Niniejszy przekład opiera się na rosyjskim wydaniu z 1990 roku, zawierającym, poza listami różnych autorów, wstęp i komentarze autorstwa Konstantina Markowicza Azadowskiego, Jewgienija Borisowicza Pasternaka i Jeleny Władimirowny Pasternak. Zachowany został dokonany przez nich wybór i układ tekstów.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Serdeczne podziękowania dla Pani Ireny Księżopolskiej za nieocenioną pomoc w rozwiązywaniu poetyckich (i nie tylko) łamigłówek języka rosyjskiego składa tłumacz.

Projekt okładki: Janusz Barecki

Fotografia na okładce: Laura Makabresku

Redakcja: Piotr Nowak

Korekta: Piotr Herbich

Indeks osób: Emilia Lipiec

Skład: Studio Artix, Jacek Malik, info@studioartix.pl

Tytuł oryginału
„Письма 1926 года”

Boris Pasternak’s Russian text copyright © by the heirs 2018
Polish publishing rights are acquired via FTM Agency, Ltd., Russia, 2018
Copyright © for the Polish translation & this edition by Fundacja „Evviva L’arte”

ISBN 978-83-944747-4-4

Fundacja „Evviva L’arte”
ul. Racławicka 23/20, 02-601 Warszawa
e-mail: fundacja@evvivalarte.org
www.evvivalarte.org

Wydanie pierwsze, Warszawa 2018

Konwersja: eLitera s.c.

Wstęp

Podczas prac nad tą książką mieliśmy okazję zetknąć się ze zjawiskiem o rzadkim lirycznym natężeniu i rzadkiej lirycznej mocy. Zdumiewające i pod wieloma względami tragiczne okoliczności połączyły na początku 1926 roku trzech wielkich europejskich poetów. Najstarszy z nich, Rainer Maria Rilke, ukończył właśnie pięćdziesiąt lat[1]. Rilke, największy niemieckojęzyczny poeta XX wieku, mieszkał wówczas w Szwajcarii w ustronnym, maleńkim zamku Muzot; bolesna choroba zmusiła go do wieloletniego leczenia w uzdrowiskach i sanatoriach. I właśnie wówczas, w maju 1926 roku, w miasteczku Val-Mont, mają swój początek kontakty z młodymi poetami rosyjskimi – Borisem Pasternakiem i Mariną Cwietajewą, których już wcześniej połączyła przyjaźń i długotrwała korespondencja.

Był to czas, kiedy poezję światową dotknął bardzo poważny kryzys. Duchowy porządek Europy został zburzony przez wojnę 1914 roku, wszelkie próby słownego wyrażenia samego siebie wydawały się nienaturalnym anachronizmem. Albowiem, wedle określenia Michaiła Bachtina, „wszelka liryka żyje wyłącznie wiarą w potencjalne wsparcie chóru”, istnieje ona „tylko w atmosferze ufności, miłości oraz potencjalnego poparcia chóru”[2]. Doświadczane po swojemu, wspólne dla wielu trudności okresu naznaczonego schyłkiem żywiołu lirycznego zbliżyły rozrzuconych po różnych krajach Cwietajewą, Pasternaka i Rilkego. W wymienianych między nimi listach wyczuwa się duchową samotność, jakiej doznawali poeci, ich pragnienie odnalezienia wspólnie – „ponad barierami”[3] – nowych możliwości sztuki.

Historia wzajemnych stosunków, składających się na treść korespondencji, jest bardzo długa, sięga korzeniami ostatnich lat XIX wieku, kiedy młody Rilke, dopiero rozpoczynający swoją przygodę ze sztuką, poważnie pasjonuje się Rosją i kulturą rosyjską. Ulegając silnym rusofilskim nastrojom, szeroko rozprzestrzenionym w owym czasie na Zachodzie, Rilke upatrywał w Rosji specjalny, „wybrany przez Boga” naród, który dopiero wstępuje na drogę wszechstronnego historycznego rozwoju. Patriarchalną Rosję postrzegał jako całkowite przeciwieństwo cywilizacji zachodniej, pogrążonej w racjonalizmie i „bezbożnictwie” i chylącej się ku upadkowi. Z tego punktu widzenia Rosja wydawała się krajem „młodym”, który czeka jeszcze nadzwyczajny duchowy rozkwit.

