Przedmowa: Jak uczepiłem się Kierkegaarda

Niniejsza książka mówi o tym, jak żyłem i zmieniałem się z Kierkegaardem. Próbowałem czytać Duńczyka już w Polsce w latach sześćdziesiątych minionego wieku i niewiele z tej lektury zrozumiałem. Dopiero w Kopenhadze, chyba w połowie lat siedemdziesiątych, zacząłem go czytać systematycznie i po duńsku. Od tego momentu upłynęło 40 lat. Z czasem mocno się go uczepiłem. Stał się moim duńskim przyjacielem i to najwierniejszym, bo skoro nie żył, nie mógł mnie opuścić. Studiowałem wówczas socjologię kultury na Uniwersytecie Kopenhaskim, a później pracowałem na Wydziale Slawistyki. Był to okres burzliwej studenckiej i obyczajowej rewolucji w Danii. Zarzucono formy „pan” i „pani”, młodzi ludzie zaczęli mówić „ty” do wszystkich współmieszkańców, nawet do królowej. Feministki walczyły o prawo do nieograniczonej aborcji, studenci porzucali uniwersytety, aby razem z robotnikami pracować w fabrykach (szczególnym powodzeniem cieszył się browar Carlsberga), powstawały nowe partie, głoszące potrzebę natychmiastowej rewolucji. Na wydziałach uniwersyteckich Søren Aabye Kierkegaard był wówczas uważany za reakcjonistę, konserwatystę i staroświeckiego religianta. Jednocześnie prawica uznała go za wroga kolektywu-narodu i antynacjonalistę, wyżej stawiając romantycznego teologa Nikolaia Frederika Severina Grundtviga. Nie miałem zatem zbyt wielu okazji, aby pochwalić się nowym przyjacielem.

Książka zawiera wybrane eseje o Kierkegaardzie, pisane dla duńskich, szwedzkich i polskich wydawnictw. Moim pierwszym artykułem o Duńczyku było opracowanie jego opinii politycznych dla redaktora Jerzego Giedroycia, który zamieścił je w paryskiej „Kulturze”, w numerze 11 z 1985 roku. Nieco później opublikowałem w zachodnioberlińskim, emigracyjnym piśmie „Archipelag” (zeszyt 6/33 z 1986 roku) tłumaczenie fragmentów książki Petera P. Rohdego o duńskim filozofie. Pisałem także o polskim i rosyjskim odbiorze filozofii Kierkegaarda w duńskich dziennikach „Politiken” i „Information”. W 1997 roku zostałem zaproszony przez Søren Kierkegaard Selskabet (Towarzystwo Sørena Kierkegaarda) w Kopenhadze do wygłoszenia odczytu o polskiej recepcji dzieł filozofa. Polska wersja tego wystąpienia jest umieszczona w niniejszej publikacji. W tym okresie pracowałem w Søren Kierkegaard Forskningscenteret, instytucji specjalnie powołanej w celu nowego wydania pism Kierkegaarda, które dzisiaj powszechnie oznacza się sygnaturą SKS (Søren Kierkegaards Skrifter).

Gdy w Polsce zniesiono komunistyczną cenzurę, zacząłem pisać do „Res Publiki” (która nieco później zmieniła tytuł na „Res Publica Nowa”). W numerze 6 z 1990 roku ukazały się fragmenty mojego tłumaczenia Powtórzenia. Całość została wydana przez Fundację Aletheia w 1992 roku. Po pewnym czasie, w 1997 roku, staraniem Kierkegaard Forskningscenteret ukazało się w Kopenhadze zweryfikowane wydanie Powtórzenia (SKS 4), oparte na ostatecznej edycji tekstu. Dlatego w 2000 roku wydałem w Warszawie ponowne tłumaczenie tej książki, uzupełnione o recenzję dziewiętnastowiecznego duńskiego krytyka Johana Ludviga Heiberga, odpowiedź Kierkegaarda na to omówienie oraz zupełnie nowy, nigdy na polski nie tłumaczony tekst, nazwany Przedmowami. Pracując w kopenhaskim Forskningscenteret, kontynuowałem pisanie o Kierkegaardzie m.in. do „Tekstów Drugich”, „Res Publiki Nowej” i „Przeglądu Politycznego”. Jak widzicie, mocno się go uczepiłem.

Jednocześnie zacząłem się go także czepiać. Miałem wiele podziwu i szacunku dla jego kunsztu filozoficznego i literackiego, ale nie wszystko w tekstach Duńczyka przyjmowałem bezkrytycznie. I właśnie dlatego zamieściłem w niniejszym tomie dwa teksty mówiące o antysemityzmie filozofa. Pracując w Centrum Naukowym Kierkegaarda, uznałem to za ważny problem badawczy. Z przykrością muszę wyznać, że moi duńscy koledzy bardzo negatywnie odnosili się do moich badań. Podnoszenie tego tematu uznali za chęć pomniejszenia znaczenia największego duńskiego filozofa. Ja jednak nie potrafiłem się z tym pogodzić – właśnie dlatego, że ceniłem Kierkegaarda.

