Edytorial

PREZENTACJE

Marian Skrzypek,
Repninowski sejm (1767–1768) i początki konfederacji barskiej

Marian Skrzypek,
Józef Wybicki – konfederat barski i roussoista

Józef Wybicki,
Manifest mój

Marian Skrzypek,
Sprawa biskupa Kajetana Sołtyka

Kajetan Sołtyk,
Mowa biskupa krakowskiego w sejmie 13 października 1767 roku przeciw aktowi limity i pełnomocnictwa, jaki zaproponowano

Marian Skrzypek,
Nawrócenie prymasa Gabriela Podoskiego

Gabriel Podoski,
Rozważania polityczne o obecnym stanie Polski na dzień 1 sierpnia i projekt powszechnej ugody wysłany do dworu rosyjskiego 15 września 1768 roku

Marian Skrzypek,
Demokrata Rousseau i sarmata Wielhorski, czyli dialog między dwoma republikanami

Michał Wielhorski,
Esej o obyczajach i charakterze Polaków

Michał Wielhorski,
Obraz polskiego rządu

Marian Skrzypek,
Listy Rousseau do Wielhorskiego

Marian Skrzypek,
Rousseau, Mickiewicz i kult męczenników konfederacji barskiej

ESEJE

Marek Blaszke,
Mably’ego projekt reform ustrojowych dla Polski na użytek konfederacji barskiej

Piotr Skowroński,
Ani z twarzą, ani z tarczą. Kilka słów o wyrzekaniu się konfederacji barskiej

Andrzej Wawrzynowicz,
U źródeł mesjanistycznej rewitalizacji ideologii konfederacji barskiej. Przypadek Mochnackiego

Maurycy Mochnacki,
[Konfederacja barska]

ARCHIWUM FILOZOFII POLSKIEJ

Damian Włodzimierz Makuch,
Przeciwko pozorom rozumu. Eleonora Ziemięcka i opozycje myśli nowoczesnej

Eleonora Ziemięcka,
Myśli o filozofii

Eleonora Ziemięcka,
Rozbiór kursów o literaturze słowiańskiej Adama Mickiewicza

ANTYKWARIAT

Piotr Nowak,
Syn wolności

RECENZJE I POLEMIKI

Paweł Rzewuski,
O mrocznym opus magnum Herlinga-Grudzińskiego na nowo

KRONOS POLECA

SUMMARY

NOTY O AUTORACH

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”

Przypisy

Karta redakcyjna

Każdy w Polsce zna tę postać. Stary szlachcic. Gruby i śmieszny. Na wpół ślepy, z bielmem przesłaniającym jedno oko. Dziwak na pewno i wielki oryginał. Otoczony jednak – choć porusza się niezgrabnie – szacunkiem rycerzy, wśród których zajmuje pozycję Mędrca. Pan Zagłoba.

Kto spojrzy uważniej, zobaczy w tej Sienkiewiczowskiej figurze cień innej wielkiej postaci. Tamten także był gruby i śmieszny. I także otaczał go szacunek ateńskich rycerzy, nad którymi górował dowcipem, myślowym wigorem i przewrotnym konceptem. Sokrates – bo o nim tu mowa – potwierdził, że zasługuje na szacunek towarzyszy, wybierając honorową śmierć zamiast publicznego upokorzenia. Arystoteles uznał go dlatego za megalopsychosa, wielkiego ducha. Tutaj Sienkiewiczowi zadrżało pióro. Uznał najwyraźniej, że śmierć wesołego Zagłoby będzie zbyt ponurym końcem opowieści, pogrążając czytelnika w rozpaczy, zamiast przynosić pocieszenie. Nie ulega jednak wątpliwości, że konstruując postać Zagłoby, sięgnął do schematu Platońskich dialogów.

To pocieszenie – tak rozumiem jego zamysł – polega nie tylko na przypomnieniu o dawnej wielkości (co, zauważmy na marginesie, nie musi być wcale budujące), lecz także na pokazaniu, że Rzeczpospolita była piękna. I że jest to piękno nadal żywe, silne, fascynujące, a zatem wciąż jeszcze – choć tyle czasu minęło już od jej upadku – związane z jakąś rzeczywistością. Wedle Greków i Rzymian, a w takim porządku należy czytać Trylogię, piękno nie sprowadza się do czystej formy lub subiektywnego wrażenia, lecz jest jednym z imion istnienia, wyrazem samej natury.

Pytanie, co to za rzeczywistość i dlaczego Sienkiewicz jest dalej pisarzem żywym, a jego literackie figury znakomicie sobie radzą w środowisku ultranowoczesnej popkultury, prowadzi nas do pytań filozoficznych. Historię Polski można czytać w trybie filozoficznym. I w ten sam sposób można czytać nasze mity i baśnie narodowe: odsłaniając pytania w nich złożone, przez nie dyktowane, w nich rozwiązywane. Mity i baśnie są bowiem – jest to antropologiczna oczywistość – formą świadomego albo półświadomego myślenia.

