Edytorial

PREZENTACJE

Rafał Tichy,
Ostateczne ubóstwo. Historia i historiozofia średniowiecznych spirytuałów

Piotr Olivi,
Wykład reguły braci mniejszych

Piotr Olivi,
Komentarz do Księgi Apokalipsy

Piotr Olivi,
O czytaniu ksiąg filozofów

Piotr Olivi,
List do brata R.

Piotr Olivi,
List do synów Karola II Neapolitańskiego

Anioł Clareno,
Kronika, czyli historia siedmiu utrapień zakonu braci mniejszych

ESEJE

Odkrywanie spirytuałów.
Z Sylvainem Pironem rozmawia Rafał Tichy

Sylvain Piron,
Doświadczenie podmiotowe według Piotra Oliviego

Luca Parisoli,
Wkład szkoły franciszkańskiej w narodziny pojęcia wolności politycznej. Dane wyjściowe u Piotra Oliviego

Mateusz Stróżyński,
Mistyka ubóstwa św. Anieli z Foligno i franciszkańscy spirytuałowie

Józef Majewski,
Od potępienia do wspólnej modlitwy? Jakich relacji między religiami potrzebuje cywilizacja Zachodu

LITERATURA

Antoni Libera, Paul Celan,
Fuga śmierci. Od tłumacza

Paul Celan,
Fuga śmierci.
Przekład Stanisława Jerzego Leca

Paul Celan,
Fuga śmierci.
Przekład Antoniego Libery

Emil Cioran,
Spotkania z Paulem Celanem

ARCHIWUM FILOZOFII POLSKIEJ

Jerzy Ziemacki,
Odkrycie jaźni a powstawanie gatunków

Wincenty Lutosławski,
Darwin i Słowacki

RECENZJE I POLEMIKI

Marek Blaszke,
Voltaire na tropach ducha dziejów

Summary

Noty o autorach

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”

Przypisy

Karta redakcyjna

Jacob Taubes w jednym ze swoich esejów wyznał rzecz, która z perspektywy filozofii klasycznej wydaje się niedorzeczna: „Do dzisiaj jestem nastawiony sceptycznie wobec każdej filozofii, która nie odnosi się konkretnie do historii. Bez historii nie da się zweryfikować nawet najbardziej abstrakcyjnych zasad metafizyki. Również jako profesora filozofii interesuje mnie wyłącznie historia”. Filozofów greckich zaś, skupionych na kontemplacji tego, co w świecie niezmienne: logosu, idei, formy, historia interesowała najmniej; mniej, jak podkreślił Arystoteles, niż poezja. Co kryje się za tą radykalną różnicą zainteresowań? Sam Taubes wskazywał to wyraźnie: „nowe pojęcie czasu i nowe doświadczenie historii” zrodzone w łonie objawienia judeo-chrześcijańskiego.

Inaczej bowiem niż w archaicznej myśli religijnej, wedle której to, co boskie, objawia się przede wszystkim w kosmosie i jego cyklicznych przemianach, teogonia ukazana w Biblii dokonuje się przede wszystkim w historii, która staje się miejscem spotkania człowieka z Bogiem. Doniosłość tej zmiany wydobyli Ojcowie Kościoła, konfrontując swoje klasyczne wykształcenie z biblijną wizją świata. Augustyn ogłasza więc w Państwie Bożym, pierwszej historiozofii Zachodu, że „koła wiecznego powrotu zostały rozerwane” przez niepowtarzalność wydarzeń zbawczych, a Maksym Wyznawca podkreśla, że w takim razie „istnieje moc duchowa historii”. Taka perspektywa oddziaływała zaś nie tylko na ich teologię, lecz także na ich antropologię i metafizykę, wciąż oparte na zasadach filozofii klasycznej: wpisanie stworzenia w proces przemian sięgający samej jego istoty stawiało pod znakiem zapytania niezmienność form i natur, a ukierunkowanie na eschaton zmieniało rozumienie doskonalenia się. Przez całe średniowiecze dwa paradygmaty: kosmologiczny, tworzący hierarchiczną drabinę bytów, i historyczny, wpisujący stworzenie w horyzontalny proces przemian, pozostawały w ciągłym twórczym napięciu, prowadząc do coraz głębszych przewartościowań w obrębie metafizyki. Jednak wraz ze scholastycznym odkryciem arystotelizmu kategorie kosmologiczne zaczęły w filozofii dominować, a teologia zatraciła zdolność tłumaczenia dziejów. Tak porzucona idea historii jako miejsca spełnienia się człowieka została z kolei podjęta i rozwinięta w nowożytnych historiozofiach Woltera, Comte’a, Marksa, programowo niechrześcijańskich, gloryfikujących postęp naukowy i społeczny.

