Redakcja i korekta
Andrzej Ryba

Projekt okładki
Piotr M. Rogalski

Skład oraz przygotowanie do druku
Piotr M. Rogalski

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

All rights reserved / Wszelkie prawa zastrzeżone
Copyright © 2022 by Fundacja historia.pl
Copyright © by Kamil Kartasiński

Wydanie I
Gdańsk 2022

ISBN 978-83-67244-43-5

Wydawca:
Fundacja historia.pl
80-855 Gdańsk
Wały Piastowskie 1/1508
tel.: (+48) 509 750 116

Wstęp

Drogi Ojcze,

wybacz, że teraz, gdy cała młodzież Polski idzie bronić swej niepodległości i ja nie uważałem zostać ostatnim. Zataiłem to przed Tobą, bom nie chciał Ci przysporzyć zgryzot przygnębienia. Przebacz mi i bądź pewnym, że honor Polaka i Twego syna będę umiał zachować.

E. Moszyński[1]

TYMI słowami, zaledwie 20-letni Emanuel Moszyński pożegnał swojego ojca, wstępując w szeregi powstańców. Podobnie uczyniło wielu z jego krakowskich rówieśników na wieść o rozpoczęciu walk przeciwko rosyjskiemu zaborcy w styczniu 1863 r. Młodzi ludzie zmierzali do utworzonego pod Ojcowem obozu powstańczego. Tam miał formować się oddział, nad którym komendę objął pewien charyzmatyczny francuski wojskowy, trudniący się przez kilka lat nauką języka francuskiego i sztuki fechtunku dla krakowskiej młodzieży.

Żuawi Śmierci, bo o nich tutaj mowa, byli niezwykłą jednostką powstańczą, której założycielem był francuski oficer Franciszek Maximilian Rochebrune. Stworzona przez niego formacja, choć de facto istniała zaledwie ponad miesiąc, zdążyła zapisać sobie chlubną kartę w historii polskiego oręża. Sława ich dokonań w bitwach pod Miechowem, Chrobrzem i Grochowiskami szybko rozprzestrzeniła się wśród innych powstańców, którzy pragnęli wstąpić w ich szeregi. Kryteria rekrutacji były jednak rygorystyczne i tylko nielicznym udało się stać członkiem oddziału umundurowanego w czarne mundury z białym krzyżem na piersi i charakterystycznym czerwonym fezem na głowie.

Żuawi Śmierci, którzy byli wzorowani na francuskich oddziałach Żuawów[2] składali przysięgę, że prędzej zginą na polu bitwy, niż ustąpią w walce swojemu przeciwnikowi. Nie były to czcze słowa. Żołnierze tej elitarnej formacji wykazywali się na polu bitwy szaloną odwagą. Niemal zawsze byli wysyłani wszędzie tam, gdzie toczyły się najcięższe walki. Duża w tym zasługa charyzmatycznego dowódcy, który prowadził swój oddział żelazną ręką, wymagając bezwzględnego posłuszeństwa. Jednocześnie obdarzał swoich podwładnych ojcowską miłością i dbał o każdego ze swoich żołnierzy.

Może dziwić, że ta niezwykła jednostka nie doczekała się do tej pory żadnej monografii. Sam profesor Stefan Kieniewicz, autor monumentalnego dzieła dotyczącego powstania styczniowego, poświęca Żuawom Śmierci zaledwie kilka słów[3]. Dotychczasowe prace, które poruszały temat jednostki stworzonej przez Rochebrune, skupiały się na postaci samego dowódcy[4], walkach Żuawów pod Miechowem[5], działalności jednostki w korpusie Mariana Langiewicza[6], lub na przedstawieniu ich umundurowania oraz organizacji[7]. Niniejsza publikacja jest pierwszym całościowym przedstawieniem historii oddziału Żuawów Śmierci wraz z obszerną biografią jego dowódcy[8].

Głównym źródłem, na którym oparłem swoją książkę stanowiły pamiętniki i wspomnienia Żuawów Śmierci oraz innych powstańców, którzy mieli większą lub mniejszą styczność z omawianą jednostką. Korzystałem ze wspomnień byłych podwładnych Franciszka Rochebrune, napisanych m.in przez Feliksa Borkowskiego[9], Ludwika Cywińskiego[10], Romana Dallmajera[11], Kaźmirza Grabówki-Frycza[12], Stanisława Grzegorzewskiego[13], Filipa Sanbry-Kahane[14] oraz Edwarda Webersfelda[15]. Natomiast w przypadku innych powstańców, posłużyłem się m.in. wspomnieniami Władysława Bentkowskiego[16], ks. Serafina Szulca[17] Leona Preisa[18] oraz E.O.d.M Kobylańskiego[19]. Dodatkowo przeprowadziłem kwerendę w cyfrowych zbiorach Biblioteki Narodowej[20], wykorzystując materiały stanowiące spuściznę po Franciszku Rochebrune[21] oraz Emanuelu Moszyńskim[22]. Zebrane przeze mnie materiały pamiętnikarsko-wspomnieniowe, ze względu na mocno subiektywny charakter, uzupełniłem o stosowną literaturę przedmiotu, dotyczącą historii powstania styczniowego.

Historię oddziału Żuawów Śmierci zaprezentowałem w niniejszej publikacji w ujęciu chronologicznym. Swoją narrację rozpoczynam od krótkiej biografii twórcy oddziału, która jest niezbędna, aby poznać przyczyny powstania tej niezwykłej jednostki. W kolejnych rozdziałach zostaje przedstawiony cały szlak bojowy Żuawów Śmierci wraz z opisem ich szkolenia, uzbrojenia i organizacji wojskowej. Ostatnie rozdziały książki dotyczą losów Franciszka Rochebrune po zakończeniu powstania oraz kwestii związanych z upamiętnianiem Żuawów Śmierci w powszechnej świadomości historycznej.

Na koniec chciałbym napisać kilka słów, dlaczego podjąłem się napisania monografii tego niezwykłego oddziału. W 2013 r. była obchodzona 150 rocznica wybuchu powstania styczniowego. Z tej okazji na antenie pierwszego programu Polskiego Radia ukazywał się cykl audycji dotyczących historii powstania z lat 1863/64. W jednym z odcinków[23], wspomniano o „komandosach z powstania styczniowego”, czyli Żuawach Śmierci. Interesująco poprowadzona audycja tak mnie zaintrygowała, że postanowiłem przyjrzeć się bliżej historii oddziału w czerwonych fezach i napisać o nich książkę[24]. Nie pozostaje mi nic innego, jak tylko zaprosić Państwa do lektury.

Kamil Kartasiński

Przypisy

[1] Dokumenty i pamiątki po ppor. Emanuelu Moszyńskim, Rps 9942 V, k. 21r.

[2] Historia Żuawów jako jednostki wojskowej sięga lat 30. XIX wieku, gdy Francuzi dokonali krwawego podboju Algierii. Nazwa Żuawi pochodzi od algierskiego plemienia Zouaoua (Zwāwa), które jako pierwsze po zdobyciu Algierii przez Francuzów, dostarczyło do ich wojska żołnierzy ze swojego plemienia. Początkowo w tej formacji służyli wyłącznie rdzenni mieszkańcy. Żuawi byli osobną jednostką od innych wojsk francuskich, ale dowodzili nimi francuscy oficerowie. Z czasem w szeregi jednostki mogli wstąpić Francuzi i cudzoziemcy. Żuawi nosili charakterystyczny krótki niebieski kaftan i bufiaste czerwone spodnie. Na głowie mieli czerwony fez. Szczególną sławę jednostka Żuawów zdobyła podczas wojny krymskiej (1853-1856). Następnie uczestniczyli oni w wojnie francusko-austriackiej (1859). Co ciekawe, jednostki Żuawów brały również udział w wojnie secesyjnej (1861-1865), służąc zarówno po stronie Konfederacji jaki i Unii. Swoją służbę Żuawi pełnili również podczas I oraz II wojny światowej. Jednostka francuskich Żuawów została rozwiązana w 1962 roku, gdy Algieria uzyskała niepodległość. Na kanwie Żuawów, powstały podobne jednostki takie jak: żuawi papiescy, hiszpańscy, amerykańscy czy polscy Żuawi Śmierci.

[3] Zob. S. Kieniewicz, Powstanie styczniowe, Warszawa 1983, s. 435.

[4] F. Rawita-Gawroński, Monografje z Powstania Styczniowego: Zygmunt Sierakowski, Henryka Pustowójtówna, Franciszek Rochebrun, Warszawa 1928.

[5] W. Barczyński, Bitwa miechowska 17 lutego 1863 roku, Miechów 2013.

[6] W. Kalwat, Kampania Langiewicza 1863, Warszawa 2012.

[7] J. Kozolubski, Żuawi Śmierci [w:] Broń i barwa, nr 3, Warszawa 1934, s. 42-46.

[8] Autor niniejszej książki podjął próbę przedstawienia zarysu historii Żuawów Śmierci, w postaci artykułu, zob. K.Kartasiński, Żuawi śmierci w świetle wybranych pamiętników powstańczych [w:] Powstanie Styczniowe. Motywy. Walka. Dziedzictwo, red. A.Maziarz, Warszawa 2014, s. 113-120.

[9] F. Borkowski, Przejścia i wspomnienia uczestnika powstania polskiego z roku 1863-4, Kraków 1904.

[10] L. Cywiński, Wspomnienia z lat ubiegłych [w:] Wieś i dwór, z. 1 z 1 X 1912, s.12-13; z. 2 z 15 X 1912, s. 19-22.

[11] R. Dallmajer, Moje wspomnienia z powstania 1863-1864 roku, Lipsk 1912.

[12] K. Grabówka – Frycz, Wspomnienia z lat. 1863-1864, opowiedział Kaźmirz Grabówka Frycz, Kraków 1912.

[13] S. Grzegorzewski, Wspomnienia osobiste z Powstania 1863 roku, Lwów 1903.

[14] F. Sanbra-Kahane, Dzieje Żuawa, w: W czterdziestą rocznicę Powstania Styczniowego 1863-1903, red. B. Szwarc, Lwów 1903, s. 160-170.

[15] E. Webersfeld, Wyprawa na Miechów. Wspomnienia i utwory z Powstania Styczniowego, oprac. M.Dęboróg-Bylczyński, Bytom 2015.

[16] Notatki osobiste Władysława Bentkowskiego [w:] Wydawnictwo materyałów do historyi powstania 1863-1864, tom II, Lwów 1890.

[17] S. Szulc, Pamiętnik kapelana księdza Serafina Szulca [w:] Zapomniane wspomnienia, oprac. E. Kozłowski, Warszawa 1981, s.81-141.

[18] L. Preis, 16 letni strzelec Langiewicza, w: W czterdziestą rocznicę Powstania Styczniowego 1863-1903, red. B. Szwarc, Lwów 1903, s. 351.

[19] Ostatnia wyprawa wołyńska przez E. O. d. M. Kobylańskiego byłego elewa szkoły wojskowej, oficera wojsk austriackich i powstańca z r. 1863/4, rkps, https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/docmetadata?id=13944&from=publication&language=pl#info. [dostęp 5.10.2021]

[20] https://polona.pl/

[21] https://polona.pl/item/fragmenty-spuscizny-gen-franciszka-rochebruna-z-okresu-powstania-1863-1864,NTA4NDgyNjM/ [dostęp 5.10.2021]

[22] https://polona.pl/item/dokumenty-i-pamiatki-po-ppor-emanuelu-moszynskim,MTI3MDUyOTgx/0/#info:metadata [dostęp 5.10.2021]

[23] https://www.polskieradio.pl/7/2612/Artykul/785994,Zuawi-smierci-czyli-komandosi-z-powstania-styczniowego [dostęp 5.10.2021]

[24] Tematowi Żuawów Śmierci, poświęciłem moją pracę licencjacką, którą napisałem pod kierunkiem prof. dr. hab. Dariusza Nawrota. Obrona pracy miała miejsce w 2014 r.