MICHAŁ HERER

TYSIĄC PLATEAU –
KSIĄŻKA OSOBLIWA

Pewien znany z poczucia humoru profesor filozofii spytał mnie kiedyś: „kim jest ten cały Deleuzoguattari”? Pytanie było o tyle uzasadnione, że mieliśmy, jako członkowie akademickiej komisji, zdecydować o dopuszczeniu do obrony rozprawy doktorskiej ze słowem „deleuzoguattarian” w tytule. Profesor najwyraźniej widział we mnie specjalistę od owych mętnych i dziwacznych zagadnień kryjących się pod hasłem „współczesna filozofia francuska”, dlatego rzucając mi zachęcające spojrzenia dociekał: „czy jest to jedna osoba, czy dwie? A może jeszcze więcej?”. Szybka riposta nigdy nie była moją mocną stroną. Gorączkowo usiłowałem wymyślić coś w miarę inteligentnego, ale w końcu wybełkotałem tylko: „cóż… oni są trochę jak… Marks i Engels”. Czoło profesora lekko się zmarszczyło. To nie był dobry kierunek. „Albo jak… Russell i Whitehead”. Czoło wygładziło się ponownie. Sytuacja była uratowana. Pozostali członkowie komisji również poczuli, że napięcie opadło. Mogliśmy procedować dalej. Wyznaczyliśmy termin obrony, która przebiegła zresztą bez większych niespodzianek.

Wbrew pozorom sprawa wcale nie jest oczywista. Albo raczej: jest taka tylko na pewnym poziomie, który można by nazwać poziomem historii osobistej. Mamy tu, owszem, do czynienia z dwiema osobami, osobami dwóch autorów, których drogi przecięły się latem 1969 roku za sprawą niejakiego Jean-Pierre’a Myuarda, goszczącego Deleuze’a i Guattariego w swojej posiadłości w Dhuizon¹. Pozostając wciąż na tym samym poziomie da się dziś – na podstawie rozmaitych dokumentów (głównie korespondencji znajdującej się w archiwum IMEC²) odtworzyć historię ich znajomości i współpracy. Niektóre aspekty owej historii zainteresują czytelników spragnionych rozmaitych biograficznych ciekawostek – jak na przykład to, że panowie, mimo łączącej ich przyjaźni, nigdy nie przeszli na „ty”. Félix, ah Félix, cher Félix, je vous aime et rien pour ma part ne peut affecter nos relations – pisał Deleuze w liście do Guattariego z 23 czerwca 1973 roku³. Pozostawiam te słowa w oryginale, bo mało jest rzeczy tak bardzo francuskich jak owo je vous aime … Inne aspekty mają z kolei znaczenie dla historyka filozofii, który – nie ustając w próbach ustalenia rodowodu każdej myśli – będzie się starał oddzielić to, co Deleuzjańskie, od tego, co Guattariańskie. I tak, to właśnie Guattariemu z dużą dozą pewności przypisać można choćby kluczowe w Tysiąc plateau pojęcie refrenu. Wiemy też oczywiście sporo na temat tego, jak – w sensie technicznym – pisali wspólnie swoje książki. Że na przykład praca nad Anty-Edypem przebiegała przede wszystkim w trybie korespondencyjnym (z wiecznymi opóźnieniami ze strony Deleuze’a, które denerwowały Guattariego), natomiast przy Tysiącu plateau autorzy wykorzystywali również metodę swobodnej rozmowy („konwersacji”, będącej czymś innym niż znienawidzona przez Deleuze’a „dyskusja”). Wszystko to są jednak kwestie historyczne, w sensie historii pojęć bądź historii osobistej (biografii). Obok toczy się innego rodzaju proces. Istnieje inny, nie-osobisty i nie-historyczny poziom⁴, i to właśnie tam ujawnia się fenomen Deleuze’a/Guattariego.

Tym samym wkraczamy jednak na obszar, który rozpoznali i opisali właśnie autorzy Tysiąca plateau. To oni każą nam abstrahować od „molowych” formacji zwanych osobami i zejść na „molekularny” poziom pragnienia. Oni też odróżniają historię od stawania się. Dlatego sami ujmują swoją wspólną pracę w innych kategoriach. Poza pierwszym akapitem Tysiąca plateau – gdzie deklarują, że chodzi im o „moment, w którym jest nieważne, że mówi się »ja« (s. 10)⁵ – dysponujemy na przykład listem Deleuze’a do jego japońskiego tłumacza, Kuniichi Uno. Nie ma tam mowy o autorach czy osobach. Albo raczej: osoby autorów są wyłącznie wiązkami osobliwości, odsyłają do dwóch konfrontujących się ze sobą intensywności lub dynamik. Guattari jest pozostającym wciąż w ruchu, stale migoczącym „morzem”, Deleuze zaś – nieruchomym „pagórkiem”⁵. Morze i pagórek albo, w innej wersji, błyskawica i piorunochron⁶ – to nie są metafory, a przynajmniej Deleuze nie ma na myśli sensu metaforycznego. Metafora nigdy nie oddaje stawania się, uchwytuje jedynie analogie, podobieństwa. Dlatego w miejsce metafory i interpretacji Deleuze i Guattari uparcie proponują swoje maszyny i połączenia. Nieświadomość, jak piszą w Anty-Edypie, nic nie znaczy, jest za to zawsze w pewien sposób urządzona i jakoś działa – nie próbujcie jej zrozumieć (nie ma tu nic do rozumienia), spróbujcie sprawić, by zadziałała inaczej… A zatem: Guattari nie jest jak morze (błyskawica), Deleuze zaś nie jest jak pagórek (piorunochron); każdy z nich staje się (morzem, pagórkiem itd.). Nie polega to na naśladowaniu (podobieństwie formy), lecz na działaniu w pewien sposób. „Napisaliśmy Anty-Edypa we dwójkę. A że każdy z nas był wieloma, zrobiło się nas całkiem sporo” (s. 10) – wbrew temu, co można by sądzić, nie jest to deklaracja rozszczepienia czy wręcz zwielokrotnienia jaźni. Wiele jednostek – w tym wypadku: jaźni – to jeszcze nie wielość w sensie deleuzoguattariańskim. Sama jaźń skrywa wielość procesów i relacji nieposiadających w ogóle formy jedności. Jest zbiorem stosunków prędkości i powolności. Dokładnie tak jak morze albo pagórek. Stawanie się dotyczy właśnie owych stosunków. Mamy więc do czynienia ze stawaniem-się-pagórkiem Deleuze’a i stawaniem-się-morzem Guattariego. Ze stawaniem się Deleuze’a/Guattariego pagórkiem obmywanym przez morskie fale albo piorunochronem, w który uderza grom…

Ów molekularny proces przekłada się, rzecz jasna, na określone efekty na poziomie molowym, dotyczącym osób i osobowości. Guattari „jest w stanie przeskakiwać z jednego obszaru aktywności do drugiego, mało śpi, podróżuje, nigdy nie stoi w miejscu”. Deleuze lubi „pisać w samotności”, nie lubi „dużo mówić”, jest „niezdolny do realizowania dwóch przedsięwzięć jednocześnie”, a jego podróże mają charakter „wewnętrzny”⁷. Dokładny sens owego przekładu będzie zresztą jednym z najważniejszych problemów ich myśli. Jaki jest związek między wielością w ciągłym procesie stawania się, a owymi całościowymi i całościującymi figurami w rodzaju „osób” czy „klas”? Tak czy inaczej, zaznaczają się tu wyraźnie dwa poziomy, najwyraźniej niedające się zredukować do różnych perspektyw lub sposobów mówienia. Proces totalizacji jest równie rzeczywisty, jak sam molekularny proces stawania się. W tym sensie filozoficzna przyjaźń Deleuze’a i Guttariego ma dwa aspekty lub też dwa oblicza. Z jednej strony łączy dwie osoby, zaangażowanego politycznie psychoanalityka, pracującego nad nowymi technikami terapii i wschodzącą gwiazdę francuskiej filozofii, autora ważnych prac o Hume’ie, Bergsonie i Nietzschem, a także Różnicy powtórzenia oraz Logiki sensu. Mają oni, jak to się mówi, różne temperamenty i odmienne nawyki, jeśli idzie o pracę; w sumie jednak zdają się uzupełniać. Z drugiej strony ta sama relacja była spotkaniem dwóch wiązek osobliwości, dwóch systemów prędkości i spowolnień. W istocie, spotkanie morza z pagórkiem dostarcza materiału na całe mnóstwo anegdot, choć są to anegdoty innego rodzaju niż te należące do sfery osobistej. To o tym innym typie anegdot z życia Deleuze napisał kiedyś, że stają się bezpośrednio aforyzmami myśli. Wszystko, co w podpisanych przez Deleuze’a i Guattariego książkach stanowi świadectwo najwyższego napięcia, najwyższej myślowej intensywności, wynika właśnie z owego spotkania. Co więcej, to ono sprawia, że jeden i drugi zaczyna mówić nie tyle „własnym”, osobistym głosem, ile w sposób osobliwy, wolny od rozmaitych ograniczeń. W przypadku Guattariego byłyby to ograniczenia związane z przynależnością do szkoły lacanowskiej, z pozycją „ulubionego ucznia”. Nie chodzi nawet o to, na ile Anty-Edyp rzeczywiście radykalnie zrywa z lacanizmem, na ile zaś przetwarza pewne jego motywy i rozwija tkwiące w nim nieortodoksyjne możliwości. Mistrz poczuł się zdradzony, a repertuar manipulacyjnych zabiegów, jakie zastosował, najpierw by mieć wpływ na treść książki, potem zaś – by zminimalizować jej oddziaływanie, a nawet ją zmarginalizować, świadczy o tym, że sprawa była poważna. Mosty zostały spalone. Dla Deleuze’a kwestią fundamentalną było z kolei uwolnienie się od konieczności uprawiania historii filozofii. Jego monografia o Nietzschem to praca, która zrewolucjonizowała recepcję autora Zaratustry w XX wieku. Nie jest przy tym prostą rekonstrukcją i – zwłaszcza z późniejszej perspektywy – nieraz trudno odróżnić to, co w niej Nietzscheańskie, od tego, co pochodzi od samego Deleuze’a. Za kolejny krok w stronę filozoficznej twórczości można uznać Różnicę i powtórzenie. W gruncie rzeczy również ta książka jest jednak książką historyczno-filozoficzną. Niewątpliwie walczy się tu o jakąś stawkę (Różnica przeciw Temu Samemu itd.), ale bronią pozostaje wciąż – błyskotliwa, oryginalna – analiza rozmaitych zastanych koncepcji. Sam problem też, z pewnego punktu widzenia, można uznać za tradycyjny problem filozoficzny, nawet jeśli jego rozwiązanie jest nieszablonowe. Wreszcie, wraz z Logiką sensu, Deleuze dochodzi do granicy, do progu, za którym kończą się przypisy do Platona (stoików, Artauda itd.), a zaczyna twórczość. Do tego jednak, by ów próg przekroczyć, potrzeba było czegoś więcej. Dopiero razem Deleuze i Guattari są w stanie stworzyć naprawdę nową jakość, pisać tak, jak nie pisał wcześniej nikt inny, również żaden z nich z osobna. Nie ma tu nawet sensu mówić o „samodzielności” czy „oryginalności”. Nie idzie wszak o to, co własne, o samego-siebie albo źródło, z którego tryska dyskurs, lecz o dwa przecinające się strumienie. Anty-Edyp: wyzwolenie spod tyranii historii filozofii (tej „filozoficznej formy Edypa”) i zaborczego Ojca-Kapłana…

Osiem lat później z owego spotkania rodzi się Tysiąc plateau – najbardziej osobliwa książka filozoficzna ubiegłego stulecia. Osobliwa i osobna. Choć formalnie rzecz biorąc jest to ciąg dalszy Anty-Edypa, druga część dzieła opatrzonego zbiorczym tytułem Kapitalizm i schizofrenia, między owymi dwiema odsłonami zachodzi wyraźna nieciągłość. Nie idzie przy tym wyłącznie o dzielący je dystans ośmiu lat, choć prawdą jest, że oddziela on niejako dwie epoki. Pierwszy tom powstał na fali wydarzeń Maja ’68 roku⁸. Nie sposób wyobrazić sobie tej książki bez politycznej i intelektualnej atmosfery, bez radykalizmu początku lat 70., zarówno jeśli idzie o krytykę zastanych dyskursów i instytucji, jak i wiarę w możliwość ich zmiany. Dlatego, choć w niektórych środowiskach schizoanaliza spotkała się z oporem albo wręcz – jak wśród maoistów⁹ – z odrzuceniem, była rodzajem wydarzenia. Zupełnie inaczej wyglądało to w roku 1980. Rewolucyjne nadzieje okazały się w większości płonne. Nadszedł czas „reakcji”¹⁰, nie tylko w sensie ściśle politycznym, ale także w obszarze kultury. Klimat epoki sprzyja „filozofującym” publicystom i „nowym filozofom”, podbijającym media. Trudno się dziwić, że w tej sytuacji ukazanie się Tysiąca plateau przeszło niemal bez echa¹¹. Nie jest to wszak książka przystępna, w każdym razie nie w sensie, w jakim przystępni chcieli być nowi filozofowie. W odróżnieniu od Anty-Edypa nie stanowi też, w swoim rdzeniu, polemiki z takimi czy innymi nurtami intelektualnymi. Jeśli pierwszy tom Kapitalizmu i schizofrenii czyta się względnie łatwo w kontekście sporu z Lacanem, odrzucenia psychoanalitycznego familizmu itp., tom drugi stawia opór również przez to, że sam niejako wytwarza dziedzinę, którą eksploruje¹².

Zapytany o to, jaki genre reprezentuje Tysiąc plateau (z jego odwołaniami do etnologii, etologii, geologii, muzyki, historii, językoznawstwa itp.), Deleuze odpowiedział całkiem jednoznacznie: „To filozofia, nic innego jak filozofia, w tradycyjnym sensie tego słowa”. Odwołał się przy tym do pozornie prostego rozumienia filozofii, zgodnie z którym polega ona na tworzeniu pojęć. „Istnieje, rzecz jasna, myślenie poza filozofią, nie przybiera tam ono jednak owej specyficznej pojęciowej formy”¹³. W Tysiącu plateau rzeczywiście znajdziemy całe mnóstwo pojęć, wymyślonych albo wytworzonych przez Deleuze’a i Guattariego na potrzeby rozmaitych analiz. Większość z nich powraca w innych ich tekstach, zaś żywot niektórych jest efemeryczny, ograniczony do tej jednej książki. Przy całej oczywistości takiego postawienia sprawy pozostaje jednak pytanie: z jakiego rodzaju filozofią mamy tu do czynienia? Na czym polega jej specyfika? Książka filozoficzna – być może każda, jeśli jest godna tego miana, ale na pewno ta książka – również ma niejako dwa oblicza, funkcjonuje na dwóch różnych poziomach. Tak jak Deleuze i Guattari byli (dwiema) osobami, z ich osobistymi historiami, które splotły się w pewnym momencie, a zarazem wielością w procesie stawania się, podobnie Tysiąc plateau z jednej strony wpisuje się w historię filozoficznych pojęć, z drugiej zaś – wyraża proces stawania się myśli, którego nie da się zredukować do wymiaru historycznego.

To, że zwłaszcza dla Deleuze’a historia filozofii stanowiła w dużej mierze przeszkodę w myśleniu, coś, co musiał przezwyciężyć, żeby stać się twórcą w dziedzinie myśli (filozoficznym twórcą pojęć), nie znaczy, że znalazł się całkiem poza jej zasięgiem. Jedna rzecz to próbować, we własnym myśleniu i pisaniu, wychodzić poza rolę komentatora albo kogoś, kto zestawia filozoficzne koncepty wypracowane przez innych, kto zamiast filozofować o dowolnym fragmencie uniwersum lub o jego całości, myśli wyłącznie o… samej filozofii. W tym znaczeniu Deleuze i Guattari wychodzą w Tysiąc plateau poza historyczno-filozoficzny schemat¹⁴. Inną rzeczą jest natomiast to, w jaki sposób efekty owej pojęciowej twórczości wpisują się – z perspektywy czytelnika albo z abstrakcyjnej perspektywy historii pojęć – w dzieje filozofii, tworząc ich kolejną warstwę. Nie chodzi tu nawet o jakieś mimowolne „uwikłanie w tradycję”. Każde nowe pojęcie i każdą nową problematykę da się zrozumieć jako pewną grę z tym, co zastane, nawet jeśli jest to gra w krytykę i zerwanie. Na tym właśnie polega historia filozofii, a być może również historia w ogóle – na osadzaniu się kolejnych warstw. O tyle też istnieje historyczno-filozoficzny klucz do zrozumienia Tysiąca plateau albo raczej: wiele takich kluczy, z których każdy otwiera jakieś drzwi.