Pełen ponętnych oczekiwań, w kwietniu 1899 roku Rilke po raz pierwszy przyjeżdża do Rosji. A wraz z nim – jego niemieccy przyjaciele: pisarka Lou Andreas-Salomé (jej wpływ na młodego poetę był w owych latach bardzo znaczący) i jej mąż, orientalista Carl Andreas. Po dwudziestu pięciu latach w rozmowie z polskim literatem Witoldem Hulewiczem Rilke w taki sposób opowiadał o swoich pierwszych godzinach w Rosji: „Po krótkim odpoczynku w hotelu natychmiast, mimo zmęczenia, udałem się do miasta. I oto na co się natknąłem: w ciemnościach zmroku wznosiły się zarysy świątyni, po bokach, we mgle, stali pielgrzymi czekający na otwarcie drzwi. Ten niezwykły widok wstrząsnął mną do głębi. Po raz pierwszy w życiu opanowało mnie niewymowne uczucie, coś w rodzaju odczucia ojczyzn...”[4].

Pierwszego dnia swojego pobytu w Moskwie Rilke udaje się do malarza Leonida Pasternaka, profesora Szkoły Malarstwa, Rzeźby i Architektury. „Pewnego pięknego wiosennego dnia – wspominał później Leonid Pasternak – [...] w mojej pracowni stał młody człowiek, bardzo jeszcze młody, jasnowłosy, wątły, w ciemnozielonym tyrolskim płaszczu. W rękach trzymał listy polecające od moich niemieckich przyjaciół z prośbą, by oddawcy okazać słowem i czynem pomoc w zaznajomieniu się z krajem i jego mieszkańcami. Prosili mnie także, o ile pamiętam, by przedstawić go, jeśli to możliwe, Tołstojowi”[5].

Spełnić tę ostatnią prośbę nie było dla Leonida Pasternaka niczym trudnym: akurat w tym czasie pracował nad ilustracjami do powieści Zmartwychwstanie, często widywał się z pisarzem i spędzał z nim długie godziny. Drugiego dnia wieczorem Rilke i jego towarzysze odwiedzili Tołstoja w jego domu w Chamownikach[6].

Już pierwsze moskiewskie wrażenia Rilkego znacznie wyostrzyły jego kształtujące się dużo wcześniej postrzeganie Rosji. „W jego wyobraźni poety Rosja jawiła się jako kraj wieszczych snów i patriarchalnych fundamentów, w przeciwieństwie do przemysłowego Zachodu” – opowiada pisarka Sofja Szyl, rosyjska znajoma Rilkego[7]. Poecie wydawało się, że zyskał w Rosji to wszystko, czego z takim napięciem i z takim bólem szukał w ubiegłych latach na Zachodzie. Śnił mu się baśniowy kraj, zamieszkany przez ludzi-„braci”, ludzi-„artystów”. „Trudno wypowiedzieć, ile nowości w tym kraju i ile w nim przyszłości” – pisał Rilke z Petersburga 19 maja 1899 roku do niemieckiego poety Hugo Salusa[8]. To właśnie w Rosji Rilke naprawdę poczuł, że jest artystą, ostatecznie uwierzył w swoje powołanie. „Moja sztuka stała się silniejsza i bogatsza o cały bezkresny obszar, i wracam do ojczyzny na czele długiej karawany, mętnie pobłyskującej zdobyczą” – w taki sposób sam Rilke w jednym z listów kreślił bilans swojego pierwszego spotkania z Rosją[9].

Zaznajomiwszy się z Moskwą i Petersburgiem, Rilke wrócił do Niemiec i z oddaniem poświęcił się studiom nad językiem rosyjskim i rosyjską kulturą. Czyta w oryginale klasyków rosyjskich, przekłada na niemiecki Mewę Czechowa, wiersze poszczególnych poetów rosyjskich (Konstantina Fofanowa, Spiridona Drożżyna). „Pragnę powiadomić Pana – pisze Rilke do Leonida Pasternaka 5 lutego 1900 roku – że Rosja, tak jak już Panu przepowiadałem, okazała się dla mnie czymś niezwykle istotnym, wykraczającym daleko ponad przypadkowe wydarzenie. Od sierpnia zeszłego roku zajęty jestem nieomal wyłącznie studiowaniem sztuki rosyjskiej, rosyjskiej historii i kultury, i – boję się, że pominę – waszego wspaniałego, niezrównanego języka; i chociaż nie mogę jeszcze rozmawiać po rosyjsku, to już bez wysiłku czytam waszych wielkich (i to jak wielkich!) poetów. Rozumiem także dużą część tego, co mówią. A cóż to za przyjemność recytować w oryginale wiersze Lermontowa lub prozę Tołstoja!”[10].

