© Copyright by Anna Bugnon-Rosset

Anna Magdalena Fenby Taylor

Wojciech Patrick Szatkowski

Ewa Maria McSperrin

Marek Stanisław Szatkowski

© Copyright for the Polish edition

by Instytut Wydawniczy Pax

Warszawa 2014

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Projekt okładki

Studio Karandasz

Redakcja techniczna

Adam Wieczorek

Korekta

Zespół

Konwersja do EPUB/MOBI

InkPad.pl

ISBN 978-83-211-2060-7

INSTYTUT WYDAWNICZY PAX, WARSZAWA 2022

00-519 Warszawa, ul. Wspólna 25

e-mail: iwpax@civitaschristiana.pl

księgarnia internetowa: www.iwpax.pl

Wydanie III

IWPAX

Część I

Rozdział I
Dom nieobecnego

Był początek października 1848 roku. Sadownik Dawidek opuścił ogród, załadowawszy na wóz swoje narzędzia, drabiny, rozebraną budę, puste kosze, żonę Ruchlę, pięcioro kędzierzawych dzieci i chudego złego psa. Gdy stary kamerdyner Józef oznajmił tę wiadomość dziedziczce, pani Aniela narzuciła na siebie sznelkowy szal i poszła przejść się po sadzie, w którym nie była od paru miesięcy.

Absencji tej nie powodowała niechęć do sadownika. Owszem, Żyd był sposobny – protegowany Lejby, generalnego dostawcy i faktora dworu. Co przyszłoby z sadu, gdyby rokrocznie Dawidek nie brał go w arendę? Jedyną przyczyną, dla której dziedziczka omijała sad, kiedy Żyd w nim gospodarzył, była jej wrodzona nieśmiałość. Chudy zły pies ujadał na nią zawzięcie i bała się go, choć był uwiązany do drzewa. Brudne dzieciaki zbiegały się do niej. Kiedyś nieopatrznie dała im błękitny papier z resztkami słodkiego miału, stanowiący opakowanie głowy cukrowej, i od tego czasu nie mogła się pozbyć ich milczącej asysty. Za dziećmi ciągnęła Ruchla, wiecznie narzekająca, pełna współczucia dla dziedziczki, że taka jeszcze młoda, taka przystojna, a pana zabrali... Na koniec pojawiał się sam Dawidek i trąc oczy łzawiące wśród czerwonych powiek ubolewał nad swoją dolą nieszczęsną. Na co jemu było brać ten sad? Z przyjaźni to zrobił, żeby pani dziedziczce dogodzić, i wyszło jemu na stratę... Wielką stratę... Ten sad, czy to jest sad? Same stare drzewa. Kwitnąć kwitł, a potem wszystko obleciało. On, Dawidek, dołożył ze swego, bardzo dużo dołożył. Może by jaśnie dziedziczka dorzuciła Dawidkowi choć korczyk pszenicy...

W tym momencie podchodził ogrodnik, przyglądający się z dala rozmowie, i nazywał Dawidka złodziejem.

– Niech pani dziedziczka nie wierzy! Cygani jucha. Tyle się pieniędzy nabrał za jabłka w tym roku, co w żadnym.

– Auf meine mues! – wykrzykiwał Dawid oburzony, a pani Aniela odchodziła spiesznie, nie czując się na siłach rozsądzać, kto ma słuszność. Dlatego, chociaż lubiła ten sad, przez nieboszczyka teścia zakładany przed laty, nie była tutaj od paru miesięcy.

Teraz, spokojna, że nikt do niej nie podejdzie, chodziła po uliczkach, obsadzonych krzakami porzeczek i agrestu, z bólem konstatując szkody, jakie co roku zostawiał sadownik w postaci połamanych gałęzi, a nawet młodych drzewek, i trapiąca ją melancholia wzrastała.

Z Kurnatowskich Aniela Gałczyńska była drobna, szczupła; jasne włosy wysuwały się spod stroiku obszytego wdowią szlarką. Ciemna długa suknia zgarniała z szelestem opadłe liście, zalegające już ścieżkę. Twarz kobiety, przedwcześnie na wzór tych liści przywiędła, zachowała ślady dawniejszej urody. Musiała być kiedyś śliczna i zaprawdę nie stworzona do losu, jaki stał się jej udziałem.

W swym utrapieniu nie była odosobniona. Społeczny status pani Anieli zdarzał się często w Polsce, niezależnie od stanowiska i zamożności rodziny. Była żoną zesłańca. Okrutna dola, gorsza od wdowieństwa. Śmierć towarzysza przecina życie na dwoje, pokrywa serce i myśl żałobą, ale ta żałoba mija. Po dwóch, trzech latach rodzina i krewni nalegają, by wdowa zdjęła czarne szaty. Dość już uczciła pamięć nieboszczyka. Niech teraz myśli o nowym małżeństwie, niech szuka zacnego opiekuna dla dzieci i majątku. I rozgrzeszona tymi radami kobieta rozpoczyna życie na nowo. Lecz być wdową i nie wdową, czekać dozgonnie na tego, co nigdy nie wróci, oczekiwać wiadomości, które nigdy nie nadchodzą, modlić się nie wiedząc, czy słać do Boga pacierze za żywego, czy za umarłego, podejmować obowiązki mężowskie, biorąc na barki ciężar gospodarstwa, interesów – to niewymownie bolesne.

Zdarzały się kobiety, których to nie przerażało. Odziane na wpół po męsku, w jałowiczych butach, w kożuszku ściągniętym w pasie rzemieniem, ujeżdżały konno po polach, pilnując osobiście poczynań ekonoma czy pisarza. Same odmierzały ordynarię służbie i wydzielały fornalom obrok dla koni. Nieraz się zdarzało, że zawiadywane przez nie gospodarstwa stały lepiej niż za rządów nieobecnego właściciela. I choć mężczyźni wyśmiewali pod wąsem owe hic mulier-baby, wzbudzały one powszechny szacunek.

Niestety, pani Aniela nie miała w sobie ni źdźbła podobieństwa do herod-baby. Przeciwnie. Łagodna i lękliwa jak jagnię, nie znosiła wyzwisk, łajań, prawie na równi ze strzałami, których się panicznie bała. Wolała zamykać oczy na niewątpliwe nadużycia gorzelanego i ekonoma niż występować do walki o swoje. Gdyby nie zacni sąsiedzi, przyjaciele Gałczyńskiego, samorzutnie opiekujący się majątkiem, Siąszyce byłyby dawno stopniały. Pani Aniela zdawała sobie z tego sprawę i czuła się winna wobec dzieci. Nie dziw więc, że duszę jej zalewała melancholia.

Dzieci... To słowo mile brzmi. Pozwala domyślać się synów, którzy niebawem zajmą miejsce ojca. Ponownie trzeba powiedzieć: niestety! Aniela Gałczyńska była matką sześciu córek. Sześciu: Róża, Zofia, Cecylia, Aniela, Jadwiga, Józefa. Sześć.

Przed zesłaniem męża nie przejmowała się tą obfitością. Zawsze pogodny i niefrasobliwy Woś zapewniał, że chętnie ujrzy choćby dwanaście dziewczynek. Kiedyś Niemojowski, sąsiad i facecjonista, ujrzawszy na ganku gromadkę maleńkich panienek, wykrzyknął do gospodarza: „Bój się Boga! I ty myślisz to wszystko chować?” Woś śmiał się do łez, a spoważniawszy zapewnił, że Siąszyce podołają wianom. Lecz teraz Wosia nie było.

Pchając stopą zwiędłe liście, pani Aniela wspominała znane francuskie powiedzenie, według którego matka jedynaczki jest dumna; matka dwóch córek – uprzejma; matka trzech córek – niespokojna; matka czterech córek tamuje ruch na ulicach; matka pięciu córek jest zdolna do zbrodni.

„...Ale ja mam ich sześć – myślała nieboga. – Więcej niż kalamburzyści przewidzieli. Mój casus jest bez rejestru...”.

Wesołe parsknięcie dolatujące z wysoka przerwało te smutne rozmysły. Pani Aniela cofnęła się o krok przerażona, spojrzała w górę i załamała ręce.

– Sophie! – jęknęła. – Sophie! Co ty wyrabiasz?

– Już schodzę, proszę mamci! – odpowiedziano z drzewa. Po chwili przed oczami zgorszonej dziedziczki zawirowały długie cienkie nogi, para stóp klasnęła sprężyście o ziemię i druga z kolei panna Gałczyńska stanęła na ścieżce, przewyższając matkę o głowę.

– Sophie! – biadała ta ostatnia. – Zabijesz się kiedy!

– Proszę mamci, niech się mamcia nie boi.

– Co by panna Apolonia powiedziała?

– Oj, na pewno dostałaby spazmów, ale się nie dowie. Ona teraz męczy Cesię, a ja już lekcję wydałam.

Wbrew tej pewności od dworu rozległo się gniewne wołanie:

– Sophie! Sophie! Gdzie jesteś?

– Oho, Poliniusz się złości! – stwierdził podlotek, kierując się bez pośpiechu ku domowi.

Aniela została sama i znów myślała o córkach. Zofia była przedmiotem dodatkowej troski. Żywość tej dziewczyny, jej hardość i samowola, jej zapowiadająca się uroda, wróżyły wiele kłopotów. Inaczej z najstarszą, Rozalką, pociechą matki, babki i wychowawczyni. To dziewczątko zawsze taktowne, ślicznie ułożone, było wzorem, słusznie stawianym za przykład „kozakowi”, czyli Zofii. Z kolei krzepiąca była myśl o trzeciej córce. Wprawdzie Cesia przenosiła nad wszystko czytanie powieści i kochała psy. Gdy wyszła z domu, wszystkie kundle zbiegały się ku niej. Nawet stary Sułtan, niegdyś ulubieniec pana domu, teraz zreumatyzowany, mrukliwy, drzemiący całe dnie na swym legowisku w oborze – dla Cesi robił wyjątek i towarzyszył jej na przechadzce. Jamnik Jagulek, kąśliwy i zły, nie odstępował jej na krok. Przeraźliwym wyciem, ilekroć drzwi odgrodziły go od Cesi, wywalczył sobie przywilej znajdowania się w salonie, w jadalni, w sypialni – wszędzie, gdzie była jego pani. Mimo to z Cesią nie powinno być kłopotu. Przyszły epuzer otrzyma wprawdzie kiepską gospodynię, ale anioła dobroci. Czwarta z rzędu, Anielka, tęga, biała i różowa dziewczyna, była... jakby tu powiedzieć... Panna Apolonia określała ją wyszukanie: „une innocente”, a służące prostacko: „przygłupia”. Umysł Anielki zatrzymał się na poziomie kilkuletniego dziecka. Powiadano, że w czasie jej niemowlęctwa, gdy Wojciech Gałczyński z żoną pojechali na wojaż, mamka małej, chcąc zapewnić sobie spokojne noce, poiła niemowlę odwarem z makówek – lecz dowodów na to nie było. Każda przyzwoita rodzina w razie nienormalności jednego z jej członków szukała przyczyny z zewnątrz. A to przodek brał udział w zabójstwie świętego Stanisława i kara za zbrodnie odezwała się po wiekach, a to Cyganka przeklęła...

Anielka nie czuła swojego upośledzenia. Z zapałem hodowała drób i gołębie. Wszystko, czego nie rozumiała, przyjmowała wybuchami śmiechu i klaskaniem w dłonie. Z trudem nauczono ją sylabizować i kreślić koślawe litery. Na tym jednak zakończyła się nauka.

Co do dziesięcioletniej Jadwisi i ośmioletniej Józi – były to jeszcze dzieci, pozostające pod opieką bońci Klary. Lecz Aniela wiedziała z doświadczenia, że proces przekształcania się dzieci w dorastające panienki jest niewiarygodnie szybki. Tylko patrzeć, gdy i one będą zagadnieniem. Ach, gdyby Woś był!

Przed trzema laty mówiono wiele o amnestii. Do Siąszyc przyjechał isprawnik poinformować dziedziczkę o możliwości powrotu zesłańca. Był uprzejmy i dziesięciorublową asygnatę przyjął łaskawie, jako rzecz należną. Zapytany, od czego zwolnienie „pomieszczyka” zależy, objaśnił, że od zachowania. Buntownicy, hardzi, nieposłuszni z amnestii nie skorzystają.

Po tej wizycie Aniela żyła przez pół roku jak w gorączce. Zrywała się na nogi za lada turkotem, szczekanie psów przyprawiało ją o palpitację. Daremne oczekiwanie, bo mąż nie powrócił i przestano go wyglądać.

Październikowy zmierzch osnuwał ziemię, kiedy dziedziczka zawróciła ku dworowi. Na ganku spotkał ją służący Józef meldując, że podwieczorek na stole. Pani starsza kazała podać w saloniku, bo tam cieplej niż w jadalni. Pani starsza i panna nauczycielka czekają na panią dziedziczkę.

Aniela przyśpieszyła kroku. Na prawo z jadalni dolatywały wesołe głosy dziewczynek przerywane bezsilnymi „Voyons, voyons” bońci. Młoda czereda jadała podwieczorek osobno, na czym nie traciła, gdyż Sznajdzia, gospodyni, podrzucała ulubienicom nadprogramowe przysmaki. Właściwe miano gospodyni było Frau Schneider, lecz rzadko go używano. Piastowała swe obowiązki w Siąszycach od dnia ślubu Anieli z Wojciechem. Uczciwa, pracowita, oddana, dzieliła każdą radość czy zmartwienie domu. Mimo osiemnastu lat spędzonych tutaj poprawna polska wymowa sprawiała jej wiele trudności, a starsze dziewczynki rade wspominały czasy, kiedy Sznajdzia dziwiła się polskiej mowie, że taka zabawna. Na przykład: „sznyk” – znaczy „Schnee ist da”, zaś „sznyk, sznyk” – „Schnee ist weg”. Znakomite jej ciasta słynęły w całym Kaliskiem. Darmo jednak panie sąsiadki dopraszały się recepty. Sznajdzia zazdrośnie kryła swe sekrety.

Wielki salon o jesionowych meblach, krytych czarną włosiennicą, o ścianach ozdobionych sztychami z Napoleonem oraz szeregiem kolorowych litografii, przedstawiających dzieje Pawła i Wirginii, był nie używany i nie opalany od wyjazdu pana domu. W przylegającym doń małym saloniku, do którego pani Aniela weszła zawstydzona opóźnieniem, stały meble mahoniowe z lirami w oparciu krzeseł. Nad kanapą wisiał portret Anieli w stroju balowym, dobrego pędzla. Zalotny uśmiech, spadziste ramiona, wysoka koafiura z piór, loków, sztywnej kokardy i złotego sznura. Ta samaż to kobieta? Aniela pierwsza gotowa była wątpić.

– Jesteś, kochanko – powitała ją ciotka Melania. – Byłyśmy już niespokojne. Niech no Józef przysunie parawan. Od salonu ciągnie jak ze dworu. Ach, te kurandery!

Ciotka Melania była zażywną staruszką łatwego usposobienia. Życie jej wypełniały kulinarne narady ze Sznajdzią, oczekiwanie na mariaże wnuczek, stawianie pasjansów, a we wtorki i piątki – kabały.

Siedząca obok niej panna Apolonia Koszutska milczeniem wyrażała dezaprobatę dla niepunktualności lękliwej pracodawczyni. Wyprostowana i sztywna, usta miała wąskie, rysy twarzy surowe, jak przystało osobie, w nieobecności gospodarza rządzącej tym domem kobiet.

Panna Koszutska, familiantka dość zamożna, znacznie starsza od Anieli, nie była postacią przeciętną. Dziewczęce lata spędziła w kole arystokracji francuskiej mieszkającej w Polsce. Ci emigranci w drugim pokoleniu nie odstąpili od rojalistycznych przekonań swych ojców i dziadów. Nienawidzili porewolucyjnej rzeczywistości francuskiej i gardzili nią. Znakomity kaznodzieja, abbé Dumier, pouczał młodą panienkę, że ład uświęcony przez Boga, utrwalany wiekami chwalebnej przeszłości, zniszczyły potwory wspomagane przez obałamucony plebs. Zły przykład jest zaraźliwy, ogarnie po kolei wszystkie państwa, jeżeli w porę nie postawi się tamy zarazie. W pojęciu abbé Dumier tamą miała być religia. W opinii świeckich kierowników duchowych młodej Apolonii religia była nawykiem zbawiennym, godnym pielęgnacji, lecz tylko ze względu na gmin. Dla warstw oświeconych najdoskonalszym środkiem, konserwującym stary ład, było staranne wychowanie. Formy zewnętrzne z zadziwiającą siłą działają na wewnętrzne dyspozycje umysłu. Bon ton, savoir vivre, tradycja rycerska – to najskuteczniejsza zbroja przed szkodliwym nowinkarstwem.

Apolonia Koszutska przejęła powyższe zasady odpowiadające jej wrodzonej pedanterii. Nie miała jeszcze osiemnastu lat, gdy spotkało ją nieszczęście: narzeczony, pan Tytus Baliński, poległ pod Lipskiem. Apolonia przywdziała żałobę i ślubowała zmarłemu wierność aż do śmierci.

Tej przysięgi dotrzymała. Wprawdzie w trzydzieści lat później nie pamiętała, jak Tytus Baliński wyglądał, niemniej wystarczyło wymienić to imię, by w oczach starej panny zabłysły zdyscyplinowane, automatyczne łzy.

Niegdyś, gdy pomiędzy nią i światem wzrósł mur dobrowolnie wzniesiony, a normalnego w takiej sytuacji powołania zakonnego brakło – młoda, inteligentna dziewczyna jęła rozmyślać, co uczynić z życiem.