Książka ta niewątpliwie oferuje nową ontologię, którą można by określić mianem ontologii wielości. Takie – jak najbardziej uzasadnione – odczytanie od razu umieszcza ją właśnie w planie historycznym. Nawet ściśle współczesne zjawisko jest historyczne, o ile stanowi element jakiejś historycznej serii. Ontologia wielości odsyła, na zasadzie odwrócenia, do teorii akcentujących jedność lub totalność, a zarazem, na zasadzie nawiązania lub analogii, do innych koncepcji, w których byt jawi się właśnie jako wielość. Fakt ten umożliwia rozmaite historyczne porównania i zestawiania. Na ile Deleuze i Guattari są antyplatonikami? Na ile ich teoria stanowi rozwinięcie teorii Nietzschego? Czym różni się na przykład od opartej na teorii mnogości ontologii Badiou? Takie pytania stawia sobie historyk (współczesnej) filozofii. I nie są to bynajmniej pytania banalne. Każdy, kto rekonstruuje ową ontologię wielości, prędzej czy później musi zmierzyć się z wieloma trudnymi zagadnieniami, na przykład z kwestią tego, czy da się ową wielość pogodzić z Deleuzjańską „jednoznacznością” bytu. Byt jest wielością, a zarazem jest jednoznaczny, „orzeka się w jednym i tym samym sensie o wszystkim, o czym się orzeka”¹⁵. Problem ewidentnie wymagający odwołania się do ontologii spinozjańskiej (będącej jednym z ważnych punktów odniesienia dla Deleuze’a i Guattariego)¹⁶. Dzięki Spinozie pewnego rodzaju monizm da się, być może, pogodzić z filozofią wielości. Pozostaje jednak majaczące wciąż na horyzoncie widmo dualizmu: wielość ekstensywna przeciw wielości intensywnej, plan transcendencji przeciw planowi immanencji itd. (lista pseudodualizmów, odtwarzających się w Tysiącu plateau na każdym poziomie analizy, jest naprawdę długa). Czy rzeczywiście jest to dualizm? Czy dualistą był Bergson, przeciwstawiający materię trwaniu? Albo Nietzsche, piętnujący nihilizm jako negację stawania się? Czy materia nie stanowi „stopnia zero” trwania, nihilizm zaś, mimo wszystko, formy woli mocy?

Weźmy inny klucz. Czy książka ta nie jest w istocie projektem nowego materializmu? Oczywiście. I to takiego, który opiera się na odrzuceniu bardzo silnie zakorzenionego w zachodniej metafizyce hylemorfizmu, czyli myślenia w kategoriach formy i materii. By to pokazać, trzeba by przyjrzeć się dokładnie proponowanemu przez Deleuze’a i Guattariego abstrakcyjnemu schematowi, w którym obok tych dwóch (zredefiniowanych) pojęć pojawiają się trzy inne: treść, wyrażenie i substancja¹⁷. Również tu poza negatywnym punktem odniesienia w postaci schematu hylemorficznego, musi pojawić się kilka pozytywnych. Jak choćby Gilbert Simondon, który poddał ów schemat radykalnej (i zmierzającej w podobnym kierunku) krytyce w swojej filozofii techniki.

Wreszcie w Tysiącu plateau można też widzieć ontologię maszyn. Wszystko jest wielością, to jednak znaczy również: wszystko jest działającą maszyną. Każdą wielość konstytuują elementy i funkcje tworzące pewien układ [agencement]. Intensywna wielość jest złożonością, czymś złożonym, co stale zmienia swą naturę, w miarę jak dołączają się do niej (lub od niej odłączają) kolejne elementy. Znów otwiera się całe mnóstwo historycznych kontekstów: od sporu między mechanicyzmem i organicyzmem (który Deleuze i Guattari chcą przezwyciężyć), przez odniesienie do pierwszego tomu Kapitalizmu i schizofrenii, z jego maszynami i układami pragnienia [agencements du désir] aż po mniej lub bardziej ukryty dialog z Foucaultem, piszącym o urządzeniach władzy [dispositifs du pouvoir]. Jaka relacja zachodzi między maszyną, układem a urządzeniem?

To tylko kilka głównych wejść. Prócz nich istnieją rozmaite mniejsze furtki, które otworzyć można za pomocą innych pojęć-kluczy. Tysiąc plateau jako nowy pragmatyzm, myśl nomadyczna, filozofia przestrzeni lub też przestrzenności (przeciwstawiająca się tradycyjnemu metafizycznemu uprzywilejowaniu czasu) itd. To, że odwołując się do każdej z tych formuł da się w pewien sposób uchwycić całościowy zamysł autorów, nie znaczy oczywiście, że nic już się nie wymyka. Niewiele jest w dwudziestowiecznej literaturze filozoficznej książek o podobnym bogactwie wątków. Znajdziemy tu rozważania o sztuce Orientu, psychoanalizie, kapitalizmie, śpiewie ptaków, miłości dworskiej, fraktalach, kompozycjach Bouleza, ludach pierwotnych, faszyzmie, narkotykach i Jezusie Chrystusie. I nie są to żadne anegdotyczne napomknienia, lecz szczegółowe analizy, tworzące rdzeń filozoficznego wywodu. A jednak to nie owo bogactwo (przynajmniej nie samo w sobie) sprawia, że perspektywa historyczno-filozoficzna, z jej kluczami, jest w przypadku Tysiąca plateau niewystarczająca. Wpisując się, za sprawą mniej lub bardziej jawnych odniesień, a także, co ważniejsze, przez swoją klasyczną problematykę, w dzieje myśli filozoficznej „w tradycyjnym sensie tego słowa”, książka ta jest zarazem czymś więcej, a w każdym razie czymś innym. Deleuze i Guattari sami wskazują na tę dwoistość we fragmentach poświęconych istocie książki jako takiej, owego specjalnego układu zwanego książką… Są książki-korzenie lub książki-drzewa, pretendujące do tego, by być obrazem czy przedstawieniem świata (tak jak samo drzewo, z jego pniem i wyrastającymi na różnych wysokościach konarami, stanowi jego reprezentację jako bytu jednorodnego i hierarchicznego). Są też jednak książki innego rodzaju, które niczego nie przedstawiają ani nie imitują, lecz tworzą wraz ze światem jeszcze jeden układ, współ-działają z nim na jednej i tej samej płaszczyźnie. Również książka filozoficzna może przedstawiać, jeśli nie bezpośrednio rzeczywistość, to przynajmniej porządek idei. Z pewnością może też imitować. I wreszcie: jej struktura może być hierarchiczna, odzwierciedlać logikę przechodzenia, w porządku mniej lub bardziej „geometrycznym”, od aksjomatów i przesłanek do wniosków. Może też jednak działać i być skonstruowana inaczej. Forma rozprawy czy traktatu ustępuje nieraz formie eseju (Montaigne) albo aforyzmu czy fragmentu (Nietzsche). Czasem, jak w przypadku Spinozy, nawet pisanie more geometrico nie jest w stanie zapobiec temu, by myśl, podążając równolegle jakimś innym, dużo bardziej skomplikowanym, zygzakowatym torem, wymknęła się zasadzie reprezentacji i weszła z czytelnikiem w relację innego typu. Zamiast przenosić go przed scenę przedstawienia, gdzie wystawia się spektakl rzeczywistości bądź organizuje teatr pojęć, uruchamia w nim jakieś nieprzewidziane procesy, umożliwia ustanowienie nowych połączeń ze światem.

Na pewnym poziomie Tysiąc plateau jest książką-korzeniem. Problematyka, którą podejmuje (problem wielości/jedności, formy/materii, a także samego przedstawienia/działania) jest mocno zakorzeniona w historii filozofii. To kolejna warstwa w historycznym procesie sedymentacji, osadzania się pojęć, teorii, obrazów świata. Już jej konstrukcja łamie jednak zarówno klasyczne, jaki i nowe zasady pisania. Nie jest to tradycyjny traktat filozoficzny ani typowa rozprawa akademicka, która już wyglądem spisu treści przekonuje czytelnika (bądź recenzenta), że została skonstruowana zgodnie z najlepszymi standardami naukowości. Nie jest to jednak również zbiór esejów – forma ulubiona przez akademików nowego typu, niemających czasu na pisanie książek i zamiast tego wydających zebrane artykuły, przygotowywane na wystąpienia konferencyjne albo z myślą o publikacji w „punktowanych” fachowych czasopismach¹⁸. Każde plateau tworzy odrębną całość, dotyczy innego zagadnienia czy obszaru, dorzuca nowe pojęcia, a jednocześnie pozostaje z innymi w złożonej relacji, tworzy wraz z nimi nie tyle nawet pojęciową sieć, ile złożony system pogłosów. To nie kolejne szczeble dowodu, dialektyczne momenty, ani hermeneutyczne kręgi, lecz układ połączeń. Mamy więc do czynienia z książką eksperymentalną na poziomie formy lub struktury. Do tego dochodzi kwestia stylu. Tradycyjna – a może należałoby powiedzieć po prostu: akademicka (w sensie starej i nowej akademii) – książka filozoficzna ma swoją poetykę. Obowiązuje rzekomo neutralny, a w rzeczywistości skrajnie sformatowany styl naukowy w jego różnych odmianach. Maniera analityczna w swej obsesji „jasności” jest w stanie zmienić książkę filozoficzną w coś bardziej podobnego do podręcznika. Ma ona też swe odmiany przywodzące na myśl dokumenty urzędowe albo techniczne instrukcje. Z kolei dzieła pisane manierą kontynentalną mogą emanować humanistyczną godnością i głębią albo epatować stylem „posthumanistycznym”, będącym często zaprzeczeniem wszelkiego stylu, formą samoreprodukcji dyskursu. Deleuze i Guattari piszą inaczej, a ich styl jest sam w sobie filozoficznym ewenementem. Przy całym bogactwie ukrytych i jawnych odniesień ich teksty – a zwłaszcza Tysiąc plateau – nie tylko nie odtwarzają akademickich schematów, ale są wręcz w jakiś zasadniczy sposób niekulturalne. Autor kulturalny porozumiewa się z czytelnikiem w pewien określony sposób. Argumentacja ma tu na celu przekazanie wiedzy i kompetencji albo wytyczenie mapy danej problematyki i umożliwienie zajęcia takiego czy innego stanowiska. Tymczasem Deleuze i Guattari bronią prawa do „niekompetencji”. „Wciąż jeszcze jesteśmy zbyt kompetentni, chcielibyśmy przemawiać w imię niekompetencji absolutnej” – tak deklarowali już w Anty-Edypie¹⁹. Prowokacyjnie – chciałoby się powiedzieć, zwłaszcza w kontekście stwierdzenia następującego bezpośrednio dalej: „nie, nigdy nie widzieliśmy żadnego schizofrenika”. A jednak nie o prowokację tu idzie. To, na ile autorzy Kapitalizmu i schizofrenii są bądź nie są „kompetentni”, nie ma tu nic do rzeczy (jako terapeuta przez lata pracujący w słynnej klinice La Borde Guattari z pewnością poznał wielu schizofreników). Ich styl jest raczej stylem przywoływanego na kartach Tysiąca plateau Profesora Challengera. „Zresztą profesor nie był geologiem ani biologiem, ani nawet językoznawcą, etnologiem czy psychoanalitykiem, właściwie dawno już zapomniano, jaka była jego specjalizacja. (…) Przypisywał on (?) sobie wynalezienie dyscypliny, którą bardzo różnie określał – kłączomatyką, stratoanalizą, schizoanalizą, nomadologią, mikropolityką, pragmatyką, nauką o wielościach – ale trudno było dostrzec w tej dyscyplinie jakiś cel, metodę czy sens” (s. 51). Wykład Profesora przemienia się w dziwaczny spektakl, spektakl przemiany samego mówcy w monstrualnego… homara. Sala stopniowo pustoszeje…

W pisaniu Deleuze’a i Guattariego niewątpliwie jest jakaś monstrualność, która sprawia, że niejeden kulturalny czytelnik po przeczytaniu kilku stron Tysiąca plateau odłoży tę książkę na półkę. A jednak warto, trzeba przeczytać ją w całości, i to najlepiej nie raz. Każda kolejna lektura uruchamia inne procesy w dynamicznym układzie książka-czytelnik-świat. Za każdym razem pewne (niekoniecznie te same) wątki stawiają też zdecydowany opór naszemu rozumieniu. To coś, z czym trudno się pogodzić zwłaszcza filozofowi, koniec końców obraża jednak każdego kulturalnego czytelnika. Niemożność zrozumienia wywołuje bezwarunkowy odruch agresji, artykułujący się tylko na rozmaite sposoby. Człowiek kulturalny reaguje zazwyczaj zgodnie ze schematem agresji pasywnej: „to dla mnie za mądre!”; mniej kulturalny zwolennik ścisłości, przekonany o tym, że poznał raz na zawsze ustalone kryteria sensu, woła: „bełkot!”; wreszcie kulturalny filozof niedogmatyczny próbuje sprowadzić to, co osobliwe do tego, na czym zna się najlepiej: „przecież to wszystko metafory!”. Deleuze i Guattari obstają jednak przy – fundamentalnej ich zdaniem – różnicy między pojęciami a metaforami. Upierają się też, że uprawiają „nic innego jak filozofię”. Być może należałoby więc zrewidować obiegowe koncepcje rozumienia, łącznie z przekonaniem, że między rozumieniem a nierozumieniem zachodzi radykalna nieciągłość, że są to człony alternatywy o charakterze rozłącznym (albo-albo). Ćwierć- lub półrozumienie też może w nas coś uruchomić, więcej nawet: to właśnie ono coś w nas uruchamia, w przeciwieństwie do rozumienia pełnego, stuprocentowego, które jest albo złudzeniem, albo redukcją tego, co nieznane, niepojęte, do czegoś znanego, swojskiego, ruchem myśli na jałowym biegu.

W konfrontacji z książką taką jak Tysiąc plateau (choć to tylko sposób mówienia, bo nie ma drugiej takiej książki) możemy albo starać się zrozumieć do końca każde pojęcie, szukając jego definicji lub poszukując historycznych analogii, pytając na przykład: „co to jest Ciało bez Organów?”, śledząc pojawianie się tego pojęcia w różnych pracach Deleuze’a i/lub Guattariego, ustalając jego (artaudowską) genealogię, albo dopuścić ten szczególny rodzaj niezrozumienia i niekompetencji, który nie jest po prostu rozminięciem się z tekstem, lecz sprawia, że kiedyś, patrząc na coś (może nawet na samych siebie), doznamy nagłego olśnienia: „a więc to było to!”. Wielu zawodowych filozofów uznaje te prace za trudne i hermetyczne. Zarazem jednak nie przestają one inspirować nie-filozofów. Skąd bierze się ten paradoks, tak charakterystyczny dla recepcji myśli Deleuze’a i Guattariego? Być może nie ma w tym nic z paradoksu, zwłaszcza w świetle ich przypuszczenia, że „niefilozoficzne (...) jest bliżej serca filozofii niż sama filozofia”²⁰. Właśnie dlatego możliwe są różne rodzaje lektury, nie tylko rozmaite, niespecjalistyczne czy wręcz niefilozoficzne sposoby rozumienia filozofii, ale także – a może przede wszystkim – inne sposoby obcowania z książką filozoficzną, wchodzenia z nią w układ. Trzeba znaleźć w samym sobie procesy stawania się, pod które książka może się podłączyć, wzmacniając je albo kierując w nieoczekiwanym kierunku. Jak owi składacze papieru i surferzy piszący do Deleuze’a entuzjastyczne listy w sprawie pojęcia „fałdy”: dokładnie tym się zajmujemy… Ostatecznie z książką jest może podobnie jak z nieświadomością w Anty-Edypie: nie ma tu nic do rozumienia. W każdym razie na pewnym poziomie, który znów należałby nazwać poziomem stawania się. Rozumienie bez stawania się jest grą czysto intelektualną albo erudycyjną. Stawanie się bez błysku zrozumienia nie osiąga najwyższej intensywności.

¹ Pierwotnie osób miało zatem być więcej – a mianowicie trzy. François Dosse w swojej „skrzyżowanej biografii” Deleuze’a i Guattariego opisuje dokładnie okoliczności owego spotkania i stopniowego wycofywania się Muyarda (por. François Dosse, Gilles Deleuze et Félix Guattari. Biographie croisée, La Découverte, 2007, s. 14).

² l’Institut Mémoires de l’édition contemporaine.

³ Cyt. za: François Dosse, Gilles Deleuze et Félix Guattari, s. 24.

⁴ Jak słusznie zauważył kiedyś Michel Foucault, osobowa tożsamość to coś, co mamy wpisane w papierach; gdy piszemy, zostawiamy te sprawy na boku: „Nie pytajcie mnie, kim jestem, ani nie mówcie mi, abym pozostał taki sam: jest to moralność stanu cywilnego; rządzi ona naszymi dokumentami. Niechże zostawi nam swobodę, kiedy mamy pisać” (Michel Foucault, Archeologia wiedzy, tłum. A. Siemek, PIW 1977, s. 43).

⁵ Gilles Deleuze, Lettre à Uno: comment nous avons travaillé à deux, w: tegoż, Deux régimes de fous. Textes et entretiens. 1975-1995, Minuit 2003, s. 218.

⁶ Tamże, s. 220.

⁷ Tamże, s. 218.

⁸ Por. Gilles Deleuze, Huit ans après: Entretien 80, w: Deux régimes de fous, s. 162.