9 maja 1900 roku Rilke i Lou Andreas-Salomé znowu przyjeżdżają do Moskwy i od razu zanurzają się w jej pstrokatym i różnorodnym życiu: nowe znajomości i spotkania, wizyty w teatrach, muzeach, galeriach i monastyrach... 30 maja (nowego stylu) udają się w długą podróż po Rosji; ich najbliższym celem jest Jasna Polana. Przypadek sprawia, że spotykają na dworcu Leonida Pasternaka, który jedzie tym samym pociągiem z rodziną do Odessy. Razem z malarzem – jego syn Boris. Po trzydziestu latach w autobiograficznej opowieści List żelazny, dedykowanej pamięci Rilkego, Boris Pasternak opisał owo doniosłe spotkanie.

Upalnym letnim rankiem 1900 roku z Dworca Kurskiego odchodzi pociąg kurierski. Przed samym odjazdem do okna od zewnątrz podchodzi ktoś w czarnej tyrolskiej pelerynie. Wraz z nim wysoka kobieta. [...] Oboje rozmawiają z ojcem o czymś, w co wszyscy są wtajemniczeni, mówią z jednakim ciepłem, ale kobieta przerzuca się z mamą urywanymi słowami po rosyjsku, a nieznajomy mówi tylko po niemiecku. Pomimo że znam ten język doskonale, takiego jednak nigdy nie słyszałem. [...] Po drodze, już bliżej Tuły, para ta znów zjawia się w naszym przedziale. [...] Potem żegnają się i idą do swego wagonu. [...] Twarz i wydarzenie zostają zapomniane, i to – zdawałoby się – na zawsze[11].

Wydarzenie nie zostało zapomniane. Przeciwnie, na zawsze pozostało w pamięci Borisa Pasternaka jako jedno z najdonioślejszych wydarzeń jego życia: przecież widział on wówczas, pierwszy i ostatni raz, niemieckiego poetę, który po wielu latach stanie się jego bożyszczem!

Podróż Rilkego i Lou Andreas-Salomé po Rosji trwała dwa i pół miesiąca i zakończyła się w Petersburgu[12]. Poeta wraca do ojczyzny z gorącym pragnieniem poświęcenia swojego życia poznawaniu Rosji i kultury rosyjskiej. I rzeczywiście, przez najbliższe dwa lata Rilke z nadzwyczajnym entuzjazmem kontynuuje naukę języka, czyta książki o rosyjskiej historii, przekłada Dostojewskiego, pisze artykuły o sztuce rosyjskiej i wszelkimi sposobami rozpropagowuje ją w Niemczech (szczególnie „miriskussników”[13]). Rosyjskie wrażenia Rilkego znalazły głębokie odbicie także w jego oryginalnej twórczości (Modlitewnik, Historie o Panu Bogu, poszczególne dramaty i wiersze).

Na początku 1902 roku Rilke znalazł się w niezwykle trudnej sytuacji. Małżeństwo z rzeźbiarką Klarą Westhoff (1901), przyjście na świat córki, budowa własnego domu – wszystko to wymagało stałych dochodów. Właśnie wówczas dojrzewa w Rilkem myśl o przeniesieniu się na stałe do Rosji. Chcąc zatrudnić się jako korespondent jakiegoś pisma, Rilke zwraca się do właściciela gazety „Новое время” Aleksieja Suworina, znanego ze swojej roli mecenasa. W liście do niego z 5 marca 1902 roku Rilke pisał między innymi:

Moja żona nie zna Rosji; ale dużo opowiadałem jej o Pańskim kraju i jest ona gotowa opuścić swoją ojczyznę, która także stała się jej obca, i przenieść się wraz ze mną do Pańskiego kraju – do mojej duchowej ojczyzny. O, gdyby udało się nam zorganizować tam życie! Myślę, że jest to możliwe, możliwe dlatego, że kocham Pański kraj, kocham jego mieszkańców, jego cierpienia i jego wielkość, a miłość – to moc i sojuszniczka Boża[14].

