Spis treści

Karta redakcyjna

Michał Otorowski, Przedmowa

Michał Otorowski, Wstęp

Wojciech Kruszewski, Nota edytorska

FILOZOFIA ANTYSALONU

Kilka słów o polemice chrześcijańskiej w przedmiotach moralno-filozoficznych

Proroctwo Józefa de Maistre’a w Petersburgu przesłane Janowi Potockiemu w roku 1810 sprawdzone w Uładówce roku Pańskiego 1841

Do Redaktora „Athenaeum” list pierwszy

Sen w Podhorcach. Wyciąg z dziennika życia mego

Dwa wieczory pani starościny olbromskiej

Pierwszy wieczór pani starościny olbromskiej

Drugi wieczór pani starościny olbromskiej

Opusculum III

Wstęp rozprawy

Starożytne wojny w państwie obyczaju chrześcijańskiego

Poselstwo starego obyczaju do nowo obranego króla państwa czystego rozumu

Przygotowanie do wojny w państwie czystego rozumu

Pospolite ruszenie państwa czystego rozumu przeciw obskurantyzmowi. Szyk bojowy wojska

Biografia przecudnego kameleoparda

Szyk bojowy wojska czystego rozumu. Postępy wojska. Słonie stają się przyczyną zamieszków w szykach

Dwór królowej Filantropii

Powtórne większe zamięszanie w szykach wojska czystego rozumu

Stolica obyczaju chrześcijańskiego

Wtargnienie wojska czystego rozumu do stolicy obyczaju chrześcijańskiego

Król czystego rozumu wyzywa przez posła na dysputę króla i cały naród obyczaju chrześcijańskiego

Walna bitwa

Król czystego rozumu, pozbawiony tronu, opowiada swoje przygody na dworze starego obyczaju

Dalszy ciąg powieści króla wygnańca

Wieczerza pani starościny olbromskiej

Odpowiedzi na dwa pytania: Co znaczy słowo postęp ludzkości w duchu nauki Chrystusowej?? Jak zabezpieczyć sobie zbawienie w stanie małżeńskim??

Odpowiedź na pytanie co znaczy słowo postęp ludzkości w duchu nauki Chrystusowej??

I. O potędze niektórych słów

II. Wykład słowa postęp zastosowany do człowieka pojedynczo uważanego

III. Zastosowanie poprzedniczego wyobrażenia postępu do stanu społecznego człowieka

IV. Wykaz powyższej zasady postępu w przedchrześcijańskich epokach świata

V. Celniejsze momenta postępu w epoce przedchrześcijańskiej

VI. Niektóre w obiegu będące zarzuty przeciw postępowi w chrześcijańskiej epoce

VII. Wykazanie historyczne postępu w celniejszych okresach epoki chrześcijańskiej

VIII. Niektóre uwagi nad znaczeniem słowa postęp w szkole racjonalistów

IX. Jeszcze słów niewiele o postępie pod względem psychologicznym skreślonym przez Pismo Boże

Przypisek

Odpowiedź na pytanie jak zabezpieczyć sobie zbawienie w małżeńskim stanie??

I.

II. Czym jest stan małżeński w oczach Boga?

III. Środki podane przez Pismo Święte do zabezpieczenia zbawienia w stanie małżeńskim

IV. Niewiasta Pisma Bożego

V. Porównanie niewiasty biblijnej z niewiastą, którą nam na wzór podają niektórzy tegocześni moraliści

VI. Kilka słów jeszcze o wyobrażeniach niektórych tegoczesnych pisarzy o istocie stanu małżeńskiego

Słowik i róża. Legenda wschodnia

Słowik i róża. Powieść święta starożytnego klasztoru Eczmiadzyn

Michał Otorowski, Komentarze

Kilka słów o polemice chrześcijańskiej w przedmiotach moralno-filozoficznych

Proroctwo Józefa de Maistre’a

Do Redaktora „Athenaeum” list pierwszy

Sen w Podhorcach

Dwa wieczory pani starościny olbromskiej

Odpowiedzi na dwa pytania

Słowik i róża

Aneks. Dwa listy hrabiego Józefa de Maistre’a  z roku 1810 do Jana Potockiego krajczyca koronnego