Na równi z panią Klementyną z Tańskich Hoffmanową Apolonia doceniała zapoznaną rolę społeczną kobiety. Mężczyzna – jej zdaniem – miał mniejsze znaczenie, wiadomo bowiem, że w Polsce szlachcic długo nie pożyje. Byle zostawił pamięć mężnego patrioty, to i dosyć. Natomiast niewiasta, wychowująca przyszłe pokolenia... Apolonia poczuła wokację wychowawczą. Wspomniana pedanteria, skłonności despotyczne, przemyślany program – podsycały te pragnienia. Marzyła o utworzeniu instytutu dla panien, lecz warunki polityczne przekreślały to marzenie. Musiała się zadowalać wpajaniem wykwintnych manier dorastającym herytierom i na tym polu osiągnęła pewną sławę, lecz to jej nie wystarczało. Wiadomość o zesłaniu Wojciecha Gałczyńskiego i jego sześciu córkach, zostających pod opieką nieporadnej matki, poczytała za wiadomość szczęśliwą. Wprawdzie dziewczynki były jeszcze małe, lecz nigdy nie jest za wcześnie rozpoczynać edukację. Panna Koszutska zaofiarowała się sama jako wychowawczyni, co Aniela Gałczyńska przyjęła za zrządzenie Opatrzności, zdejmujące z niej ciężar nad siły. Apolonia Koszutska zamieszkała na stałe w Siąszycach. Wprędce stała się wyrocznią nie tylko dla dzieci, ich matki i babci, lecz dla całej okolicy.

Sumienna i odpowiedzialna, podjęte obowiązki spełniała wzorowo. Uczyła starsze dziewczynki literatury francuskiej i historii Francji (w myśl własnych poglądów naświetlanej), nieco literatury polskiej, historii Polski według książeczki księżnej Czartoryskiej „Pielgrzym z Dobromilu” oraz „Śpiewów historycznych” Niemcewicza, ortografii obu języków, stylizacji listów, lektury, deklamacji, śpiewu, muzyki, ułożenia. Naukę łączyła z nieubłaganą tresurą. Tresura winna była wejść w krew, przeniknąć świadomość i utworzyć ową zbroję strzegącą przed złymi prądami.

Kawę wypito w milczeniu. Niezadowolenie nauczycielki ciążyło obu paniom. Aniela powitała z ulgą wkroczenie dziewczynek dziękujących mamci, babci i pannie Apolonii za podwieczorek. Mistrzyni ogarnęła chłodnym spojrzeniem swe wychowanki i zawyrokowała:

– Będziemy teraz ćwiczyły entrée.

Niepoprawna Zofia manifestacyjnie jęknęła, Cesia posmutniała. Liczyła, że do kolacji będzie mogła czytać cudowną, przepiękną powieść „Hrabia Monte Christo”. Tylko zawsze przykładna Rozalka zapewniła grzecznie:

– Doskonale, proszę pani.

– Mademoiselle – dysponowała Apolonia – proszę zabrać Anielkę i dzieci, będą przeszkadzać. Cécile! Wyrzuć tego psa.

– On będzie okropnie wył...

– Daj go mnie – pośpieszyła z pomocą matka. – Wezmę go na kolana.

Ciotka Melania z zaciekawieniem podniosła do oczu lorgnon czekając na przedstawienie. W pannie Apolonii obudził się duch wodzowski. Ustawiała swe karne szeregi. Entrée – wkroczenie młodej panny na salę pełną obcych ludzi – traktowała jako sprawę poważną i wymagającą studiów. Jakże często – mawiała – zalety umysłu i powierzchowności mijają niespotrzeżone z powodu chybionego entrée!

Według obowiązujących kanonów panna, gotująca się do wejścia na salę, winna była tuż przed progiem przystanąć na moment i w ciągu ćwierci minuty wykonać szereg precyzyjnych ruchów w ustalonej kolejności. A więc: uszczypnąć końce uszu, by poróżowiały, klapnąć się tęgo w policzki, żeby wywołać rumieniec, wznieść ręce do góry i potrząsnąć dłońmi, by krew odpłynęła z palców, złożyć ręce pod piersiami „w małdrzyk”, na koniec szepnąć wyraźnie „pom” – i zatrzymując wargi w pozycji wymaganej przez to słowo, wpłynąć jak łabędź na salę, głowę mając wzniesioną, a oczy skromnie spuszczone. Potem następowały dygi przed każdą starszą osobą, głębsze lub pobieżne w zależnośc i od hierarchii. Całość wymagała nie lada wprawy i umiejętności.

Najpoprawniej wykonywała ćwiczenia Rozalka – najpiękniej Zofia (jeśli jej się chciało); Cesi przeszkadzał Jagulek, którego Aniela puściła, gdyż warczał na nią (warczał na wszystko, co nie było Cesią), a wznoszenie rąk, plaskanie w policzki brał jako zapowiedź zabawy.

Po wielokrotnych powtórkach ćwiczono sortie, też ważne, ale łatwiejsze. Poprawne sortie wymagało opuszczenia sali tym samym skromnym, a pełnym godności krokiem; ujmując klamkę panna obracała się z wdzięcznym uśmiechem ku pozostałym, wykonując głęboki dyg pod adresem pani domu.

Teraz nastąpiła deklamacja. Zofia, stojąc pośrodku pokoju, recytowała z przejęciem:

Od dworaków opuszczona, Helena w stroju niedbałym...

W połowie pieśni wszedł Józef, anonsując kolację.

– Oddal Goworka! – żądała patetycznie deklamująca, lecz starsze panie powstały.

– Ach, ta Polińcia – wzdychała Cesia w ucho starszej siostry – chyba umyślnie kazała nam ćwiczyć, żebym nie czytała „Hrabiego Monte Christo”!

Po wieczerzy młoda trzódka, wykonawszy sprawnie ceremoniał całowania rąk i życzeń dobrej nocy, wycofała się do dwóch sypialni pod opieką mademoiselle. W saloniku pani Melania wróciła do pasjansa, pani Aniela do kibicowania, panna Apolonia czytała ostatnią powieść pana Sue, znacząc ołówkiem ustępy nieodpowiednie dla panien. Jeżeli rzeczonych ustępów wypadało zbyt wiele, chowała książkę pod klucz. Jeżeli nie przenosiły jednej trzeciej tekstu, wystrzygała zaznaczone miejsca nożyczkami. Ponieważ czyniła tak nie z chęci dokuczenia wychowankom, lecz z uwagi na ich dobro, zakładała wycięte strony karteczką informującą krótko o przebiegu akcji. Czasem pani Aniela wypominała nieśmiało niszczenie książek, na co wyrocznia odpowiadała stanowczo, że należyta edukacja jest ważniejsza niźli książki. Dziewczęta mają prawo pożądać strawy duchowej, musi być ona jednak starannie przesiana.

Józef wszedł objaśnić knoty świec, na których narosły grzyby. Ciotka Melania ziewając zgarnęła karty. Zły dzień dzisiaj. Pasjans nie wyszedł ani razu.

– Przy ćwiczeniu entrée zamiast „pom” można też powiedzieć „ciup”. Na jedno wychodzi.

– Pani hrabina de La Tour Boussac zalecała mówić „pom”.

– Francuzka, skąd mogłaby znać polskie słowo? Po francusku „pom”, a po polsku „ciup”. Przecie mówi się często: „buzia w ciup”.

– Dziewczynki przywykły do „pom”.

– Oczywiście, kochanko, oczywiście. Ja tylko tak sobie powiadam. Bardzo ładnie wypadło entrée. Szczególnie Rozalka... Jakie wrodzone poczucie dystynkcji. Jaki charme...

Apolonia Koszutska przyjmowała pochwały z połowicznym zadowoleniem.

– Rose ładnie się rusza – przyznała – Cécile ujdzie także. Gdybyż jeszcze udało się wyrobić podobnie Sophie...

– Ach, Sophie!

Umilkły wszystkie trzy, jednako zafrasowane przyszłością krnąbrnej dziewczyny. Wyrasta na piękność. Piękna kobieta bardziej niż inne potrzebuje mądrego kierownictwa, czujnej opieki i przestrogi. Znalazłaby to wszystko wśród pań tu obecnych, cóż jednak począć, skoro Sophie z reguły postępuje odwrotnie, niż ma zalecone.

Pani Melania pierwsza otrząsnęła się z frasunku.

–A propos dziewczynek... Biernacki był dwa razy w ostatnim kwartale, choć to dalekie sąsiedztwo. Nie sądzisz, kochanko, że o Rozalkę mu idzie? Bo powód ostatniej wizyty wyglądał niejasno. Nam powiedział, że chce kupić konia, a Odkiewiczowi, że potrzebuje buhaja...

– Myż młodego Biernackiego nie znamy!

– Stary go przywiezie, bądź spokojna. Wpierw musi sam się rozejrzeć i ewentualną synową zobaczyć. Uważałam, że przy obiedzie przyglądał się uważnie dziewczętom, szczególnie Rozalce...

– Ona jeszcze taka młoda!

– Kochanko, Rose za dwa miesiące kończy szesnaście lat. Nim by przyszło do ślubu, będzie miała siedemnaście. Sama pora do małżeństwa. Wprawdzie zawczasu o tym mówić, bo ani stary się nie deklarował, ani młodego nie znamy, lecz ze strony wieku obiekcji nie zgłaszaj. Myśl raczej, co trzeba robić, by konkury nie zaskoczyły nas ciemnych jak tabaka w rogu...

– Ja nie wiem, ciociu, co trzeba!

– Powinnaś, kochanko, posłać po Lejbę i w cztery oczy, żeby służba nie słyszała, kazać mu się wszystkiego dokumentnie dowiedzieć.

– Czego?!

– Ach, moja biedna Anielko! „Czego”?... Wszystkiego. Naprzód – jaki jest stan fortuny, ile długów, jaką opinię mają starzy u sąsiadów i u kupców, jaką opinię ma młody... Powiedz Lejbie, niech nie pyta, co godne pochwały, ale co jest do zganienia, bo tym, co dobre, sami się chwalić będą.

– Czy on potrafi taką dyskretną rzecz zrobić?

– Kochanko, od czegóż są Żydzi? Zawsze oni to robią. Nie bój się. Biernacki pewnie dobrze spenetrował, zanim drugi raz przyjechał.

– Ach, gdyby Woś tu był! – zawołała udręczona matka. Uznawała słuszność ciotki, której zmysł praktyczny był godzien podziwu, lecz zastosowanie się do rady przerastało jej możliwości. Do matki należy przygotowanie wyprawy, wesela... Informacjami powinien zająć się ojciec. Gdybyż Woś tu był...

Rozżaliła się do łez.

– Gdybym miała chociaż portret Wosia – narzekała – gdybym mogła na niego popatrzeć... Podobno są jakieś maszyny, które robią wizerunki osób.

Apolonia zamknęła książkę, zakładając stronicę fidybusem wyjętym z kryształowego wazonu.

– Są – potwierdziła. – Monsieur Daguerre w Paryżu wymyślił taką machinę. Nakrywa ją czarnym suknem, sam pod sukno włazi, coś tam przesuwa, zasuwa... Każe naprzeciwko stanąć, nie ruszać się chwilę, ani okiem mrugnąć – potem wyłazi, dziękuje, a po paru dniach oddaje portret jak żywy.

– Jak to?! Bez patrzenia?! Bez malowania?

– Dlaczego czarne sukno? To jakaś diabelska sztuczka!

Panna Koszutska uśmiechnęła się z wyższością.

– Widziałam portret arcybiskupa Paryża robiony przez pana Daguerre.

– Ha, skoro sam arcybiskup... Jakże ten portret wyglądał?

– Lica były jakby zamazane, ale koronki u manszetów, łańcuch na piersi – ślicznie odrobione. Ręcznie by tak nie potrafił.

– Gdybym mogła mieć podobny wizerunek Wosia!

– Za mojej młodości chodzili po kraju fizycy, którzy z kolorowego wosku lepili podobizny, nieraz bardzo cudne i utrafione. Najczęściej Francuzi. Ulepiali płaskorzeźbę z profilu albo całą głowę. Jeden taki siedział u mnie więcej niż pół roku. Robił podobiznę trzeciego mojego nieboszczyka męża, pana Konstantego. Och, to był majster! Nazywał się Monsieur Delaux... Może ja już wam o nim opowiadałam?

Niewątpliwie opowiadała wieleset razy. Trzy kobiety po długoletnim współżyciu znały wszystko, cokolwiek każda z nich mogła mieć do opowiedzenia. Niemniej, w braku nowych zdarzeń, słuchały z przyjemnością dawnych, jak chętnie otwiera się znaną książkę, by odczytać po raz setny rozdział umiany na pamięć.

Pani Melania nie czekała odpowiedzi na swe retoryczne pytanie. Tasując machinalnie karty, podjęła narrację:

– Każdego z moich świętej pamięci małżonków czule opłakiwałam, ale Konstantego najwięcej. Młoda jeszcze byłam i trzeci raz wdowa! Z desperacji można było zmysły stracić. Ledwie którego pokochałam, lepiej poznałam, już ci go nie było. Pan Stanisław ubit w insurekcji. Pan Maciej pod Sandomierzem. Na trzeciego upatrzyłam sobie pana Konstantego. Dobry był człowiek, spokojny, wojaczki nie lubił. Domatorstwem się zabawiał... Stanąwszy z nim na ślubnym kobiercu, myślałam: „Wiek przeżyjemy. On nikomu nie wadzi, ja też k’temu nieskora; zgodnie będziem szli w małżeńskiej obroży...”. Niedługo było tego szczęścia. Dwa miesiące po ślubie znów się wdową obaczyłam! Drzewo tracze ścinali. Jegomość poszedł na pracę popatrzeć... W złym miejscu stanął, wołali na niego, nie pojął, dlaczego krzyczą – drzewo się zwaliło i ducha na miejscu wypuścił. Kiedy go martwego przynieśli, tom tylko mdlała raz za razem, potem zesłabłam tak, że nawet na pogrzebie nie byłam.

Pan Konstanty fortunkę mi niezłą zostawił, więc chciałam jego zacną pamięć uhonorować, a swoją melancholię czymś rozerwać. Jak raz przyjechał do Kalisza ów monsieur Delaux ze swoimi figurkami. Zamówiłam u niego figurę świętej pamięci pana Konstantego w całej postaci, ale nie taką malutką... Grandeur naturelle. „Konterfekt – mówię mu – mam, resztę dopowiem”. Zdziwił się, ale rad przystał. Dopieroż Żydki zaczęły dla mnie wosk po pasiekach wykupywać, aż się dziekan złościł. „Cóż to – powiada – z racji pani dobrodziejki do drugiej diecezji będę po świece posyłał?” Francuzowi dałam dwie izby w oficynie, dobrze ogrzane, żeby wosk w miękkości utrzymać; w kredensie jadał, odpasł się, bo chudy przyjechał jak szczapa, w listopadzie lepić zaczął, a w maju skończył. Zachodziłam patrzeć na robotę, żeby podobieństwa doglądnąć, i co spojrzałam na ręce świętej pamięci pana Konstantego, na lica, to mnie płacz porywał i spazmy. Na koniec figura była gotowa, w surdut, spodnie, halsztuk nieboszczyka odziana. Majster był Delaux. Twarz zrobił jak żywą. Tylko patrzeć, kiedy przemówi. Ludzie żegnali się, myśląc, że zjawa. Zdecydowałam ustawić figurę w sypialni na postumencie. Pociechą w moim wdowieństwie będzie na niego spoglądać, wiedząc, że on zawsze zostanie, że nie odejdzie. Zaraz też po mularzy posłałam, żeby postument stawiali.

...Tymczasem figura leżała w garderobie. Francuza już zapłaciłam i odjechał. Brzuch mu taki urósł. Krzywdy nie miał. Niecierpliwie czekałam, kiedy się mularze wyguzdrzą i posąg na miejscu przeznaczonym stanie. Ale nie było sądzone. Nie stanął, kochanko, nie stanął... Któregoś odwieczerza przyjechał pan Onufry, świętej pamięci Konstantego krewniak. Ja go wcale nie znałam, bo do legionów poszedł niedorostkiem, potem ciągle gdzieś wojował, aż dopiero teraz z naszymi wojskami z Francji wrócił. Posłyszawszy o zgonie kuzyna, przyjechał swoją kompasję wyrazić. Zastał mnie w tych kirach wdowich, siedzącą w parku na ławeczce. Grzeczny był, bywały kawaler. Pocieszał mnie, opowiadając o swoich wojennych kolejach. Chodzimy po szpalerach i to ja się od płaczu zanoszę, stratę wspomniawszy, a on się nade mną użala, to z kolei on łzy roni, a ja go przywołuję, by żałości nie folgował. Tak się wzajemnie krzepimy, spacerując, aż widzę, że Jan kamerdyner szuka mnie po parku. Zła byłam, że kolacji beze mnie nie potrafią zadysponować. Przecie widzą, że gość jest. Ale nie o wieczerzę chodziło. Podszedł Jan i do ucha mi szepcze: „Proszę jaśnie pani, świec nie ma”. Zacukałam się. Świec nie ma? Przy olejnej lampie gościa sadzać? Przy łojówce? Nie wypada. To ręką usta zasłaniam i na stronie do Jana powiadam: „Stopcie tam kawałek nieboszczyka pana”. No i stopili, kochanko... Potem już mnie służba wcale nie pytała, tylko topili po trochu. Kiedyś zapytałam, co z figurą, to już jej połowa ubyła. Ale że jak raz wychodziły zapowiedzi moje i pana Onufra, tom się nie zalterowała...

– Cóż bym dała za taką podobiznę świętej pamięci pana Tytusa! – westchnęła Apolonia i nieunikniona łza spłynęła po jej policzku. Aniela zauważyła nieśmiało, że musi już być późno i pora spać. Posłyszawszy odsuwanie foteli, Józef wszedł, by pogasić świece, a z trzymanym w ręku kandelabrem odprowadzić każdą z pań do drzwi jej sypialni.