Suworin nie odpowiedział na list nieznanego mu niemieckiego literata. Zresztą także sam Rilke zrezygnował wkrótce z planów przeniesienia się do Rosji. Pod koniec sierpnia 1902 roku, pragnąc napisać książkę o Rodinie, Rilke na długi czas przenosi się do Paryża, i na tym kończy się nagle „rosyjski” okres jego życia. Jednak wewnętrzną więź z Rosją poeta zachowuje do końca swoich dni. W jego listach i rozmowach z przyjaciółmi stale pojawia się, zabarwiony nostalgią, temat Rosji. Uczęszcza na rosyjskie przedstawienia, rosyjskie wystawy, ogląda gościnne występy rosyjskich zespołów. Podczas swoich tułaczek po Europie Zachodniej stale spotyka się z Rosjanami – malarzami, pisarzami, artystami (wśród nich – z Gorkim, Buninem, Aleksandrem Benois i innymi).

W tych latach Rilke widzi się także dwukrotnie z Leonidem Pasternakiem; czas między spotkaniami wypełniają listy, przesyłane książki. (Zachowało się dziesięć listów Rilkego pisanych w latach 1899–1906 i jeden z 1926 roku[15]). Tematyka ich korespondencji pozostaje niezmienna: Rosja – „kraj-bajka”, jej język, literatura, sztuka. Wspominając swoje spotkanie z Rilkem i Klarą Westhoff w Rzymie w 1904 roku, malarz pisał: „Niezapomniane pozostaną godziny spędzone z nim na ożywionej rozmowie. Także tym razem najważniejszym tematem, oprócz sztuki, była ubóstwiana przez niego Rosja i literatura rosyjska, którą przestudiował nader gruntownie. Poraziło mnie, z jakim znawstwem i zapałem mówił o właściwościach i pięknie starorosyjskiej poezji, głównie o Słowie o pułku Igora[16], które przeczytał w oryginale”[17].

Od stycznia do sierpnia 1925 roku Rilke znowu mieszka w Paryżu. Z tym samym zamiłowaniem co dwadzieścia pięć lat temu interesuje się wszystkim, co rosyjskie[18], nawiązuje nowe znajomości, odnawia stare. Najprawdopodobniej, spoglądając na przebytą drogę, Rilke szczególnie głęboko odczuł, jak silny jest jego duchowy związek z Rosją, „krajem-bajką”. Wspomnienia poety o Rosji były w tych miesiącach na tyle silne, że „marzył [on nawet] o napisaniu o swoich rosyjskich podróżach”[19].

W grudniu 1925 roku w Europie Zachodniej głośnym echem odbił się jubileusz pięćdziesiątych urodzin Rilkego. Imię niemieckiego poety już wówczas było dla wielu ludzi symboliczne: ucieleśniający w widzialny sposób romantyczny ideał artysty-pustelnika, ukrywający się w średniowiecznej wieży przed światowymi wydarzeniami (rewolucjami i wojnami, nędzą i chaosem), Rilke postrzegany był jako żywe uosobienie samej poezji, kultury, prawdziwej twórczości. (Już w swoich pierwszych listach do niego wspominają o tym Boris Pasternak i Marina Cwietajewa). Upatrując w Rilkem, w jego osobowości i dziełach, kogoś, kogo można przeciwstawić „pozbawionej ducha” współczesności, ciągną do niego ludzie różnego wieku i różnych zawodów, bardzo niezadowoleni z moralnej sytuacji w świecie współczesnym.

Rilke nie jest ani zamówieniem naszych czasów, ani ich reprezentantem – jest ich przeciwwagą.

Wojny, rzezie, porozrzucane mięso niezgody – i Rilke.

Dzięki Rilkemu nasze czasy zostaną ziemi – odpuszczone.

Jako odwrotność naszych czasów, tzn. jako ich konieczność, tzn. jako odtrutka na nie, Rilke mógł się urodzić tylko w nich.

Na tym polega jego współczesność

– podkreślała Marina Cwietajewa[20]. O tym samym była także mowa w pierwszych linijkach jej pierwszego listu do Rilkego („Pańskie imię nie rymuje się ze współczesnością...”).

Wśród licznych gratulacji, które otrzymał Rilke w grudniu 1925 roku, był także pełen przejęcia list od Leonida Pasternaka z Berlina. Na pozdrowienia od swojego starego przyjaciela poeta odpowiedział listem z 14 marca 1926 roku, który stał się pośrednią przyczyną zawiązanej wkrótce korespondencji Rilkego z Borisem Pasternakiem i Mariną Cwietajewą.

(...)

„Nie żyję na swoich ustach, i ten, kto mnie całuje, omija mnie” – pisze Cwietajewa do Rilkego 22 sierpnia. „Nie pragnąć” – to jeden z lejtmotywów jej listów do niego. W listach tych, jak i generalnie w prozie epistolarnej Cwietajewej, dochodzi do owego dotykania nieistniejących pozornych rąk – stykania się „w słowie”, spotkania „w duchu”. Jednak dla Cwietajewej „spotkanie” takie nie jest grą wyobraźni, lecz niezaprzeczalną rzeczywistością, czynem, nie mniej rzeczywistym aniżeli żywy pocałunek. „Miłość żyje w słowach” – zapewnia ona Rilkego (list z 22 sierpnia). W tym samym liście tłumaczy mu, że oczekuje od niego tylko słowa – i niczego więcej. Oznacza to, że mówiąc do swojego adresata: „kocham cię”, Cwietajewa zamyka w tych słowach całe doświadczenie miłości, tworzy nową realność – realność „duszy”. Im gorętsza i bardziej zmysłowa staje się mowa Cwietajewej ze zwykłego, ogólnie przyjętego punktu widzenia, tym staje się idealniejsza z punktu widzenia poetyckiego.

Oto przed nami najczystszej wody wzniosły romantyzm z charakterystycznym dla niego rozumieniem miłości – do tego, co niedostępne, nierealne. Tego rodzaju dualizm zakłada niezmiennie, że to, co nie jest możliwe t u t a j, możliwe jest t a m. W jednym z listów Cwietajewej do poety rosyjskiego Anatolija Sztiejgiera czytamy (1936): „Niech Pan nie zapomina, że to, co wydaje się nam niemożliwością rzeczy – jest pierwszą oznaką jej naturalności, w innym – rozumie się samo przez się – świecie”[55]. Taki sam romantyczny rodowód posiada także Cwietajewowska idea „snu”.

„Sen” dla Cwietajewej – jest jednym ze sposobów ucieczki od rzeczywistości. (Nie przypadkiem dramat Calderona Życie snem cieszył się tak szczególnym uznaniem u niemieckich i rosyjskich symbolistów). „Sen” jest archetypem świata nadprzyrodzonego, w którym żyją i spotykają się „dusze”. Dlatego obcowanie „we śnie” było dla Cwietajewej pełniejsze i wyraźniejsze niż obcowanie na jawie. „Mój ulubiony rodzaj obcowania – pozaświatowy: sen: widzieć we śnie” – pisze do Pasternaka 19 listopada 1922 roku[56]. „Pragnę z Panem wyłącznie tego, wyłącznie takiego, w żaden sposób nie nazwanego, nie: snu na jawie, lecz snu – we śnie, wejść razem z Panem w sen – i tam żyć” – mówi w liście do Anatolija Sztiejgiera z 8 sierpnia 1936 roku[57].

Temat „snu”, zarysowany w liście Cwietajewej do Rilkego z 14 czerwca, zostaje następnie rozwinięty i osiąga swój punkt kulminacyjny w liście z 2 sierpnia. „Jeśli przyśnimy się komuś razem, to się spotkamy” – zapewnia Cwietajewa. „Mój kochany, zrób tak, żebym często widziała Cię we śnie – nie, źle: żyj w moim śnie” – prosi Rilkego w swoim „pośmiertnym” liście do niego (1 stycznia 1927 roku). Cwietajewa szczegółowo i wymownie opisywała swoje sny: za charakterystyczny przykład może posłużyć jej sen o Rilkem z listu do Pasternaka z 9 lutego 1927 roku.