⁹ Por. François Dosse, Gilles Deleuze et Félix Guattari, 249.

¹⁰ Huit ans après, w: Deux régimes de fous, s. 162.

¹¹ Por. François Dosse, Gilles Deleuze et Félix Guattari, 299.

¹² Huit ans après, w: Deux régimes de fous, s. 162.

¹³ Tamże, s. 163.

¹⁴ Co więcej, nie mieści się w nim również ich późniejsza książka poświęcona samemu myśleniu filozoficznemu, o ile proponują tam właśnie pewne pojęcie filozofii, wraz z całą serią innych pojęć (por. Gilles Deleuze, Félix Guattari, Co to jest filozofia?, tłum. P. Pieniążek, słowo/obraz terytoria, 2000).

¹⁵ Gilles Deleuze, Różnica i powtórzenie, tłum. B. Banasiak, Wydawnictwo KR 1997, s. 74.

¹⁶ Właśnie ta spinozjańska inspiracja pozwala Deleuze’owi zakończyć cytowane wyżej zdanie: „(…) lecz, to, o czym jest orzekany, się różni, orzeka się go o różnicy samej” (tamże).

¹⁷ Układ pojęciowy pojawiający się wielokrotnie i działający w różnych obszarach: „nieukształtowane, niezorganizowane, nieuwarstwione albo odwarstwione” ciało materii, „substancja i forma treści” oraz „forma i substancja wyrażenia” (s. 66).

¹⁸ Często podkreśla się, że Deleuze sam był filozofem jak najbardziej akademickim. Przez trzydzieści lat wykładał filozofię na rozmaitych uniwersytetach, a Tysiąc plateau powstało w czasie, gdy pracował w Vincennes (obecnie Paris-VIII w Saint Denis, publikacja książki zbiegła się z przymusową przeprowadzką uczelni). Problematyka obu tomów Kapitalizmu i schizofrenii była nawet przedmiotem prowadzonych przez Deleuze’a seminariów. Wszystko to prawda. Prawdą jest również, że epoka o której mowa była epoką, w której francuskim światem uniwersyteckim rządzili tzw. „mandaryni”. Niezależnie od tego, czy określenie to pasuje do autora Logiki sensu, wyłania się ciekawy paradoks: jego przykład pokazuje, że osławiony „mandarynizm” (jako pewna forma organizacji) nie przeszkadzał eksperymentom w dziedzinie myślenia i pisania. Czy Tysiąc plateau mogłoby powstać w dzisiejszych warunkach, gdy uniwersytet zmienia się w przedsiębiorstwo, oparte na zasadzie konkurencji i permanentnej ewaluacji? Czy nie musiałaby powstać raczej wbrew instytucjom akademickim albo całkowicie obok nich?

¹⁹ Gilles Deleuze, Félix Guattari, L’Anti-Œdipe. Capitalisme et schizophrénie I, Minuit, 1972, s. 456.

²⁰ Gilles Deleuze, Félix Guattari, Co to jest filozofia?, s. 49.

UWAGA WSTĘPNA

Książka ta stanowi ciąg dalszy i zarazem zakończenie Kapitalizmu i schizofrenii, którego pierwszym tomem był Anty-Edyp.

Składa się nie z rozdziałów, lecz z „plateau”. Staramy się dalej wyjaśnić, dlaczego (i dlaczego teksty są opatrzone datami).

W pewnej mierze plateau czytać można niezależnie od siebie, poza wnioskami, do których dojść należy dopiero na końcu.

/ 1 /

WPROWADZENIE – KŁĄCZE

Napisaliśmy Anty-Edypa we dwójkę. A że każdy z nas był wieloma, zrobiło się nas całkiem sporo. Użyliśmy tu wszystkiego, co było pod ręką – tego, co najbliższe, i tego, co najdalsze. Dla niepoznaki poprzydzielaliśmy zmyślne pseudonimy. Czemu zachowaliśmy nasze nazwiska? Z przyzwyczajenia, wyłącznie z przyzwyczajenia. Aby stać się z kolei nierozpoznawalnymi dla siebie samych. By uczynić niedostrzegalnymi nie tyle nas samych, ile to, co sprawia, że działamy, czujemy i myślimy. No i dlatego, że miło jest mówić jak wszyscy, mówić, że słońce wstaje – choć tak się przecież tylko mówi. Nie tyle, by osiągnąć moment, gdy nie mówi się już „ja”, ile moment, w którym jest nieważne, że mówi się „ja”. Nie jesteśmy już sobą. Każdy pozna swoich. Zyskaliśmy wsparcie, natchnienie, zwielokrotnienie.

Książka nie ma przedmiotu ani podmiotu, tworzą ją różnie uformowane materie, najróżniejsze daty i prędkości. Przypisując książkę podmiotowi, lekceważy się tę pracę materiałów oraz zewnętrzność ich relacji. Fabrykuje się dobrego Boga, tłumacząc nim ruchy geologiczne. W książce – jak wszędzie – występują linie powiązań i segmentowania, warstwy, terytorialności; ale też linie ujścia, linie ruchów deterytorializacji i rozwarstwień. Różnice prędkości cieków po owych liniach wywołują zjawiska względnego opóźnienia, kleistości albo przeciwnie, gwałtownego przyspieszenia i zerwania. Wszystko to, linie i wymierne prędkości, ustanawia układ. Książka jest takim właśnie układem i jako układowi nie daje się jej przypisać cech. Jest wielością – chociaż nie wiadomo jeszcze, co pociągnie za sobą owo mnogie, gdy przestanie się je traktować jako cechę (przymiotnik), to znaczy gdy podniesie się je do rangi rzeczy (rzeczownika). Maszynowy układ zwraca się ku warstwom, czyniącym zeń bez wątpienia pewien rodzaj organizmu, a nawet pewną znaczącą całość czy wręcz określenie przypisujące sobie podmioty; jednak zwraca się on również w stronę ciała bez organów, które wciąż niszczy organizm, wprawia w ruch i krążenie nieoznaczające niczego partykuły, czyste intensywności, oraz wiąże się z podmiotami, którym pozostawia tylko nazwę, stanowiącą ślad intensywności. Co jest ciałem bez organów książki? Ciał tych jest wiele, w zależności od natury rozważanych linii, od ich stężenia i właściwej gęstości, od możliwości ich zbiegu na „płaszczyźnie spójności”, umożliwiającej ich selekcję. Tu, tak jak i wszędzie indziej, najważniejsze są jednostki miary: skwantyfikować pismo. Nie ma różnicy pomiędzy tym, co mówi książka, a tym, jak jest zrobiona. Książka nie ma więc nawet przedmiotu. Jako układ jest jedynie sobą samą w połączeniu z innymi układami, poprzez stosunek do innych ciał bez organów. Nigdy nie zapytamy o to, co książka chce powiedzieć, o znaczone lub znaczące, nie będziemy się w niej doszukiwać niczego do zrozumienia; zapytamy, wespół z czym funkcjonuje, w połączeniu z czym przepuszcza intensywności, w jakie wielości wprowadza i przekształca swe własne, z jakimi ciałami bez organów każe się zbiegać swemu ciału bez organów. Książka istnieje jedynie poprzez zewnętrze i na zewnątrz. Skoro zatem książka sama jest małą maszyną, w jakim z kolei mierzalnym stosunku owa literacka maszyna pozostaje do maszyny wojennej, miłosnej, rewolucyjnej itd. – i wreszcie, do napędzającej je wszystkie maszyny abstrakcyjnej? Zarzucano nam zbyt częste przywoływanie pisarzy. Lecz podczas pisania jedyny problem to wiedzieć, do jakiej innej maszyny maszyna literacka może zostać podłączona – i musi być podłączona, by funkcjonować. Kleist i szalona maszyna wojenna, Kafka i niesłychana maszyna biurokratyczna... (A jeśli zezwierzęcenie czy przemiana w roślinę – bynajmniej nie w znaczeniu znanym z literatury – następuje poprzez literaturę? Czyż stawanie się zwierzęciem nie następuje najpierw poprzez głos?). Literatura jest układem, nie ma nic wspólnego z ideologią, nie ma w niej i nigdy nie było ideologii.

Mówimy wyłącznie o wielościach, liniach, warstwach i segmentacjach, liniach ujścia i intensywnościach, układach maszynowych i ich różnych typach, ciałach bez organów i ich konstrukcji, ich doborze, płaszczyźnie spójności, jednostkach miary dla każdego z przypadków. Stratometry, deleometry, jednostki CbO gęstości, jednostki CbO zbiegu nie tylko kwantyfikują pismo, lecz określają je zawsze jako miarę innej rzeczy. Pisanie nie ma nic wspólnego z nadawaniem znaczenia, dotyczy miernictwa, kartografii, nawet jeśli jest to kartografia okolic mających dopiero nadejść.

Pierwszy typ książki to książka-korzeń. Drzewo jest już obrazem świata, albo też korzeń jest obrazem drzewa-świata. To książka klasyczna, jak czyste organiczne wnętrze, znaczące i subiektywne (warstwy książki). Książka naśladuje świat jak sztuka naturę: stosując właściwe sobie metody, prowadzące do osiągnięcia tego, czego natura osiągnąć nie może albo już nie może. Prawo książki jest prawem odbicia – Jedno stające się dwoma. W jaki sposób można odnaleźć prawo książki w naturze, skoro rządzi ono samym podziałem na świat i książkę, naturę i sztukę? Jedno staje się dwoma: za każdym razem, gdy napotykamy tę formułę, czy to wygłoszoną strategicznie przez Mao, czy też ujmowaną najbardziej „dialektycznie”, stajemy naprzeciw myśli najklasyczniejszej, najlepiej przemyślanej, najstarszej i najbardziej wyświechtanej. Natura tak nie działa: korzenie mają budowę palową z licznymi bocznymi i okółkowymi rozłogami, nie są dychotomiczne. Duch nie nadąża za naturą. Nawet książka jako naturalna rzeczywistość ma korzeniowy charakter, oś i okalające ją liście. Jednak książka jako rzeczywistość duchowa, Drzewo czy Korzeń jako obraz, dalej rozwijają prawo Jednego, które staje się dwojgiem, następnie z dwojga staje się czworgiem... Binarna logika jest duchową rzeczywistością drzewa-korzenia. Nawet tak „zaawansowana” dyscyplina jak językoznawstwo strzeże obrazu podstawy jako drzewa-korzenia, łączącego ją z klasyczną refleksją (przykładem może być Chomsky i drzewo składniowe, zaczynające się w punkcie S i rozchodzące się dychotomicznie). Trzeba powiedzieć, że ten sposób myślenia nigdy nie rozumiał wielości: musi on założyć silną zasadę jedności, aby dotrzeć do dwojga wedle metody duchowej. Od strony zaś przedmiotu, podążając metodą naturalną, można bez wątpienia przejść bezpośrednio od Jednego do trzech, czterech lub pięciu, jednak zawsze pod warunkiem, że ma się do czynienia z silną jednością podstawową, korzeniem głównym, z którego wyrastają korzenie wtórne. To jednak na niewiele się zdaje. Wzajemnie jednoznaczne stosunki pomiędzy kolejnymi kręgami zastąpiły jedynie binarną logikę dychotomii. Korzeń palowy nie uchwytuje wielości lepiej niż korzeń dychotomiczny. Pierwszy działa w przedmiocie, drugi zaś w podmiocie. Logika binarna i wzajemnie jednoznaczne stosunki wciąż dominują w psychoanalizie (drzewo obłędu we Freudowskiej interpretacji Schrebera), w językoznawstwie i strukturalizmie, nawet w informatyce.

System korzonkowy lub też korzeń wiązkowy to druga postać książki, do której chętnie odwołuje się nasza nowoczesność. W tym wypadku korzeń główny zostaje przerwany albo sama jego końcówka ulega zniszczeniu; zaszczepia się nań bezpośrednio nieprzebrana wielość gwałtownie się rozwijających korzeni pobocznych. W tym wypadku naturalna rzeczywistość przejawia się w zerwaniu korzenia głównego, lecz jego jedność trwa nadal, jako miniona lub mająca dopiero nadejść, jako coś możliwego. Trzeba zapytać, czy duchowa, odzwierciedlona rzeczywistość nie równoważy tego stanu rzeczy, przejawiając ze swej strony potrzebę sekretnej, jeszcze pełniejszej jedności, czy też jeszcze rozleglejszej totalności. Na sposób cut-up zaproponowany przez Burroughsa: fałdowanie jednego tekstu na drugi, wywołane licznymi korzeniami, nawet korzeniami wyrosłymi z przypadkowego miejsca (mówi się o flancy), wprowadza do rozważanych tekstów dodatkowy wymiar. To właśnie w tym dodatkowym wymiarze fałdowania jedność prowadzi swoją duchową pracę. To w tym znaczeniu dzieło najbardziej nawet sfragmentaryzowane może być równie dobrze przedstawione jako Dzieło Totalne, Opus Magnum. Większość nowoczesnych metod namnażania serii lub przyrostu wielości dotyczy właściwie jednego kierunku, na przykład linearnego, podczas gdy jedność totalizacji funduje się przede wszystkim w innym wymiarze, w porządku okręgu albo cyklu. Za każdym razem, gdy wielość zostaje ujęta w strukturę, jej przyrost jest kompensowany przez redukcję zasad łączenia. Ci, którzy dokonują poronienia jedności, są tu fabrykantami aniołków, doctores angelici, ponieważ zapewniają oni ściśle anielską, nadrzędną jedność. Słowa Joyce’a wyrastające z – jak to słusznie opisano – „mnogich korzeni” łamią skutecznie linearną jedność słowa czy nawet języka poprzez narzucenie im cyklicznej jedności zdania, tekstu bądź też wiedzy. Z kolei aforyzmy Nietzschego rozbijają linearną jedność wiedzy, odsyłając do cykliczności wiecznego powrotu, obecnego w myśli jako nie-znany. Innymi słowy, system korzeniowy nie zrywa naprawdę z dualizmem, z komplementarnością podmiotu i przedmiotu, rzeczywistości naturalnej i rzeczywistości duchowej: jedność wciąż znajduje swoje przeciwstawienie i przeszkodę w przedmiocie, podczas gdy nowy typ jedności triumfuje w podmiocie. Świat stracił swój trzpień, podmiot nie może już dokonywać podziału, lecz wstępuje na wyższy poziom jedności, ambiwalencji i naddeterminacji, zawsze uzupełniającej względem tej właściwej jego przedmiotowi. Świat stał się chaosem, lecz książka pozostaje obrazem świata, chaosmotycznym korzonkiem bocznym, zamiast kosmosu-korzenia. Dziwna mistyfikacja – książka osiągająca totalność dzięki swej fragmentaryczności. Książka jako obraz świata, cóż to za mdły pomysł. Naprawdę nie wystarczy powiedzieć „Niech żyje wielość”, choć już samo wzniesienie tego okrzyku jest wystarczająco trudne. Nie wystarczy żadne zręczne zastosowanie typografii, leksyki czy nawet syntaktyki, aby ktoś go usłyszał. Owo mnogie musi zostać dokonane, nie poprzez ciągłe dodawanie jednego nadrzędnego wymiaru, lecz przeciwnie, w najprostszy sposób, siłą wstrzemięźliwości, na poziomie wymiarów znajdujących się do dyspozycji, zawsze n–1 (tylko w ten sposób jedno może stanowić część wielości, zawsze poprzez odjęcie). Odjąć to, co jedyne, by ustanowić wielość; pisać do n–1. Taki system można by nazwać kłączem. Kłącze jako podziemny pęd jest całkowicie odmienne od korzeni i korzonków bocznych. Kłączem są bulwy i cebulki. Rośliny z korzeniami i korzonkami bocznymi mogą być kłączokształtne pod wszystkimi innymi względami; pytanie, czy cała dziedzina botaniki nie jest kłączokształtna. Charakter ten mają nawet zwierzęta, gdy występują pod postacią sfory; kłączami są szczury. Jak również nory we wszystkich swych funkcjach: mieszkania, zaopatrzenia, przemieszczania, uniku i ucieczki. Samo kłącze przybiera najróżniejsze formy, poczynając od rozgałęziającego przedłużenia swej powierzchni w każdym kierunku aż po skupienie w cebulkach i bulwach. Podobnie dzieje się, gdy szczury prześlizgują się po sobie nawzajem. Istnieje gorsza i lepsza strona kłącza: ziemniak i perz, chwast. Zwierzę i roślina, perz to psia trawa. Jednak czujemy, że nikogo nie przekonamy, jeśli nie wyliczymy w przybliżeniu kilku cech kłącza.