W pokoju pani Melanii czekała pokojowa Marcysia z gotową szkandelą. W to płaskie pudło miedziane na długiej rączce kładziono żar z pieca i przesuwano nim między pościelą, by chłód z prześcieradeł wypędzić. Czynność należało wykonać dość szybko, by pościeli nie przypalić, lecz na tyle długo, by ją ogrzać. Marcysia robiła to znakomicie i pani Melania ceniła jej sprawność.

– Czy żaru w piecu dość? – dopytywała się już spod pierzyny. – Jeśli cię w nocy zawołam, żebyś nie macała za krzesiwem jak kiedyś...

– Żaru jest dość, proszę starszej pani. Nakryłam popiołem. Ino fidybusa wetknąć, a zapłonie.

– To dobrze, kochanko. Gdzie te fidybusy? Nie rusz, niech tam stoją. A wiesz, że po miastach ludzie wymyślili drewienka w siarce maczane? Nazywają je siarniki. Gorzeją same, byle potrzeć...

– Byle o krzesiwo potrzeć?

– Gdzie tam. Bez krzesiwa, same.

– Ady nie rozumiem, proszę łaski starszej pani.

– Ja też nie rozumiem, ale tak wymyślili. O byle co potrzesz, o podeszwę, o rękaw, o deskę – już się pali jak łuczywo.

– Na deszczu też?

– Na deszczu chyba nie.

– I, i... Nie takie znów mecyje. Hubka, jak wysuszona, też płonie od razu. Żeby one siarniki na deszczu gorzały, to co insze.

– Pewnie. A do tego bardzo niebezpieczne, bo się same zatlić mogą. Opowiadali mi zeszłego roku państwo Potworowscy, że jeden, co te siarniki przy sobie nosił, ręką czegoś po kieszeni trzepnął, a tu mu ze spodni ogień buchnął. Strasznie się poparzył...

– Jezus, Maryjo!

– I otruć się nimi łatwo. To znów pani Wyganowska ze Złotnik mówiła: Dziewczynę chłopiec ladaco rzucił. Z desperacji objadła wierzchy tych siarników i od razu trup...

– Ja bym czegoś takiego do ręki nie wzięła!

– Ja też, kochanko.

– I po co takie pomysły ludziom przychodzą do głowy? Tylko na szkodę?

– Jużci, co nie na korzyść... Podaj mi koronkę i nalej do szklaneczki eliksiru.

– Tej nalewki?

– Co dzień ci mówię, kochanko, że to nie nalewka, tylko eliksir, czyli lekarstwo. Uważaj, nie rozlej... Dobrze. Możesz już iść.

– Dobrej nocy winszuję starszej pani.

– Dobranoc, kochanko.

Służąca wyszła, zamykając za sobą cicho drzwi. Pani Melania wychyliła napój, zwany przez nią eliksirem, a przez Marcysię nalewką, i poczuła się bardzo dobrze. Przetarte szkandelą łóżko grzało jej kości od zewnątrz, płyn od wewnątrz. Dla starego człowieka jestli rzecz milsza niż ciepło? Jęła przesuwać w palcach koronkę, modląc się kolejno za każdego z czterech zmarłych mężów, za Anielę i jej córki, za nieobecnego Wojciecha, na koniec za siebie. Przez uchylone drzwiczki pieca żar połyskiwał różowo, kładł poświatę na suficie. Patrząc na ruchliwą grę skrzyń myślała między jedną zdrowaśką a drugą o siarnikach, o tajemniczym wynalazku pana Daguerre, robiącym portrety pod czarnym suknem, o wozach bez koni wymyślonych w Anglii. Jedzie podobno na kołach machina z kominem, buzująca jak samowar, do niej doczepione kocze nadążają z tyłu... Dziwy, dziwy niepojęte... Ostatnią świadomą myślą pani Melania dziękowała Bogu, że te wymysły-przemysły, jak mówi Marcysia, są tak od Siąszyc dalekie.

Pani Aniela traktowała pacierze sumiennie i rygorystycznie. Nie pozwalała sobie odmawiać ich w łóżku i drzemała wsparta na aksamitnym klęczniku, póki nie zbudziło jej zimno. Ta gorliwość nie dziwiła nikogo, leżała bowiem w tradycjach Kurnatowskich z Brudzewa, zawziętych kalwinów. Sprawa tak się przedstawiała, że za panowania króla Zygmunta Augusta ówczesny dziedzic Brudzewa poróżnił się ze swoim proboszczem o dziesięcinę. Obaj byli krewcy; od słowa do słowa Kurnatowski przysiągł na cmentarzu przykościelnym, że noga jego tutaj więcej nie postanie, i na kalwinizm przeszedł z całym domem. Uraza dawno zwietrzała, niemniej tradycja została w sile. Gdyby jej zaniechano, obcy mógłby sądzić, że ma do czynienia z innymi, gorszymi od brudzewskich Kurnatowskimi. I tak szło z ojca na syna i wnuka. Lecz kobiety tego rodu były katoliczkami. Gdzież by Kurnatowscy szukali żon protestantek? Któż by im w ostatniej godzinie sprowadzał księdza, by in articulo mortis mogli się z Bogiem pojednać? Nie życzyli sobie również zięciów luteranów. Więc córki były w prawdziwej wierze chowane, podczas gdy mężczyźni śpiewali kalwińskie psalmy. Ta różnowierność rodziła rywalizację, w wyniku której wychowanie religijne panien Kurnatowskich staranniejsze było niż w innych rodzinach.

I choć sen morzył dziedziczkę na jej klęczniku – bo i ciało było mdłe, i duch niezbyt mocny – modliła się żarliwie, prosząc Boga miłosiernego o powrót Wojciecha, o pomyślne mariaże córek. O siebie już nie miała czasu prosić, bowiem zasypiała.

Panna Apolonia pierwsza zgasiła światło w swej sypialni. Pacierzy nie odmawiała, będąc „esprit fort”, chociaż formy religijne zachowywała przy ludziach starannie. Nie było w tym obłudy, tylko przekonanie o cennym wpływie pobożności na maluczkich. Z właściwym większości niedowiarków brakiem logiki bała się panicznie duchów. Lada szmer w nocy stawiał jej przed oczy straszne powieści o strzygach lub zjawach. Jedynym środkiem na lęk było szybkie zaśnięcie z kołdrą naciągniętą na głowę.

Co do panien Gałczyńskich, wszystkie one: grzeczna Rozalka, niegrzeczna Zosia, miłująca psy i powieści Cesia, przygłupia Anielka, bawiące się jeszcze lalkami Jadwisia i Józia – spały od dawna najszczęśliwszym snem młodości. Obchodzący dziedziniec i ogród stróż nocny gwizdał na psy podwórzowe i postukiwał lagą koło ganku, póki ostatnie światła we dworze nie pogasły. Wtedy spokojny udał się do stajni, by tam spać równie smacznie w sianie za drabiną.

Rozdział II
Powrót

Dzień był świętego Andrzeja Apostoła, trzydziesty listopada. Gruda już ścisnęła drogi, śnieżek polatywał. Panna Apolonia cierpiała na silną migrenę i prosiła Szmajdzi, by zamiast rannej kawy zaparzyła dla niej chińskich ziółek, zwanych po polsku herbatą, po francusku thé, a po rosyjsku czajem.

– Jawohl – odparła z gotowością gospodyni, lecz wnet przystanęła: – Ten ziółek u pani dziedziczka w komoda. Czy budzić pani dziedziczka?

– Niech Sznajdzia obudzi, proszę. Czuję się bardzo źle...

Sznajdzia wyszła bez sprzeciwu. Pani Melania znad filiżanki kawy spojrzała ze współczuciem na chorą.

– Kochanko – ostrzegła – nie radzę pić thé. To silny środek, na pewno zaszkodzi. Ja po thé miewam zawroty głowy, dreszcze i pieczenie w dołku. Sok malinowy zdrowszy...

Apolonia trzęsła głową przecząco, wpatrzona martwo w jeden punkt. Z przyjemnością posłyszała drobne kroki Anieli. Odziana w szlafroczek z długim trenem pani domu wbiegła do jadalni i otoczyła zbolałą rojem troskliwych pytań, na które mistrzyni odpowiadała męczeńskim uśmiechem. Do jadalni wkroczyły dziewczynki, dygnęły na komendę i stanęły, niepewne, co począć. Chora podniosła opuszczoną głowę. Bystre jej spojrzenie obiegło wychowanki, jak gdyby szukając pośród nich parszywej owcy – znalazło ją, spiorunowało, wróciło. Panna Koszutska powstała z wysiłkiem.

– Pójdę się położyć – szepnęła. – Niech Sznajdzia przyniesie mi thé. Rose, Cécile, przyjdźcie po śniadaniu na lekcję do mojego pokoju...

Wyszła, prowadzona ostrożnie z jednej strony przez gospodynie, a z drugiej przez Anielę. Pani Melania spojrzała na parszywą owcę:

– Patrz, coś narobiła – mruknęła bez gniewu.

– Proszę babci, przecież ja nic nie powiedziałam.

Chodziło o zdarzenie z poprzedniego dnia. Pan Wyganowski z Warszówki, jeden z opiekunów Siąszyc, przyjechał na inspekcję gospodarstwa, po czym zabawił godzinkę z paniami, patrząc, jak panny leją wosk na wodę. Po wróżbach mówiono o nieobecnym Wojciechu, o nowych aresztowaniach i zsyłkach, o ciężkim położeniu ziemian. Pani Aniela wyraziła przekonanie, że zmarli szczęśliwsi są dziś niż żywi.

– Ja też myślę, że świętej pamięci pan Tytus szczęśliwszy jest tam niż tu – westchnęła Apolonia, upuszczając tradycyjną łzę.

– Niewątpliwie, mościa dobrodziejko! – wykrzyknął z zapałem sąsiad. – On nawet nie wie, ile jest szczęśliwszy!

Niedoszła Tytusowa skłoniła głowę z uznaniem. Lecz w tejże chwili zaszła rzecz gorsząca: Zofia, siedząca pomiędzy Różą a Cesią na brzegu kanapy, wydała nagle dziwny kwik, ni to skowyt, ni to zduszone parsknięcie, bluznęła w chusteczkę śmiechem i wypadła z pokoju. Jagulek nie wytrzymał i pognał za nią, ujadając przeraźliwie. W saloniku zapanowała konsternacja, po wyjeździe Wyganowskiego zamieniona w indagację.

– Kochanko, co się stało Sophie?

– Cécile, ile razy trzeba mówić, że ten pies...

– Proszę mamci, przecież Jagulek nic a nic nie winien.

– Więc dlaczego wybiegła? On ją pewnie ugryzł?

– Nie ugryzł, proszę babci. Nie wiemy, co się jej stało.

– Przecież siedziałyście obok!

Panna Koszutska nie dopytywała. Na licach miała wypieki. Suchym głosem oznajmiła, że Sophie za nieprzyzwoite zachowanie pozostanie w swoim pokoju i nie dostanie kolacji. „Frau Schneider, proszę jej nic nie zanosić”.

– Nichts to nichts – przystała gospodyni i ledwo wszyscy zasiedli do stołu, pobiegła do ulubienicy z tacą pełną ciastek.

– Co ty zrobil, moje Zosze?

– Sznajduniu, złotko najlepsze, nie mogłam wytrzymać. On powiedział, że...

Dokończyła w ucho gospodyni, obejmując ją za szyję. Sznajdzia podrygiwała ze śmiechem. Po jej wyjściu Zofia wepchnęła ciastka pod kołdrę. Niebawem nadeszły siostry.

– Czegoś się śmiała, wariatko? – pytała Cesia. – Z twojej winy wszyscy na biednego Jagulka. Babcia myślała, że on ciebie ugryzł.

– Naprawdę nie wiecie, z czego?

– Nie... Czy bardzo jesteś głodna?

Bez słowa pokutnica odgarnęła kołdrę. Wydały okrzyk zachwytu.

Panna Koszutska źle spała tej nocy. Targał ją gniew i przykre uczucie porażki. Nie po raz pierwszy stwierdzała sama przed sobą, że jej metody wychowawcze, działające znakomicie w wypadku Rozalki lub Cesi, w odniesieniu do Zofii zawiodły. Jakich środków użyć, by osiągnąć nad tą dziewczyną przewagę? Przewracała się z boku na bok, snując obrazy kar, z których każda po namyśle okazywała się bezowocna lub niewykonalna. Ranek i chińskie ziółka nie przyniosły również wskazówki. W braku lepszego rozwiązania Apolonia postanowiła na razie użyć pogardy. Nie zwracać się do winowajczyni, nie widzieć jej... Może się zawstydzi i ukorzy.

Tak więc Rozalka z Cesią odrabiały pracowicie lekcje, a Zofia, bynajmniej nie zakłopotana wolnością, pomknęła na dziedziniec folwarczny. Gdy otwierała furtkę ogrodową, w bramę naprzeciwko wjeżdżał wózek nietutejszy, zaprzężony w dwie nędzne szkapiny. Dziwaczny zaprzęg, dziwacznie odziany woźnica, przy woźnicy oberwany, brodaty dziad. Tuż za bramą zatrzymał wózek, zsiadł ciężko i szedł przez podwórze, kierując się nie do oficyny, nie do bramy ogrodowej, lecz w bok do furtki, kędy stała Zofia. Patrzyła nań z rosnącym zdziwieniem i niepokojem. Kto to był? Żaden ze znanych kupców, zgronników, dostawców. Ktoś zupełnie nieznany. Nie wiadomo, do jakiej sfery przynależny, nie wiadomo – cudzy czy swój. Czego chce? Co go przyniosło? Oderwawszy spojrzenie od idącego przybysza dziewczyna zauważyła, że nie ona jedna patrzy zdziwiona. Rataje, stróż, karbowy, gorzelany, pastuch – stali, gdzie któremu wypadło, równie jak ona nieruchomi, wpatrzeni w nieznajomego. Takim wzrokiem pewno spoglądają żywi na marę wstającą z grobu. Psy ujadały tarmosząc łańcuchy. Obdarty brodacz podszedł do dziewczyny. Otwierał usta i zamykał bezgłośnie, jak gdyby nie mógł głosu wydobyć.

– To pewnie Zosia? – szepnął w końcu wahająco.

Skinęła głową, urażona, że poufale wymawia jej imię. Chciała cofnąć się za furtkę, lecz on stanął w przejściu. Jak gdyby z nagłą decyzją, schrypłym głosem spytał:

– Gdzie twój ojciec?

– Tatuś jest na Syberii.

– Dawno?

– O, dawno...

– Pamiętasz go?

– Nie bardzo – przyznała.

– To skąd wiesz?!

– Mamcia nam wciąż o tatusiu mówi...

Stęknął czy jęknął. Zofia zlękła się, że wariat. On wybuchnął:

– To ja jestem tatuś! Wróciłem do was! Wróciłem!

Nie rozumiała, patrząc na obcego rozszerzonymi oczami. W ujadanie podwórzowych psów wdarło się nagle skomlenie tak przeraźliwe, że dziewczyna spojrzała w tę stronę. Sułtan, stary Sułtan, wyleciał jak szalony z obory, skomli, pędzi, potyka się sztywnymi nogami na grudzie... Dopadł oberwańca. Czyżby się wściekł? Trzeba go odegnać. Pies skacze na pierś brodacza, wącha go, liże, sapie z wysiłku i emocji, piszczy, łasi się...

– Sułtan – szepcze obcy i twarz jego staje się podobna do twarzy Jadwisi, gdy płacze.

– Tatko! – krzyknęła Zofia, pojąwszy nareszcie, i puściła się pędem ku dworowi. Brodaty włóczęga w łapciach szedł za nią, trzymając dłoń na łbie witającego psa. Niemi świadkowie tej sceny zrozumieli również.

– Rany Boskie! To nasz dziedzic!

Z ekonomówki wyjrzał Odkiewicz w narzuconej naprędce bekieszce.

– Na co się gapicie? – huknął. – Co się stało?

– Pan wrócił! – odpowiedziano chóralnie. – Nasz dziedzic wrócił! Hań idzie do dworu...

Ekonom spojrzał nieufnie w kierunku oddalającego się przybysza.

– Ten? Kto powiedział, że to pan?

– Pies poznał.

– Panienka Zosia stojała tutaj, nie poznała. Pies poznał.

Pies poznał... To brzmiało przekonywająco. Ludzie gardzą zwierzętami, ale świadectwo zwierzęcia jest wiarygodniejsze niż świadectwo ludzkie. Zwierzę nigdy nie skłamie i zwierzę się nie omyli. Ten dziad obdarty to jest sprawiedliwie dziedzic.

Ruszyli ławą przed ganek.

Zofia wyprzedziła znacznie przybyłego, gdyż on idąc zataczał się jak pijany. Patrzył wkoło, patrzył, patrzył... Nie wierzył. Nie wierzył, by rzeczywistość była jawą, a nie snem. Tymczasem córka wpadła jak wicher do domu.

– Mamciu! Babciu! Tatuś wrócił! Sznajdziu! Tatuś wrócił! Józefie, tatuś wrócił!... – Do pokoju Apolonii z bezceremonialnym krzykiem: – Róziu! Cesiu! Tatuś wrócił! Panno Apolonio! Tatuś wrócił! Mademoiselle! Tatuś wrócił! Jadwisiu! Józiu! Tatuś wrócił! Tatuś!

Zdyszana zbiegła do sieni. Tam już pani Aniela mdlała i szlochała w objęciach brodacza. Pani Melania wołała o krople dla niej i dla siebie. Sześć córek obstąpiło wokół rodziców, krzycząc, podskakując, gadając bezładnie. Zofia powtarzała z dumą: „Ja pierwsza zobaczyłam! Co za szczęście, że wczoraj zachowałam się nieprzyzwoicie!” Sułtan nie dawał sobie odebrać pierwszeństwa i pchał się do pana. Jagulek ujadał jak opętany. Sznajdzia wykrzykiwała płacząc: „Herr Je! Herr Je!” Ona pierwsza oprzytomniała i pociągnęła wszystkich do jadalni. „Cieplej niż w sieni, a pan Wojciech musi być głodna”.