Wszystko to świadczy, że listy Cwietajewej są zjawiskiem szczególnego rodzaju; nie należą one do tradycyjnej prozy epistolarnej. Obcowanie z ludźmi duchowo jej bliskimi wprawiało Cwietajewą w twórczy, nieomal ekstatyczny stan. Na łeb, na szyję rzucała się w nową przyjaźń, oddawała się jej bez reszty, wkładając w swoje listy całą charakterystyczną dla siebie namiętność, porywczość, całe swoje szaleństwo. W swojej korespondencji z Rilkem, Pasternakiem, Sztiejgierem i innymi Cwietajewa była przede wszystkim artystką i – tworzyła. Do ostatnich granic, niekiedy destrukcyjnie, poetyzowała swoje relacje z ludźmi, których na ogół nigdy nie widziała na oczy albo widziała jedynie parę razy. Każdemu listowi Cwietajewa nadawała artystyczny kształt, czyniła go dziełem, w którym otwierała „duszę”. Takie są wszystkie jej listy do Rilkego – specjalny, wykraczający poza tradycję gatunek, który można nazwać epistolarną liryką. (Zresztą listy Rilkego, tak jak i listy Borisa Pasternaka, także należą do najwyższej sztuki słowa).

Cwietajewa wielokrotnie podkreślała, że interesuje ją – życie, nie literatura[58]. Do literatury, pod którą nie wyczuwało się życia, „przyrody”, Cwietajewa odnosiła się z pogardą, uważała ją za estetyzm, ironicznie nazywała belles-lettres (zob. jej list do Rilkego z 12 maja). Od poezji jako takiej i od każdej poetyckiej linijki Cwietajewa wymagała „prawdy każdej danej chwili” (list do Rilkego z 22 sierpnia). Nie przypadkiem cała twórczość Cwietajewej ma biograficzne i „życiowe” podłoże: związana jest z rzeczywistymi faktami, wydarzeniami, przeżyciami. Bohaterami jej licznych wierszy, poematów – są realni ludzie. W innych przypadkach Cwietajewa wolała odwoływać się do mitologii, do legend i podań, to znaczy – do odwiecznych tematów. Także znaczna część prozy Cwietajewej odnosi się do ludzi, których pisarka znała osobiście (Briusow, Balmont, Andriej Bieły, Wołoszyn, Kuzmin, Sonieczka Gołlidej i inni), jednak jej wspomnienia w ogóle nie przypominają tradycyjnego pamiętnikarstwa. Biorąc za punkt wyjścia dwie–trzy charakterystyczne cechy, które zachowała w pamięci, Cwietajewa znowu powoływała do życia artystyczny obraz, za każdym razem tworząc od nowa osobowość swojego bohatera. Przekonana o tym, że „wyobraźnia rządzi światem”[59], z rzeczywistością obchodziła się dość swobodnie.

Rozdział I

(...)

A teraz czuję, jakbym narodził się na nowo. Z dwóch powodów. O pierwszym już mówiłem. Czyni mnie on oniemiałym z wdzięczności, i niezależnie od tego, jak wiele bym o tym napisał, i tak nie da się tego porównać z moimi uczuciami.

Niech mi Pan pozwoli powiedzieć także o drugim, tym bardziej że wydarzeń tych doświadczyłem jako powiązanych ze sobą i że rzecz dotyczy poetki, która kocha Pana nie mniej i n i e  i n a c z e j aniżeli ja, i która (jakkolwiek by tego nie rozumieć, wąsko czy szeroko) może być w tym samym stopniu co ja traktowana jako część Pańskiej poetyckiej historii, jej zasięgu i oddziaływania.

