EDYTORIAL

PREZENTACJE

Platon lub Pseudo-Platon,
Demodok, czyli o radzie

Joseph Souilhé,
Uwagi o Demodoku Pseudo-Platona

Stefan Oświecimski,
Enigmatyczny charakter apokryfów Platona

Margherita Isnardi Parente,
O apokryfach Platona Demodok i Syzyf

ESEJE

Ksenofont,
Memorabilia III.11

Leo Strauss,
Komentarz do Memorabiliów III.11

Thomas Pangle,
Użyteczne piękno duszy Sokratesa w zwierciadle alegorii komicznej

Leo Strauss,
Listy o ezoteryce do Jacoba Kleina z lat 1938–1939

Leo Strauss,
Nauka egzoteryczna: projekt rozprawy

Laurence Lampert,
Leo Strauss i odkrycie egzoteryki: listy do Jacoba Kleina

George Boas,
Starożytne świadectwa o naukach tajemnych

E.R. Dodds,
Renesans okultyzmu

Robert Papieski,
Krótkie wprowadzenie do tekstów Wiaczesława Iwanowa i Siergieja Bułgakowa

Wiaczesław Iwanow,
Dostojewski i powieść-tragedia

Siergiej Bułgakow,
Rosyjska tragedia

Tomasz Herbich,
Mickiewiczowska krytyka filozofii. Próba lektury filozoficznej

NIETZSCHE W XXI WIEKU

Laurence Lampert,
Zawierzając Nietzschemu na słowo w XXI wieku

Andy German,
Nietzsche i Platon wobec sądu, że „bycie jest dobre”

Richard Velkley,
Więzy wolnego ducha. Siedem paragrafów z księgi piątej Radosnej wiedzy Nietzschego

William Wood,
Miłość jako problem filozoficzny i filozofia jako erotyczne rozwiązanie w Poza dobrem i złem Nietzschego

LITERATURA

Homer,
Odyseja. Pieśń IX w przekładzie Antoniego Libery

ARCHIWUM FILOZOFII POLSKIEJ

Henryk Duda,
O Uniwersytecie i uniwersytetach

Jacek Woroniecki OP,
Uczeń czy książka

RECENZJE I POLEMIKI

Wojciech Engelking,
Julian Apostata odjeżdża z Antiochii. Uwagi o Szkicowniku mizantropa Piotra Nowaka

Maciej Wilmanowicz,
O politycznym wymiarze czasu – John G.A. Pocock (1924–2023)

Noty o autorach

W kolejnym numerze

Przypisy

Karta redakcyjna

Numer „Kronosa”, który przedkładamy Państwu do lektury, to follow-up numeru o Platonie sprzed jedenastu lat. Patronem duchowym obu publikacji jest Leo Strauss, który zawsze służył nam dobrą radą i sugestiami. W tamtym numerze ogłosiliśmy nietłumaczony na polski dialog Platona Epinomis. Filozof badał w nim gwiazdy, zastanawiając się, co z nich wynika dla życia, jakie prowadzi na ziemi. Demodok – ostatni nieopublikowany do tej pory po polsku tekst Platona – jest inny na tle reszty jego twórczości. Struktura Demodoka zasadniczo różni się od reguł konstruowania dialogu charakterystycznych dla szkoły sokratyczno-platońskiej i bardziej przypomina zwarty tekst aniżeli dialog. Natomiast niezmienne pozostają same wątki, zwłaszcza krytyka demokracji jako rządów wielu. Platon zastanawia się w tekście, na jakich podstawach wyborcy formułują opinie i oddają swoje głosy. Czy radzą się siebie nawzajem? Czy potrafią sobą rozporządzać? Jak odróżniają rady głupie od mądrych wskazówek i trafnych podpowiedzi? Czy możliwe jest przejście od wiedzy do niewiedzy (również odwrotnie) i w jakich okolicznościach to się odbywa? Co ustala się w systemie głosowania: prawda czy fałsz? Jaki pożytek płynie z agonu wielu rozmówców, skoro do poznania prawdy wystarczy jeden głos (383d)? Tylko jak go usłyszeć? Kim w demokracji jest ekspert i na czym miałaby polegać wartość jego ekspertyzy? A może ἕκαστος βάλλοι ὅπως βούλοιτο, „każdy strzela, jak się mu podoba” (Platon, Syzyf, 391b)? Wielość zróżnicowanych czy też połączonych w przypadkowym unisono głosów nie prowadzi do prawdy – czytamy w Demodoku – demokracja zaś oparta jest na fundamentalnej bladze i podważa różnicę między prawdą a fałszem. Wybory dokonywane en masse jeszcze bardziej ją zacierają.

Platon to awers obecnego numeru. Jego rewersem jest anty-Platon, Friedrich Nietzsche („Jasny dzień; śniadanie; powrót zdrowego rozsądku i pogody ducha; Platon czerwony ze wstydu; piekielna wrzawa wszystkich wolnych duchów”, Zmierzch bożyszcz).