– Czy znalazłoby się coś do przebrania? – spytał nieśmiało zesłaniec, spoglądając ze wstrętem na swoje brudne i śmierdzące łachy.

– Wosiu! Wszystkie twoje rzeczy wiszą, jak zawsze, w myśliwskim pokoju... w szafie... Chodź!

– Tylko surdut, ten czarny, to mole nadgryźli, choć strzeglim – wybąkał Józef ze skruchą.

– ...w pokoju myśliwskim, w szafie... – powtórzył przybyły z tamtego świata, jak gdyby nie rozumiejąc znaczenia tych słów. Wrażenie snu stało się jeszcze silniejsze. Pięcioletnia katorga, przeszło dwuletnia wędrówka w takim utrudzeniu i nędzy, że nikt, co sam podobnej nie przeżył, nie pojmie. Zimno, głód, poniewierka... Boże, pozwól dalej śnić... Oto jest u siebie... w domu. Jesionowe biurko z galeryjkami... na ścianach broń. Łeb jelenia, na rogach wiszą przyrządy łowieckie. Wszystko, jak zostawił odchodząc. Józef leje wodę na miskę, wyjmuje z szuflady bieliznę. Płacze... Drogi, wierny stary... Płaczą obaj, pan i sługa. Doczekałem się, Józefie. Łaska Boża. Żona... dzieci... dom... Wieleż chodzi gadek o wygnańcach, co powróciwszy, zastali puste pole, gdzie był dwór... Albo dwór ostał, lecz wygnańca nie poznano. Tak się zdarzyło przecież z Makowieckim na Podolu. Rodzina wygnała go precz jako oszusta, aż płaczącego na przykopie poznał stary gracjalista, mieszkający w czworakach. Albo żona żyjąca z kim innym, dzieci kryjące się po kątach, zaniedbane... Takie obrazy snuły się w myślach wygnańców, gdy żywi czuli się, jakby umarli. Takie obrazy trwożyły wędrowca w czasie ostatniej pielgrzymki ku swoim. Nigdy nie śmiał oczekiwać, by dom ze wszystkim błogosławieństwem, jakie Bóg weń włożył, czekał na jego powrót nie zmieniony...

Józef wycofał się cicho, położywszy na krześle ubranie. Wojciech Gałczyński ukląkł przy łóżku, dawnym swoim łóżku, i dziękował Bogu łzami. Weszła żona, niespokojna, że tak długo się przebiera, a przecie musi być głodny. Uklękła przy nim. Zrzuciła już wdowi czepek i upięła stroik ten sam, który nosiła, gdy Wojciecha skutego w kajdany żandarmi wywozili przed laty.

– Wiele lat czekałabyś tak na mnie? – zapytał, tuląc ją do siebie.

– Do śmierci – odpowiedziała zdziwiona, że o to pyta. Ujął jej drobną twarz w swe wielkie, stwardniałe dłonie i obrócił ku światłu. Przez minione osiem lat postarzała o dwadzieścia. Ucałował zmarszczki na skroniach z miłością i czcią.

Panna Koszutska, od dworaków opuszczona, zmieniała plasterki cytryny na skroniach, walcząc z rosnącą migreną i uczuciem goryczy. Nikt się o chorą nie troszczył. Wszyscy, nawet Rozalka, latali jak opętani i krzyczeli bez związku. Prawda, że zdarzenie niepowszednie. Ojciec wrócił. Wojciech Gałczyński wrócił. Legalnie czy jako zbieg? Chyba legalnie, bo nie czyniono by tyle rumoru. Wrócił... No, no... Będą zmiany w życiu domu. Jakie?

Panna Apolonia przywykła posiadać w braku nieobecnego gospodarza należne mu autorytet i władzę. Autorytet, władza, to atrybuty, z których nikt chętnie nie rezygnuje. Nie dziw, że w przyszłość spoglądała z aprehensją i wdzięcz-

nie powitała panią Melanię, gdy ta przyszła pytać nauczycielkę o zdrowie.

– ...Woś nie puszcza Anieli i dziewczynek na krok od siebie – mówiła, siadając przy łóżku. – Boże, co się z tego człowieka zrobiło! Nie znałaś go, prawda, kochanko? Był bardzo przystojny. Un bel homme, a elegancki... Teraz przerazić się można. Imaginację przechodzi. Mużyk, prosty mużyk. Klimek już pojechał po golibrodę Srula. Jak mu brodę zetnie, może podobieństwo do dawnego odnajdziem. A może nie... Nieborak zapomniał manier, no, co dziwnego, odwykł od swej sfery. Biedna Aniela nie spostrzega tej odmiany. To lepiej. Ot, siurpryza... A korciło mnie od rana, żeby kabałę stawiać. Byłybyśmy wcześniej wiedziały. Kabała zawsze powie bez chybnięcia. Już w piątek ustawicznie as kierowy przy asie pikowym wypadał. Tak, tak... Co się z tego człowieka zrobiło! Zejdziesz, kochanko, na obiad?

– Spróbuję.

Nim jeszcze obiad podano, Józef nieco drżącym głosem zameldował, że strażnicy przyszli do pana dziedzica.

– Boże wielki! – jęknęła Aniela.

Ale zesłaniec nie przejawił niepokoju.

– Już się ta swołocz zwiedziała? To prędko. Anielko, daj im parę rubli, niech Józef zaniesie i powie, że jutro sam będę u prystawa. Nie blednijże, duszko: wróciłem legalnie. Patrz, jaką dostałem bumagę. „Zwoniony na podstawie amnestii...”. Nie słyszeliście, że była amnestia?

– Mówiono o niej i ciągle cię wyglądałam, ale to było półtrzecia roku temu...

– Właśnie wtedy zwolniono mnie i wielu innych. Od tego czasu wędrowałem ku wam.

– Wędrowałeś! Tyle czasu? Jak?! Końmi? Podwodą czy pocztą?

– Ej, duszko! Piechotą szedłem o żebranym chlebie. Latem lekko, zimą ciężko, okrutnie ciężko. Z początku szło nas kilku, pod koniec ja sam. Tamci odpadli po drodze. A w ogóle ze zwolnionych niewielu ruszyło w drogę...

– Jak to?! Nieśpieszno im było?

– Bogać tam nieśpieszno... Powiedzieli nam jednego dnia: „Wot i amniestia dla was, miatieżniki... Ubirajtieś k’czortu”. Jak wola: kto nie chce, może pozostać i tu pracować za wikt. Nie wyganiamy nikogo. Ani podwody, ani pieniędzy na drogę nie dawali, a wokoło pustynia. Sto wiorst do najbliższej osady. Wielu naszych, szczególnie słabszych czy starszych, bało się tej drogi. Prośby pisali, podania, żeby im podwody przydzielono, i postanowili czekać na odpowiedź. Bo nam, szlachcie, należały się z prawa kibitki. Więc że muszą dać... Pewnie nic z tego nie wyszło. Było nas kilku rezolutów, co na drugi dzień po ogłoszeniu amnestii wyszliśmy, myśląc: przyjdzie zginąć, to zginiemy, ale dobrowolnie tutaj ni chwili nie zostawajmy... Tak szliśmy. Strasznie było. Wiele razy jużem w myślach was i życie żegnał, bo śmierć była tuż. Najgorzej, gdym został sam...

Zamilkł spojrzawszy wstecz na przebytą drogę. W pamięci stanął żywo jeden moment, kiedy konający z głodu, bez sił, by wlec się dalej, choć w powietrzu czuć było dym zwiastujący bliskość ludzi, ujrzał na ścieżce przed sobą zdechłego szczura czy chomika, czy inne syberyjskie zwierzątko do szczura podobne. Musiało zginąć niedawno, bo mróz nie zdążył jeszcze zamienić go w drewno. Grabiejącymi dłońmi obdarł ścierwo ze skóry i zjadł, schrupał, pożarł... Z odrazą? Cóż znowu! Żałował, że było tak małe. Ten nikły pokarm nieco go pokrzepił i pozwolił dotrzeć do osady.

Chciał o tym wspomnieć, lecz wstrzymała go obawa, że Aniela nie zrozumie, natomiast odczuje wstręt. Jej mąż jadł zdechłego szczura! Ona brzydziła się szczurów i myszy. Jakże by mogła pojąć, jak mógłby pojąć którykolwiek inny mieszkaniec tego domu? Tu nikt nigdy nie był głodny.

– Mów dalej – prosiła żona.

– Przeszliśmy Ural, stało mi się lżej, bo wiosna była i chrześcijan napotykałem, choć rzadko... Tamte Azjaty ni dobre, ni złe, nieludzkie jakieś, aż dziw. „Żyjesz, to żyj – umierasz, to umieraj, nic nam do ciebie...”. A tu byli chrześcijanie. Dobry, bardzo dobry jest naród rosyjski. Biedny, a z biedniejszym się podzieli. Nie pytali: „Kto ty taki? Polityczny, co uciekł z katorgi, czy zbój?” Starczy, że głodny. Pożywili, chleba w sakwę dali. Idź z Bogiem, człowieku. Nigdy bym nie doszedł, żeby nie ludzkość ubogich. Bom tylko do biedaków zachodził. Choć z bumagą, omijałem czynowników jak zarazę, dwory pomieszczyckie też... Ostatniej zimy odmroziłem nogi, aż ropa się lała, tom dwie niedziele przeleżał w mużyckiej chacie na piecu pobok starego dieduszki. Gospodyni na piec podawała nam jedzenie. Ja ani stąpnąć nie mogłem, a dieduszka od lat niemocny... Rad bym się im odwdzięczył, ale trafić z powrotem nie trafię, bom szedł na przełaj, omijając gościńce, i nawet nie wiem, przez jakie strony przyszło iść. Aby na zachód, aby przed siebie. Nieraz nadłożyłem drogi, nieraz błądziłem, a com był bliżej, tym mi było śpieszniej i tym okrutniej się bałem...

– Czegożeś się bał, bumagę mając?

– Tegom się bał, co tutaj zastanę, Anielko. Osiem lat bez wiadomości... W Międzyrzeczu spotkałem Jojnę, co był faktorem u starego Tymienieckiego. Pytam go, czy mnie poznaje, bom go nieraz u Tymienieckich widywał. Poznać nie poznał, ale od razu uwierzył, że ja. Pieniędzy pożyczył, które Lejbie oddam, bo oni konszachty mają. Za żydowskie pieniądze nająłem podwodę i już z paradą jechałem...

Jedli w milczeniu, bo natłok myśli i wrażeń nie dawał ująć się w słowa. Nawet Anielka nie wybuchała śmiechem po swojemu. Wszystkie sześć patrzyły na brodatego ojca, tak odmiennego od panów, jakich widywały. On patrzył na nie również z radością i niepokojem. Znajdzieli drogę do serc i myśli tych starannie wychowanych panienek, które wyrosły bez niego? Nie pozostanież obcym, dziwnym wtrętem? Na ścianie nad siedzącymi bielały spłowiałe twarze rodzinnych portretów, dziadów i babek. Wojciech pomyślał z otuchą, że te poznają w przybyszu swoją krew.

Między portretami (co niejednokrotnie gorszyło sąsiadów) wisiał obraz przedstawiający sławnego Solimana I, ogiera sprowadzonego z Turcji przez starego Gałczyńskiego. Wprawdzie Solimana, który za życia był ogniem i lotem, przedstawiono na obrazie jako opasa z maleńkim baranim łbem, ciężkim kadłubem, podającego obie przednie nogi ruchem psa, który służy – niemniej wizerunek był cenną pamiątką. Wojciech spojrzał nań i wstrzymał pytanie dotyczące koni. Jego stada, jego ukochanych koni... Wstydził się pytać, by nie pomyślano, że jeszcze mało mu tego, co zastał. Jest żona, są dzieci, jest dom... Niedobrze żądać zbyt wiele.

Lecz pani Aniela spostrzegła wzrok męża spoczywający na Solimanie i radośnie zawołała:

– Wosiu, a wiesz, że twoje stado zostało?! Wyganowscy i Niemojowski rozebrali je po swoich folwarkach na przechowanie. Odkiewicz posyłał owies... Nie wszystkie są. Parę matek padło na kolkę czy z ochwatu, jeden źrebak nogę złamał, trochę młodzieży sprzedali, żeby opędzić koszta. Ale Soliman III jest, i Perkun jest, z matek, co pamiętasz, Hesperyda, Kordula, Zulejka, Branka... Trzy młode: Fatima po Zulejce, Turkawka od Korduli, Śnieżka – nie pamiętam, od której... A, już wiem! Od Alby. Przypędzą ci to wszystko, niech się tylko zwiedzą. Wosiu, mężu mój, co tobie? Słabyś?

– Cicho, Anielko, cicho... Boję się, widzisz, bom jest zanadto szczęśliwy...

Rozdział III
Dziwadło

Konie parskały, ciągnąc raźno lekki powóz po bezśnieżnej drodze. „Nieźle Odkiewicz dobrał tę parę – myślał Gałczyński. – Lewy francuz, ale ujdzie... Prawy strychuje lewą zadnią”.

– Waśka, strychawkę trzeba prawemu założyć.

– Słucham jaśnie pana.

„...jaśnie pana”... Siedząc na koźle stangret nie widzi uśmiechu dziedzica. Nie domyśla się, jak dziwne i sprzeczne bywają myśli zesłańca, co do domu wrócił. Nie tylko wrócił. Jak w bajce, zastał kochające dłonie wyciągnięte na powitanie, rodzinę, stół zastawiony jadłem... Tylko w powieściach tak bywa, nie w życiu, a ot, jemu się zdarzyło... Wyróżniony przez Opatrzność szczęśliwiec – czy cieszy się należycie? I tak, i nie. Skąd ta dwoistość? Wojciech Gałczyński sam nie wie.

Wydaje mu się, że wszystko, co pozostawił jadąc na zesłanie, stanęło w miejscu i czekało jego powrotu. Czas mijał, lata płynęły, a dom, rodzina, służba, obejście, sąsiedzi, trwali nieruchomo. Znów jak w bajce, bo jest bajka o ludziach, co spali sto lat i obudzili się niby po godzinnej drzemce. On nie podzielał tej nieruchomości. On się zmieniał. Wrócił innym człowiekiem, niż był przed odjazdem. Podano mu jego własne odzienie, czekające od lat, i oto uwierało go w szwach. Nie czuł się w skórze dziedzica swobodnie, jak dawniej. Aczkolwiek wszystko sprzyjało zapomnieniu o niewoli, jak się zapomina o dobrze zabliźnionej ranie – zapomnieć nie mógł. Może doskonałe nawiązanie nici nad wyrwą, dzielącą życie, nie jest w ogóle możliwe, a kto by nad tym cierpiał, traci próżno czas, jakby grabiami usiłował zawrócić bieg rzeki?

Zresztą jakże tu zapomnieć, skoro zasadnicza bolączka dolega i trwa? Łatwo powiedzieć: wrócił. Car ogłosił drugą z rzędu amnestię dla przestępców politycznych i zesłaniec został zwolniony. Byłżeby car, tyran, okrutnik znienawidzony – dobroczyńcą, któremu należy się wdzięczność? Uchowaj Boże. Strzec się trzeba podobnej myśli jak zarazy. I cóż to za wolność? Gdzie cały kraj jęczy w cudzym jarzmie, żaden mieszkaniec tej ziemi nie czuje się wolnym. Nie minęła godzina od jego powrotu do domu, a strażnicy się już zjawili, węsząc, czy sam powrócił, czy jakiego zbiega ze sobą nie przywiózł, by go przez granicę pchnąć. Cóż stąd, że jedzie teraz swoim powozem jak pan (jaśnie pan) – skoro po to jedzie, by kłaniać się i opłacać podłej sforze czynowników, co obsiadła kraj niczym wrony ścierwo? Całą hierarchię urzędniczą, od uriadnika do gubernatora, nasłano tutaj, by jątrzyła, donosiła, okradała, tropiła wszelki ślad myśli niepodległej, by wzbudzała taki strach, że ludzie przestaną myśleć o wolności. Więc za cóż być wdzięcznym? Jest nadal więźniem, jeno w obszerniejszej celi.

Walka z tym stanem rzeczy to obowiązek każdego Polaka. W tym sęk, jak walczyć? Przed aresztowaniem Gałczyński na równi z całym społeczeństwem szlacheckim nie rozumiał walki inaczej niż zbrojnie: pierś w pierś, oręż na oręż. Po klęsce trzydziestego i trzydziestego pierwszego roku, gdy nieporównane wojsko polskie, duma narodu, zostało zmarnowane przez niegodnych wodzów, nie było roku bez nowej ruchawki w coraz gorszych warunkach wszczynanej. Kraj stał się pogorzeliskiem. Pogorzel ma to do siebie, że głownie, na pozór czarne i wygasłe, byle trącone, rzucają z wnętrza snop iskier i płoną na nowo. Przybysze z zagranicy – Zaliwski, Zawisza, Konarski i inni – wywoływali te spóźnione ognie to w tym powiecie, to w tamtym, to w prowincjach zabranych. Koniec był zawsze jednaki: nowe represje, nowe egzekucje, nowe zsyłki tysięcy Polaków na Sybir. Gałczyński pokutował za taką właśnie lokalną zamieszkę.

Po jego wyjeździe sytuacja nie uległa zmianie. Świadczyły o tym nowe transporty zesłańców, napływające do kopalni; wysłuchując ich relacji Gałczyński przestał wierzyć w celowość walki zbrojnej. Przeciwnie. Powstało w nim przekonanie, że ta droga może doprowadzić tylko do wytępienia narodu polskiego. W ślad za tym zrodziło się podejrzenie, czy niektóre ruchawki nie zostały wywołane za wiedzą Moskali. Naiwni i zapaleni emisariusze nadspodziewanie łatwo przekraczali granicę, nadspodziewanie pomyślnie uwijali się po kraju, agitując pod nosem władz, zazwyczaj czujnych. Chwytano ich i ginęli w mękach dopiero później, gdy już ogień rozdmuchali. Więc biada Polsce, jeśli ślepy zapał będzie pchał nadal najlepszą młodzież do bezrozumnego boju. Cóż zatem pozostaje? Ugiąć się i zapomnieć, jak tego chce Rosja? Na wszystko, co święte – nie! Walczyć trzeba, lecz inaczej. Jak?... Budować siłę, budować siłę...