List I

List II

Nota o Autorze

Przypisy

Przewodniczący komitetu redakcyjnego
STANISŁAW PIERÓG

Komitet redakcyjny
STANISŁAW BORZYM
JACEK JULIUSZ JADACKI
JAN SKOCZYŃSKI
ANDRZEJ WAWRZYNOWICZ

Redaktor serii: WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Projekt okładki i stron tytułowych: KRZYSZTOF BIELECKI

Korekta: MAGDALENA PABICH

Skład: Studio Artix, Jacek Malik, info@artix.pl

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” w latach 2012–2017.

Copyright © for this edition by Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Wydanie pierwsze, Warszawa 2015

ISBN 978-83-62609-43-7

Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Michał Otorowski

Przedmowa

Stanisław Chołoniewski (1791–1846) to postać enigmatyczna. Raczej pojawiająca się niż obecna w dziejach kultury polskiej pierwszej połowy XIX wieku. Tak, jak to bywa z dalekim krewnym dostrzeżonym na starych, pożółkłych fotografiach podczas wspólnego oglądania rodzinnych albumów, gdy nikt nie umie sobie już przypomnieć, kim był ów nieznajomy ani dlaczego właściwie został uwieczniony na tych wszystkich zdjęciach. Chołoniewskiego widzimy tedy w Uładówce przy stygnących zwłokach Jana Potockiego i w Rzymie na przechadzce z Adamem Mickiewiczem. Widzimy, jak namawia Henryka Rzewuskiego, by zaczął pisać Pamiątki Soplicy, i jak żarliwie dyskutuje z Józefem Ignacym Kraszewskim. Widzimy też wśród obcych. U boku Josepha de Maistre’a, który udzielał mu życiowych przestróg, i u boku papieża Grzegorza XVI, który zawsze serdecznie o nim mówił. W towarzystwie Friedricha Schlegla, który wspomina go w swoich dziennikach, i François-Rene Chateaubrianda, który najwyraźniej go nie zapamiętał, bo w Pamiętnikach zza grobu polskiego arystokraty akurat nie wymienia. Wszędzie tam – w Petersburgu, Paryżu, Wiedniu, Rzymie – widzimy więc Chołoniewskiego, widzimy także w różnych, nierzadko sprzecznych rolach: masona, księdza, dyplomaty carskiego kamerjunkra czy papieskiego szambelana i możemy jedynie się domyślać, że musiał być postacią zgoła wyjątkową.