Idea międzynarodowej konferencji na temat aktualności myśli Friedricha Nietzschego – bo to z niej pochodzą zebrane w numerze teksty – pojawiła się przy winie. Jej szczegóły omawiałem przez wiele wieczorów z dr. Williamem Woodem. W którejś z rozmów pojawiło się nazwisko filozofa niemieckiego Volkera Gerhardta, urzędnika nauki, jakich wielu. Nie byłoby o kim mówić, gdyby nie zaczepił on Nietzschego w sposób graniczący z impertynencją, protekcjonalnie. Naprzód profesor Gerhardt wskazał na nieprzemijającą aktualność pism Nietzschego. Pisał, że „mimo okresowych wątpliwości Friedrich Nietzsche rzeczywiście należy do wielkich myślicieli. Choć jego dzieło pozostało niemal pod każdym względem niedokończone – dodawał – i choć wiele jego myśli wyczerpało się we wzniosłych gestach i nie ma w jego pismach ani jednej idei, której nie można by znaleźć gdzie indziej, i tak stał się on figurą pomnikową”. A więc znaczenie dzieła Nietzschego wyczerpuje się we „wzniosłych gestach”, samo dzieło zaś należy uznać za mało oryginalne, choć jakoś tam atrakcyjne z uwagi na formę literacką. Tego rodzaju pochwały – przekonywał William – są zaskakująco powszechne w recepcji Nietzschego. Ktoś mógłby zapytać: czy mając takich przyjaciół, Nietzsche potrzebuje jeszcze wrogów? Jeśli Nietzsche rzeczywiście „należy do wielkich myślicieli”, ważne jest, abyśmy wykazali, dlaczego przez ponad sto lat po śmierci filozofa pozostaje on nadal ważny – jako niezastąpione źródło prowokacji i wnikliwości, a nie tylko jako utalentowany retor, powtarzający myśli po innych, także po Platonie. Chętnie zgodziłem się z Williamem i jąłem zastanawiać się nad polskim wkładem w filozofię Nietzschego.

Zacząłem od początku. Szybko zrozumiałem, że filozofię Nietzschego wprowadzały do myśli polskiej kobiety. W 1894 roku pierwszą monografię o nim napisała Maria Przewóska, zaraz po niej, bo w 1896 roku zrobiła to Zofia Daszyńska. Ta druga monografia była wyraźnie lepsza, bardziej systematyczna. Wszakże na przełomie XIX i XX wieku mówiono i pisano w Polsce o Nietzschem jedynie w gazetach, widząc w nim po trochu antydemokratyczną sensację albo – częściej – kogoś, kto wymyśla ludziom od najgorszych i – trochę jak Jonathan Swift – wybiera towarzystwo koni.

Do końca XIX wieku ukazywały się w Polsce głównie fragmenty pism Nietzschego na prawach aforyzmu. Gazety lubią żywić się fragmentami, toteż głównie w nich właśnie można było spotkać jakieś zupełnie przypadkowe, wyrwane z kontekstu zdania. W 1901 roku ukazało się po polsku pierwsze obszerne dzieło Nietzschego: Tak mówił Zaratustra w przekładzie Marii Cumft i jej męża. Ona sama parę lat później opublikowała tłumaczenie Wagnera w Bayreuth. No a potem Nietzschego w Polsce przejęli dziennikarze i poeci. Ci ostatni przetłumaczyli i wydali w ciągu paru lat wszystkie jego książki. Do dziś znamy go przede wszystkim w tamtych przekładach.

W Polsce komunistycznej filozofia Nietzschego była objęta zakazem. Jeśli ukazywały się jakieś książki o nim, były to książki po prostu bardzo złe, pisane przez akademickich troglodytów. Komuniści nic z niego nie chwytali, powtarzając jak mantrę myśli Lukácsa o Nietzschem jako filozofie faszystowskim. Na opak wykładali jego najważniejsze idee, nie rozumieli – nie mogli zrozumieć – „patosu wyższości”, który stawiał go ponad nimi.

Piotr Nowak

Zastępca Redaktora Naczelnego

W kolejnym tomie kwartalnika „Kronos”, który poświęcony będzie myśli Karola Libelta i jego romantycznemu idealizmowi – a także filozoficznym fundamentom polskiej inteligencji jako formacji społecznej i politycznej:

• Karol Libelt, Myśl, słowo i czyn

• Karol Libelt, Estetyka

• Karol Libelt, Rozbiór krytyczny dzieła B.F. Trentowskiego

• Bronisław Trentowski o Karolu Libelcie

• Wincenty Pol o polskiej filozofii narodowej

• Tomasz Herbich o filozofii czynu Karola Libelta

• Maciej Możański o pojęciu polskiego inteligenta w filozofii Libelta

• Konrad Wyszkowski o logice Trentowskiego

• Jakub Pyda o antropologii Zygmunta Krasińskiego

• Karolina Filipczak o duchowym buncie peryferii i filozofii peryferyjnej

• Wawrzyniec Rymkiewicz, Apologia Andrzeja Leppera

Nr 3 (66)/2023

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR HERBICH, WOJCIECH KRUSZEWSKI, RAFAŁ KUCZYŃSKI, IZABELA MICHALSKA, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI, MATEUSZ WERNER

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW
MARIAN SKRZYPEK, IFiS PAN

Recenzent numeru:
TOMASZ MOJSIK

Okładka:
ANNA JELONEK-SOCHA, Płonące morze

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.