Te słowa, powtarzane uparcie przez jednego z towarzyszy zesłania, utkwiły Wojciechowi w pamięci i wracały, ilekroć te sprawy rozważał. Lecz na czym miała ta siła polegać – nie wiedział...

Wjechali do wsi. Pies skoczył zza płotu. Konie się spłoszyły, szarpnęły żwawiej. Zerwała się przędza rozważań. Wnet zastąpiła ją inna.

„...Czy te chaty zawsze były takie nędzne, czy też dawniej tego nie zauważyłem? Siąszyckie czworaki są, zdaje się, jeszcze gorsze...”.

– Dach na czworakach bardzo kiepski, Waśka?

– Kiepski, jaśnie panie.

– Pewnie zacieka?

– Jak deszcz pada, to silnie zacieka. Baby cebry podstawiają.

– Na wiosnę postawimy nowe czworaki.

– Daj Boże zdrowie jasnemu panu.

Daj Boże zdrowie... Wdzięczność za to, że podczas deszczu nie trzeba będzie w izbach podstawiać cebrzyków... Skąd podobne myśli?

Nazajutrz po powrocie był w kościele z Anielą i całą mszę przeleżał krzyżem, jak to sobie w czasie wędrówki ślubował. Patrzono nań z podziwem, on zaś się czuł bardzo dobrze w tej pozycji. Nikt nie widział, że płacze. W niedzielę pojechał na sumę z całą rodziną i usiadł na dawnym miejscu w kolatorskiej ławce. Zgodnie ze starym przywilejem, ksiądz podawał mu patenę do całowania. Choć modlił się całą duszą, między pacierze wciskały się niepowołane refleksje, tym dziwniejsze, że dawniej nie znane. Dlaczego jemu wypadło siedzieć na tym zaszczytnym miejscu, nie na innym? Śmieszne pytanie. Każde dziecko na nie odpowie: bo jest kolatorem. Gdy kościół wymaga naprawy lub wkładów, on ma obowiązek pokryć koszty. Przywilej – nagrodą za te powinności. To proste. Kiedyż właśnie dzisiejszemu Gałczyńskiemu to się nie zdawało proste. Powinność względem Kościoła jest sama przez się zaszczytem. Nie należy się za nią nagroda. Sedno sprawy tkwi gdzie indziej. Tuż za balustradą siedzą w ławkach najbogatsze gospodynie wiejskie. Rozpierają się, szerokokieckie, zadufane. Za nimi tkwią małorolne. Za małorolnymi już nie ma ławek. Na gołej podłodze klęczą żony bezrolnych, komorników i ratajów – też, wedle zapewnień księdza, pozostających w opiece Boskiej i przez Chrystusa Pana miłowanych, lecz w ostatniej kolejności. Ten podział, przekleństwem Chama usankcjonowany, trwa wieki i nikomu nie przychodzi na myśl, by przestał obowiązywać. Tak było i będzie, dopóki ziemia istnieje... Ziemia... W niej leżał klucz zagadnienia. Ziemia była źródłem, gwarancją, podstawą obecnego ustroju społecznego. Ziemia decydowała o wartości człowieka, odmierzała ilością posiadanych przezeń morgów szacunek. Dawniej i to zdawało się Gałczyńskiemu słuszne i tak naturalne jak kolejność pór roku, jak chłód zimą, upał latem. Obecnie...?

W jednym nie zmienił się nic przez ubiegłe osiem lat: w miłości do ziemi, świętej, błogosławionej rodzicielki, ziemi uosabiającej wszystko, co dla człowieka drogie i niezbędne. Jeśli wygnaniec umiera z tęsknoty i druhowie zapytają go: „Za czym tak tęsknisz?” – odpowie: „Za ziemią ojczystą”. W tym słowie zamknie ogrom swoich uczuć i druhowie zrozumieją. Miłości do ziemi nie da się zapomnieć. Rodzisz się z nią i gdzie by cię los nie rzucał, zostajesz jej wierny do końca... Bądź pochwalony, bądź po stokroć uwielbiony, Boże, który pozwalasz wrócić do swojej ziemi.

Po nabożeństwie przed kościołem otoczył dziedzica tłum gospodarzy, bab, dzieci, młodzieży. Wyrażali żywą radość z jego powrotu; odwzajemniał się serdecznie, jak umiał. Nowy, wyostrzony zmysł pytał równocześnie: „Czy oni szczerze się cieszą? Cóżem kiedy dla nich uczynił? W czym się ich dola odmienia, czy jestem tu, czy mnie nie ma?” Nie przejawiał tych wątpliwości na zewnątrz i przyzywał każdego po imieniu, rad, że pamięta, jak go wołają. Gładził lniane główki dzieci, cudując się, że tyle ich porodziło się przez ubiegłe lata, a ich rodzeństwo zdążyło wyrosnąć na szwarne dziewuchy, śmigłych parobczaków. Gdy pytał o niektórych, zalegała cisza, przerywana znaczącym czyimś chrząknięciem albo westchnieniem kobiecym. Wiedział wtedy, co to znaczy. O innych matka lub żona objaśniała z płaczem, że poszedł w sołdaty.

– ...Zabrali i już nie wróci... Na to mu przyszło... Jasiek Strzałka – pan dziedzic pamiętają Jaśka? Był za posyłkę u Klimka – obwiesił się, zły los wyciągnąwszy. Nim zobaczyli, odcięli, zesztywniał. Źandarmy złościły się jak sobaki i zaraz Pietrka Kozyrę na miejsce tamtego wzięli... A ten Pietrek z radości, że białą kartkę wyciągnął, spił się jak nieboskie stworzenie i pijanego, o bożym świecie nie wiedzącego, powieźli... Teraz sołtys i gospodarze, nawet baby, pilnują, żeby poborowy sobie czego nie zrobił. Po co ma dwóch przepadać?

– Biorą po dawnemu?

– Juści, co tak... Na dwadzieścia pięć roków...

„...Dwadzieścia pięć lat... Mnie nie było osiem lat i to mi się zdaje wiekiem... Walczyć z tą przemocą, walczyć! Ale jak?”

Ledwo rozeszła się wiadomość o powrocie Gałczyńskiego, zjechali do Siąszyc sąsiedzi. Wszyscy. Bliżsi, dalsi i najdalsi. Niektórzy aż z Księstwa. Stawili się Pułascy, Bronikowscy z Żychlina, Kurnatowscy, Wyganowscy z Warszówki i Wyganowscy ze Zbylszyc, Potworowscy z Kręgoli, Działyńscy, Unrugowie, Bielińscy i inni. Przyjaciele wierni, którym tyle zawdzięczał. Opiekowali się w czasie jego nieobecności rodziną, majątkiem, przechowali mu ukochane stado – teraz cieszyli się hałaśliwie i szczerze, biorąc kolejno powróconego w ramiona i pijąc jego zdrowie nieskończoną ilość razy. Sznajdzia przechodziła siebie, stawiając coraz to nowe półmiski dań smakowitych, choć postnych z racji adwentu. Józef zdejmował ze stołu jedne talerze, a rozstawiał drugie, prawie bez przerwy, od rana do późnej nocy. Gospodarz kazał dyszle od pojazdów pozdejmować, zapowiedział, że przyjaciele muszą pozostać przynajmniej ze dwa tygodnie. Roboty teraz w gospodarstwie nie ma. Wywozić gnój na pole lada ekonom potrafi. Weselili się więc, gadali wszyscy naraz o swoich i ogólnych bolączkach, o zdzierstwie i łajdactwie władz moskiewskich, o koniach, o zbiorach, o myśliwskich przygodach, o straszliwych wypadkach galicyjskich, o których Żydzi opowiadali rzeczy podnoszące włosy na głowie; po czym znów o koniach, o długach i lichwiarskich procentach, o niskich arendach, o zbiorach i polowaniach. Lecz, dziwna rzecz, w miarę jak mijały dnie na serdecznych pogawędkach, między gospodarzem a gośćmi zalegało nie wytłumaczone niczym skrępowanie. Nie rozumieli się tak, jak przed laty, albowiem Wojciech w czasie zesłania zdziwaczał. Zdziwaczał – zaopiniowano zgodnie.

Nie byłoż dziwactwem (jeśli nie utratą manier) tuż po opowiadaniu pana Bielińskiego o tym, jak przed dwudziestu laty zrobił dubleta do dzika i lisa, wszczynać rozmowę o położeniu włościaństwa? Cóż stąd, że historia owego dubletu była arcyznana? Słuchacze winni byli okazać wrażenie to samo, z jakim pragnęli, by słuchano ich anegdot. A Woś wyjeżdża z włościaństwem?!

Opowiadano mu bez zapału, że tę rzecz brały pod uwagę już nie lada głowy. Do rozwiązania nie doszły, przeto po co się nią bawić?

– Któregoś roku szelmy dziki zrobiły mi takie szkody...

Ale Gałczyński nie popuszczał tematu i znów o tym samym.

Tłumaczono mu:

– Primo: Moskale nie dopuszczą żadnych innowacji. Secundo: co chciałbyś zmienić?

– Uwłaszczyć.

– Uwłaszczyć! Jeszcze za króla Stanisława była o tym mowa i nic z tych narad nie wyszło...

– Chłopstwo czuje się dobrze, jak jest, i nie potrzebuje zmiany.

Stary Unrug z Sulmowa zabrał głos. Mówił wolno, rozdzielając sylaby, co było Unrugowskim zwyczajem.

– Czy chłopstwo dobrze się czuje – zaczął – tego nie wiem. Myślę, że czuje się źle. Czy potrzebuje zmiany – także nie wiem. Chce jej na pewno, bo panowie emisariusze przewracają chamom w głowie. Rzecz leży gdzie indziej: ani w sentymentach, ani w jakowejś awersji, jeno w tym, że uwłaszczenia zrobić nie można bez ruiny kraju. Pamiętam, jak krzyczano, pyskowano, że szlachta manifestu połanieckiego nie przyjęła, że przez szlachtę insurekcja wzięła w łeb. A jakże było manifest połaniecki uznać? Nie warcholstwo, nie skąpstwo, tylko czyste niepodobieństwo. Łatwo przyszło Naczelnikowi napisać: „Chłopi są wolni”. Szkoda, że omieszkał dodać, jak to należy przeprowadzić. Zgódźmy się dziś na instygację Wojciecha i uwłaszczmy naszych chłopów. Na przyszły rok będzie w tych powiatach głód. Bo gdzie kapitał, gdzie narzędzia do obróbki, gdzie inwentarz? Nie potrzeba proroka, by przyszłość przewidzieć: szlachcic z torbami pójdzie, a chłopi będą z głodu ziemię gryźć.

– Przecież ta ziemia jest obrabiana i sprzężaju wystarcza – oponował gospodarz.

– Wystarcza, mój drogi, wtedy, kiedy na tysiącu morgów czy więcej rządzi jedna głowa. Nie wystarczy, jeśli zacznie rządzić kilkadziesiąt ciemnych, zakutych baranich łbów. Wieleż razy z kredką w ręku wyliczałem to panom emisariuszom! Cyfry – ważniejsza rzecz od sentymentu. Oni na to powiadają: „Nas bezduszne cyfry nie obchodzą. My wierzymy w zapał”.

– Durnie!

– Jednakże w innych krajach...

– Wojciechu, łaskawco, złe argumenta dobierasz. Gdybyśmy mieli własne państwo, jak niegdyś, i pełny skarb, gdyby rząd wykupił od szlachty ziemię i rozdał chłopom – byłoby i tak ciężko dworom, lecz ostatecznie dałoby się utrzymać. W obecnej koniunkturze, mając Moskali na karku, to niemożliwe.

– Można by ograniczyć wydatki...

– Dawno zostały zredukowane. Minęły czasy, kiedy bywały zbytki i lej-rozlej. Dziś u każdego chuda kiełbasa, chuda fara. Żeby jejmość nie wiedzieć jak nalegała na wojaż czy bady, nie pojedzie nigdzie. Póki Moskale rządzą, nie poradzimy nic.

Zgodzili się wszyscy jednomyślnie, że o reformach szkoda co mówić, nim się niepodległości nie odzyska. Wpierw walka z nieprzyjacielem, a dopiero później reformy.

Gospodarz proponował zmianę kolejności: wprzód uwolnienie włościaństwa, potem walka. Uwłaszczenie przysparzałoby Ojczyźnie wieleset tysięcy oddanych obywateli. Zakrzyczano go.

– I tak pójdą, byle skrzyknąć, bo to honor dla nich...

– A ruskiego tak samo nie cierpią jak my.

To ostatnie twierdzenie Wojciech podawał w wątpliwość. Usiłował jeszcze przedstawiać, lecz bez powodzenia. Odjeżdżając po długiej gościnie, przyjaciele żegnali go równie serdecznie jak przy powitaniu; każdy z nich jednak żywił przekonanie, że Wojciech niegdyś był to chłop do rzeczy, a powróciło dziwadło. Trudno się temu cudować. W takiej pracy, poniewierce...

I kiedy przy innej okazji Gałczyński powiedział, że nie żałuje lat spędzonych na Syberii, gdyż dużo przez nie skorzystał – nikt nie oponował, oglądając się tylko, czy służba nie słyszy niepoczytalnych słów pana.

Któregoś dnia Wojciech wszedł do pokoju zwanego klasą i zapytał uprzejmie mistrzyni, czy pozwoli mu asystować przy lekcji. Równie uprzejmie wskazała mu miejsce za stołem. Dziewczynki pisały ćwiczenie na temat: „Powrót ojca z długiej podróży”. Siedziały sztywno, przesadnie wyprostowane, gęsie pióra skrzypiały. Długie warkocze dziewcząt, przerzucone na plecy, były związane z przodu wstążeczkami.

– Przeczytaj mi, jak zaczęłaś – zwrócił się ojciec do Rozalki, siedzącej naprzeciw niego.

– „Je n’ai pas vu mon père...”.

– Ach, to po francusku piszecie – rzekł rozczarowany.

– Ćwiczenie polskie było wczoraj – objaśniła Apolonia – i będzie jutro.

– Dlaczego wiążecie warkocze z przodu? – zagadnął.

Panna Koszutska uprzedziła odpowiedź pytanych.

– Żeby je przyzwyczajać do prostego trzymania. Pochylanie się przy pisaniu jest przyczyną złej figury.

– To chyba bardzo przeszkadza?

– Okropnie! – wykrzyknęła szczerze Zofia. Cesia skinęła głową potakująco. Rozalka rzekła uprzejmie:

– Trochę przeszkadza, naturalnie, jeśli nie zachowujemy właściwej postawy.

Zamilkł, nie chcąc przerywać pracy. Patrzył z czułością na trzy sztywne dziewczęce postacie. Gdy pióra przeraźliwszym skrzypieniem znamionowały zużycie, panna Apolonia podawała świeże, starannie zastrugane. Po ćwiczeniu pisemnym przewidziana była deklamacja francuska, un joli morceau de monsieur Lamartine – lecz Wojciech zapytał, czy nie mógłby posłuchać czegoś po polsku.

– Panno Apolonio! – wykrzyknęła Zofia – czy pani pozwoli to, to...

Nim mistrzyni przyzwoliła, odepchnęła coś ze stuknięciem spod nóg, wyskoczyła zza stołu w pończochach i patrząc wprost w twarz ojca, niskim, bogatym głosem zaczęła:

– ...Coraz to ciemniej, wiatr północny chłodzi,

Na dole tuman, a miesiąc wysoko,

Pośród krążącej czarnych chmur powodzi,

We mgle niecałe pokazował oko;

I świat był na kształt gmachu sklepionego...

Zesłaniec oparł łokcie na stole, brodę na złożonych dłoniach, patrzył na piękną dziewczynę, krew z jego krwi, kość z jego kości, i w myśli powtarzał za nią każde słowo. Gdy chciała przerwać, prosił:

– Mów, mów jeszcze dalej...

– Tatko to zna?!

– Od pierwszego słowa do ostatniego umiem na pamięć, „Konrada Wallenroda” też.

– Więc tam docierały książki? – zdziwiła się Apolonia.

– Książki, moja dobrodziejko? Książki?! Nie! Ale każdy z nas jakiś urywek tych poematów pamiętał. Składaliśmy to do kupy, aż się zebrało całość. Człowiek to sobie powtarzał a powtarzał, taczkę pchając. To miało wielkie znaczenie...

Wychowawczyni, rada pochwalić się talentami uczennic, zaordynowała śpiew. Przybiegły Anielka z Jadwisią i Józią. Zofia kierowała chórem:

...Uderzcie w bębny, zadmijcie nam w rogi,

Za Bug, za Bug, za Bug!

Niech lotne serce nie wyprzedza nogi,

Uderzcie w bębny, zadmijcie nam w rogi,

Dla naszych serc, dla naszych nóg,

Za Bug, za Bug, za Bug...

Patrzył z uśmiechem na ich rozpłomienione twarze. Nawet biedna Anielka, nic nie rozumiejąca, wtórowała siostrom bezbłędnie:

Wodzu nasz, Janie, białe orły żebrzą,

Ogniem Grochowa i Wawru atakiem...

Niech konający ten potwór dwugłowy

Po naszej ziemi dłużej się nie słania!

Wypuść ostatni pocisk piorunowy

I skróć mu męki konania.

Pogoda znikła z jego twarzy. Zastąpił ją wyraz gorzkiej ironii, aż Zofia urwała, patrząc nań pytająco.

– Zaśpiewajcie może teraz co innego?

Bez wahania, z nie mniejszym zapałem podjęły:

Nasz Chłopicki, wojak dzielny, śmiały,

Powiedzie naszych zuchów w pole zwycięstw chwały.