Tego samego dnia co wiadomość o Panu dotarł do mnie, tutejszymi, okrężnymi drogami, poemat, napisany tak szczerze i prawdziwie jak tutaj, w ZSRR, nikt z nas już pisać nie może. To był tego dnia drugi wstrząs. Autorką poematu jest Marina Cwietajewa, urodzona poetka, ogromny talent na miarę Desbordes-Valmore. Mieszka w Paryżu jako emigrantka. Chciałbym – och, proszę, proszę, niech mi Pan wybaczy moją zuchwałość i pozorną natarczywość – chciałbym, ośmieliłbym się życzyć sobie, ażeby jej udziałem stało się doświadczenie przypominające radość, którą ja sam odczuwać mogłem dzięki Panu. Wyobrażam sobie, czym byłaby dla niej Pańska książka, może Elegie duinejskie, znane mi tylko ze słyszenia, z Pańską dedykacją. Proszę, niech mi Pan wybaczy! Ale czy nie mogę, w złamanym świetle owej głębokiej i rozległej przypadkowości, w stanie owego radosnego oślepienia, wyobrazić sobie, że owo złamanie jest prawdziwe, że moja prośba może zostać spełniona i może być użyteczna? Dla kogo, po co? Tego nie mogę powiedzieć. Być może dla poety, który zamknięty jest w dziele i pod różnymi imionami wędruje przez wieki.

Nazywa się Marina Iwanowna Cwietajewa i mieszka w Paryżu: 19 dzielnica, 8 rue Rouvet[37].

Niech mi będzie wolno uważać spełnienie mojej prośby wobec Cwietajewej za Pańską odpowiedź, za sygnał, że także w przyszłości wolno mi będzie do Pana pisać. O bezpośredniej odpowiedzi nie śmiem nawet marzyć. Już i bez tego zabrałem Panu tyle czasu swoim przydługim listem, w którym roi się, jak mniemam, od błędów i absurdów. Kiedy go rozpoczynałem, myślałem wyłącznie o złożeniu Panu należnego hommage[38]. Objawienie, jakim Pan jest dla mnie i jakim na zawsze pozostanie, stanęło nagle przede mną, jak tylekroć w przeszłości. Zapomniałem, że uczucia tego rodzaju, które rozciągają się na lata, wieki, różne miejsca i sytuacje, nie mogą ulec nagłej próbie zebrania ich w jednym liście. I chwała Bogu, że zapomniałem. Inaczej nie napisałbym tych niedołężnych linijek. Chociaż leżą przede mną zapisane arkusze, których nigdy nie ośmielę się Panu wysłać z powodu ich wielosłowia i nieskromności. Leżą też dwa tomy wierszy[39], które, powodowany porywem chwili, zamierzałem wysłać Panu, by zapieczętować nimi namacalnie, niczym lakiem, ów list, nie wysyłam ich jednak z obawy, że mogłoby Panu kiedykolwiek przyjść do głowy przeczytać ową lakową pieczęć. Wszystko to jednak staje się zbędne, kiedy powie się to, co najważniejsze. Kocham Pana tak, jak pragnie – i powinna – być kochana poezja, jak rozwijająca się kultura sławi swoje najwyższe osiągnięcia, podziwia je i przeżywa. Kocham Pana i mogę być dumny z faktu, że nie pomniejsza Pana ani moja miłość, ani miłość mojego największego i najprawdopodobniej jedynego przyjaciela, Mariny, o której już wspominałem.

Gdyby także i mnie zechciał Pan uszczęśliwić swoim autografem, to proszę o posłużenie się tym samym adresem, adresem Cwietajewej. Nie można tu być pewnym przesyłek ze Szwajcarii.

Pański Boris Pasternak

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Wstęp

[1] Rilke ukończył pięćdziesiąt lat w grudniu 1925 roku (przyp. tłum.).

[2] M. Bachtin, Autor i bohater w działalności estetycznej, w: tenże, Estetyka twórczości słownej, przeł. D. Ulicka, oprac. przekładu i wstęp E. Czaplejewicz, Warszawa 1986, s. 233. Tutaj i dalej w nawiasach kwadratowych zaznaczone są wszystkie skróty i koniektury w cytowanym tekście, a także objaśnienia wydawców.

[3] Tytuł zbioru wierszy Borisa Pasternaka z 1917 roku (przyp. tłum.).

[4] W. Hulewicz, Gespräche mit R. M. Rilke, „Prager Presse”, 1924, 30. November (Beilage „Dichtung und Welt”).

[5] Л.О. Пастернак, Встречи с P.-M. Рильке, w: tenże, Записи разных лет, Мoskwa 1975, s. 146.

[6] O spotkaniach Rilkego z Tołstojem zob. К.M. Азадовский, Р. М. Рильке и Л. Н. Толстой, „Русская литература”, 1969, № 1, s. 129–51.