W XX wieku na nowo przypomniano sobie, kto i dlaczego ogłosił, że koła wiecznego powrotu zostały rozerwane. Po katastrofach dziejowych nikt już nie chciał szukać odpowiedzi na pytanie o sens dziejów w świeckich historiozofiach, postrzeganych jako winne upiornych projektów społecznych, które do tych katastrof doprowadziły. Wtedy też z całą wyrazistością dostrzeżono kryjącego się za nimi „karła teologii” (metafory tej użył Walter Benjamin, zauważając, że teologia jest karłem, który z ukrycia porusza pionkami na szachownicy nowożytnych i współczesnych sporów ideowych), czyli ów paradygmat, w oparciu o który Comte czy Marks postrzegali historię inaczej, niż to robili Grecy. Dostrzeżenie tego karła dawało i daje do dziś dwie możliwości postępowania. Można próbować go ostatecznie zdemaskować i pozbawić mocy. Wzywał do tego już pod koniec XIX wieku Nietzsche, sięgając do przedchrześcijańskiej idei wiecznego powrotu; z kolei Eliade uważał, że w religiach należy na nowo przyjąć archaiczny model kosmocentryczny i tym samym wyzwolić się z „terroru historii”. Druga możliwość polega natomiast na przywróceniu karłowi właściwych rozmiarów i przyznaniu należnej mu roli, jak robili to Taubes czy Bierdiajew. Aby to uczynić, trzeba przemyśleć do końca teologię, antropologię i metafizykę w oparciu o judeo-chrześcijańską wizję dziejów.

Pięć lat temu „Kronos” opublikował pierwsze polskie tłumaczenie pism Joachima z Fiore, najwybitniejszego średniowiecznego historiozofa. W tym numerze „Kronosa” publikujemy dzieła franciszkańskich spirytuałów, ideowych spadkobierców Joachima. Spirytuałowie, podejmując fundamentalne wymiary jego historiozofii, połączyli je ze swoim franciszkańskim doświadczeniem radykalnego ubóstwa i nadali im nowy, pogłębiony wymiar. Odkrywanie dziś ich idei pozwala na zetknięcie się z jedną z najważniejszych w myśli zachodniej prób wydobycia „duchowej mocy historii”. Prób, bez których podejmowania Taubes nie wyobrażał sobie uprawiania filozofii.

Rafał Tichy

Redaktor Numeru

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”, który poświęcony będzie religijności Rilkego oraz jego związkom z nietzscheanizmem:

• Fryderyk Nietzsche, Dzieciństwo narodów

• Fryderyk Nietzsche, Z mojego życia

• Fryderyk Nietzsche, List do przyjaciela

• Fryderyk Nietzsche, Wolna wola

• Fryderyk Nietzsche, O chrześcijaństwie

• Fryderyk Nietzsche, O życiu Jezusa

• Fryderyk Nietzsche, Rozmyślania o chrześcijaństwie

• Fryderyk Nietzsche, Zapiski o historii

• Fryderyk Nietzsche, Styl w pismach filozoficznych

• Fryderyk Nietzsche, O etyce

• Rainer Maria Rilke, Miłość Marii Magdaleny

• Rainer Maria Rilke, Hiszpańska tancerka

• Manfred Frank, Orfeusz Rilkego

Nr 4 (51)/2019

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR HERBICH, RAFAŁ KUCZYŃSKI, IZABELA MICHALSKA, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI, MATEUSZ WERNER

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Recenzenci numeru:
TOMASZ MRÓZ
MIKOŁAJ OLSZEWSKI

Okładka:
LAURA MAKABRESCU

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW
MARIAN SKRZYPEK, IFiS PAN

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Publikacja dotowana ze środków badań statutowych Instytutu Filozofii UW

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.