Huk armat, szczęk pałaszy,

Zaborców wnet odstraszy,

Hej, bracia!...

Roześmiał się. Gdybyż tak łatwo można ich odstraszyć! Ucałował kolejno córki, zapewniając, że ślicznie śpiewają i że będzie rad słuchał ich co dzień. Pannie Apolonii dziękował, że dziewczynki wychowuje jako Polki. Potem pytał, czy uczą się geografii, czy wiedzą, gdzie leży Sybir, kraj, w którym spędził ubiegłe lata, i jak daleko. Owszem, uczyły się, lecz położenia Syberii nie mogłyby określić, mająć do nauki bardzo stary atlas, zawierający – poza Europą – więcej plam białych niż lądów. Obiecał postarać się o nowszy, co zachwytu w uczennicach nie wzbudziło.

Po skończonej lekcji, spotkawszy Zofię, zagadnął:

– Dlaczego recytowałaś „Grażynę” stojąc w pończochach i co wy macie za stołeczki pod nogami?

– Ach, to taki obrzydliwy pomysł Poliniusza...

– Czyj?

– Panny Apolonii. Na deskach są przybite nasze stare pantofle. Trzymamy w nich nogi przez cały czas lekcji.

– A toż po co?

– Żeby, proszę tatki, nauczyć się prawidłowego trzymania stóp – westchnęła córka.

– Przynieś mi te deski. Wszystkie trzy.

Pobiegła, wróciła z naręczem desek i pantofli.

– Te są Rozalki, te są Cesi, a te moje... Widzi tatko, proszę tatki, jak one są ustawione. Lewa stopa prosto, prawa skośnie. Tak powinno się zawsze trzymać nogi. To jest jeszcze wiele gorsze od tych związanych warkoczy...

Mruknął coś niezrozumiale. Wziął deski i ruszył do kuchni. Zofia, zaciekawiona, za nim. Sznajdzia z warząchwią w ręku powitała ich radośnie, proponując Zofii skosztowanie świeżo wyjętego z pieca sernika. Dziewczyna odmówiła, pochłonięta tym, co uczyni ojciec. On wziął z kąta siekierkę i spokojnie, jak gdyby to było rzeczą naturalną, począł rąbać deski.

– Tatku! – krzyknęła z niedowierzaniem.

Nie odpowiedział. Porąbał sumiennie, skinął na Oleśkę, żeby otworzyła piec, zebrał szczapy z resztkami pantofli i cisnął w ogień.

– Tatku!

Miał przed sobą jej oczy pałające, otwarte szeroko, oczy więźnia nie mogącego uwierzyć, że wyzwolenie nadeszło. Tym, co uczynił, pozyskał sobie serce, umysł, duszę tej dziewczyny. Posiadł jej zaufanie i miłość w stopniu, w jakim rzadko posiadają je rodzice. Gdy Zofia, staruszką będąc, opowiadała o tej scenie wnuczkom, w głosie jej drżało nie zgasłe przez lata wzruszenie.

Jeszcze ogień nie zdążył skonsumować doszczętnie narzędzi tortur, a wieść o postępku pana domu dotarła już do wychowawczyni, wywołując oburzenie, grozę, spazmy, rozkaz znoszenia natychmiast ze strychu kufrów, zaprzęgania koni. Pani Aniela nie wierzyła uszom. Drobnym, zakłopotanym kroczkiem pobiegła do kuchni, gdzie zastała męża i córkę w promiennym nastroju, zajadających zachwalany przez Sznajdzię placek. Dowiedziawszy się bezpośrednio z ich ust o zaszłym fakcie, wybuchnęła rzewnym płaczem.

– ...Apolonia wyjeżdża... wyjeżdża... Już kazała zaprzęgać konie. Ładnie odwdzięczyliśmy się jej za tyloletnie poświęcenie, trudy, za staranne wychowanie panien. Wyjeżdża i obniesie po całej okolicy niebywały skandal...

– Nie płacz, duszko – pocieszał Wojciech. – Ręczę ci, że nie wyjedzie. Zresztą dla twego spokoju pójdę ją przeprosić.

Zastał Apolonię wpadającą z omdlenia w omdlenie. Pani Melania cuciła ją solami. Na wchodzącego spojrzała surowo.

– Nie pochwalam postępku Wosia. Czy Woś widzi, co się z tą biedaczką dzieje? Można chyba powiedzieć, że coś nie w smak, bez esklandry i spektaklu! Do kuchni nieść i rąbać!

Ofiara łkała cicho. Wojciech usiadł naprzeciw i ujął jej dłoń.

– Przyszedłem się ekskuzować, dobrodziejko moja. Brus jestem. Odwykłem salonowego obejścia. Submituję się najszczerzej. Pasja szewska – pardon! – zdjęła mnie, kiedym te szczudła i te warkocze z przodu związane zobaczył. Jakbym źrebaka spętanego oglądał... To męka dla młodych, dobrodziejko, to męka... Jakżeż tak można nieludzko krępować? Na śledztwie kazano mi siedzieć, godzinami bez ruchu, ani drgnąć... Cóż to za udręczenie, choć nie byłem młody jak one... Daruj, panno dobrodziejko, bo nie chciałem urazić. Słyszę, że dobrodziejka chcesz wyjechać? Raczże tę decyzję cofnąć! Submituję się raz jeszcze i powinne służby składam...

Ucałował zwisającą martwo dłoń i wyszedł. Panna Koszutska trwała nieruchomo. W gruncie rzeczy nie miała najmniejszej ochoty wyjeżdżać, nie mogła jednak przebaczyć zbyt łatwo. Pomogła jej pani Melania.

– Kochanko, rozumiałabym twój rankor, gdyby Woś był przy zdrowych zmysłach. Kiedyż on wrócił pomięszany... Może nie ze wszystkim, ale niewątpliwie... To się rzuca w oczy. Całe szczęście, że Aniela tego nie spostrzega... Choroba jest chorobą i na chorego nie należy się obrażać. Powiedz Marcysi, niech kufrów nie znosi.

– Zobaczę jeszcze... Pomyślę – szepnęła mdlejąca.

Tak więc gorszący incydent został zażegnany. Nauka szła swoim trybem, lecz bez dbałości o należytą postawę panien. Odpadły również ćwiczenia entrée i sortie.

Pani Melania myliła się jednak sądząc, że Aniela nie spostrzega zmian w mężu. Owszem, widziała niejedno i ubolewała skrycie, nie zwierzając swej troski nikomu. Woś wrócił inny, niż był. Odmienność malowała się w drobiazgach, może niegodnych uwagi, lecz jakże wymownych! Kiedyś, sądząc, iż go uraduje, wydobyła z komody panieński sztambuch, w którym Wojciech, jeszcze jako konkurent, wpisywał wyrazy swych uczuć. Szczególnie zachwycający był wiersz, zawierający słowa:

...Ale jest taki, o córko Adama,

Co, aby widzieć blask twojego czoła,

Co, aby dotknąć ust twoich szkarłatu,

Wdarłby się nawet tam, gdzie nie deptana

Prowadzi ścieżka na szczyt Araratu...

Wskazała mu to wzruszona. Przeczytał i zaczął się serdecznie śmiać. Śmiał się! Widząc jej zgorszone spojrzenie, objaśnił:

– Kocham cię, Anielko, dzisiaj stokrotnie więcej, niż kochałem wtedy, ale podobne wierszydła to duby smalone.

Duby smalone... Schowała sztambuch z powrotem i bolała. Oprócz podobnych drobiazgów raziły ją inne rzeczy. Wojciech – pracował. Cały dzień był czynny. Gdziekolwiek się znalazł na folwarku, przy tej czy innej robocie, brał za narzędzia i pracował razem z ludźmi, przeważnie lepiej od nich. Rataje i podzienni patrzyli z uznaniem, natomiast obrzydle czuli się ekonom, karbowy – bo jakże stać, trzepiąc się sarnią nóżką po cholewach, gdy dziedzic wywija widłami? Aniela prosiła męża kilkakrotnie, by gorszącego zwyczaju poniechał. Na próżno.

– Odwykłem od próżniactwa – tłumaczył.

Podobne słowa raniły jej wrażliwość. Czyżby tkwił w nich przytyk do niej? Nigdy jej nie przyszło na myśl uważać swojego życia za próżniacze. Wojciech, zrozumiawszy tę obawę, tulił ją serdecznie.

– Zostań przy swoich zajęciach, Anielciu. Masz dosyć na głowie. A mnie pozwól czynić to, co mi sprawia przyjemność.

Ach, oczywiście, miała bardzo dużo na głowie i zadowolona z rozgrzeszenia szła kibicować ciotce przy pasjansie.

W jednym punkcie tylko zdołała uprosić Wojciecha: powróciwszy z polowania, nie będzie czyścił fuzji sam w myśliwskim pokoju jak dawniej. Niegdyś znosiła widok broni. Obecnie, po tylu ciężkich przeżyciach, nie znosi. Niech Ignac to zrobi w oficynie.

– Ależ fuzja nie nabita, magnifiko mojaż.

– Czy to wiadomo na pewno? Tyle wypadków się zdarza... Zawsze z nie nabitą bronią...

– Spójrz, duszko, w lufy – podawał jej rozłożoną dubeltówkę. – Przecież widzisz, że są puste.

– „Jak Pan Bóg dopuści, to i z kija wypuści”... Wosiu, ja się boję.

– Dobrze, dobrze, moja staruszko. Ignacowi fuzji nie dam do ręki, bo się na tym nie zna. Sam przetrę, ale w oficynie; nie bój się.

Ekonom Odkiewicz nie zwierzał się również nikomu, lecz zdanie o dziedzicu miał wyrobione. Ot, choćby: budynki folwarczne pilnie wymagały remontu, we dworze dymiły piece, a dziedzic zapowiedział, że z wiosną zacznie budowę czworaków. Korzystając z suchej drogi, już zwożono materiał pod budowę. Ekonom usiłował przekonać dziedzica, że spichrz i stajnia pilniejsze, że czworaki nie są wcale takie złe i stać mogą jeszcze lata. Pan Wojciech się wściekł i zwymyślał Odkiewicza ordynarnymi słowami. Za co się wściekł? Za to, że ekonom dba o kieszeń właściciela?

Gałczyński wybrał miejsce pod budowę, dobre miejsce, suche, na jedenastą godzinę podane. Miały stanąć dwa murowańce po cztery mieszkania. Pomiędzy nimi osobny budynek, mieszczący piec chlebowy i pralnię, będący zarazem łaźnią. Wprędce wieść o tych projektach gruchnęła po okolicy: Woś służbie pałace stawia! Z wygódkami!

– Gdzież to się podziewa Lejba? – dopytywał Wojciech, gdy wszyscy wasale zgłosili się już do niego po kilkakroć, a faktora, o którym należało przypuszczać, że zjawi się pierwszy, nie było.

– Przyjdzie, przyjdzie – odpowiadała bagatelizująco pani Melania. – Widocznie jeszcze nie wie o Wosia powrocie.

– To on już gdzie indziej faktoruje?

– Uchowaj Boże! Jak byśmy sobie dały radę bez Lejby? To nieoceniony Żyd. Wszystko załatwi. Czy materiał na sukienki dla dziewczynek, czy trzewiki, korzenie i przyprawy dla Sznajdzi, krople dla mnie, noże do sieczkarni, żelazo dla kowala – wszystko on. Niech sobie Woś imaginuje, że on zawsze taniej kupi niż my same albo Odkiewicz...

– Ze swego chyba nie dokłada? – zauważył sceptycznie Gałczyński (ten nowy).

– Co też Woś wygaduje! Po co miałby dokładać ze swego? Wcale nie potrzeba. Jemu, widzi Woś, Żydzi taniej sprzedają. On potrafi się targować, on udaje, że bierze dla siebie, więc mu ustępują.

– Czegóż nie przychodzi? Leżą mi na sercu te pieniądze Jojny.

– Do Warszawy pewnie pojechał, jak zwykle przed Godami.

– Dawniej jeździł dopiero po targu na Waleriana.

– W tym roku wypadło mu snadź wcześniej...

Jakoż niebawem pojawił się Lejba, przywożąc coroczną porcję bakalii dla dworu oraz cynamon, goździki, imbir, badjan, kardemon, biały pieprz i witając radośnie dziedzica. Wojciech też rad widział Lejbę. Uczucia ich były szczere, oparte nie tylko na przyzwyczajeniu, lecz na wzajemnej niezbędności. Żydowi trudno byłoby wyżyć bez folwarku. Dziedzic nie mógł się obyć bez Żyda. Wszystkie usługi, jakie w przyszłości wykonywać miały telefony, koleje, spółdzielnie, agencje prasowe, syndykaty rolnicze, banki, mleczarnie związkowe – załatwiał jeden, często niepiśmienny Żyd.

Gałczyński wziął Lejbę do myśliwskiego pokoju i wskazał mu krzesło. Załatwiwszy sprawę Jojny, przeszli do miejscowych spraw.

– Nic nie postarzałeś, Lejba. Dobrze ci się powodziło?

– Żeby moje wrogi miały takie powodzenie! Lepiej zdechnąć niż takie życie! Może się teraz odmieni, jak pan dziedzic wrócił... Oj, ten Odkiewicz, co za paskudnik! Lejbie nie dał zarobić, bo się bał, że Lejba pani dziedziczce powie, jaki Odkiewicz szachraj; to on tego cygana, łobuza Szmula z Warszówki ściągnął. Razem handlowali... Na moje sumienie, ja takiego człowieka nie widział...

– Powiedz no, Lejba: jaki jest nowy gubernator?

– Jaki on ma być? Pies.

– Bierze?

– Czego miałby nie brać? Bierze.

– Ile trzeba mu dać, ażeby zostawił w spokoju?

– Ja panu dziedzicowi poradzę: jemu najlepiej konia darować. Dużego konia, co parska i sapie, i wierzga. Z tych koni, co pan Wyganowski przetrzymywał. Gubernator to się już parę razy o te konie pytał, ale pan Wyganowski to się nad nimi trząsł jak nad swoimi dziećmi i nie dał. Jakby czuł, że jasny pan wróci...

– Żal mi uczciwe zwierzę dawać Moskalowi.

– Nu, jak pan dziedzic uważa... A Lejba gościńca przywiózł panu dziedzicowi. Książkę.

– Pokaż! Pana Mickiewicza!? Nie znam jej. Nie widziałem jeszcze.

– Ją Żydki przywiozły z Wrocławia, jak pana dziedzica nie było. O jednym Żydku tam jest, co grał na cymbałach jak nasz kulawy Srul...

– Czytałeś?

– Ja, ciemny Żydek, gdzie bym czytał? Pan doktor Helbich mnie czytał. Aż do płaczu, takie śliczne czytanie.

– Pan Mickiewicz... pan Mickiewicz... Nie mamy siły, nie mamy wojska, ale jego wiersze to nasza siła i broń...

– Tam jest i o wojsku, i o panach generałach też... Aj, jak to ślicznie pisane... Taka gruba książka, a wszystko do wiersza.

– Lejba, a uważasz ty? Nie chciałbym wracać, skąd przyszedłem.

– Przez Żydków pan dziedzic się nie uszkodzi. Na takie trzeba uważać, co chcą nowej biedy narobić, jak w Galicji narobiły...

– Rad jestem z tej książki. Dam ci za nią korczyk pszenicy.

– Może by pan dziedzic kazał temu Odkiewiczowi dorzucić ćwiartkę grochu? Ładnie obrodził w tym roku...

– Będziesz miał ćwiartkę grochu. A tu masz cygaro. Dobre, pruskie. Dostałem od pana Unruga.

– Aj, to ja nisko dziękuję panu dziedzicowi. Ja to schowam na pamiątek.

– Jak się miewa pan doktor Helbich?

– Aj, to jest złoty człowiek. Aj, co za człowiek... Jak jego wszystkie kochają... i Żydki, i Polaki, i bogate, i biedne. Aby on się w zdrowiu uchował, bo te łobuzy bardzo za nim depczą. To pan dziedzic powie Odkiewiczu o ten pszenice i groch?

– Powiem zaraz, ale jakże to zabierzesz?

– Ja do Icka do karczmy na saneczkach dociągnę. On mnie potem wyśle... Co pan dziedzic mówi do tego Icka? Jemu kontrakt na arendę kończy się w przyszłym kwartale. On bardzo narzeka, on dokłada...

– To się dobrze składa, że on nie chce arendy odnawiać, bo...

– Co jest – on nie chce odnawiać? Dlaczego on nie ma chcieć? On z samej życzliwości dla pana dziedzica to by siedział... Jego Ryfka cebuli, czosnku nasadziła, z babami targuje... Na co jemu się przenosić? On by wolał zostać, tylko żeby pan dziedzic trochę z arendy opuścił. Ta karczma, ona jest w bardzo złe miejsce. Takich chłopów to Icek powiada, że drugich nie widział. One piją, a nie płacą. One by wszystko wypiły za darmo...

– Czemuż im daje?

– Jak on nie ma dać? On im na borg zapisuje. Niektóre chłopy to takie zadłużone, że aż strach, a grosza z nich nie wydusi...

– Powiedz Ickowi, niech mi przyniesie spis tych długów. Ile kto mu winien za piwo czy okowitę.

Lejba poruszył się niespokojnie.

– Na co panu dziedzicowi wiedzieć? Czy to za przeproszeniem pana dziedzica interes? Pan dziedzic ma Icka po to, żeby się z chłopstwem użerał...

– Mój interes czy nie, to moja rzecz. Powiedz Ickowi, żeby jutro cały wykaz przyniósł.

– Nu, ja jemu powiem. On przyniesie. Ja zaraz pójdę, tylko... – rozejrzał się – do pani starszej mam sprawę...

– Pani starsza jest tu obok. Poproszę ją.

– To delikatne materie... Ja pójdę przez kredens do garderoby.

– Jak chcesz.