[7] Wspomnienia S.N. Szyl o Rilkem przechowywane są w Dziale Rękopisów Biblioteki Naukowej MGU im. M.W. Łomonosowa (f. S.N. Szyl, № 1004).

[8] R.M. Rilke, Briefe und Tagebücher aus der Frühzeit: 1899 bis 1902, Leipzig 1931, s. 12.

[9] List Rilkego do H.M. Woroniny z 28 maja/9 czerwca 1899 roku, Oxford Slavonic Papers, 1960, vol. 9, s. 156.

[10] Cyt. za: Rilke und Russland. Briefe, Erinnerungen, Gedichte, hrsg. K. Azadowski, Berlin–Weimar 1986, s. 113.

[11] B. Pasternak, List żelazny, w: tenże, Drogi napowietrzne i inne utwory, przeł. S. Pollak, Warszawa 1973, s. 375–77.

[12] Szczegółowiej o pobycie Rilkego w Rosji zob.: К. Азадовский, Л. Чертков, Русские встречи Рильке, w: Р.-М. Рильке, Ворпсведе. Огюст Роден. Письма. Стихи, Moskwa 1971, s. 357–85.

[13] Członków stowarzyszenia „Мир искyсства” założonego przez rosyjskich modernistów (przyp. tłum.).

[14] Cyt. za: Rilke und Russland, s. 341.

[15] Korespondencja Rilkego i L. Pasternaka została opublikowana w całości w książce Rilke und Russland.

[16] Słowo o pułku Igora, wielokrotnie tłumaczone na polski, znane jest głównie w wersji Juliana Tuwima jako Słowo o wyprawie Igora (przyp. tłum.).

[17] Л.О. Пастернак, Встречи с Р.-М. Рильке, s. 150.

[18] „Podczas miesięcy swojego pobytu w Paryżu Rilke z ogromną przyjemnością czytał Państwa Gołowiewów Szczedrina, którego francuskie tłumaczenie mu dostarczyłem. Jednocześnie przeczytał kilka utworów Iwana Bunina, z którym poznał się osobiście” – wspominał francuski pisarz M. Betz (M. Betz, Rilke vivant, Paris 1937, s. 152). Z utworów Bunina Rilke znał opowiadanie Miłość Mitii (zob. H. Сапаров, Р. М. Рильке о повести И. А. Бунина «Митина любовь», „Вопросы литературы”, 1966, № 9, s. 247–49).

[19] M. Betz, Rilke vivant, s. 148.

[20] M.И. Цветаева, Поэт и время, w: taż, Избранная проза в двух томах, 1917-1937, New York 1979, t. 1, s. 378 (dalej: Избранная проза).

[55] М. Цветаева, Письма к А. Штейгеру, „Опыты”, New York 1955, № 5, s. 47.

[56] Warto zwrócić uwagę na rozwinięte w tym samym liście zestawienie „snu” i „korespondencji”: „List jako pewien rodzaj pozaświatowego obcowania jest mniej doskonały niż sen, ale rządzi się tymi samymi prawami. Ani jeden, ani drugi – nie są na zamówienie: śpi się i pisze się nie wtedy, kiedy m y tego chcemy, lecz kiedy chce się: listowi – być napisanym, snowi – być zobaczonym”. Na tym samym temacie „snu” i „listu” opiera się poemat С моря, którego fragmenty przytoczone będą w dalszej części książki.

[57] М. Цветаева, Письма к А. Штейгеру, s. 59.

[58] М. И. Цветаева, Избранные произведения, s. 303.

[59] Słowa Napoleona, które posłużyły jako motto do jednego z rozdziałów zbioru „Вечерний альбом”.

[37] 8 rue Rouvet – adres Czernowów, u których Cwietajewa mieszkała z dziećmi po swoim wyjeździe z Pragi w listopadzie 1925 roku do końca kwietnia 1926 roku, kiedy to wyjechała do Wandei.

[38] Hołd (fr.) (przyp. tłum.).

[39] Chodzi o Życie – moją siostrę i Tematy i wariacje powstałe w latach 1917–1918, a wydane w 1922 i 1923 roku w Moskwie i Berlinie.