A przecież Chołoniewski nie tylko znał tout le monde ówczesnych salonów. Nie tylko bywał, słuchał, dyskretnie asystował. Jako kontrowersyjny pisarz oraz publicysta miał – przynajmniej we własnym mniemaniu tudzież licznego grona wielbicieli – do powiedzenia coś ważnego. Pozostawił też obfitą spuściznę. Trzy opublikowane powieści: Sen w Podhorcach (1842), Dwa wieczory pani starościny olbromskiej (1843), Artykuł nadesłany (1846). Jedno kazanie okolicznościowe: Nauka przy pogrzebie J. W. hr. Michała Grocholskiego (1833). Pięć obszernych artykułów: Kilka słów o polemice chrześcijańskiej w przedmiotach moralno-filozoficznych (1841), Uwagi o stylu pod względem psychologicznym (1842), O wpływie racjonalizmu na tegoczesne sztuki i kunszta (1842), Do Redaktora „Athenaeum” list pierwszy (1843), Komentarz na dewocję p. Kunickiego (1846). Wreszcie swe apologetyczne opus magnum o wyraźnych ambicjach filozoficznych: Odpowiedź na dwa pytania (1846). Publikował też przekłady: Wstęp do dzieła o Obojętności Lamennais’go (1821), Narzędzia męki Chrystusowej i Słowa nieprzyjaciół Chrystusa Veita (1842–1843), Nowenna przygotowująca do uroczystości Przenajświętszego Serca Jezusowego Borga (b.d.w.). Jeszcze obfitsza była jego spuścizna rękopiśmienna, oceniana na czternaście woluminów in quarto, pięć – in octavo oraz kilka osobnych zeszytów i kilkaset listów. Część tej spuścizny ogłoszono w dwóch tomach Pism pośmiertnych (1851), dwóch tomach Kazań (1888), tudzież jednotomowym wyborze Obrazy z galerii życia mego (1890). Były to m.in. Magnificat, Memoranda, czyli żywot Stęplowskiego, Wody krzeszowickie, Soliloquia P. Baltazara Radwańskiego, Potajemne usiłowania skrzywienia opinii narodowej w prowincjach naszych, Proroctwo Józefa de Maistre’a. Osobno opublikowano jeszcze Naukę mianą w kaplicy P.P. Wizytek kamienieckich przy profesji siostry J.H. Mikułowskiej (1853) i Opis podróży do Kijowa (1886). Reszta jednak nie wyszła nigdy drukiem. W tej liczbie opisy podróży do Wilna, Rzymu, Paryża oraz sanktuariów, całość Wieczorów i przechadzek rzymskich, ocenzurowane fragmenty Snu w Podhorcach, Stosunki umysłowe Francji z Niemcami, kilka przekładów z ówczesnej literatury konserwatywnej, wreszcie pisane przez całe życie poezje, listy i dzienniki – także te sekretne – których ledwie ułamki trafiły do jedynej, dziewiętnastowiecznej biografii księdza, autorstwa Jana Badeniego. Tymczasem mimo tak obszernej spuścizny literackiej, której rzeczywistych rozmiarów dziś nie znamy, bo nie znali jej już spadkobiercy usiłujący spuściznę tę zinwentaryzować – ślady ich wysiłków przetrwały w zbiorze archiwaliów Aleksandra Czołowskiego – Chołoniewski pozostaje dla nas postacią tyleż enigmatyczną, co milczącą.

Czy wobec tego warto obecnie wzywać księdza Stanisława, aby znowu przemówił? Czy warto słuchać, skoro potomni tak szybko o nim zapomnieli i nawet podejmowane pod koniec XIX wieku starania, by przywrócić kulturze polskiej jego twórczość, okazały się daremne? Próbą odpowiedzi na to pytanie jest właśnie niniejsza publikacja. Nic nie jest tu definitywne, ani proponowany wybór pism, ani komentarze, usiłujące rozjaśnić wiele pułapek, kryjących się w owych na pozór prostych tekstach, ani tym bardziej całościowa ich interpretacja, dokonana w szkicu wstępnym. Publikacja ta – inaczej niż to dzieje się zazwyczaj – nie jest bowiem podsumowaniem badań szczegółowych, bo ich nie prowadzono. Nie przeprowadzono nawet solidnej kwerendy archiwalnej, mającej wyjaśnić losy niewydanej spuścizny Chołoniewskiego (jego prywatna biblioteka przepadła jeszcze podczas rewolucji bolszewickiej), a cóż dopiero mówić o żmudnej kwerendzie w archiwach Petersburga, Paryża, Wiednia, Rzymu, gdzie ksiądz Stanisław pozostawił z pewnością liczne ślady swej bytności. Fakt ten ma zresztą większe znaczenie, niż mogłoby się zdawać. Jakkolwiek znamy niejeden nawet najdrobniejszy szczegół z życia Chołoniewskiego, w kwestiach zasadniczych dla jego biografii jesteśmy skazani na domysły, co praktycznie uniemożliwia jej pełną, sensowną prezentację. Podobnie na podstawie znanych źródeł nie umiemy jasno określić stosunku księdza Stanisława do wielu kluczowych spraw, wokół których krystalizowały się postawy ówczesnych Polaków, chociaż skądinąd wiemy, że umiał być przenikliwym, niekiedy wręcz bezlitosnym obserwatorem i miał własne zdanie, nawet – a raczej zwłaszcza – wtedy, gdy wolał zachować je dla siebie. Nieuchwytne pozostają też prawdziwe powody licznych idiosynkrazji, widocznych na kartach jego dzieł. Najpoważniejszą jednak trudnością przy lekturze tych utworów – programowo osadzonych w biografii autora i odwołujących się do osobistego doświadczenia jako przedmiotu refleksji – jest niemożność precyzyjnego wykreślenia granic wykalkulowanej autokreacji. Czy zresztą tylko wykalkulowanej? Nie od dziś wiadomo, że są ludzie, którzy za maską zmuszeni są ukrywać swą prawdziwą twarz. Że są też tacy, którzy z łatwością przywdziewają maski, bo nie mają własnej twarzy. Że wreszcie są i tacy, którzy uporczywie tworzą sobie maskę, by zyskać jakąkolwiek twarz. W przypadku księdza Stanisława nie chodzi zatem o to, że mówi nam o sobie tyle, ile chce powiedzieć, zaś my nie mamy pewności, co z tego jest prawdą, co zmyśleniem, a co zostało przemilczane – tylko o to, że mówiąc to, co mówi, sam sobą rozmyślnie się posłużył, że od początku przemawia jako postać literacka i że postać ta mogła zostać stworzona nie tylko na doraźny użytek publiczności.