Niniejszy tom otwiera esej zatytułowany Kierkegaard jako powieściopisarz, analizujący chwyty retoryczne, z których Duńczyk korzystał, pisząc Powtórzenie. Następne w kolejności są trzy eseje, do których inspiracją była praca nad oboma tłumaczeniami Powtórzenia. Później czytelnik znajdzie próbę ukazania założeń filozoficzno-retorycznych Duńczyka (esej Dar, albo: jak wygląda pseudonim?) i dwa teksty o relacji Kierkegaard – Gombrowicz. Po nich następują eseje, w których piszę o Kierkegaardzie jako krytyku demokracji i o wspomnianym już antysemityzmie filozofa. Najnowszy tekst, który powstał podczas mojego pobytu w Tajlandii w 2014 roku, nosi tytuł Kierkegaard i Budda.

Umieszczając obok siebie eseje, z których pierwszy pochodzi z 1992 roku, zaś ostatni z 2014, nieoczekiwanie zauważyłem, że mój stosunek do Kierkegaarda uległ z czasem zmianie, przechodząc od bezkrytycznego niekiedy zachwytu do podziwu mniej gorącego, wystudzonego doświadczeniem dojrzałości i nadchodzącej starości. Można to zobaczyć choćby w zmianie form gramatycznych. W tekstach młodzieńczych, gdy byłem tak zafascynowany jego myślą, chętnie używałem czasu teraźniejszego, tak jakbyśmy – on i ja – żyli w tym samym okresie (bo z dzieleniem przestrzeni nie było kłopotu: od dawna mieszkam na ulicy, przez którą codziennie przechodził podczas swoich spacerów). W nowszych esejach częściej pojawiał się czas przeszły, zwiększałem dystans, chociaż nie odrzuciłem podziwu. Postanowiłem więc w książce zachować w pewnych miejscach ową wczesną i budzącą niekiedy zdziwienie czytelnika, mocno odciśniętą w gramatyce fascynację Duńczykiem. Jest to bowiem jedno ze świadectw mówiących o tym, jak z nim żyłem.

Skoro pierwszy esej skupia się na analizie narzędzi literackich duńskiego filozofa, nic nie stoi na przeszkodzie, aby prezentowany tom zakończyło moje opowiadanie Nowa wieża Babel, polemiczne wobec opinii Kierkegaarda o znaczeniu wieży Babel. Duńczyk spostrzegł w biblijnej opowieści słuszny gniew Boga wobec ludzkiego kolektywizmu. Inspirowany Kierkegaarda metodą komunikacji pośredniej, w moim ostatnim tekście używam formy literackiej, aby po raz ostatni czepiać się jego przekonania, że jednostka powinna być sama, odrzucić kolektyw i przypominać raczej monady Leibniza, o których z uznaniem pisze w Powtórzeniu. Tak, czepiam się go, bo wcale nie jestem przekonany, że potrafimy czynić to, co Duńczyk nam zalecał.

Kierkegaard miał zdecydowanie złe zdanie na temat wieży Babel, którą zbudował wspólny trud ludzi posługujących się tym samym językiem, a zatem myślących podobnie, a może nawet identycznie. Dobrze zorganizowana ludzkość – niewykluczone, że według totalitarnego wzoru – która chciała zbudować „sięgającą nieba” wieżę, okazała się zagrożeniem dla Boga. Dlatego „pomieszał im języki” (Rdz 11,1–9) – a może nawet pomieszał w głowach – i stąd tyle późniejszych nieudanych ludzkich projektów, swarów i wojen. Dopiero Duch Święty spowodował, że „każdy [...] usłyszał swój język ojczysty”, niewykluczone, że pod wpływem skosztowania „wina młodego” (Dz 2,5–13). Budowanie wieży Babel, czyli wspólna akcja oparta na dogłębnej wiedzy logistycznej i świetnie zorganizowanym ludzkim wysiłku, nie powiodło się. Bóg wyraźnie wolał inny rodzaj komunikacji, gdy w późniejszych fragmentach Księgi Rodzaju zaaprobował bezruch jednostki. Przecież drabina Jakubowa została – bez żadnego ludzkiego wysiłku – zbudowana we śnie i sięgnęła samego Boga (Rdz 28,12). Z dwóch prac architektonicznych Kierkegaard wyraźną aprobatą obdarzył tę drugą, zgadzając się z Bogiem, że należało zniszczyć wieżę Babel, rezultat identycznego wysiłku jednostek, którym wszak Bóg Stwórca nadał cechy unikalne, odmienne. Skoro robili to samo, występowali przeciwko Boskiej intencji!

A jednak polemizuję z Kierkegaardem, mimo podziwu dla jego elokwencji. Życie w wielu krajach nauczyło mnie bowiem, że ludzie nigdy nie zrezygnują z naśladowania siebie, z lepienia się do siebie i wielbienia „masy” – źródła siły i władzy, chociaż – jak podkreślał Duńczyk – ludzie nie zawsze byli dla siebie korzystnym środowiskiem naturalnym. Zamieszczając wypowiedź Kierkegaarda, polemizuję z nią za pomocą niewielkiej nowelki. Jest to – powtarzam – rezultat lektury jego stronic o zaletach komunikacji pośredniej, a także inspiracji jego kunsztem literackim; wszak pierwszy zamieszczony w niniejszym tomie esej opowiada o Kierkegaardzie jako powieściopisarzu. W opowiadaniu chcę zaznaczyć mój punkt widzenia: sądzę, że mimo wszelkich racji Kierkegaarda, ludzie nie przestaną się łączyć, aby wspólnie budować kolejne ogromne wieże, zaś „Bóg zrobi, co zechce”.

Wszystkie eseje zostały na nowo przeczytane i w mniejszym lub większym stopniu wzbogacone, niektóre bardzo znacznie, a ich objętość została podwojona, a może nawet potrojona. Są to zatem nowe eseje o Kierkegaardzie. Wszystkie tłumaczenia z języka duńskiego (także wierszy) zostały dokonane przeze mnie. Dotyczy to także przekładów z innych języków: angielskiego, szwedzkiego, niemieckiego i rosyjskiego, o ile nie zaznaczono inaczej.

Na końcu książki zamieściłem jej streszczenie w języku duńskim. Poważni badacze Kierkegaarda, niezależnie od tego, gdzie mieszkają – w Europie, Azji, Afryce, Australii czy w obu Amerykach – czytają po duńsku. Zatem ta informacja może być dla nich pożyteczna.

Źródła większości cytatów, z których korzystałem podczas pisania książki:

Søren Kierkegaard, Søren Kierkegaards Skrifter, udgivet af N.J. Cappelørn et al., bd. 1–28 & K1–K27, København 1997–2012 (SKS).

Søren Kierkegaard, Søren Kierkegaards Papirer, udgivet af P.A. Heiberg, V. Kuhr & E. Torsting, bd. I–XI, København 1909–48; 2. forøgede udgave ved N. Thulstrup, bd. I–XVI, København 1968–78 (Pap.).

Søren Kierkegaard, Samlede Værker, udgivet af P.P. Rohde et al., 3. udgave, bd. I–XX, København 1962–64.

Biblia, Kiøbenhavn 1782.

Biblia Tysiąclecia, wydanie 3 poprawione, Poznań–Warszawa 1990.

Brak w tym spisie odnośników do polskich tłumaczeń. Oto powód: w ciągu 45 lat mojego pobytu w Kopenhadze nie powstała tutaj ani jedna polska księgarnia. Jak tylu innych emigracyjnych badaczy, pozostaję zatem w bolesnej niewiedzy, co i jak tłumaczą Polacy. Mam jednak dostęp do książek w językach oryginalnych, co chyba nie jest złą zamianą. Ponadto chciałbym uczulić czytelnika na dwie sprawy, ściśle związane z recepcją dzieła Kierkegaarda. Po jego śmierci przez prawie sto lat niewydane przez filozofa teksty nazywane były przez badaczy „pozostawionymi papierami” bądź po prostu „papierami” (Papirer). Fragmenty tych „papierów” wydawano niekiedy pod nazwą Dagbøger (Dzienniki). Taki tytuł obowiązywał, kiedy zacząłem pisać o Kierkegaardzie. Gdy pod koniec XX wieku zaczęto publikować SKS, badacze z Centrum Kierkegaarda równie arbitralnie określili ten sam korpus tekstów jako Journaler [od fr. jour], notesbøger og løse papirer, czyli „dzienniki, notatniki oraz luźne kartki”. W mojej książce zachowuję oba tytuły, aby uświadomić czytelnikowi, że twórczość pisarza podlega zmianom także po jego śmierci i że dzieje recepcji są ważną częścią percepcji dzieła Kierkegaarda.

I sprawa druga: Kierkegaard wymyślił własną, oryginalną interpunkcję. Tak o tym napisał:

Moja interpunkcja odbiega od normy. [...] Często korzystam ze średnika, a potem łącznego pytajnika. Akcent etyczny, pojęciowy praegnans, antyteza, jasność podwójnego członu obrazowania w jednej linii, to, co retoryczno-emfatyczne itd. – do tego wszystkiego używam dwukropka oraz – szczególnie do wyrażenia ironii – myślnika, aby uczynić rzecz oczywistą[1].

Czy rzetelny badacz i tłumacz nie powinni dążyć do odtworzenia tej interpunkcji we własnym języku? Niechaj odpowie ten, kto nie obawia się polskich redaktorów i korektorów.

[1] Pap. VIII 1 A 32–38.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Projekt okładki i stron tytułowych: KRZYSZTOF BIELECKI

Grafika na okładce: TOMASZ BARDAMU

Redakcja: MAGDALENA PABICH

Korekta: MAGDALENA MAŁECKA

Skład: Studio Artix, JACEK MALIK, info@artix.pl

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Copyright © by Bronisław Świderski
Copyright © for this edition by Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Wydanie pierwsze, Warszawa 2015

ISBN 978-83-62609-73-4

Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.