Zginając się w licznych ukłonach i dziękczynieniach Żyd wycofał się, nie zapomniawszy napomknąć jeszcze o korczyku pszenicy i ćwiartce grochu. Pan Wojciech zawołał w stronę saloniku:

– Ciotuniu! Lejba ma sprawę do ciotuni. Poszedł do garderoby.

– Mon Dieu! Lejba? Już idę!

– Powiada, że delikatna materia...

– Tak, tak. Stalowałam u niego fiszbin do czepeczka... Pardon! Co ja wygaduję! Fiszbin do stanika, wstążki do czepca. Już idę...

Konferencja w delikatnej materii trwała długo i wzięły w niej udział wszystkie trzy panie. Gałczyński nie zwrócił na to uwagi, gdyż otworzył otrzymaną książkę i zatonął w niej.

Arendarz Icek czekał w progu karczmy na nadchodzącego Lejbę. Księżyc już wzeszedł, pierwszy śnieg pobielił ziemię. Na tle bieli i poświaty postaci obu starozakonnych, ich długie czarne chałaty, brody i pejsy, wyglądały egzotycznie, a zarazem – dla polskiego krajobrazu – nieodzownie.

– Nu? – zawołał Icek niecierpliwie.

– Nu, nu – odparł Lejba przez pół uspokajająco. Wciągnął worki do wozowni. Icek kazał Ryfce stanąć za szynkwasem, oni dwaj siedli w alkierzu. Lejba powtórzył żądanie dziedzica.

– Na co to jemu potrzebno?! – wykrzyknął arendarz.

Aczkolwiek mało było w okolicy spraw tajnych dla Lejby, na pytanie przyjaciela nie mógł odpowiedzieć. Niepojętność zlecenia czyniła ich obu podejrzliwymi. Radzili długo, jaką cyfrę podać: mniejszą od rzeczywistej, większą czy właściwą? Rozważali możliwe zamiary dziedzica.

– Mnie się widzi – zakończył Lejba dyskusję – że on wrócił myszugene.

Tak więc każdy po swojemu taksował odmienionego właściciela Siąszyc. Wszelkie zjawiska niepokoją ludzi, dopóki nie zostaną rozpoznane i zaklasyfikowane. Klasyfikacja pozwala włączyć daną rzecz w normalny tok życia. Skoro jednozgodnie wszyscy, wielcy i mali, wspólnie lub z osobna stwierdzili, że Wojciech Gałczyński w czasie pobytu na Syberii stał się skończonym dziwadłem – przestano na ten fakt zwracać uwagę. Lepiej, że wrócił z defektem, niż gdyby nie wrócił wcale. Po prostu są tematy, których rozmawiając z nim należy unikać.

I unikano.

Rozdział IV
Dawnym obyczajem

Zagłębiony w fotelu zwanym wolterem, Wojciech czytał przed kolacją, czytał po kolacji, głuchy na wszystko, co się działo wokoło. W drugim końcu saloniku przy stole panie, podniecone sprawozdaniem Lejby, rozprawiały z ożywieniem. Karty leżały bezczynnie.

– ...za moich czasów, kochanko, przyszła świekra, la future belle mère, dawała pannie motek splątanej zielonej peli. Panienka musiała motek rozplątać, kłębuszek zwinąć, udziergać sakiewkę i w wilię ślubu ofiarować ją narzeczonemu na dowód, że pilna, cierpliwa i pracowita... Dobrze, że to wyszło z mody, bo ileż nadużyć! Jeżeli przyszła belmera była nieżyczliwa, to dała pelę tak splątaną i zbitą, że dziewczyna mogła biedzić się rok, nimby rozwinęła! Słyszałam, że jedna matka cisnęła motek do pieca, kupiła nie poplątany i dała córeczce...

– Ja bym tak właśnie zrobiła – zauważyła Aniela.

– Ostrożnie, kochanko, posłuchaj, co dalej... Ta baba belmera zachowała sobie pasmo. Sakiewka pięknie wyszła, ale kiedy świekra przyłożyła do niej próbkę, poznała że odcień inny. Podobno wypominała to synowej aż do śmierci.

– Ja robiłam dla Wosia sakiewkę z paciorków. Niebieską w czerwone róże... Turbacji miałam wiele, bo pacioreczki były w szkatułce, wszystkie kolory zmieszane... Ale rozplątywać nie musiałam.

– Paciorkowe sakiewki – także już vieux jeu. Wszakże dobrze, jeśli familia epuzera widzi, że panna ochocza do pracy i zręczna. Zamiast zwijać pelę, lub też przebierać paciorki, można haftować obrus czy serwetę...

– Bonne idée. Rozalka lubi haftować.

– Rose ma wrodzony gust artystyczny. Nie to, co Sophie albo Cécile. Dla jednej istnieją tylko konie, dla drugiej monsieur Dumas.

– Mam piękne wzory, kochanko. Cienkie płótno znajdziesz u siebie, Anielko?

– Wiele chcieć. Wyprawne, holenderskie.

– Jutro, za dnia, wybierzemy deseń. Żmudny, nie nadto szybki... Ilekroć młody czy jego rodzina przyjadą, zastaną panienkę z tamburkiem w ręku. To zrobi doskonałe wrażenie.

– Gdzie są dziewczynki? – zapytał nagle gospodarz z głębi woltera.

– Dawno poszły spać. Przecież mówiły wszystkie Wosiowi dobranoc.

– Prawda. Zaczytałem się. Niczym Cesia... Ależ to książka przepiękna. Panny będą ją nam czytać wieczorami, na zmianę.

– Rozalka ma wątły głos. Niech lepiej nie czyta. Zosia i Cesia wystarczą...

W połowie postu przyjechał z Kujaw pan Biernacki z najstarszym synem, Nikodemem, wymusztrowanym i dobrze myślącym młodzieńcem. Wojciech Gałczyński był nieco zaskoczony wizytą dalekiego sąsiada, natomiast trzy panie nie przejawiały żadnego zdziwienia. Bez wyraźnego interesu w kredensie zjawił się Lejba, pragnący naocznie stwierdzić powodzenie zeszłorocznej misji. Oby podobne zlecenia zdarzały się często! Pani Melania wynagrodziła swego Lejbę nieoszczędnie, dodatkowy, acz mniej hojny datek wypłacił Biernacki senior w zamian za informacje o majątku Gałczyńskiego. Nie dziw, że Lejba z nadzieją i rozrzewnieniem spoglądał na pozostałe cztery panny.

W ciągu tej wizyty mówiono o koniach, zasiewach, szczęśliwym powrocie Wojciecha z zesłania i o polityce. Choć żadne matrymonialne tematy nie zostały potrącone, od tej bytności zaczęły się oficjalne konkury młodego epuzera o rękę najstarszej z panien Gałczyńskich. Konkury miały trwać blisko rok. Cały ten okres starsze panie przeżyły w błogim nastroju, szczęśliwe, że akcja rozwija się według tradycji przyjętych w dobrej sferze. Wszystko było przepisowe, nawet ilość i rozmiar bukietów przysyłanych przez Nikodema Rozalce, nawet dobór kwiatów i sposób ich ułożenia. Panienka przyjmowała dary ze zwykłym swym grzecznym uśmiechem i pilnie haftowała, pokrywając cienkie płótno wypukłym „atłasowym” ściegiem. Babka, matka i wychowawczyni gratulowały sobie wzajemnie pomysłu, gdyż konkurent i jego ojciec wynosili pod niebiosa pracowitość i zdolności Rozalki. Potem przyjechali oboje starsi państwo Biernaccy i nastąpił uroczysty moment deklaracji. Rozalka zapytana o zdanie odpowiedziała, że jeśli mamcia i tatko pochwalają ten wybór, skłonna jest oddać swą rękę panu Nikodemowi. Wypowiedziała te słowa z takim wdziękiem i dystynkcją, że Apolonia poczuła się nagrodzona za wszystkie poniesione trudy wychowawcze.

Dom wszedł w znak zaślubin. Duży salon był znów zamieszkały. Od dwu okrągłych pieców z białych żłobkowanych kafli, czasy napoleońskie pamiętających, biło miłe ciepło. Spod drzwi, wiodących do ogrodu, znikła smuga śniegu, utrzymująca się tam stale w czasie zimy. Pani Aniela odmłodzona, szczęśliwa, prezydowała uroczystościom, a ekscytacja młodszych sióstr Rozalki dosięgła szczytu. Ile nowości, ile cukrów i bombonierek, ile swobody, bo ważniejsze sprawy spychają lekcje na uboczny tor! Ile dyskusji o toaletach drużek! Cesi lepiej w niebieskim, Zofii w różowym – a muszą być jednakowe. Mamcia, kochana mamcia, znajduje kompromis: bladoniebieskie sukienki i różowe kwiaty. Anielce wszystko jedno, co włoży. I tak się śmieje bez przerwy. Jadwisia i Józia, noszące dotąd króciutkie dziecinne sukienki, ujawniające falbanki majteczek, domagają się na tę uroczystość sukienek dorosłych. Spotkała je kategoryczna odmowa. Otrzymają długie suknie dopiero na ślub Cesi. Do tego czasu nie mają co robić tłoku. Wychodziły obrażone. Dwie szwaczki, jedna aż z Kalisza, szyły w garderobie wyprawę. Na szerokim świecie używano już maszyn do szycia, w porządnych domach jednak odnoszono się z lekceważeniem do tandetnego wynalazku.

– Widziałam taką machinę, kochanko. Łączy materię przeplatając dwie nitki. Na końcu szwu trzeba nitki luźno obciąć, w igłę nawlec i porządnie zakończyć, inaczej cały szew spruje się od razu, byle za nić pociągnąć...

Słuchaczki wzruszeniem ramion wyrażały pogardę dla takiej nowości. Cóż to za szycie, dające się pruć jak fastryga? Szyć trzeba tak, żeby wnuczki donaszały koszule babek, nie wymagające reperacji.

Wieczorami toczyły się długie rozprawy nad wyborem monogramów, szerokością koronki klockowej do obszycia bielizny, ilością prześcieradeł, ręczników, poszewek. Czy tuzin tuzinów podpinek wystarczy?

– Dorzuć jeszcze ze dwa tuziny, kochanko.

Rozalka szczęśliwie ukończyła haft i wszyscy szczerze zachwycali się piękną robotą. Szwaczka kaliska demonstrowała paniom nowy model majtek, „un pantalon fermé”, z klapą zamykaną w pasie i złączonymi nogawkami. Oglądano je krytycznie. Cieplej w nich zapewne, ale co za utrudnienie! Każda pani nosi przecież pod suknią trzy, cztery sute spódnice... Dźwigać to wszystko do góry za każdym razem? Merci!

– Szkoda, że nie noszono takich za czasów stryjenki Karolowej. Słyszałyście o niej? Nie? Ona miała taką chorobę, kochanko, że strasznie marzła w pośladki. Więc kiedy palono na kominku, stawała tyłem do ognia, suknie podnosiła i co było zziębłe, grzała. Tak jej to w zwyczaj weszło, tak sobie w tym lubowała, że nieraz przy gościach podobnie czyniła. Nikt nie przypuszczał, co ona tam robi. Obsmyczone empiry już były wtenczas zarzucone – przy Bourbonach wróciły do mody suknie fałdziste, szerokie, dwanaście łokci obwodu. Choćby je do pleców ugięła, nie było nic widać z przodu. Stryj bardzo ganił ten zwyczaj. „Przestań, dobrodziejko – mawiał – bo ci kiedy wstydu narobię”. Obiecywała, że więcej nie będzie, obiecywała i zapominała. Aż tu kiedyś, gości pełno w salonie, pani domu przed kominkiem blisko stoi, ręce sobie w tył założyła, rozprawia, a jegomość jak nie podejdzie, jak jej raptem nie odwróci... Zobaczyli wszyscy goliznę. Biedaczka zemdlała, potem na złość mężowi dziesięć lat w łóżku leżała...

Panna Apolonia słuchała z niesmakiem, za to dziewczynki aż się popłakały ze śmiechu. Gospodarz, zagłębiony w swym ulubionym fotelu, roztargnionym uchem chwytał te pogwarki. Patrzył na córki. Córki... Jak to mówią: „Czesz, pierz, strzeż, potem zapłać komu, żeby zabrał z domu”. Uprzytomnił sobie, że najstarszej, tej, co już, już miała być zabrana, prawie nie znał. Co się kryło za jej wzorową, rozsądną układnością? Co myślała w czasie długich godzin spędzonych nad haftem? Czy grały w niej nie wyjawione pragnienia – lub też może nic nie myślała, biernie poddając się życiu i nie czyniąc wyboru? Żałował, że nie próbował zbliżyć się do niej, lecz kiedyż miał to uczynić? Co ona wie o czekających ją obowiązkach żony i matki? O ciężkiej odpowiedzialności? Czy jej o tym mówiono? Towarzysko jest dobrze przygotowana, ale jak podoła życiu? Niepokoiło go, że nie widzi u narzeczonej żywszego zainteresowania narzeczonym. Rozalka była zajęta przyszłym urządzeniem mieszkania, cieszyła się z licznych otrzymanych podarków, ale osoba Nikodema zdawała się nie odgrywać w jej uczuciach poważniejszej roli. Wojciech wyraził swe wątpliwości niewieściemu areopagowi. Został zakrzyczany z miejsca. Wszelka uczuciowa egzaltacja jest mauvais genre. Rozalka postępuje właściwie. Babka, matka i wychowawczyni są dumne z jej zachowania.

W tym okresie Apolonia była podwójnie szczęśliwa: powszechnie uznawany sukces wychowania i ułożenia Rozalki, następnie znaczna amelioracja usposobienia Zofii.

Apolonia korzystną zmianę przypisywała skuteczności swoich metod, nic nie wiedząc o rozmowie, jaka miała kiedyś miejsce pomiędzy ojcem i córką.

Przegalopowali konie i stępa wracali do domu.

– Zosiu – rzekł Wojciech – nie podoba mi się sposób, w jaki odpowiadasz nauczycielce.

Zdziwiła się, sądząc dotychczas, że ma w nim sojusznika.

– Ona taka strasznie nudna!

– Nudna nie nudna, przykro mi widzieć, że moja córka zachowuje się wulgarnie.

– Tatku!?

– Trudno inaczej określić ton, jakim odpowiadałaś jej wczoraj.

– Ja nie potrafię być jak Rozalka! – wybuchnęła.

– Wystarczy, jeśli będziesz jak Cesia.

Zwiesiła głowę. Jechali dłuższą chwilę w milczeniu.

– A przy tatce, kiedy jesteśmy we dwoje, będę mogła na nią psioczyć? – spytała pokornie.

– Ile chcesz.

– No to już... ja... obiecuję...

Nadszedł dzień ślubu. Zjazd był bardzo liczny. Przybyli krewni i przyjaciele obu bogato spowinowaconych rodzin. Jeden kuzyn pana młodego przyjechał aż z Galicji. Kościół tonął w kwiatach i światłach. Czerwone sukno mościło drogę od karety do ołtarza. Druhny wyglądały prześlicznie, panna młoda, w miarę zapłakana, była urocza i poważna. Matrony miały wygląd dostojny, ojcowie – szlachecki, że mimo woli szukało się wzrokiem przy ich boku karabeli. Wszyscy ze wzruszeniem patrzyli na młodą parę, godnie wkraczającą na ścieżkę życiową, udeptaną krokami pokoleń. Ta ścieżka ich nie zawiedzie. Co dawne – to słuszne i zbawienne.

Uczta weselna była wspaniała. Przygrywały dwie kapele umieszczone na tarasie. Wina były starannie dobrane, mowy liczne, lecz dorzeczne. Żadne uchybienie nie zamąciło przebiegu uroczystości.

Nim wielki dzień minął, młodzi odjechali do siebie, żegnani błogosławieństwami, muzyką, pucharami strzemiennego, paleniem z batów, wylewaniem wody przed konie na szczęście. Z domu ubyło jedno dziecko...

Nazajutrz przy rannej kawie Drohojowski, ów galicyjski krewniak Biernackiego, spojrzał przelotnie na obraz przedstawiający Solimana, podającego przednie nogi ruchem psa, który służy, i zauważył, że u Dzieduszyckich na Podolu bawił malarz, który oddaje przednio konie arabskie. Podobno wyglądają jak żywe. Tylko czekasz, kiedy zarżą i z obrazu zejdą...

– Chciałbym to widzieć – westchnął gospodarz. – Co on, krewny Dzieduszyckich czy oficjalista?

– Ani jedno, ani drugie. Przyjechał do nich, zdaje się ze Lwowa. Jak się nazywa, zapomniałem.

– Dobrodzieju mój! Nie można by go tu sprowadzić?

Stary pan Działyński zaciekawił się również tematem.

– Zapłacę mu, wiele zechce, byle do Kórnika przyjechał i konie mi odmalował.

– Moja fortuna skromniejsza, ale żałować nie będę. Przyjechawszy z Galicji do Księstwa ten malarz mógłby być w Siąszycach za jednym zachodem. O przepustkę niech się nie troszczy. Wyrobimy.

– Nie wiem, gdzie on się teraz obraca ani czy Dzieduszycki ma jego adres, ale zapytać zapytam i dam znać.

Ślub i wesele Biernackich były długi czas przedmiotem rozmów w okolicy. Najstarszy z trzech młodych Pułaskich, Mieczysław, zwierzył ojcu, że chętnie wziąłby żonę z panien siąszyckich.

Senior pochwalił ten zamiar: Zośka dziewczyna jak malwa.

– Wolałbym Cesię – przyznał młody – bo taka spokojna. Zosia rusza się jak chłopak. Myślę, że będzie chciała trzymać męża za łeb.

– Musisz zatem asan zaczekać, aż Zofię zabiorą. Woś nie pozwoli przecież przebierać w córkach niby w ulęgałkach.

– Ha, zaczekam. Zofia długo siać rutki nie będzie.