Większości owych białych plam, utrudniających elementarne rozumienie twórczości księdza Stanisława, a tym samym rzetelną ocenę jej wartości, dziś już zapewne by nie było, gdyby budziła ona zainteresowanie u potomnych. Choćby wąskiego grona specjalistów. Tymczasem żaden polski intelektualista tej rangi nie popadł w tak całkowitą niepamięć. Z żadnym Historia nie obeszła się tak surowo. Po części zawinił tu sam Chołoniewski, skryty mimo pozorów otwartości, a w swej literackiej robocie nieporównanie bardziej skrępowany od Zygmunta Krasińskiego. Po części wynikało to z ogólnego przekonania, że jego twórczość niewarta jest uwagi, gdyż niejako obiektywnie się zdezaktualizowała. Stała się przeżytkiem, nie stając się zabytkiem. Nie mając bowiem dość wewnętrznego żaru, mocy i wyrazistości, by ostać się sama przez się, jak choćby twórczość Henryka Rzewuskiego, która zupełnie ją przyćmiła, nie została również zaliczona do kanonu polskiej myśli, nawet jako negatywny przykład i przestroga. W każdym razie dziś powody tej niełaski nie wydają się już równie oczywiste. Laicki model postępu, z którym wadził się ksiądz Stanisław i który próbował na swój sposób pojąć, bywa obecnie kwestionowany, tyle że pod nazwą modernizacji. Znowu, jak onegdaj, mówi się też o salonie i antysalonie. Znowu mówi się o dwóch Polskach. Aktualny jest wreszcie problem osobistego – tyle że nie postoświeceniowego, a postkomunistycznego – uwikłania. Z uwikłaniem tym zmagał się sam Chołoniewski. Symbolem zmagań uczynił zaś Jana Potockiego – wówczas zapomnianego dziwaka tudzież osławionego samobójcy, obecnie bodaj czy nie najpopularniejszego na świecie polskiego literata. I właśnie splot owych problemów odzwierciedlać ma proponowany wybór, w którym teksty ułożone są chronologicznie, jednak dla zachowania większej przejrzystości artykuły publicystyczne zostały oddzielone od utworów dłuższych, pierwotnie publikowanych jako książki. Powtórzmy zatem jeszcze raz: nie o remanent tutaj chodzi, nie o przypomnienie autora jedynie z racji zapomnienia, w jakie popadł, lecz o wskazanie istotnych powodów, dla których warto się nim na serio wreszcie zająć.

czerwiec 2013 – listopad 2014

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki