytyce krytyki. Karol Marks i jego profesor teologii biblijnej

RECENZJE I POLEMIKI

Stanisław Pieróg
Filozofowie trzech Polsk, trzech wojen i dwóch totalitaryzmów

Konrad Wyszkowski
Panowie, niewolnicy i historia powszechna

KRONOS POLECA

SUMMARY

Noty o autorach

W kolejnym numerze

Przypisy

Karta redakcyjna

W historii filozofii ukryta jest pewna pułapka. Student albo ciekawy czytelnik sięgając po dzieła historyczno‍-filozoficzne, znajduje w nich gotowe porządki. Wedle tych porządków wielcy myśliciele przeszłości następują po sobie zgodnie z logiką myśli (filozof późniejszy rozwija wcześniejsze idee), a ich dzieła układają się w czytelne hierarchie (filozof późniejszy jest ważniejszy od wcześniejszego – na tym polega postęp w myśleniu).

Wedle tych porządków Arystoteles był tylko pogańskim preludium do metafizyki św. Tomasza z Akwinu; Kant, Fichte i Schelling przygrywką do Hegla; a filozofowie lewicy heglowskiej małpami, z których wyewoluował człowiek: Karol Marks.

Te porządki, powtarzam jednak, są pułapką. Służą artykulacji myśli, które zostały już sformułowane. Filozofia – chcąc powiedzieć coś nowego – sięga po istniejące języki, wybierając z nich to, co jest jej akurat potrzebne, a resztę odsuwając i pomijając. Stąd przygnębiające wrażenie martwoty i pustki, które ogarnia studentów na lekcjach historii filozofii. Wszystko, wydaje się, zostało już powiedziane. Nie ma nic do dodania.

Historia filozofii, chcąc uniknąć tej pułapki, musi zdobyć się na paradoksalny gest niewiary wobec tradycji, którą pielęgnuje, i odwołać się do teraźniejszości, która – z natury rzeczy – nie jest jej przedmiotem. Teraźniejszość rzuca bowiem nowe światło na tradycję, wydobywając z jej mroków kształty, których nie zauważaliśmy.

Pójdźmy za tym gestem. Można zaryzykować przypuszczenie, że dla nas – dla naszej teraźniejszości – Ludwik Feuerbach jest myślicielem ważniejszym niż Karol Marks. Ten ostatni był filozofem nędzy i walki klas. My natomiast żyjemy w społeczeństwie względnego dobrobytu, w którym – choć oczywiście istnieje bieda – najważniejszym problem politycznym jest religia. Tu ważna uwaga: religia nie musi być problemem politycznym, może być na przykład zagadnieniem naukowym. Były epoki, w których uważano, że możliwe jest racjonalne poznanie Absolutu. W naszych czasach najwięcej do powiedzenia o religii mają jednak publicyści i dziennikarze. Zajęli oni miejsce teologów.

Religia stając się kwestią polityczną, nieuchronnie zmienia swój sens. I żeby zrozumieć tę zmianę, trzeba sięgnąć po myślicieli „lewicy heglowskiej” i przeczytać ich na nowo.

Zarysujmy kontury ich filozofii: po pierwsze sądzili oni, że chrześcijaństwo właśnie się kończy. Jego koniec – taki wniosek wyciągali z Hegla – polega na całkowitym zaniku poczucia Transcendencji (w jakikolwiek sposób rozumianej). Istnieje tylko to, co jest tu i teraz. Nie ma nic poza tym.

Ta teza ma piorunujące konsekwencje dla filozofii. Zmienia się – przekształca i przepoczwarza – figura samego Filozofa. Wedle dawnego modelu Filozof był postacią mieszkającą gdzieś na marginesie rzeczywistości, obcą światu i mówiącą trudnym, zrozumiałym tylko dla wybranych językiem. Filozofowie lewicy heglowskiej są natomiast publicystami, bywalcami redakcji i uczestnikami politycznych zgromadzeń. Tego swojego zaangażowania nie postrzegają jednak jako rezygnacji z myślenia. Przeciwnie. W czasach ostatecznych, uważają, filozofia powinna zmienić swoje środki wyrazu. Trzeba ją uprawiać w nowy sposób.