Dwie pierwsze zasady dotyczą 1) łączności i 2) heterogeniczności: kłącze może i musi w dowolnym punkcie połączyć się z jakimkolwiek punktem innego kłącza. Zupełnie inaczej drzewo lub korzeń, które ustawiają punkt, porządek. Drzewo lingwistyczne, jak choćby to zaproponowane przez Chomsky’ego, zaczyna się w punkcie S i rozwija się dychotomicznie. Odwrotnie w kłączu: żaden ze śladów nie odsyła w sposób konieczny do śladu językowego, wszelkiego rodzaju ogniwa semiotyczne są tu połączone z bardzo różnymi sposobami kodowania, ogniwami biologicznymi, politycznymi, ekonomicznymi itp., wprowadzając do gry nie tylko zróżnicowane ustroje znakowe, ale i różnorakie stany rzeczy. Kolektywne układy wypowiedzenia funkcjonują bezpośrednio w układach maszynowych i nie da się ustalić radykalnego cięcia pomiędzy ustrojami znakowymi i ich przedmiotami. W językoznawstwie, nawet gdy dąży się do ujmowania tego, co wyrażone wprost i nie zakłada niczego odnośnie języka, pozostaje się we wnętrzu sfer dyskursu, który nadal narzuca określone układy i rodzaje władzy społecznej. Gramatyczność Chomsky’ego, symbol kategorialny S, dominujący we wszystkich zdaniach, jest przede wszystkim znacznikiem władzy, dopiero następnie znacznikiem syntaktycznym: ustanowisz zdania poprawne gramatycznie, podzielisz każdą wypowiedź na frazę nominalną i werbalną (pierwsza dychotomia). Zarzut wobec tego typu modeli lingwistycznych nie polega na tym, że są one zbyt abstrakcyjne, przeciwnie: nie są one wystarczająco abstrakcyjne, nie docierają do maszyny abstrakcyjnej, która działa w ramach połączenia języka z semantyczną i pragmatyczną treścią wypowiedzi, z kolektywnymi układami wypowiedzenia, z całą mikropolityką pola społecznego. Kłącze bezustannie łączyłoby łańcuchy semiotyczne, organizacje władzy, przypadki odsyłające do sztuki, do nauk, do walk społecznych. Łańcuch semiotyczny jest niczym bulwa gromadząca różnorodne akty, językowe, lecz również perceptywne, mimiczne, gestyczne lub myślowe: nie istnieje język w sobie ani uniwersalność języka, lecz zbieranina dialektów, gwar, żargonów, języków specjalistycznych. Nie istnieje idealny nadawca-odbiorca, podobnie jak nie ma jednorodnej wspólnoty językowej. Zgodnie ze sformułowaniem Weinreicha język jest „rzeczywistością z istoty różnorodną”¹. Nie istnieje język ojczysty, lecz jedynie przejęcie władzy przez język dominujący w politycznej wielości. Język stabilizuje się wokół parafii, biskupstwa, stolicy. Tworzy bulwę. Ewoluuje poprzez łodygi i podziemne przepływy, wzdłuż rzecznych dolin albo linii wyznaczanych przez kolej żelazną, rozszerza się jak plamy oleju². Na języku zawsze można działać za pomocą strukturalnego rozbioru wewnętrznego: nie różni się to, co do zasady, od szukania pierwiastków [recherche de racines]. W drzewie jest zawsze coś genealogicznego – nie jest to metoda dla ludu. Natomiast metoda typu kłącza może zanalizować język tylko decentrując go na inne wymiary i inne rejestry. Język zamyka się w sobie jedynie w ramach funkcji niemocy.

3) Zasada wielości: dopiero gdy to, co mnogie, jest rzeczywiście ujmowane rzeczownikowo, jako wielość, traci ono wszelki stosunek do Jednego jako podmiotu albo przedmiotu, rzeczywistości naturalnej lub duchowej, obrazu i świata. Wielości są kłączaste i demaskują pseudowielości typu drzewiastego. Nie mają jedności mogącej posłużyć za trzpień przedmiotu lub podstawę podziału w podmiocie. Nie mają jedności, którą można by znieść w przedmiocie albo „przywrócić” w podmiocie. Wielość nie ma ani podmiotu, ani przedmiotu, lecz wyłącznie determinacje, wielkości, wymiary, które mogą wzrosnąć, nie zmieniając swej natury (prawa kombinacji przyrastają więc wraz z tym, jak rośnie Wielość). Sznurki marionetki, jako kłącze czy też Wielość, nie odsyłają do rzekomej woli artysty czy kuglarza, lecz do wielości włókien nerwowych, tworzących kolejną marionetkę, w kolejnych wymiarach, łączących się z wcześniejszymi: „nici albo druty, za pomocą których porusza się figury [marionettes]. Chcemy je określić mianem splotu. (…) Można zarzucić, że wielość zależna jest od aktora i z niego jest rzutowana w tekst. Dobrze, ale jego włókna nerwowe tworzą splot. Poprzez szarą masę, raster, prowadzi to na powrót do niezróżnicowanego. (…) Gra (…) przypomina zwykłe tkanie, jakie mity wiążą z Nornami i Parkami”³. Układ jest właśnie owym przyrostem wymiarów w wielości, które z konieczności zmienia swą naturę w miarę wzrostu liczby połączeń. W kłączu nie ma ani punktów ani pozycji, dających się wskazać w strukturze, w drzewie albo w korzeniu. Są tylko linie. Gdy Glenn Gould przyspiesza wykonanie utworu, nie działa wyłącznie z wirtuozerią – przekształca on punkty muzyczne w linie, pozwala całości się rozrosnąć. Liczba przestała być uniwersalnym pojęciem, odmierzającym elementy wedle miejsca, które zajmują w danym wymiarze, i sama stała się wielością, zmieniającą się zgodnie z zadanymi wymiarami (prymat dziedziny nad kompleksem liczb jej przynależnych). Nie dysponujemy jednostkami miary, lecz wyłącznie wielościami czy też odmianami miary. Pojęcie jedności pojawia się dopiero gdy w ramach wielości dochodzi do przejęcia władzy przez znaczące, albo gdy ma miejsce proces odpowiadający upodmiotowieniu: jedność-pal ustanawiająca całość wzajemnie jednoznacznych stosunków pomiędzy obiektywnymi elementami lub punktami, albo też Jedno, dzielące się zgodnie z prawem logiki binarnego różnicowania w podmiocie. Jedność zawsze działa po stronie pustego wymiaru uzupełniającego wymiar danego systemu (nadkodowanie). Jednak rzecz w tym, że kłącze czy też wielość nie pozwala się nadkodować, nigdy nie dysponuje wymiarem uzupełniającym liczbę jego linii, to znaczy wielości liczb im przypisywanych. Wszystkie wielości są płaskie, w znaczeniu, w jakim zajmują i wypełniają wszystkie swe wymiary: będziemy mówić więc o płaszczyźnie spójności wielości, nawet jeśli ta „płaszczyzna” składałaby się z wymiarów przyrastających wedle liczby połączeń, które się na niej ustanawiają. Wielości określają się poprzez zewnętrze: przez abstrakcyjną linię, linię ujścia lub deterytorializacji, wedle której zmieniają one naturę, łącząc się z innymi rzeczami. Płaszczyzna spójności (siatka) jest poza wszelkimi wielościami. Linia ujścia oznacza równocześnie rzeczywistość pewnej liczby skończonych wymiarów, które wielość faktycznie wypełnia; niemożliwość wszelkiego wymiaru uzupełniającego, który zarazem nie otwierałby możliwości przekształcania się wielości wzdłuż linii ujścia; oraz możliwość i konieczność spłaszczenia wszystkich tych wielości na jedną płaszczyznę spójności czy też zewnętrzności, niezależnie od ich wymiarów. Książka idealna rozpościerałaby wszystko na takiej właśnie płaszczyźnie zewnętrzności, na jednej jedynej stronie, w jednej sferze: wydarzenia przeżyte, określenia historyczne, pomyślane pojęcia, jednostki, grupy i formacje społeczne. Kleist wynalazł pisanie tego typu, pęknięty łańcuch afektów, wraz ze zmiennymi prędkościami, przyspieszenia i przekształcenia, znajdujące się zawsze w relacji do zewnętrza. Otwarte pierścienie. Jego teksty przeciwstawiają się również wszelkim odniesieniom do książki klasycznej i romantycznej, ustanawianej przez odniesienie do wewnętrzności substancji albo podmiotu. Książka-maszyna wojenna, skierowana przeciw książce-aparatowi państwa. Płaskie wielości o n wymiarach są nie-znaczące i asubiektywne. Są opisywane przez przedimki nieokreślone czy raczej cząstkowe [w polszczyźnie dopełniacze cząstkowe] ([trochę] perzu, [trochę] kłącza [du chiendent, du rhizome]...⁴).

4) Zasada nie-znaczącego zerwania: przeciw nazbyt znaczącym przełamaniom, oddzielającym struktury lub przecinającym którąś z nich. Kłącze może zostać przerwane czy też rozłupane w dowolnym miejscu, a i tak będzie posuwać się wzdłuż tej lub innej linii, swojej poprzedniej albo innej. Mrówek nie da się pozbyć, ponieważ tworzą one kłącze zwierzęce, które będzie w stanie się odbudować, choćby znaczna jego część uległa zniszczeniu. Każde kłącze zawiera linie segmentacji, wedle których jest uwarstwione, zterytorializowane, zorganizowane, znaczone, połączone itd.; ma jednak również linie deterytorializacji, poprzez które nieprzerwanie uchodzi. W kłączu zerwanie ma miejsce za każdym razem, gdy linie segmentacji eksplodują w linię ujścia – lecz i ona jest częścią kłącza. Linie te nieprzerwanie odnoszą się jedne do drugich. To dlatego nie można nigdy założyć dualizmu lub dychotomii, choćby w zupełnie podstawowej formie dobra i zła. Można dokonać zerwania, nakreślić linię ujścia, jednak zawsze obecne pozostaje zagrożenie ponownym wprowadzeniem w takie zerwanie jakichś form organizacji uwarstwiających z powrotem całość, formacji, które zwrócą władzę znaczącemu, atrybucji ponownie ustanawiających podmiot – do wyboru, od edypalnych tryśnięć aż po faszystowskie konkrecje. Grupy i jednostki utrzymują w sobie mikrofaszyzmy, jedynie czekające na to, aby się wykrystalizować. Owszem, perz również jest kłączem. Dobro i zło są jedynie wytworem tymczasowego wyboru, który trzeba będzie powtarzać.

Jakim sposobem ruchy deterytorializacji i procesy reterytorializacji miałyby nie być względne, znajdując się w ciągłym podłączeniu, sczepione? Orchidea deterytorializuje się, tworząc obraz, odbitkę osy, lecz z kolei osa reterytorializuje się w tym obrazie. Niemniej osa deterytorializuje się, stając się elementem aparatu reprodukcyjnego orchidei, ale reterytorializuje ona orchideę, przenosząc pyłek. Osa i orchidea w swej heterogeniczności tworzą kłącze. Można powiedzieć, że orchidea naśladuje osę, odtwarzając jej obraz w sposób znaczący (mimesis, mimetyzm, wabik itd.). Jednak jest to prawdą jedynie na poziomie warstw – równoległości zachodzącej pomiędzy dwiema warstwami, gdzie organizacja roślinna na jednej z nich naśladuje organizację zwierzęcą na drugiej. Zarazem chodzi też o coś zupełnie innego: nie o naśladownictwo, lecz o pochwycenie kodu, wartość dodatkową kodu, zwiększenie wartości, o prawdziwe stawanie się, stawanie-się-osą dla orchidei, stawanie-się-orchideą dla osy; w każdym z tych przypadków stawania się ma miejsce deterytorializacja jednego z członów i reterytorializacja drugiego, obydwa przypadki wiążą się i odsyłają do siebie zgodnie z cyrkulacją intensywności, zawsze przesuwającą deterytorializację dalej. Nie istnieje ani naśladownictwo, ani podobieństwo, lecz eksplozja dwóch heterogenicznych serii na linii ujścia złożonej ze wspólnego kłącza niedającego się już przypisać ani poddać czemukolwiek, co miałoby być znaczące. Remy Chauvin ma rację, mówiąc o „aparalelnej ewolucji dwóch istot, które nie mają ze sobą absolutnie nic wspólnego”⁵. Ujmując rzecz bardziej ogólnie, możliwe, że schematy ewolucji prowadzą do porzucenia starego modelu drzewa i pochodzenia. W pewnych okolicznościach wirus może połączyć się z komórkami rozrodczymi i przenieść się samemu jako gen komórkowy złożonego gatunku; co więcej, mógłby umknąć, przenieść się do innych komórek całkiem odmiennego gatunku, przenosząc zarazem również „informację genetyczną” pochodzącą od pierwszego gospodarza (świadczą o tym obecne badania Benveniste’a i Todaro nad wirusem typu C i jego podwójnym powiązaniem z DNA pawiana i DNA pewnych rodzajów kotów domowych). Schematy ewolucji nie powstawałyby więc już wyłącznie w oparciu o model drzewiastego zstępowania, podążającego od mniejszego do większego zróżnicowania, lecz również drogą kłącza, działającego bezpośrednio w tym, co heterogeniczne, przeskakującego od jednej już zróżnicowanej linii do drugiej⁶. Tu znowu zachodzi aparalelna ewolucja pawiana i kota, gdzie jeden nie jest, jak widać, wzorcem drugiego, ani drugi kopią pierwszego (stawanie-się-pawianem w kocie nie oznaczałoby, że kot „odgrywa” pawiana). Tworzymy kłącze z naszymi wirusami, albo raczej nasze wirusy pozwalają nam tworzyć kłącze z innymi zwierzętami. Transfery materiału genetycznego przez wirusy lub za sprawą innych procesów czy fuzje komórek pochodzących z różnych gatunków mają skutki analogiczne do – jak mówi Jacob – owych „występnych miłości, podniecających wyobraźnię starożytności i średniowiecza”⁷. Poprzeczne połączenia między zróżnicowanymi liniami plączą drzewa genealogiczne. Należy szukać zawsze tego, co molekularne, a nawet cząstek submolekularnych, z którymi się łączymy. Ewoluujemy i umieramy raczej z powodu naszych wielokształtnych i kłączastych gryp, niż z powodu chorób dziedzicznych lub takich, które same mają określone pochodzenie. Kłącze jest antygenealogią.

Dotyczy to zarówno książki, jak i świata: wbrew głęboko zakorzenionej opinii, książka nie jest obrazem świata. Tworzy ona ze światem kłącze, zachodzi aparalelna ewolucja książki i świata, książka zapewnia deterytorializację świata, lecz świat dokonuje reterytorializacji książki, która sama ze swej strony deterytorializuje się w świecie (jeśli jest do tego zdolna i jeśli tylko może). Mimetyzm jest pojęciem zupełnie chybionym, uwikłanym w logikę binarną, odnoszącym się do zjawisk całkiem innej natury. Krokodyl nie odtwarza pnia drzewa, a kameleon nie odtwarza barw otoczenia. Różowa Pantera nie naśladuje niczego, niczego nie odtwarza, maluje ona świat na swój kolor, różowe na różowym; na tym polega jej stawanie-się-światem; jest to sposób stawania się niedostrzegalną, nie-znaczącą, dokonującą swego zerwania, kreślącą dla siebie swoją linię ujścia, doprowadzającą do końca swą „aparalelną ewolucję”. Mądrość roślin: nawet dla tych przyjmujących postać korzenną zawsze istnieje jakieś zewnętrze, w którym tworzą one kłącze z pewnymi rzeczami – z wiatrem, ze zwierzęciem, z człowiekiem (warto uwzględnić też aspekt, w którym same zwierzęta tworzą kłącze, tak jak i ludzie itd.). „Upojenie jako triumfalne wtargnięcie w nas rośliny”. Zawsze podążać za kłączem poprzez zerwanie, przedłużanie, wydłużanie, rozluźnienie linii ujścia, narzucenie jej zmienności, aż po chwilę wytworzenia linii najbardziej abstrakcyjnej i krętej, posiadającej n wymiarów, biegnącej w urywanych kierunkach. Łączyć zdeterytorializowane przepływy. Postępować jak rośliny: zacząć od wytyczenia granic pierwszej linii wedle kręgów zbieżności wokół kolejnych osobliwości; następnie sprawdzić, czy wewnątrz tej linii ustanawiają się nowe kręgi zbieżności, wraz z nowymi punktami usytuowanymi poza granicami, w innych kierunkach. Pisać, tworzyć kłącze, powiększać jego terytorium poprzez deterytorializację, powiększać linię ujścia aż do momentu, w którym pokrywa ona całą płaszczyznę spójności w ramach maszyny abstrakcyjnej. „Najpierw idź do starej rośliny, zwracając baczną uwagę, w którą stronę spłynęła deszczówka. Deszcz musiał daleko ponieść nasiona. Przyjrzyj się rowkom wyżłobionym przez wodę i na tej podstawie ustal kierunek strumienia. Odszukaj roślinę rosnącą najdalej od twojej. Wszystkie okazy czarciego ziela rosnące pomiędzy tymi dwoma punktami należą do ciebie. Później, kiedy wydadzą nasiona, będziesz mógł rozszerzyć swoje terytorium posuwając się wzdłuż strumienia płynącego obok każdej rośliny, która rośnie po drodze”⁸. Muzyka wciąż wypuszcza swe linie ujścia, jako liczne „wielości mające ulec przekształceniu”, nawet odwracając właściwe sobie kody, które ją strukturyzują lub udrzewiają; dlatego forma muzyczna, w swych zerwaniach i namnażaniu się, jest porównywalna z chwastem, z kłączem⁹.

5) i 6) Zasada kartografii i dekalkomanii: kłącze nie podlega żadnym wzorcom strukturalnym czy generatywnym. Obca jest mu wszelka idea osi genetycznej i struktury głębokiej. Oś genetyczna jest niczym obiektywna jednostka trzpieniowa, na której organizują się kolejne stadia; struktura głęboka jest raczej czymś w rodzaju podstawy rozkładalnej na bezpośrednie elementy ustanawiające, podczas gdy jedność wytworu podpada pod inny wymiar, przekształcalny i subiektywny. Nie odchodzi się tu zatem od modelu reprezentacyjnego drzewa czy korzenia – czy to korzenia palowego, czy korzonka bocznego (na przykład „drzewo” Chomsky’ego łączy się z sekwencją bazową i przedstawia proces własnego generowania się wedle logiki binarnej). Jest to wariacja na temat najstarszej z myśli. Mówimy o osi genetycznej lub o strukturze głębokiej, że są one przede wszystkim zasadami kalki; dają się reprodukować w nieskończoność. Wszelka logika drzewa jest logiką kalki i reprodukcji. Czy to w językoznawstwie, czy w psychoanalizie, jej przedmiotem jest nieświadome, przedstawiające, skrystalizowane w skodyfikowanych całościach, podzielone na osi genetycznej lub rozdysponowane w ramach struktury syntagmatycznej. Logika ta ma za cel opis faktycznego stanu, przywrócenie równowagi relacjom intersubiektywnym albo badanie obecnego już nieświadomego, skulonego w zakamarkach pamięci lub języka. Polega na przekalkowaniu czegoś, co już gotowe, w oparciu o nadkodującą strukturę lub podtrzymującą oś. Drzewo łączy i hierarchizuje kalki; są one jak liście drzewa.

Całkiem inne jest kłącze – mapa, a nie kalka. Tworzyć mapę, a nie kalkę. Orchidea nie kalkuje osy, wraz z osą tworzy ona mapę w ramach kłącza. Jeżeli mapa przeciwstawia się kalce, to dlatego, że jest ona zwrócona całkowicie w stronę eksperymentowania w kontakcie z rzeczywistością. Mapa nie odtwarza nieświadomości zamkniętej w niej samej, lecz ją konstruuje. Przyczynia się ona do łączenia pól, odblokowywania ciał bez organów, ich maksymalnego otwarcia na płaszczyznę spójności. Sama jest częścią kłącza. Mapa jest otwarta, daje się łączyć we wszystkich wymiarach, demontować, odwracać, jest podatna na ciągłe modyfikacje. Może zostać rozdarta, odwrócona, nalepiona na każdą powierzchnię, przerobiona przez jednostkę, grupę, formację społeczną. Można ją narysować na ścianie, uznać za dzieło sztuki, skonstruować jako działanie polityczne albo jako medytację. Wiele wejść – to być może najważniejsza cecha kłącza: w tym sensie nora jest kłączem zwierzęcym, zawierającym niekiedy wyraźne rozróżnienie pomiędzy linią ujścia jako korytarzem umożliwiającym przemieszczanie się i warstwami przeznaczonymi do zamieszkania (por. piżmak). Mapa ma liczne wejścia, w odróżnieniu od kalki, która odsyła zawsze do „tego samego”. Mapa jest kwestią działania, podczas gdy kalka zawsze odsyła do rzekomej „kompetencji”. W przeciwieństwie do psychoanalizy i kompetencji psychoanalitycznej – nakładających każde pragnienie i wypowiedź na oś genetyczną albo strukturę nadkodującą i rozciągających na owej osi w nieskończoność monotonne kalki stadiów, elementy składowe zaś sytuujących w tej strukturze – schizoanaliza odrzuca wszelką ideę kalkowej fatalności, jakiej by jej nie nadano nazwy: boskiej, anagogicznej, historycznej, ekonomicznej, strukturalnej, dziedzicznej czy syntagmatycznej (widać wyraźnie, że Melanie Klein nie zrozumiała problemu kartografii jednego ze swych dziecięcych pacjentów, małego Ryszarda, zadowalając się gotowymi kalkami – Edypem, dobrym tatą i złym tatą, złą mamą i dobrą mamą – podczas gdy dziecko usiłuje rozpaczliwie podjąć się działania, które psychoanaliza całkiem przeinacza¹⁰). Popędy i obiekty cząstkowe nie są ani stadiami na osi genetycznej, ani pozycjami w ramach struktury głębokiej; są to wybory polityczne podejmowane wobec określonych problemów, wejść i wyjść, impasów, które dziecko przeżywa politycznie, to znaczy z całą siłą swego pragnienia.

Czy jednak poprzez przeciwstawienie map kalkom nie odtwarzamy zwykłego dualizmu, jak gdyby były dwie strony: dobra i zła? Czy do właściwości mapy nie należy możność odbijania jej? Czy krzyżowanie się, a niekiedy łączenie z korzeniami nie jest właściwością kłącza? Czyż mapa nie zawiera w sobie zjawisk redundancji, będących już właściwie jej kalką? Czy wielość nie ma swych własnych warstw, w których zakorzeniają się unifikacje i totalizacje, umasowienie, mechanizmy mimetyczne, przejęcia władzy znaczącej, subiektywne przypisania? Nawet linie ujścia, czyż nie będą one odtwarzały, za sprawą ich ewentualnej dywergencji, formacji, które miały zgodnie ze swą funkcją rozkładać lub ominąć? Ale odwrotność jest też możliwa, chodzi o kwestię metody: kalkę trzeba zawsze nanosić na mapę. I nie jest to wcale działanie symetryczne względem poprzedniego. Niezależnie od ścisłości, kalka nie odtwarza mapy dokładnie. Jest raczej niczym zdjęcie, radiogram, który rozpoczyna od wyboru i izolacji tego, co zamierza odtworzyć za pomocą sztucznych środków, barwników lub innych narzędzi przymusu. To naśladowca tworzy to, co służy mu za model, i przyciąga go. To, co odwzorowane, będące skutkiem, tworzy zawsze swój wzorzec. Odbitka już przełożyła mapę na obraz, już przekształciła kłącze w korzenie i korzonki. Zorganizowała, ustabilizowała, zneutralizowała wielości wzdłuż ich osi znaczenia i subiektywizacji. Wygenerowała i ustrukturalizowała kłącze; kalka odtwarza już tylko samą siebie, wciąż wierząc, że odtwarza coś innego. To dlatego jest tak niebezpieczna. Wstrzykuje ona redundancje, rozprowadza je. Tym, co kalka odtwarza z mapy albo kłącza, są jedynie impasy, blokady, zalążki osi albo punkty strukturyzacji. Spójrzcie na psychoanalizę i językoznawstwo: pierwsza wykonuje jedynie kalki lub zdjęcia nieświadomego, drugie – kalki lub zdjęcia języka, wraz z wszelkimi przekłamaniami, z którymi wiąże się takie działanie (nie należy się dziwić, że psychoanaliza sczepiła swoje losy z losami językoznawstwa). Spójrzcie, co przydarzyło się małemu Hansowi – psychoanaliza dziecięca w najczystszej postaci: tak długo ŁAMANO JEGO KŁĄCZE, PLAMIONO JEGO MAPĘ, odwracano mu ją na właściwą stronę, blokując wszelkie wyjścia, aż sam zapragnął odczuwać wstyd i winę, aż zakorzeniono w nim wstyd i winę, FOBIĘ (zatarasowano mu kłącze budynku, następnie ulicy, zakorzeniono go w łóżku rodziców, zmuszono do zapuszczenia korzonków w jego własne ciało, zablokowano go na profesorze Freudzie). Widać, że Freud bierze pod uwagę mapę małego Hansa, jednakże wyłącznie po to, by nanieść ją na fotografię rodzinną. A spójrzcie, co uczyniła Melanie Klein z geopolitycznymi mapami małego Ryszarda: robi im zdjęcia, wykonuje kalki: przyjmijcie pozę, przesuńcie się wzdłuż osi stadium genetycznego lub przeznaczenia strukturalnego – wasze kłącze zostanie przełamane. Wolno wam będzie żyć i mówić pod warunkiem, że zatka się wszystkie wyjścia. Gdy kłącze zostaje zatkane, udrzewione, wszystko skończone, z pragnienia nic już nie wyniknie, ponieważ pragnienie zawsze porusza się i wytwarza poprzez kłącze. Zawsze, gdy pragnienie porusza się wzdłuż drzewa, mają miejsce osunięcia wewnętrzne, które powodują jego upadek, prowadzą je na śmierć; kłącze natomiast działa na pragnienie poprzez zewnętrzne i produktywne parcie.

To dlatego tak ważne jest, by podjąć się innego działania, odwrotnego, co nie oznacza: symetrycznego. Rozgałęzić kalki na mapie, odnieść korzenie czy drzewa do kłącza. Badanie nieświadomego, w przypadku małego Hansa, polegałoby na wykazaniu, w jaki sposób próbował on ustanowić kłącze z domem rodzinnym, ale również z linią ujścia – budynku, ulicy itd.; w jaki sposób linie te zostają zatamowane, a dziecko zakorzenione w rodzinie, sfotografowane pod ojcem, odbite na matczynym łóżku; następnie, w jaki sposób interwencja profesora Freuda zapewnia objęcie władzy znaczącego jako subiektywizacji afektów; w jaki sposób dziecko może ujść już tylko pod postacią stawania-się-zwierzęciem, pojmowaną jako haniebna i występna (Hans stający-się-koniem to rzeczywista opcja polityczna). Jednak impasy trzeba zawsze ponownie sytuować na mapie, otwierając je tym samym na możliwe linie ujścia. To samo dotyczyłoby mapy grupowej: pokazać, w jakim punkcie kłącza kształtują się zjawiska umasowienia, biurokracji, leadershipu, faszyzacji itd. które linie, choćby podziemne, nadal potajemnie tworzą kłącze. Metoda Deligny’ego: stworzyć mapę gestów i ruchów dziecka autystycznego, zestawić ze sobą liczne mapy dla tego samego dziecka, dla wielu dzieci¹¹... Jeśli to prawda, że mapa albo kłącze mają ze swej istoty liczne wejścia, można założyć, że da się do nich wejść również poprzez kalki albo drogą prowadzącą przez drzewa-korzenie, przedsięwziąwszy niezbędne środki ostrożności (tu jeszcze raz trzeba odrzucić manichejski dualizm). Na przykład często jesteśmy zmuszeni wycofać się ze ślepego zaułka, przedzierać się przez władze znaczące i subiektywne afekty, wspierać się na formacjach edypalnych, paranoicznych albo jeszcze gorszych, na przykład na stwardniałych terytorialnościach, umożliwiających inne działania przekształceniowe. Może zdarzyć się tak, że nawet psychoanaliza – ach, wbrew sobie – może stanowić punkt oparcia. W innych przypadkach wprost przeciwnie, będziemy się wspierać bezpośrednio na liniach ujścia, umożliwiających rozsadzenie warstwy, połamanie korzeni i pozwalających działać nowym połączeniom. Istnieją zatem bardzo różne układy, mapy-kalki, kłącza-korzenie, wraz ze zmiennymi współczynnikami terytorializacji. W kłączu istnieją struktury korzeniowe i drzewne, ale i odwrotnie, gałąź drzewa czy podział korzenia mogą wypączkować w kłącze. Wyznaczenie położenia nie zależy tu od teoretycznych analiz wynikających z idei ogólnych, lecz od pragmatyki tworzącej wielości albo zbiory intensywności. Nowe kłącze może wykształcić się w rdzeniu drzewa, wgłębieniu korzenia czy u nasady gałęzi. Może być też tak, że to mikroskopijny element drzewa-korzenia, korzonek inicjuje produkcję kłącza. Buchalteria, biurokracja działają posługując się kalkami: ale również one mogą pączkować, wypuszczać pędy kłącza, jak w powieści Kafki. Pewien intensywny rys zaczyna pracować na swój własny rachunek; jakaś halucynacyjna percepcja, synestezja, perwersyjna mutacja lub gra obrazów odrywają się i hegemonia znaczącego zostaje zakwestionowana. U dziecka semiotyki gestów, mimiki, zabawy itd. odzyskują swą wolność, uwalniając się od „kalki”, to znaczy od dominującej kompetencji językowej nauczyciela – mikroskopijne wydarzenie zaburza lokalną równowagę władzy. W ten sposób również drzewa generatywne, stworzone w oparciu o model syntagmatyczny Chomskiego, mogłyby otworzyć się w każdym kierunku, tworząc kłącze¹². Bycie kłączokształtnym polega na wytwarzaniu pędów i włókienek wyglądających jak korzenie, albo nawet lepiej: łączeniu się z nimi, wnikaniu z nimi w głąb pnia czy choćby i czynieniu z nich nowego, nieznanego użytku. Drzewo nas nuży. Nie będziemy już wierzyć w drzewa, w korzenie i korzonki – znosiliśmy je wystarczająco długo. Cała drzewiasta kultura jest na nich oparta, od biologii po językoznawstwo. Wprost przeciwnie: nic nie jest piękne, godne miłości, nic nie jest polityczne prócz podziemnych pędów i korzeni powietrznych, oprócz kłącza i dziko żyjących roślin. Amsterdam, miasto w ogóle niezakorzenione, miasto-kłącze wraz ze swymi kanałami-łodygami, miasto, w którym użyteczność łączy się z największym szaleństwem, w stosunku łączącym je z wojenną maszyną handlową.

Myśl nie jest drzewiasta, a mózg nie jest zakorzenioną czy rozgałęzioną materią. To, co błędnie określa się mianem „dendrytu”, nie gwarantuje połączenia neuronów w ciągłej tkance [tissu continu]. Nieciągłość komórek, rola aksonów, działanie synaps, istnienie mikroszczelin synaptycznych, przeskok każdej wiadomości poprzez te szczeliny, wszystko to czyni z mózgu wielość zanurzoną w swej płaszczyźnie spójności czy w swym gleju, cały niepewny system prawdopodobieństwa, uncertain nervous system. Wielu ludzi ma drzewo zasadzone w głowie, jednak tak naprawdę mózg jest w dużo większym stopniu trawą niż drzewem. „Akson i dendryt owijają się wokół siebie niczym powój wokół jeżyny, z synapsą przy każdym cierniu”¹³. To samo z pamięcią... Neurolodzy i psychofizjolodzy wyróżniają pamięć długotrwałą i krótkotrwałą (rzędu jednej minuty). Tak więc różnica nie jest wyłącznie ilościowa: pamięć krótkotrwała ma charakter kłącza, diagramu, podczas gdy pamięć długotrwała jest drzewiasta i scentralizowana (odcisk, engram, kalka lub zdjęcie). Pamięć krótkotrwała nie jest w żaden sposób poddana prawu styczności czy bezpośredniości wobec swego przedmiotu, może pozostawać w oddaleniu, przyjść lub powrócić po dłuższym czasie, lecz zawsze na zasadzie nieciągłości, zerwania i wielości. Co więcej, te dwie pamięci nie różnią się tym, czym dwa tryby czasowości pojmowania jakiejś rzeczy: nie ujmują one tej samej rzeczy, tego samego wspomnienia, tej samej idei. Świetność krótkotrwałej Idei: pisze się za pomocą pamięci krótkotrwałej, a więc za pomocą krótkotrwałych idei, nawet jeśli czyta się je (lub ponownie czyta) za pomocą długotrwałej pamięci długich pojęć. Pamięć krótkotrwała obejmuje w swym przebiegu zapominanie; nie zlewa się ona z chwilą, lecz ze zbiorowym, czasowym i nerwowym kłączem. Pamięć długoterminowa (rodzina, rasa, społeczeństwo czy cywilizacja) kopiuje i przekłada, ale to, co jest przez nią tłumaczone, cały czas w niej działa, na odległość, nie w porę, „niewcześnie”, nie natychmiast.