Na tym stanęło. Pułaski-ojciec w ścisłej dyskrecji powiadomił Gałczyńskiego o zamiarach syna. Wojciech przyjął nowinę z zadowoleniem. Chłopiec był dobry, porządny, znany od dziecka. Cesia i on utworzą dobraną parę. A jak to dobrze, że sprawa odwleka się o parę lat! Nie było mu wcale spieszno pozbywać się córek z domu.

Rozdział V
Budujmy siłę...

Starsze panie nieraz narzekały między sobą, że młodzi ludzie, jakich Woś sprasza do Siąszyc, nie mogą być uważani za konkurentów ani za epuzerów, ani nawet za towarzystwo. Ostatnio kilka miesięcy spędził tutaj Adaś Asnyk, z dobrej rodziny, syn powstańca, ale dzieciuch, rówieśnik Jadwisi, co prawda wyglądający starzej niż na swe lata, przedwcześnie wyrośnięty i poważny. Ojciec jego, wróciwszy przed laty z zesłania, osiadł w Kaliszu i tu handlował skórami. Ganiono powszechnie, że jął się tego zajęcia, robiąc konkurencję Żydom, zamiast u zamożnych krewnych zostać rezydentem. Pani Asnykowa mogłaby tam zarządzać spiżarnią albo garderobą, pan Asnyk – prowadzić dziedzicowi rachunki, i żyliby spokojnie, pozostając w swojej sferze. Jeden Gałczyński był innego zdania, decyzję kolegi chwalił, a że Adaś miał pierś wklęsłą i papierowe policzki (może od smrodu juchtowego, jaki w mieszkaniu panował) – wziął go za zgodą rodziców do Siąszyc, by się na świeżym powietrzu poprawił.

Chłopiec był dumny, wrażliwy, przesadnie nieśmiały, rozmiłowany w poezji; sam pisywał wiersze, nie przyznając się do tego nikomu. Bał się panien, szczególnie Zofii, której żywość, pewność siebie, imponująca uroda napełniały go poczuciem własnej nicości. Łagodna Cesia była przystępniejsza. Próbował parokrotnie nawiązać rozmowę o ulubionych książkach, ale nie szło, gdyż Adaś lekceważył panów Dumasa i Sue, Cesia zaś nie słyszała nigdy nawet tytułów książek, w których zagłębiał się student. Na koniu siedział jak pies na płocie, lecz za konną jazdą przepadał. Gospodarz dał mu pod siodło starego siwego wałacha. Można było ręczyć, że ten mądry koń jeźdźca nie zrzuci ani nie poniesie. Miał jedną wadę: był zawziętym domatorem i mimo wszelkie wysiłki studenta zawracał z pola do stajni.

Gałczyński szczególnie polubił nieśmiałego chłopaka.

– On ma dobrze w głowie – mawiał. – Wyrośnie z niego dla Polski pociecha.

– Jeżeli się chudzina wychowa – powątpiewała ciotka.

– Wątłe to, nie dokarmione... Powinien zażywać eliksiru długiego życia, żeby się wzmocnić.

– Ciotunia jeszcze swój eliksir wyrabia?

– Nie zasnę bez niego, niech mi Woś wierzy. I dobrze służy. Mam siedemdziesiąt lat, a ruszam się przecie żwawo. Czy to ja jedna? Komu tylko dałam receptę, każdy mi dziękował. Zaraz wyliczę osoby, co eliksir przyjmowały i setki z okładem dożyły.

– Wierzę ciotuni. Z czegóż ten dekokt zrobiony?

– Trzeba wziąć garniec dobrego burgunda, dolać pół kwarty naparu z senesu, dorzucić pieprzu garść, liści bobkowych pęczuszek, imbiru, olejku kantarydowego łyżkę, alkiermesu dla koloru (bo od senesu wino barwę traci), grudkę kamfory – wszystko razem na słońcu w gąsiorku trzymać, żeby się dobrze wystało, przez muszlin zlać i regularnie zażywać...

– Wolałbym dawać chłopcu co dzień kieliszek burgunda bez kantarydy i tych różnych alkiermesów...

– Broń Boże! Mógłby się rozpić.

– Ciotunia dobrodziejka to pija?

– Kwaterkę co dzień przed spaniem.

W ciągu lata rzadko zapalano świece, bo jasność długiego dnia towarzyszyła ludziom aż do pory snu. Wrzesień przyniósł już wieczory skupiające domowników w małym saloniku. Na kominku płonął ogień. Niski parawan osłaniał nogi pań od kuranderów. Przy stole, zależnie od dnia, kładziono kabałę albo pasjanse. Cesia, z nieodstępnym Jagulkiem na kolanach, czytała po raz dziesiąty powykrawanego „Hrabiego Monte Christo”. Gospodarz, zagłębiony w swym ulubionym fotelu, palił fajkę na długim cybuchu opartym o dywan. Zofia przysiadła na poręczy fotela, przysłuchując się rozmowie ojca z Asnykiem. Poruszali różne tematy, przeważnie dla niej niezrozumiałe, społeczne lub polityczne. Dyskutowali. Adaś Asnyk pozbywał się w tych chwilach nieśmiałości, a małomówny zazwyczaj pan Wojciech chętnie wyrażał swoje poglądy, tak rzadko znajdujące zrozumienie.

– Najgorsza nasza cecha – mówił – że fantazją się kierujem, nierozumnymi porywami młodych...

– Pan dobrodziej myślisz o rewolucji trzydziestego roku?

– Tak jest, mój drogi. Patrzę na nią jako na wielkie nieszczęście. Nie dziwuj się tym słowom. Powtarzam: wielkie nieszczęście. Mało z kim o tym gadam, bo po co? Pomyślą: boi się drugi raz na Sybir pojechać, więc ostrożny... Pewnie, niechętnie szłoby się tam znowu. Drugi raz trudniej wytrzymać niż pierwszy. Przecie jakby rzetelna powinność przyszła, jeszcze bym się z Bożą pomocą zmógł i na to, co najstraszniejsze, naraził... Lecz moja opinia o rewolucji nie jest dyktowana obawą. Mówię, bo wiem. Ej, miły Boże, toć żyło się na zesłaniu z tym, co było najlepszego w narodzie. Noce długie, zimno spać nie daje, gadaliśmy... Bywało, przegadaliśmy całą noc. Zawsze o jednym. O Polsce. Jak jej służyć? Co czynić, żeby mogła powstać znowu? Nas z ziemi kaliskiej nie trzeba do miłości Ojczyzny zaganiać. Na ostatnim sejmie, kiedy posłowie kaliscy zgłosili duże ofiary na wojsko i sala krzyknęła: „Niech żyją Kaliszanie!” – Bonawentura Niemojowski, mój przyjaciel, huknął: „Niech zginą Kaliszanie! Niech żyje Polska!” To samo każdy z nas myślał... I dotąd myśli, bo ta miłość jak zajdzie za skórę, to nie odejdzie, chyba ze śmiercią... Więc gadaliśmy, dyszkurowaliśmy... Jednogłośny wniosek był: stąd nasza klęska powstała, że rozumu nie dopuszczono do rządów. Poryw u nas decyduje, zapał szlachetny, cóż, kiedy durny – nigdy rozum, nigdy stateczna dojrzałość. Opamiętanie przychodzi za późno. Jak powiada przysłowie: mądry Polak po szkodzie... Podchorążaki były dzielne chłopcy, ale należało ich na odwach zamknąć, miast pozwolić rewolucję rozpętać.

– Inaczej tę rzecz przedstawiają nam, młodym. Powiadają, że walka miała wszelkie szanse.

– Szanse były, ale zmarnowane zostały przez brak kierownictwa. Toć pomyśl, chłopcze: wpierw spalić za sobą mosty, potem dopiero biegać i przywódców szukać? Do nóg padać, by ktoś chciał komendę objąć? Jak dzieci... Jak dzieci... A generałowie! Pożal się Boże! Taki Skrzynecki...

Zofia wmieszła się do rozmowy.

– Proszę tatki, czy ten sam generał Skrzynecki z piosenki: „Uderzcie w bębny, zadmijcie nam w rogi”?

– Ten sam, córeczko.

– Tatko nie bardzo lubi tego marsza? Prawda?

– Prawda, córuś, nie lubię, bo jest w nim wierutne łgarstwo. Egzageracja w tym stopniu to już nie wada, a zbrodnia. Mówić o skróceniu konania Rosji, kiedy Polska kona pod rosyjskim butem! Setki tysięcy polskich rodzin poszło na Sybir, bo podobnym piosenkom wierzyło...

Asnyk poruszał się na krześle niespokojnie. Chciał dotrzeć do sedna sprawy.

– Czyż zdaniem pana dobrodzieja nie należało podejmować walki w ogóle?

– Mój chłopcze, naród jest za wielka rzecz, żeby go nieopatrznie wciągać w ryzyko. Sam ryzykuj, ile chcesz, ale wara narażać lekkomyślnie polską krew! Gdybyś widział owe tłumy wysiedlonych z prowincji zabranych! Ja widziałem. Kto ich niewoli winien? Pewnie, że Moskal, lecz w pierwszym rzędzie nasza nierozwaga! Rozumiesz, chłopcze? Nierozwaga! Dlatego kiedy słyszę samochwalcze pieśni, co przy naszym położeniu zakrawają na szyderstwo, i widzę, jak młodzież lubuje sobie w nich, gotowa kierować się nimi w przyszłości, to...

– Wszystkie cztery asy zebrane wokoło damy kierowej! – krzyknęła pani Melania od stołu. – Coś ważnego się gotuje! Pamiętajcie moje słowa!

Zofia sfrunęła z poręczy i podbiegła ku babce, zainteresowana. Gałczyński podjął znowu:

– Miałem na zesłaniu przyjaciela, starszego człowieka. Umarł nie wytrzymawszy tamtejszych zim. Ten zawsze mówił: „Budujmy siłę... Budujmy prawdziwą siłę”... Te słowa zapadły mi w pamięć, jeno nie wiem, ani co to za siła, ani jak ją budować! Nieraz o tym myślę... Na czym siła człowieka polega? Na krzepocie? Owszem, zdrowie – arcyważny przedmiot, nie daj Bóg bez zdrowia, ale siła wewnętrzna ważniejsza od siły cielesnej.

– Szczere to jest mniemanie pana dobrodzieja?

– Tak, bom się napatrzył... Kto płakał, to już po nim. Przepadł. Trzeba było zaciąć zęby. Biada takiemu, co się rzewnie począł. Albo wspominać. Bywało, wieczorami leżym na narach. Jeśli który zacznie gadać do siebie czy do nas, że teraz żona w domu pacierz mówi, przy niej synek i dzieweczka, a on już do nich nie wróci – albo przeciwnie (bo też się zdarzało), roi z otwartymi oczami, że jest w domu, już ich wita, już ogląda – tośmy jeno spoglądali jeden na drugiego i mówili: „Szkoda nieboraka. Już z niego nic nie będzie, bo go tęsknica zeżre...”. I zżerała. Nie lza folgować tęsknicy. Trzeba się było mocno dzierżyć w garści. Kto temu wydołał, przeżył. Prawda, że wikt strasznie nędzny, ale do wytrzymania. Prawda, że praca była bardzo ciężka, a my pracy nie zwyczajni... Lecz dopiero jeżeli zaczął się ślimaczyć – koniec.

Urwał, bo student zerwał się nagle i wybiegł z pokoju, ślizgając się po posadzce i machając w podnieceniu długimi rękami. Wszyscy patrzyli za nim ze zdziwieniem.

– Ugryzło go co? – dziwił się pan domu.

– Pewnie Jagulek! Cesiu, ile razy mówię, że ten pies...

– Proszę mamci, przecież Jagulek jest przy mnie.

– Zostawcie go, moi drodzy – radziła pani Melania. – Schab tłusty był na obiad i ten chudziaczek wolności żołądka dostał... Co myślisz, kochanko, o tej sytuacji: cztery asy zebrane dookoła damy kierowej? Ostatni raz podobna figura zdarzyła się jeszcze przed powrotem Wosia...

Tymczasem Adam Asnyk w pokoiku na facjatce drżącymi dłońmi krzesał ognia, by zapalić świecę. Kiedy zapłonęła, chwycił gorączkowo zeszyt, pióro, otworzył kałamarz i pisał, kreślił, bazgrał, usiłując znaleźć słowa wyrażające uczucia, wzbudzone opowiadaniem gospodarza. Mruczał sam do siebie niezrozumiale. Przegarniał określenia, szukając, które by dźwiękiem i sensem odpowiadało do wtóru. „Budujmy siłę...”. Lecz na czym siła polega?

Wiara pani Melanii w kabałę narażona była na nie lada próbę, gdyż dni mijały, a żadne ważniejsze zdarzenie nie nadchodziło. Trudno zaliczyć do rzeczy ważnych przewidziany na tę porę wyjazd Adasia Asnyka. Choć student eliksiru nie zażywał, kilkumiesięczny pobyt na wsi uczynił go znacznie zdrowszym i czerstwiejszym. Dziękując przy wyjeździe za gościnę, był tak zakłopotany, tyle razy oddawał swoje najniższe usługi, że po jego odjeździe Zofia pobudzała wszystkich do śmiechu, naśladując tę przemowę.

– Śmiejcie się – mówił pan domu – a ja wam powiadam, że to rośnie niepospolity człowiek.

List od pana Działyńskiego, donoszący, że malarz, o którym opowiadał Drohojowski, mieszka od roku w Warszawie, skąd razem w kwietniu lub maju przyjadą do Siąszyc, nie mógł również uchodzić za ważną nowinę. Termin był odległy, przyjazd malarza obchodzący tylko właściciela koni. Z żalem należało wyznać, że zwykle nieomylna kabała tym razem się nie sprawdziła.

Choć starszy od Asnyka i spokrewniony z Gałczyńskimi, Ignacy Komorowski nie był także w najmniejszym stopniu epuzerem. Urodził się z upodobaniem i skłonnością do muzyki, co rodzice niechętnie tolerowali.

– Z fuzyjką na bekasy idź, na konia siądź, zresztą na dziewczyny ruszaj, jeśli chcesz, ale nie brzdąkaj, bo to diabła warte – strofował go ojciec.

– A pan Chopin? – pytał syn.

– Pan Chopin! Racja fizyka! Primo: pan Chopin jest za granicą. Secundo: pan Chopin może robić, co mu się podoba. Pan Chopin nie jest panem Komorowskim. Noblesse oblige.

Nie zrażony syn wypominał wtedy Ogińskiego, też bez powodzenia. Ogiński mógł sobie pozwolić na muzykowanie, magnatem będąc. Niefortunny Ignaś urodził się, jak z tego wynikało, w środowisku zbyt lub nie dość wysokim, by uprawiać sztukę.

Odkąd powrót Wojciecha Gałczyńskiego otworzył dom siąszycki dla młodzieży, młody Komorowski przesiadywał tutaj tygodniami. Wobec rodziców pozorował wyjazdy projektami matrymonialnymi; w rzeczywistości nie panny nęciły go, lecz klawikord. W dużym salonie, obojętny na obecność lub nieobecność słuchaczy, grywał z rozkoszą godzinami kompozycje cudze i własne. Układane przezeń pieśni śpiewały dziewczęta, szczególnie ulubioną „Rosła kalina z liściem szerokim”. Panna Apolonia zachęcała młodzieńca do poświęcenia życia wzniosłej sztuce muzycznej i chwaliła jego toucher.

Miłe były wieczory urozmaicone muzyką i śpiewem, przeplatane deklamacją poezji pana Mickiewicza. Czasem Zofia dawała przedstawienie. Posiadała dar imitacyjny i umiała znakomicie naśladować wszystkich domowników lub przyjezdnych. Skryta za parawanem, zmieniając odpowiednio głos, wypowiadała charakterystyczne dla danej osoby zdania, a publiczność wśród wybuchów śmiechu wykrzykiwała nazwisko portretowanego. Nazywano tę lustrację galerią, a otwierała ją Sznajdzia ze swym historycznym „sznyk, sznyk”.

Zima tego roku 1854 była śnieżna, przejażdżki konne ustały. Ojciec z córką objeżdżali gospodarstwo małymi sankami, zaprzężonymi w krępego kuca Moryca. Zofia powoziła. Gałczyński, trzymając strzelbę w pogotowiu, wypatrywał śladów lisa. Las stał w okiści śniegowej i ciszy. Koleiny modrzały wśród bieli. Zofia biczyskiem strącała czapy śniegowe z przygiętych do ziemi drzewek, które prostowały się z ulgą, i myślała, że nieszczęściem byłoby dla niej opuścić Siąszyce, jak je opuściła Rozalka. Powiedziała to głośno.

– Nieraz rozważam to samo – odparł ojciec. – Chciałbym, żebyś pokochała chłopca nie związanego ze swoim majątkiem, dobrego gospodarza. Syna nie mam. Po mojej śmierci i tak będziecie musiały albo Siąszyce sprzedać, albo jeden z zięciów obejmie je i pospłaca siostry żony...

– Tatku! Niech tatko nie mówi o śmierci!

– Nie jesteś już dzieckiem, Zosiu, więc mówię z tobą otwarcie. Chciałbym, żeby twój mąż był tym zięciem. Wydzieliłbym wam od razu część Siąszyc, zrobiłbym z niego swojego zastępcę i wspólnika. W ten sposób...

– Tatku najdroższy! – rzuciła mu się na szyję z takim impetem, że kuc zdziwiony szarpnięciem lejców stanął, a Wojciech zaledwie zdążył odłożyć nabitą strzelbę. Dziewczyna z ogniem zapewniała ojca, że gdyby ewentualny konkurent nie zgadzał się na te projekta, to ona nigdy, przenigdy za niego nie wyjdzie. Sto razy woli zostać starą panną, ale żyć w Siąszycach. Nie wytrzymałaby gdzie indziej... Czułaby się okropnie nieszczęśliwa... – Tatku, mój najdroższy tatku, musimy pozostać zawsze razem i w Siąszycach!

Tak to sobie układali.