Koniec chrześcijaństwa nie oznacza bowiem upadku instytucji kościelnych (które nadal trwają) i wyczerpania problematyki, którą od zawsze (w przekonaniu młodoheglistów) religia artykułowała. Bruno Bauer i David Strauss byli biblistami. Zaczynali od erudycyjnych studiów pokazujących sprzeczności Nowego Testamentu. Uważali, że religia jest centralną sprawą w życiu człowieka.

Dlaczego? Otóż religia – słowo, przypomnijmy, pochodzące od łacińskiego czasownika religare, wiązać – wynika z więzi człowieka z Naturą. Człowiek jest od natury zależny. I wyrazem tej pierwotnej zależności są wszystkie religie. Podstawowymi uczuciami religijnymi są dlatego wdzięczność (że istniejemy) i lęk (przed śmiercią).

Religia jest zatem czymś naturalnym. Człowiek jest zwierzęciem religijnym. Ta więź jednak – to oczywistość – stopniowo słabnie i zmienia swą postać. Źródłem upadku chrześcijaństwa jest w ostatecznym rachunku rozwój cywilizacji, postęp nauki i techniki, za którym (taki jest postulat młodoheglistów) powinien nastąpić postęp moralny, polegający na ostatecznym usamodzielnieniu się człowieka i całkowitym uczłowieczeniu religii. Człowiek powinien czcić samego siebie.

Oto prawdziwy paradoks. Religia, powtórzmy, wynika z zależności człowieka od Natury. Ta zależność słabnie. Nigdy jednak nie zaniknie całkowicie. Ludzie zawsze będą się rodzić i umierać. Samo ludzkie istnienie jest zależne – jeśli nie od Natury, to od innych ludzi i społeczeństwa. Całkowita likwidacja religii byłaby zatem niemożliwa. Tradycyjna religia (uważali młodohegliści) musi zostać raczej zastąpiona jakąś nową formą, nowym kształtem zasadniczej więzi.

Najradykalniejszy z całej trójki był Feuerbach, apostoł antropoteizmu, przebóstwienia Człowieka. Strauss, umysł nieco bardziej umiarkowany, postulował stworzenie „nowej wiary”, będącej jakąś formą religijnego humanitaryzmu. Bauer wreszcie wyciągnął ze wspomnianego paradoksu lekcję stylistyczną: grał z mitami, raz udając chrześcijanina (potępiającego Hegla), a raz rzucając się na chrześcijaństwo w atakach spazmatycznej nienawiści. Człowiek obojętny zachowuje spokój. Miota się w nienawiści ten, kto kocha i chce się od przedmiotu swojej miłości uwolnić. Niemcy mają na to świetne słowo: Haßliebe – nienawiściomiłość.

Wszyscy oni zgodnie – i na tym polega ich osobliwa religijność – szukali zbawienia w polityce. Rewolucja, której się domagali, miała polegać na pojednaniu człowieka z samym sobą i z innymi ludźmi, z naszą własną gatunkową i społeczną istotą – czyli, użyjmy tego słowa, z Bogiem (za którym kryje się Człowiek).

Pozostało nam po nich pojęcie ideologii. Dziwna hybryda filozofii i publicystyki, religii i polityki. Osobliwa rzeczywistość, w której – z jednej strony – nie ma już religii, a z drugiej: wszystko jest religią. Świat, w którym wegetarianizm jest postulatem politycznym, a obrona rodziny – kwestią ostateczną.

Wawrzyniec Rymkiewicz

Redaktor Naczelny

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”, który poświęcony będzie skutkom nieznajomości łaciny i greki oraz poglądom filozoficzno-społecznym Matthew Arnolda:

• Matthew Arnold, O demokracji

• Matthew Arnold, wstęp do Kultury i anarchii

• Matthew Arnold o Spinozie i Marku Aureliuszu

Ponadto:

Ch.-A. Sainte -Beuve, Kto to jest klasyk?

Friedrich Nietzsche, Wprowadzenie do studium filozofii klasycznej

Werner Jaeger, Filozofia platońska jako paideia

Virginia Woolf, O nieznajomości greki

C.M. Bowra i E.R. Dodds o literaturze greckiej

W.H. Auden o T.S. Eliocie

Nr3 (62)/2022

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR HERBICH, WOJCIECH KRUSZEWSKI, RAFAŁ KUCZYŃSKI, IZABELA MICHALSKA, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI, MATEUSZ WERNER

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW
MARIAN SKRZYPEK, IFiS PAN

Recenzent numeru:
ARTUR PRZYBYSŁAWSKI

Okładka:
Tomasz Bardamu

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.