Drzewo lub korzeń wzbudzają smutny obraz myśli, która wciąż naśladuje to, co mnogie, opierając się o scentralizowaną bądź zsegmentowaną nadrzędną jedność. Jeśli rozważyć cały zbiór gałęzi-korzeni, to pień odgrywa rolę przeciwstawnego segmentu względem podzbiorów przebiegających z dołu ku górze; taki segment byłby „biegunem wiązania” w odróżnieniu od „biegunów-jednostek” tworzących promienie wypływające z samego centrum¹⁴. Choć wiązania same mogą się rozprzestrzeniać, jak w systemie korzonkowym – nie odchodzi się w ten sposób od układu Jedno-Dwoje lub od urojonych wielości. Regeneracje, reprodukcje, nawroty, hydry i meduzy nie stwarzają żadnej drogi wyjścia. Systemy drzewiaste są systemami hierarchicznymi, zawierającymi centra znaczenia i subiektywizacji, centralne automaty oraz zorganizowane pamięci. Dlatego też w odpowiadających takim systemom modelach dany element otrzymuje informacje od jednostki nadrzędnej, przydział zaś subiektywny – poprzez uprzednio ustalone wiązania. Widać to bardzo dobrze w obecnych problemach związanych z informatyką i maszynami elektronicznymi, gdzie podtrzymuje się wciąż jeszcze najstarszą formę myśli, przydzielając moc pamięci lub organowi centralnemu. W świetnym tekście odsłaniającym „wyobrażenie drzewiastych form zarządzania” (systemów scentralizowanych lub struktur hierarchicznych), Pierre Rosenstiehl i Jean Petitot zauważają że „przyjęcie prymatu struktur hierarchicznych prowadzi do uprzywilejowania struktur drzewiastych. (…) Forma drzewiasta wymusza wyjaśnienie topologiczne (…). W systemie hierarchicznym jednostka uznaje jedynie jednego czynnego sąsiada, będącego jego hierarchicznym przełożonym. (…) Kanały transmisji są z góry założone: drzewiastość poprzedza jednostkę, która integruje się w nią w konkretnym miejscu” (znaczenie i subiektywizacja). Autorzy sygnalizują, że nawet gdy ktoś uzna, iż osiągnął wielość, może ona być złudna – może być tym, co nazywamy typem korzonków bocznych – ponieważ jej prezentacja lub pozornie niehierarchiczna wypowiedź wymaga całkowicie hierarchicznego rozwiązania: podobnie jak w wypadku słynnego teorematu przyjaźni, „jeśli w społeczeństwie dowolne dwie jednostki mają dokładnie jednego wspólnego przyjaciela, wówczas istnieje jednostka będąca przyjacielem wszystkich pozostałych jednostek” (Rosenstiehl i Petitot pytają, kto jest owym wspólnym przyjacielem, „uniwersalnym przyjacielem tego społeczeństwa par: mistrz, spowiednik, lekarz? Ileż idei, tak zaskakująco odległych od wyjściowych założeń”; przyjaciel rodzaju ludzkiego? A może i filozof, pojawiający się w myśli klasycznej, nawet jeśli jest to jednostka poroniona, istotna wyłącznie ze względu na swą właściwą nieobecność lub swoją subiektywność, powtarzający: nic nie wiem, jestem niczym?). W tym sensie autorzy mówią o teoremacie dyktatury. Oto prawdziwa zasada drzew-korzeni, oto jej wynik: system korzonków bocznych, struktura Władzy¹⁵.

Tym scentralizowanym systemom autorzy przeciwstawiają systemy acentryczne, sieci skończonych automatów, w których komunikacja przebiega między jednym sąsiadem a dowolnym innym, gdzie pędy albo kanały nie są z góry ustalone, a wszystkie jednostki są wzajemnie wymienne i określają się wyłącznie przez stan w danym momencie, w sposób zakładający koordynację działań na poziomie lokalnym, a ostateczny, globalny wynik synchronizuje się niezależnie od władzy centralnej. Przewodzenie stanów intensywnych zastępuje topologię, a „graf określający cyrkulację informacji jest w pewnym sensie przeciwstawiony grafowi hierarchicznemu (...) nie ma żadnego powodu, dla którego graf miałby być drzewem” (takim właśnie grafem jest mapa). Problem maszyny wojennej albo problem plutonu egzekucyjnego: czy do tego, aby n jednostek znalazło się w tej samej chwili w stanie „pal!”, potrzebny jest generał? Rozwiązanie bez generała można podać dla wielości acentrycznej, przyjmującej skończoną liczbę stanów i sygnalizującej odpowiednie prędkości, z punktu widzenia kłącza wojennego albo logiki partyzantki, bez kalki czy powtarzania centralnego rozkazu. Można wykazać nawet, że taka wielość, układ czy społeczeństwo maszynowe odrzuca wszelkie automaty centralizacyjne i unifikacyjne jako „aspołecznych intruzów”¹⁶. N to odtąd zawsze n–1. Rosenstiehl i Petitot podkreślają, że opozycja centryczny-acentryczny jest raczej określeniem sposobu obliczenia zastosowanego wobec rzeczy niźli funkcją desygnującą jakieś rzeczy. Drzewa mogą upodobniać się do kłącza lub odwrotnie, wybujać w kłącze. Ogólnie rzecz biorąc jest prawdą, że dana rzecz dopuszcza dwa sposoby obliczenia czy regulacji, jednak nie bez zmiany stanu w jednym i drugim wypadku. Weźmy znów przykład psychoanalizy: nie tylko w teorii, ale i w praktyce kalkulacyjnej i leczniczej podporządkowuje ona nieświadome strukturom drzewiastym, grafom hierarchicznym, pamięciom rekapitulacyjnym, organom centralnym, fallusowi, drzewu-fallusowi. W tym względzie psychoanaliza nie może zmienić swej metody: na dyktatorskiej koncepcji nieświadomego opiera ona własną dyktatorską władzę. To bardzo ogranicza psychoanalizie możliwość manewrowania. Tak w psychoanalizie, jak i w jej przedmiocie zawsze istnieje generał, przywódca (generał Freud). Schizoanaliza przeciwnie: traktując nieświadome jako system acentryczny, czyli jako sieć maszynową złożoną ze skończonych automatów (kłącze), dociera ona zupełnie innego stanu nieświadomego. Te same uwagi można poczynić względem językoznawstwa: Rosenstiehl i Petitot słusznie rozważają możliwość „acentrycznej organizacji społeczności słów”. Tak dla wypowiedzi, jak dla pragnień nie chodzi o redukcję nieświadomego, jego interpretację ani o uczynienie zeń znaczącego wedle drzewa. Problem polega na wytworzeniu nieświadomego, i wraz z nim, nowych wypowiedzi, innych pragnień: kłącze jest właśnie tego typu produkcją samego nieświadomego.

To ciekawe, jak bardzo drzewo zdominowało zachodnią rzeczywistość i całą zachodnią myśl, od botaniki po biologię i anatomię, ale również gnozeologię, teologię, ontologię, wszelką filozofię...: fundament-korzeń, Grund, roots, fondement. Zachód ma szczególną relację z lasem, podobnie jak z wylesianiem: pola wydarte lasom są porośnięte roślinami nasiennymi, stanowiącymi przedmiot kultywacji linii rodowych, zwłaszcza typu drzewiastego; z kolei hodowla, usytuowana na ugorze, stosuje dobór linii rodowych tworzących jeden wielki obraz zwierzęcego drzewa. Wschód przedstawia inną figurę, opartą raczej na stosunku ze stepem i ogrodem (w innych wypadkach z pustynią i oazą) niż na lesie i polu; kulturę bulw, działającą w oparciu o fragmentację jednostki; odłożenie na bok, wzięcie w nawias hodowli zamkniętej w ograniczonej przestrzeni albo rozpuszczonej po stepie nomadów. Zachód: kultywacja dobranej linii, na którą składa się wiele zróżnicowanych jednostek; Wschód: ogrodnictwo, niewielka liczba jednostek, odsyłająca do wielkiej liczby „klonów”. Czyż to nie na Wschodzie, zwłaszcza w Oceanii odnajdujemy model kłączasty, przeciwstawny pod każdym względem zachodniemu modelowi drzewiastemu? Haudricourt widzi w tym nawet podstawę do przeciwstawienia doktryn moralnych i filozoficznych opartych na transcendencji, tak bliskich Zachodowi, odsyłającym do immanencji koncepcjom cechującym Wschód: Bóg siejący i koszący przeciwstawiony Bogu sadzonkującemu i wykopującemu (rozsada przeciw zasiewowi¹⁷). Transcendencja jest chorobą ściśle europejską. Również muzyka nie jest taka sama, muzyka ziemi różni się. I nie jest to też ta sama seksualność: rośliny nasienne, nawet jeśli jednoczą dwie płcie, poddają seksualność modelowi reprodukcji; kłącze przeciwnie, jest wyzwoleniem seksualności nie tylko w odniesieniu do reprodukcji, lecz również w odniesieniu do genitalności. U nas drzewo zostało zasadzone w ciałach, utwardziło i uwarstwiło nawet płcie. Straciliśmy kłącze czy trawę. Henry Miller pisze: „Chiny to chwast na kapuścianej grządce ludzkości. (…) Chwast to Nemesis ludzkich wysiłków. Ze wszystkich możliwych do wyobrażenia istnień, jakie odnajdujemy wśród roślin, zwierząt i gwiazd, być może to właśnie chwast żyje najmądrzej. To prawda, że zielsko nie wydaje kwiatów, lotniskowców ani Kazań na górze. (…) Jednak koniec końców to właśnie zielsko ma ostatnie słowo. Koniec końców wszystko wraca do stanu Chin. To właśnie historycy zwykli nazywać mrokami średniowiecza. Trawa jest jedynym wyjściem. (…) Trawa istnieje po to tylko, by wchodzić na wielkie ugory. Zapełnia pustkę. Wrasta pomiędzy i rośnie wśród innych rzeczy. Kwiat jest piękny, kapusta pożyteczna, mak przyprawia o szaleństwo. Chwast natomiast się pleni – jest lekcją moralności”¹⁸. O jakich Chinach mówi Miller, o starożytnych, obecnych, urojonych, czy może o jeszcze innych, znajdujących się na ruchomej mapie?

Osobne miejsce należy się Ameryce. Z pewnością nie jest ona wolna od dominacji drzew i poszukiwania korzeni. Widać to świetnie w literaturze, w dociekaniach na temat tożsamości narodowej czy nawet europejskiego pochodzenia i genealogii (Kerouac wychodzi od poszukiwania swych przodków). A jednak wszystko ważne, co się wydarzało bądź wydarza, przebiega przez amerykańskie kłącze: beatnicy, underground, podziemie, bandy i gangi, rozrastające się na strony, stale w bezpośredniej łączności z zewnętrzem. Zachodzi różnica między książką amerykańską a książką europejską, nawet jeśli książka amerykańska rusza na poszukiwanie drzew. Inny jest zamysł książki: Źdźbła trawy. W Ameryce kierunki nie są te same: to na Wschodzie prowadzone są drzewiaste badania i powrót do starego świata. Jednak jest i kłączasty Zachód, ze swymi Indianami bez przodków, swym zawsze ulotnym kresem, swymi ruchomymi i przesuwanymi granicami. Cała amerykańska „mapa” jest na Zachodzie, gdzie nawet drzewa tworzą kłącze. Ameryka odwróciła kierunki: posyła ona swój wschód na zachód, tak jakby ziemia stawała się okrągła właśnie w Ameryce; jej Zachód jest krańcem Wschodu¹⁹ (to nie Indianie, jak sądził Haudricourt, pośredniczą między Wschodem a Zachodem – to Ameryka, która stanowi oś i mechanizm odwrócenia). Piosenkarka amerykańska Patti Smith odśpiewuje biblię amerykańskiego dentysty: nie szukaj korzenia, podążaj kanałem...

Czy nie istniały również dwie biurokracje, a nawet trzy (i jeszcze więcej)? Biurokracja zachodnia z jej rolniczym pochodzeniem: katastralność, korzenie i pola, drzewa i ich graniczna funkcja, wielki spis ludności Wilhelma Zdobywcy, feudalizm, polityka królów Francji, oparcie Państwa na własności, wojna jako sposób negocjacji ziem, procesy i małżeństwa. Królowie Francji upodobali sobie lilię, ponieważ jest to roślina o głębokich korzeniach, mocno trzymająca się zbocza. Czy tak samo dzieje się na Wschodzie? Z pewnością przedstawienie Orientu jako kłącza i immanencji byłoby zbytnim uproszczeniem; jednak Państwo nie działa tu wedle schematu drzewiastego odsyłającego do wcześniej ustanowionych klas, udrzewionych i ukorzenionych; to biurokracja kanałów, na przykład słynna władza hydrauliczna „słabej własności”, gdzie Państwo wytwarza klasy kanalizujące i kanalizowane (por. to, co nigdy nie zostało odrzucone z tez Wittfogela). Despota działa jak rzeka, a nie jak źródło, które nadal byłoby punktem, czy to punktem-drzewem, czy korzeniem; raczej upodabnia się do wód niż rozsiada pod drzewem; samo drzewo Buddy staje się kłączem; rzeka Mao i drzewo Ludwika. Czy również w tym wypadku Ameryka nie działa jako pośrednik? Wszakże działa zarazem poprzez wewnętrzne eksterminacje, likwidacje (nie tylko Indian, lecz również farmerów itp.) oraz kolejne fale zewnętrznej imigracji. Przepływ kapitału wytwarza ogromny kanał, kwantyfikację władzy, wraz z bezpośrednimi „kwantami”, gdzie każdy na swój sposób uczestniczy w przepływie pieniędzy (stąd mit-rzeczywistość nędzarza, który staje się miliarderem, by znów stać się nędzarzem): wszystko ponownie łączy się w Ameryce, równocześnie drzewo i kanał, korzeń i kłącze. Nie istnieje uniwersalny kapitalizm, kapitalizm w sobie, kapitalizm znajduje się na skrzyżowaniu wszystkich typów formacji, jest zawsze ze swej natury neo-kapitalizmem, gorzej nawet: odnajduje swą twarz wschodnią i zachodnią oraz własną mieszankę obydwu.

Zarazem wraz z całym tym rozłożeniem geograficznym znajdujemy się na niewłaściwej drodze. Impas? Tym lepiej. Jeśli mamy pokazać, że kłącza również mają swój własny despotyzm, własną hierarchię, i to nawet ściślejszą, doskonale; bo nie ma dualizmu, czy to dualizmu ontologicznego „tu” i „tam”, czy aksjologicznego dualizmu dobra i zła; nie ma amerykańskiej mieszanki ani syntezy. Są natomiast w kłączach drzewiaste węzły i kłączaste pędy w korzeniach. Co więcej, istnieją formacje despotyczne o charakterze immanentnym i kanalizacyjnym właściwym kłączom. Istnieją anarchiczne zniekształcenia w transcendentnym systemie drzew, korzeni powietrznych i podziemnych odnóg. Istotne jest tu, że drzewo-korzeń i kłącze-kanał nie są sobie przeciwstawne jako dwa modele: jeden działa jako model i jako transcendująca kalka, nawet jeśli rodzi właściwe sobie ujścia; drugi działa jako proces immanentny, który obala model i kreśli mapę, nawet jeśli ustanawia swoje własne hierarchie, nawet jeśli tworzy kanał despotyczny. Nie chodzi tutaj o to czy inne miejsce na ziemi ani o moment w historii, a jeszcze mniej o taką czy inną kategorię duchową. Chodzi o model, który wciąż się buduje i zapada oraz o proces, który wciąż się przedłuża, rwie i ponawia. Nie o inny albo nowy dualizm. Problem pisania: stanowczo trzeba nieścisłych wyrażeń, aby opisać coś w sposób ścisły. I to nie dlatego, że trzeba postawić pierwszy krok albo że postępować można jedynie drogą przybliżeń: nieścisłość w ogóle nie jest aproksymacją, przeciwnie, jest to dokładne przejście przez to, co się dzieje. Przywołujemy jeden dualizm wyłącznie po to, aby podważyć drugi. Posługujemy się dualizmem modeli jedynie po to, aby odnaleźć sposób podważenia wszelkich modeli. Za każdym razem potrzeba korektorów mózgowych, które zdezaktywują dualizmy, których nie chcieliśmy stworzyć, lecz poprzez które przechodzimy. Dotrzeć do magicznej formuły, której wszyscy szukamy: PLURALIZM = MONIZM, przechodząc przez wszystkie dualizmy, będące nam wrogiem, lecz wrogiem koniecznym, jak wciąż na nowo przestawiany mebel.

Podsumujmy podstawowe cechy kłącza: w odróżnieniu od drzew i ich korzeni, kłącze łączy dowolny punkt z innym, a żadna z jego właściwości nie odsyła w sposób konieczny do własności tej samej natury; wprowadza ono do gry bardzo różne ustroje znakowe, a nawet stany nie-znaków. Kłącze nie daje się sprowadzić ani do Jedna, ani do mnogiego. Nie jest Jednym, które staje się dwoma, ani nawet bezpośrednio trzema, czterema lub pięcioma itd. Nie jest to mnogie wyprowadzone z Jednego ani też mnogie, do którego dodaje się Jedno (n+1). Nie składa się z jednostek, tylko z wymiarów albo raczej kierunków ruchu. Nie ma ani początku, ani końca, lecz zawsze otoczenie [milieu], z którego wyrasta i się wylewa. Ustanawia n-wymiarowe wielości linearne, bez podmiotu ani przedmiotu, ustanowione na płaszczyźnie spójności, gdzie Jedno jest zawsze odejmowane (n–1). Tego typu wielość nie zmienia liczby wymiarów bez zmiany samej natury i przekształcenia siebie. W przeciwieństwie do struktury, która określa się przez zbiór punktów i pozycji, stosunków binarnych między tymi punktami oraz wzajemnie jednoznacznych relacji pomiędzy tymi pozycjami, kłącze składa się wyłącznie z linii: linii segmentacji, stratyfikacji – jako wymiarów; lecz również linii ujścia czy też deterytorializacji (jako wymiaru maksymalnego), podążając wzdłuż której wielość przekształca się i zmienia swoją naturę. Nie należy mieszać tych linii czy zarysów z lineażami typu drzewiastego, jedynie łączącymi poszczególne punkty i pozycje. W przeciwieństwie do drzewa, kłącze nie jest przedmiotem reprodukowania – ani zewnętrznego pod postacią drzewa-obrazu, ani wewnętrznego, jako struktura-drzewo. Kłącze jest antygenealogią. Jest pamięcią krótkotrwałą lub też antypamięcią. Kłącze rozwija się poprzez wariację, ekspansję, podbój, przechwycenie, rozsadę. W odróżnieniu od grafiki, rysunku lub zdjęcia, odwrotnie niż kalki, kłącze odnosi się do mapy, która musi zostać wytworzona, skonstruowana, zawsze dająca się rozmontować, połączyć, odwrócić, zmienić, mająca wiele wejść i wyjść – wraz z liniami ujścia. To kalki są nanoszone na mapę, a nie odwrotnie. Przeciwko systemom centrycznym (nawet policentrycznym), wbrew komunikacji hierarchicznej i przedustawnym połączeniom, kłącze jest systemem acentrycznym, niehierarchicznym i nie-znaczącym, pozbawionym Generała, pamięci organizacyjnej i automatu centralnego, definiowanym wyłącznie poprzez cyrkulację stanów. W wypadku kłącza zasadnicza kwestia dotyczy związku z seksualnością, ale również zwierzęciem, rośliną, światem, polityką, z książką i ze wszystkimi rzeczami czy to naturalnymi, czy sztucznymi, całkiem inaczej niż w wypadku związku drzewiastego; wszystkich rodzajów „stawania się”.

Plateau znajduje się zawsze w środku [au milieu] – ani na początku, ani na końcu. Kłącze składa się z plateau. Gregory Bateson posługuje się słowem „plateau”, by opisać szczególną rzecz: nieprzerwany obszar intensywności, wibrujący sam na sobie, który rozwija się i unika wszelkiej orientacji na punkt kulminacyjny czy na zewnętrzny cel. Bateson przywołuje przykład kultury balijskiej, gdzie gry seksualne pomiędzy matką a dzieckiem, ale i kłótnie pomiędzy mężczyznami przechodzą tę dziwną intensywną stabilizację. „Pewien rodzaj plateau cechującego się ciągłą intensywnością zastępuje orgazm”, wojnę albo moment kulminacyjny. To przykry rys okcydentalnego ducha, że odnosi ekspresje i działania do celów zewnętrznych lub transcendentnych, zamiast oceniać je na planie immanencji na podstawie ich własnej wartości²⁰. Na przykład książka składająca się z rozdziałów ma punkty kulminacyjne i końcowe. A co dzieje się w przeciwnej sytuacji, w wypadku książki złożonej z plateau, połączonych ze sobą poprzez mikroszczeliny, jak w mózgu? Nazywamy „plateau” wszelką wielość dającą się połączyć z czymś innym poprzez podziemne i naziemne łodygi, w sposób, który pozwala utworzyć i poszerzyć kłącze. Napisaliśmy tę książkę jako kłącze. Złożyliśmy ją z plateau. Nadaliśmy jej kolistą formę, jednak tylko dla żartu. Każdego ranka wstawaliśmy i każdy z nas zastanawiał się, którym plateau należy się zająć, i każdy z nas pisał pięć linijek tu, dziesięć tam. Doznawaliśmy halucynacji, widzieliśmy linijki jako kolumny maleńkich mrówek opuszczających jedno wzniesienie, by wspiąć się na inne. Tworzyliśmy kręgi zbieżności. Każde plateau może być czytane od dowolnego miejsca i powiązane z dowolnym innym. By efektywnie tworzyć taką wielość, niezbędna jest metoda; nie mogą jej zastąpić żadne sztuczki typograficzne, żadne wyczyny leksykalne, żadne stapianie i kucie słów ani syntaktyczna śmiałość. W zasadzie są to najczęściej jedynie zabiegi mimetyczne, służące rozpowszechnieniu bądź przemieszczeniu jedności zachowywanej w innym wymiarze dla książki-obrazu. Technonarcyzm. Twory typograficzne, leksykalne i syntaktyczne są konieczne tylko gdy przestają przynależeć formie wyrażenia ukrytej jedności, same stając się wymiarami rozważanej tu wielości: znamy nieliczne udane ich przypadki²¹. My w każdym razie nie potrafiliśmy tego dokonać. Udało nam się jedynie użyć słów, które z kolei działały dla nas jak wzniesienia. KŁĄCZASTY = SCHIZOANALIZA = STRATOANALIZA = PRAGMATYKA = MIKROPOLITYKA. Słowa te są pojęciami, jednak pojęcia są liniami, to znaczy systemami liczb przypisanymi do takiego czy innego wymiaru wielości (warstwy, łańcuchy molekularne, linie ujścia i zerwania, kręgi zbieżności itd.). W żadnym razie nie pretendujemy do miana nauki. Nie znamy się na naukowości, podobnie jak na ideologii, znamy jedynie układy. Nie ma zaś układów poza maszynowymi układami pragnienia i zbiorowymi układami wypowiedzenia. Bez znaczenia i bez subiektywizacji: pisać do n (każde zindywidualizowane wypowiedzenie pozostaje więźniem dominujących znaczących, wszelkie znaczące pragnienie odsyła do podmiotów zdominowanych). Układ, w swej wielości, pracuje równocześnie siłą rzeczy na przepływach semiotycznych, przepływach materialnych i przepływach społecznych (niezależnie od powtórzeń, jakim może ono zostać poddane w ramach teorii czy nauki). Nie ma już trójpodziału pomiędzy polem rzeczywistości (światem) polem przedstawienia (książką) a polem subiektywności (autorką). Układ łączy pewne wielości ujmowane w każdym z tych porządków tak, że książka nie ma dalszego ciągu w kolejnej książce ani swego przedmiotu w świecie, ani swego podmiotu w jednym lub kilku autorach. Pokrótce, wydaje nam się, że nigdy nie dość pisania w imieniu zewnętrza. Zewnętrze nie ma obrazu ani znaczenia, ani subiektywności. Książka w układzie z zewnętrzem, przeciw książce będącej obrazem świata. Książka-kłącze, a nie książka dychotomiczna, osiowa czy wiązkowa. Nigdy nie tworzyć korzenia ani go nie sadzić, niezależnie od tego, jak trudno byłoby nie osunąć się w te stare zabiegi. „Wszystkie mianowicie sprawy, jakie tylko przychodzą mi na myśl, jawią się mym myślom nie od korzenia, lecz dopiero gdzieś koło połowy źdźbła. Niech teraz ktoś spróbuje utrzymać je, niech spróbuje ktoś trzymać w ręku trawę i siebie samego na niej, gdy trawa zaczyna rosnąć dopiero od środka łodygi”²². Czemu to takie trudne? To już pytanie z dziedziny semiotyki percepcji. Niełatwo postrzegać rzeczy od środka, a nie z góry do dołu, z lewa do prawa, albo odwrotnie: spróbujcie, a zobaczycie, że wszystko się zmienia. Nie ma nic prostego w dostrzeżeniu trawy w rzeczach i w słowach (Nietzsche mówił w ten sam sposób, że aforyzm musi być „przeżuty”, a plateau nigdy nie daje się oddzielić od pasących się na nim krów, w tym chmur na niebie).

Historia od zawsze pisana jest z osiadłego punktu widzenia w imieniu jednolitego aparatu Państwa – nawet gdy było to państwo zaledwie możliwe, gdy mówiono o nomadach. Brakuje nomadologii, przeciwieństwa historii. Wszelako i tu istnieją rzadkie i wielkie osiągnięcia, odnoszące się choćby do krucjaty dziecięcej: książka Marcela Schwoba, który mnoży opowieści niczym plateau w różnych wymiarach. Książka Andrzejewskiego Bramy raju, złożona z jednego nieprzerwanego zdania, przepływ dzieci, przepływ marszu – dreptanie, maruderowanie, pośpiech – przepływ semiotyczny wszystkich dziecięcych spowiedzi opowiadanych staremu mnichowi na czele procesji, przepływ pragnienia i seksualności, wszyscy uwikłani w miłość i kierowani w mniejszym lub większym stopniu przez mroczne, pośmiertne, pederastyczne pragnienie hrabiego de Vendôme, wraz z kręgami zbieżności – nie jest ważne, czy przepływ ten tworzy „Jedno czy wiele”, to już za nami; istnieje pewien zbiorowy układ wypowiedzenia, maszynowy układ pragnienia, jeden w drugim, a oba podłączone do cudownego zewnętrza, które w każdym przypadku jest wielością. Ostatnio zaś książka Armanda Farrachi na temat czwartej krucjaty, La dislocation – zdania rozjeżdżają się i rozpraszają albo potrącają i sąsiadują, litery zaś i typografia ruszają w tany, wyznaczane rytmem obłędu, w jaki osuwa się krucjata²³. To właśnie przykłady pisania nomadycznego i kłączastego. Pismo zostaje powiązane z maszyną wojenną i liniami ujścia, porzuca warstwy, segmenty, osiadły tryb życia, aparat państwa. Jednak czemu wciąż potrzebny nam przykład? Czy książka nie jest wciąż „obrazem” krucjat? Czyż nie ma ona wciąż skrytej jedności, jak choćby jedność osiowa w przypadku Schwoba, jak jedność zerwana w przypadku Ferrachiego, jak jedność zmarłego hrabiego w najpiękniejszym przypadku, Bramach raju? Czy potrzeba nomadyzmu jeszcze głębszego niż ten cechujący krucjaty, prawdziwych nomadów, albo wręcz nomadyzmu tych, którzy już w ogóle się nie poruszają i niczego nie naśladują? Zaledwie tworzą układ. Jak książka ma odnaleźć odpowiednie zewnętrze, z którym może się ułożyć w ramach tego, co heterogeniczne – zamiast świata, który miałaby odtworzyć? Kulturowo, książka z konieczności jest kalką: kalką samej siebie, kalką wcześniejszej książki tego samego autora, kalką innych książek, jak by nie były od niej różne, niekończącym się odbijaniem pojęć i słów w ustalonym porządku, odbijaniem obecnego, przeszłego albo przyszłego świata. Nawet książka antykulturowa może być zbytnio obciążona kulturą, chociaż robi ona czynny użytek raczej z zapomnienia niż z pamięci, z nierozwinięcia zamiast dążenia do rozwoju, z nomadyzmu, a nie z osiadłości, z mapy, nie z kalki. KŁĄCZOMATYKA = POP-ANALIZA, nawet jeśli ludzie mają co innego do roboty niż ją czytać, nawet jeśli uniwersyteckie bloki kulturowe czy pseudonaukowość są wciąż zbyt uciążliwe i toporne. Rzecz w tym, że nauka całkowicie by oszalała, gdyby dać jej wolną rękę – spójrzcie na matematykę, nie ma ona nic wspólnego z nauką, to potworny żargon, nomadyzm. Zwłaszcza w domenie teorii, nieważne jak kruche i doraźne byłoby rusztowanie, i tak byłoby lepsze od kalkowania pojęć, wraz z ich zerwaniami i postępami, które nic nie zmieniają. Raczej nieuchwytne zerwanie niż znaczące cięcie. Nomadzi wynaleźli maszynę wojenną przeciwko aparatowi państwa. W swej długiej historii państwo ustanawiało model dla książki i myśli: logos, filozof-król, transcendencja Idei, wewnętrzność pojęcia, republika umysłów, trybunał rozumu, funkcjonariusze myśli, człowiek prawodawca i podmiot. Roszczenie państwa, by zostać uwewnętrznionym obrazem porządku świata i by zakorzeniać człowieka. Lecz stosunek maszyny wojennej do zewnętrza nie jest innym „przykładem”, jest natomiast układem, czyniącym myśl nomadyczną, książkę komponentem wszystkich maszyn mobilnych, pobudzającym rozłogę w kłączu (Kleist i Kafka przeciw Goethemu).

Pisanie do n-tej, n–1, pisanie hasłami: Twórzcie kłącze, nie korzeń, nigdy nie zasadzajcie! Nie siejcie, rozsadzajcie! Nie bądźcie jednym ani mnogim, bądźcie wielościami! Kreślcie linię, nigdy punkt! Prędkość zmienia punkt w linię!²⁴ Bądźcie szybcy, nawet jeśli nie ruszacie się z miejsca! Linia szansy, linia bioder, linia ujścia. Nie wywołujcie w sobie generała! Nie słusznym pomysłom; słusznie mieć dowolny pomysł (Godard). Miejcie krótkotrwałe idee. Twórzcie mapy, a nie zdjęcia i rysunki. Bądźcie Różową Panterą i oby wasze miłości były jak osa i orchidea, jak kot i pawian. Mówi się o starym człowieku-rzece:

He don’t plant tatos

Don’t plant cotton

Them that plants them is soon forgotten

But old man river he just keeps rollin along.

Kłącze nie zaczyna się i nie kończy, jest zawsze pośrodku, pomiędzy rzeczami, między-bycie, intermezzo. Drzewo jest rodowodem, kłącze zaś to przymierze, niepowtarzalne przymierze. Drzewo narzuca czasownik „być”, tkanką łączną kłącza jest natomiast „i... i... i...”. W tej koniunkcji jest dość siły, aby wyszarpać i wykorzenić czasownik „być”. Dokąd idziecie? Skąd przybywacie? Gdzie się wybieracie? To są kompletnie bezużyteczne pytania. Tworzyć czyste tablice, wychodzić lub zaczynać od zera, szukać początku lub podstawy, wszystko to wiąże się z fałszywym wyobrażeniem ruchu i podróży (metodycznej, pedagogicznej, inicjacyjnej, symbolicznej). Jednak Kleist, Lenz czy Büchner mają inny sposób podróżowania, polegający na poruszaniu się i wyruszaniu od środka, poprzez środek, przychodzeniu i odchodzeniu, nie zaś na rozpoczynaniu albo kończeniu²⁵. Co więcej, to literatura amerykańska oraz angielska, które przejawiały tę kłączastą perspektywę, potrafiły poruszać się pomiędzy rzeczami, wprowadzać logikę „i”, przenicować ontologię, usunąć fundament, unieważnić koniec i początek. Potrafiły uprawiać pragmatykę. Rzecz w tym, że środek wcale nie jest średnią, przeciwnie, jest dokładnie tym miejscem, w którym rzeczy nabierają prędkości. Pomiędzy nie wyznacza dającej się zlokalizować relacji, która biegnie od jednej rzeczy do drugiej i z powrotem, lecz kierunek prostopadły, ruch poprzeczny, który niesie jedną i drugą, strumień bez początku ani końca, który podmywa obydwa brzegi i nabiera prędkości pośrodku.

¹ Uriel Weinreich, William Labov, Marvin Herzog, Empirical Foundations for a Theory of Language, w: Winfred Lehman, Yakov Malkiel (red.), Directions for Historical Linguistics, University of Texas Press 1968, s. 125.

² Por. Bertil Malmberg, Nowe drogi w językoznawstwie, tłum. A. Szulc, PWN 1969, przykład dialektu kastylijskiego – s. 107 i nast.

³ Ernst Jünger, Przybliżenia. Narkotyki i upojenie, tłum. W. Kunicki, Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego 2013, s. 314, § 218; tłumaczenie zmienione.

⁴ W języku francuskim przedimek cząstkowy wskazuje na nieokreślony wycinek całości, pewną nieokreśloną ilość. Używany jest przed rzeczownikami niepoliczalnymi oraz rzeczownikami odnoszącymi się do substancji i materiałów (których kształt lub ilość pozostaje nieokreślona) [przyp. tłum.].

⁵ Rémy Chauvin, Entretiens sur la sexualité, Plon 1969, s. 205.

⁶ Na temat pracy Raoula E. Beneveniste’a i George’a J. Todaro por. Yves Christen, Le rôle des virus dans l’évolution, „La Recherche”, nr 54, marzec 1975: „Wirusy mogą po integracji-ekstrakcji przenieść, w wyniku błędnego wycięcia, fragment komórki gospodarza do nowych komórek. Jest to między innymi podstawą tego, co nazywa się inżynierią genetyczną. Na skutek tego informacja genetyczna właściwa określonemu gatunkowi może zostać przeniesiona do innego gatunku, właśnie dzięki wirusowi. Jeśli zwrócimy uwagę na sytuacje skrajne, można wyobrazić sobie nawet, że owo przeniesienie informacji mogłoby zachodzić od gatunku bardziej rozwiniętego do gatunku mniej rozwiniętego albo do gatunku rodzicielskiego. Ten mechanizm mógłby przebiegać zatem w odwrotnym kierunku niż mechanizm, który cechuje ewolucję w klasycznym ujęciu. Jeśli takie przejścia informacji odgrywałyby istotną rolę, mogłoby nawet w niektórych wypadkach dojść do zastąpienia schematami sieciowymi (wraz z połączeniami pomiędzy poszczególnymi gałęziami po ich zróżnicowaniu) schematów opartych na modelu krzewu czy drzewa, których używa się dzisiaj do przedstawienia ewolucji”.

⁷ François Jacob, Historia i dziedziczność, tłum. K. Pomian, PIW 1973, s. 423.