U podstaw I Rzeczpospolitej złożone było starożytne pytanie, jak stworzyć państwo zgodne z naturą? Takie państwo, wiemy to od Arystotelesa, powinno służyć dobru wspólnemu, zabezpieczając wolność obywateli. W osobliwym porządku Rzeczpospolitej, będącej pomieszaniem monarchii i republiki, można zobaczyć próbę połączenia zalet różnych ustrojów, które Stagiryta rozważa w Polityce: żaden z nich, czytamy, nie jest bezwzględnie doskonały, lecz w różnych okolicznościach może okazać swą siłę lub słabość. Niekiedy dobrze jest, gdy rządzi jeden; czasem lepiej, żeby rządziło wielu; w innym z kolei przypadku powinni rządzić wszyscy. Rzeczywistość jest w ruchu. Wyroki losu są zmienne. Polityczna hybryda wydaje się dlatego najlepszą odpowiedzią na wielokształtność samej natury.

Siła tej odpowiedzi do dzisiaj jest odczuwalna. Trzymajmy się Sienkiewicza. Sarmaci byli wolnymi ludźmi. A wolni ludzie są piękni. Panowie polscy zostali w naszej zbiorowej pamięci i wyobraźni jako persony wyraziste, figury oryginalne, osoby samoistne. Każdy chciałby mieć takiego przyjaciela jak Zagłoba.

Tutaj rodzi się jednak wątpliwość, która ma znowu sens filozoficzny: Rzeczpospolita upadła. Jej upadek miał różne przyczyny, z których na plan pierwszy wysuwają się powody militarne i polityczne; poza nimi istnieje jednak taki wymiar tego upadku, który każe zobaczyć w nim katastrofę ontologiczną: nagłą zmianę porządku życia, skokowe przekształcenie się rzeczywistości, w którym istnienie zmienia swoją postać. Rzeczpospolita upadła w konfrontacji z państwami, z których jedno – Prusy – było oparte na nowej formie ludzkiej, a dwa pozostałe tę formę mniej lub bardziej skutecznie imitowały. Prusacy inaczej rozumieli wolność: polegała ona dla nich na przestrzeganiu prawa i wypełnianiu obowiązków; inaczej rozumieli wspólnotę: jako poddaną dyscyplinie homogeniczną zbiorowość, regulowaną przez przepisy, instrukcje i rozkazy.

W ten sposób początkowa trudność, znana Arystotelesowi – natura jest w ruchu – zostaje spotęgowana o nowy, katastroficzny wymiar: natura może wyjść ze swojej formy. Podstawowe słowa mogą stracić sens, a reguły życia całkowicie się zmienić. Najgłębszym powodem upadku Rzeczpospolitej było powstanie w jej sąsiedztwie państw biurokratycznych i społeczeństw dyscyplinarnych.

Tę przemianę rozumiano zwykle w porządku nowoczesnym jako nieuchronny postęp natury ludzkiej, która zmierza od form niższych do wyższych, od barbarzyństwa ku cywilizacji. Rzeczpospolita, mówią Nowocześni, upadła, ponieważ była zacofana. Ta perspektywa jednak – zauważmy – także jest ruchoma: nowoczesność się kończy, dochodzi do swoich granic i wychodzi ze swojej formy. Dzisiaj nowoczesna jest postnowoczesność. I w tej nowej perspektywie powinniśmy widzieć upadek Rzeczpospolitej i pierwszą próbę jej obrony: konfederację barską.

Ta historia wygląda zadziwiająco współcześnie. Rosjanie rozpętują w Polsce wojną hybrydową, podając się za obrońców pokoju i tolerancji. Polska odpowiedź na ich agresję ma z kolei – żeby użyć współczesnego słowa – charakter ruchu tożsamościowego, próbującego skupić wspólnotę nie wokół interesów ekonomicznych, lecz wokół kwestii ostatecznych i katolickiej eschatologii. Najciekawsza jednak jest misja przedstawiciela konfederatów w Paryżu, Michała Wielhorskiego, który nawiązuje kontakt z Rousseau i szuka u niego filozoficznego wsparcia. Dwie rozprawy Wielhorskiego, nigdy dotąd nie wydane, znajdzie czytelnik w tym tomie. Chciałbym widzieć w Wielhorskim ucznia pana Zagłoby, rozmyślającego o paradoksach ludzkiej natury i marzącego o Rzeczpospolitej będącej stowarzyszeniem sejmików, na których – jak w greckim polis – spotykają się ludzie wolni.

Wawrzyniec Rymkiewicz

Redaktor Naczelny

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”, który poświęcony będzie radzieckiemu i niemieckiemu Shakespeare’owi oraz sztuce w warunkach dyktatury:

• Gustaw Szpiet o Shakespearze

• Friedrich Gundolf, Shakespeare i duch niemiecki

• Walter Benjamin, Uwaga o Gundolfie

• Wilhelm Hortmann, Shakespeare w Trzeciej Rzeszy

• Boris Groys, Ciało herosa. Teoria sztuki Adolfa Hitlera

• Boris Groys, Los sztuki w epoce terroru

• Boris Groys, Wychowywanie mas. Sztuka socrealistyczna

Nr 3 (46)/2018

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR HERBICH, RAFAŁ KUCZYŃSKI, IZABELA MICHALSKA, JANUSZ OSTROWSKI, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI, MATEUSZ WERNER

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Recenzenci numeru:
STEFFEN HUBER, KRZYSZTOF KOEHLER, PIOTR ZIEMSKI

Okładka:
TOMASZ BARDAMU

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW
MARIAN SKRZYPEK, IFiS PAN

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Publikacja dotowana ze środków badań statutowych Instytutu Filozofii UW

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.