⁸ Carlos Castaneda, Nauki Don Juana, tłum. A. Szostakiewicz, Wydawnictwo Literackie 1991, s. 137.

⁹ Pierre Boulez, Par volonté et par hasard, Du Deuil 1975, s. 14: „wystarczy ją zasadzić na jakimś terenie i zupełnie nagle zaczyna się namnażać jak chwast”; i dalej na temat przyrostu muzycznego, s. 89: „muzyka, która płynie, gdzie sam zapis narzuca instrumentaliście niemożliwość utrzymania zbieżności z pulsującym czasem”.

¹⁰ Por. Melanie Klein, Psychoanaliza dzieci, tłum. M. Lipińska, M. Żylicz, H. Grzegołowska-Klarkowska, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2007: rola map wojennych w działaniach Ryszarda.

¹¹ Fernand Deligy, „Vox et voir”. Cahiers de l’immuable, „Recherchers”, kwiecień 1975.

¹² Por. Dieter Wunderlich Pragmatique, situation d’énonciation et Deixis, „Langages”, nr 26, czerwiec 1972, s. 50 i nast.: chodzi o podejmowane przez MacCawleya, Sadocka i Wunderlicha próby wprowadzenia „własności pragmatycznych” w obręb drzew Chomskiego.

¹³ Steven Ross, The Conscious Brain, Knopf 1975, s. 76; na temat pamięci s. 185 i nast.

¹⁴ Por. Julien Pacotte, Le réseau arborescent, schème primordial de la pensée, Hermann 1938. Książka ta analizuje i rozwija różne schematy formy drzewiastej, nie ujmując ich z perspektywy zwykłego formalizmu, lecz jako „rzeczywisty fundament myślenia formalnego”. Doprowadza ona do końca myśl klasyczną. Autor zamieszcza w swojej pracy wszystkie formy typu „Jedno-Dwoje” – teorię dwubiegunowości. Układ pnia-korzeni-gałęzi przedstawiony jest na poniższym schemacie:

Michel Serres poddał niedawno analizie zróżnicowanie i sekwencje drzew w ramach różnych dziedzin naukowych, pokazując, w jaki sposób drzewo kształtuje się w oparciu o siatkę (La traduction, Minuit 1974, s. 27 i nast.; Feux et signaux de brume, Grasset 1975, s. 35 i nast.).

¹⁵ Pierre Rosenstiehl, Jean Petitot, Automate asocial et systèmes acentrés, „Communications”, nr 22 , 1974. Na temat teorematu przyjaźni por. Herbert S. Wilf, The Friendship Theorem in Combinatorial Mathematics, Welsh Academic Press 1971; na temat teorematu tego samego typu, dotyczącego zbiorowej niedecyzyjności por. Kenneth J. Arrow, Social Choice and Individual Values, Wiley 1963.

¹⁶ Tamże. Główną cechą systemu acentrycznego jest to, że lokalne inicjatywy są koordynowane niezależnie od instancji centralnej, rachunek dokonuje się w zbiorze usieciowionym (wielość). „To dlatego jedynym miejscem, w którym może powstać kartoteka osób, są same te osoby, jako jedyne byty zdolne do przenoszenia swego opisu i jego aktualizacji: społeczeństwo jest jedyną możliwą kartoteką osób. Społeczeństwo naturalnie acentryczne odrzuca, jako aspołecznego intruza, centralizacyjny automat” (s. 62). Na temat „teorematu plutonu egzekucyjnego” zob. tamże, s. 51–57. Zdarza się nawet, że generałowie, śniąc o przejęciu formalnych technik partyzantki, odwołują się do wielości, „do modułów synchronicznych”, „do podstawy tworzonej przez liczne, lekkie i niezależne komórki” zawierające teoretycznie jedynie minimum władzy centralnej i „hierarchicznych przekaźników” – por. Guy Brossollet, Essai sur la non-bataille, Editions Berlin 1975.

¹⁷ Na temat zachodniego rolnictwa roślin nasiennych oraz wschodniego ogrodnictwa bulw, na temat opozycji pomiędzy zasiewem i sadzeniem, na temat różnic w hodowli zwierząt por. André Haudricourt, Domestication des animaux, culture des plantes et traitement d’autri, „L’Homme”, styczeń 1962. Kukurydza i ryż nie podważają tego przeciwstawienia: są to zboża „zaadaptowane przez rolników uprawiających bulwy” i traktowane w podobny sposób; możliwe, że ryż „pojawił się jako chwast w rowach służących do uprawy taro”.

¹⁸ Henry Miller, Hamlet, Carrefour 1939, s. 105–106.

¹⁹ Por. Leslie Fiedler, The Return of the Vanishing American, Stein and Day 1968. W książce tej można znaleźć świetną analizę geografii, mitologicznej i literackiej roli, jaką odgrywa ona w Ameryce, oraz odwrócenia kierunków. Wschód, poszukiwanie ściśle amerykańskiego kodu, ale również przekodowanie Europy (Henry James, Eliot, Pound itd.); nadkodowanie niewolnictwa na południu, wraz z właściwą mu ruiną i plantacjami w czasie wojny secesyjnej (Faulkner, Caldwell); kapitalistyczne dekodowanie, które nadchodzi od północy (Dos Passos, Dreiser); rola Zachodu jako linii ujścia, gdzie łączą się podróż, halucynacja, szaleństwo, Indianie, eksperymenty z percepcją i umysłem, ruch granic, kłącze (Ken Kesey i jego „maszyna do produkcji mgły”; pokolenie beatników itd.). Każdy wielki autor amerykański stworzył kartografię, choćby za pośrednictwem swego stylu; w odróżnieniu do tego, co dzieje się u nas, powstaje w ten sposób mapa połączona bezpośrednio z rzeczywistymi ruchami społecznym, które przenikają Amerykę. Na przykład: oznaczanie kierunków geograficznych w całym dziele Fitzgeralda.

²⁰ Gregory Bateson, Steps to an Ecology of Mind, Ballantine Books 1972, s. 113. Warto zaznaczyć, że słowo plateau jest zazwyczaj stosowane w studiach poświęconych cebulkom, bulwom i kłączom: por. Henri E. Baillon, Dictionnaire de botanique, Hachette 1876–1892, hasło Bulbe.

²¹ Na przykład: Joëlle de la Casinière, Absolument nécessaire, Editions de Minuit 1973 – prawdziwie nomadyczna książka. W tym samym kierunku prowadzą badania Montfaucon Research Center.

²² Franz Kafka, Dzienniki 1910–1923, tłum. J. Werter, Wydawnictwo Literackie 1969, s. 5–6.

²³ Marcel Schwob, Krucyata dziecięca, tłum. Z. Przesmycki, „Chimera” 1903; Jerzy Andrzejewski, Bramy raju, PIW 1960; Armand Farrachi, La dislocation, Stock 1974. To właśnie w odniesieniu do książki Schwoba Paul Alphandéry stwierdził, że w niektórych wypadkach literatura może odnowić historię i narzucić jej „prawdziwe kierunki rozwoju” (Paul Alphandéry, La chrétienté et l’idée de croisade, t. II, Albin Michel 1959, s. 116).

²⁴ Por. Paul Virilio, Vehiculaire, w: Nomades et vagabonds, Union Générale d’Editions 1975, s. 43: o narodzinach linii i wstrząsie, jakiego w percepcji dokonała prędkość.

²⁵ Por. Jean-Christophe Bailly, La légende dispersée, Union Générale d’Editions 1975, s. 18 i nast.: opis ruchu w niemieckim romantyzmie.

/ 2 /

1914 – JEDEN CZY WIELE WILKÓW?

Pole tropów lub linia wilka

Owego dnia człowiek od wilków wstał z kozetki szczególnie zmęczony. Wiedział, że Freud ma dar ocierania się o prawdę i omijania jej, by następnie skojarzeniami wypełnić pustkę. Wiedział, że Freud zupełnie nie zna się na wilkach, zresztą na anusie też nie. Freud rozumiał tylko, czym jest pies – i ogon psa. To nie wystarczało; to nie mogło wystarczyć. Człowiek od wilków wiedział, że Freud ogłosi jego rychłe wyleczenie, ale wiedział też, że wcale nie jest wyleczony i że będzie już wiecznie badany przez Ruth¹, przez Lacana, przez Leclaire’a. Wiedział wreszcie, że oto zyskuje prawdziwe imię własne: człowiek od wilków – imię bardziej własne niż to, które nosił, ponieważ osiągnął najwyższy stopień osobliwości w momentalnym ujęciu² rodzajowej [generique] wielości: wilków – ale wiedział też, że to nowe, prawdziwe imię własne zostanie zniekształcone, błędnie zapisane, przepisane jako patronim.

Tymczasem jeśli idzie o Freuda, wkrótce spod jego pióra wyjdzie kilka nadzwyczajnych stron. Stron doskonale praktycznych, traktujących – w artykule z 1915 roku pt. Nieświadomość – o różnicy między neurozą a psychozą. Freud powiada, że histeryk lub obsesjonat to ludzie zdolni porównać całościowo skarpetkę do waginy, bliznę – do kastracji itd. Bez wątpienia pojmują oni obiekt jednocześnie jako całkowity i utracony. Ale ująć erotycznie skórę jako wielość porów, drobnych punktów, drobnych blizn lub drobnych dziurek, ująć erotycznie skarpetkę jako wielość oczek, oto coś, o czym nie pomyśli neurotyk – podczas gdy psychotyk jest do tego zdolny: „Uważamy również, że fakt, iż bruzd owych jest tak wiele, powstrzymywałby neurotyka przed wykorzystaniem ich jako substytutu kobiecych genitaliów”³. Porównywać skarpetkę do waginy – to jeszcze ujdzie, robi się to codziennie, ale porównać czysty zbiór [ensemble] oczek do pola wagin – do tego trzeba być szalonym: oto, co mówi Freud. To bardzo istotne odkrycie kliniczne – stąd cała różnica stylu między neurozą a psychozą. Na przykład, gdy Salvador Dali stara się ze wszystkich sił odtworzyć swe majaczenia, potrafi długo prawić o Rogu Nosorożca; nie wychodzi on w tym wypadku poza dyskurs neuropatyczny. Ale kiedy zaczyna porównywać gęsią skórkę, pobudzenie skóry, do pola drobniutkich rogów nosorożców, czujemy silnie, że atmosfera się zmienia i że wkroczyliśmy w szaleństwo. I czyż chodzi jeszcze o porównanie? To raczej czysta wielość, która przemienia części składowe albo się staje. Na poziomie mikrologicznym małe pęcherzyki „stają się” rogami, a rogi – małymi penisami.

Ledwie odkrywszy najwyższą sztukę nieświadomego, ową sztukę molekularnych wielości, Freud nieustannie powraca do jednostek molowych i przypomina sobie dobrze znane tematy: Ojciec, Penis, Wagina, Kastracja… – wszystkie wielkimi literami – itd. (Tak bliski odkrycia kłącza, Freud wraca zawsze do zwykłych korzeni). Procedura redukcji w artykule z 1915 roku jest bardzo interesująca: Freud powiada, że neurotyk w swych porównaniach lub identyfikacjach kieruje się przedstawieniami rzeczy, podczas gdy psychotyk ma do dyspozycji jedynie przedstawienia słowne (na przykład słowo dziura). „Zastępstwo przepisane zostało więc przez podobieństwo formy językowej, nie przez podobieństwo określanych rzeczy”⁴. W ten sposób, gdy nie ma jedności rzeczy, pozostaje przynajmniej jedność i tożsamość słowa. Jak zobaczymy, imiona są tu dobierane i wykorzystywane ekstensywnie, to znaczy funkcjonują jako nazwy pospolite, zapewniające unifikację zespołu (ensemble), którego subsumcji dokonują. Imię własne może być tylko przypadkiem skrajnym nazwy pospolitej, ujmując w sobie jej już udomowioną wielość i odnosząc ją do bytu lub obiektu ustanowionego jako jedyny. Zagrożony – tak ze strony słów, jak i rzeczy – jest tu związek imienia własnego jako intensywności z wielością, którą momentalnie ujmuje. Dla Freuda, gdy rzecz wybucha i traci swą tożsamość, słowo już tam jest, by jej ją przywrócić lub wynaleźć. Freud liczy na słowo, by odbudować jedność, której nie było już w rzeczach. Czyż nie jesteśmy świadkami narodzin następnego ryzyka: zagrożenia Znaczącym – podstępną, despotyczną instancją, która sama podstawia się w miejsce nie-znaczących imion własnych i zastępuje wielości ponurą jednością obiektu ogłoszonego utraconym?

Nie oddaliliśmy się od wilków. Bo człowiek od wilków to także ktoś, kto – podczas drugiego epizodu, zwanego psychotycznym – stale będzie obserwował przemiany, ruchomą trajektorię małych dziurek lub małych blizn na skórze swego nosa. Ale w trakcie pierwszego epizodu, który Freud ogłasza neurotycznym, człowiek od wilków opowiada, że śnił o sześciu lub siedmiu wilkach na drzewie i rysuje pięć z nich. Któż zatem ignoruje fakt, że wilki przychodzą sforą? Nikt poza Freudem. Freud nie wie tego, co wie każde dziecko, i pyta z fałszywymi skrupułami: jak wyjaśnić, że we śnie było pięć, sześć czy siedem wilków? Zdecydowawszy już, że ma do czynienia z neurozą, Freud zaprzęga do pracy inną procedurę redukcji: to już nie subsumcja werbalna na poziomie przedstawienia słownego, lecz wolne skojarzenie na poziomie przedstawień rzeczowych. Wynik jest ten sam, bo zawsze chodzi o powrót do jedności, do tożsamości osoby lub rzekomo utraconego obiektu. Tak oto wilki muszą się oczyścić ze swej wielości. Operacja dokonuje się przez skojarzenie snu z bajką o Wilku i siedmiu kózkach (z których tylko sześć zostanie zjedzonych). Jesteśmy świadkami radosnej redukcji, widzimy czarno na białym, jak wielość opuszcza wilki i przechodzi na kózki, które nie mają w tej historii absolutnie nic do roboty. Siedem wilków to nic innego, jak tylko kózki, sześć wilków – ponieważ siódma kózka (sam człowiek od wilków) chowa się w zegarze, pięć wilków – ponieważ być może o piątej zobaczył rodziców w trakcie stosunku i ponieważ rzymska cyfra V zostaje skojarzona z erotycznym rozwarciem kobiecych ud, trzy wilki – ponieważ rodzice kochali się, być może, trzy razy, dwa wilki – bo to dwoje rodziców more ferarum, lub nawet dwa psy, które dziecko miało wcześniej widzieć w trakcie kopulacji, i wreszcie jeden wilk – bo wilk to ojciec, wiadomo to od początku, w końcu zero wilków, albowiem wilk zgubił ogon, będąc tyleż wykastrowanym, co kastrującym. To jakiś żart? Wilki nie mają żadnej szansy, by się uratować, ocalić swoją sforę: od początku jest już przesądzone, że zwierzęta służyć mogą jedynie jako reprezentacja kopulacji rodziców lub odwrotnie – mogą być przez kopulację reprezentowane. Najwidoczniej Freud nic nie wie o fascynacji wywoływanej przez wilki, o tym, co znaczy niemy zew wilków, wezwanie do stawania-się-wilkiem. Wilki obserwują, wpatrują się w śniące dziecko; o wiele bezpieczniej powiedzieć sobie, że sen wytworzył odwrócenie i że to dziecko patrzy na psy lub na rodziców w trakcie stosunku. Freud zna jedynie zedypalizowanego wilka lub psa, wykastrowanego kastrującego wilka-tatę, psa w budzie, hau-hau psychoanalityka.

Franny słucha audycji o wilkach. Mówię jej: chciałabyś być wilkiem? Odpowiada z wyższością – co za głupota, nie można być wilkiem, jest się zawsze ośmioma lub dziesięcioma wilkami, sześcioma lub siedmioma wilkami. Nie sześcioma czy siedmioma wilkami naraz, w sobie samym, lecz wilkiem pośród innych, z pięcioma czy sześcioma innymi wilkami. W stawaniu-się-wilkiem istotna jest pozycja masy i przede wszystkim pozycja samego podmiotu w stosunku do sfory, w stosunku do wielości-wilków. To, jak podmiot włącza się w nią lub nie, dystans, jaki zachowuje, sposób, w jaki utrzymuje się lub nie w wielości. Żeby złagodzić swoją surową odpowiedź, Franny opowiada sen: „Jest sobie pustynia. Znów, nie miałoby sensu powiedzieć, że jestem na pustyni. To panoramiczny widok pustyni – pustyni, która nie jest ani tragiczna, ani niezamieszkana, pustyni, która jest pustynią jedynie przez swój kolor ochry, i swoje światło, gorące i bez cienia. Pośród niej wrzący tłum, rój pszczół, kocioł futbolistów czy grupa Tuaregów. Jestem na skraju tego tłumu, na peryferiach, ale do niego należę, jestem z nim złączona kończynami mojego ciała, dłonią, stopą. Wiem, że te peryferia są dla mnie jedynym możliwym miejscem, umarłabym, gdybym pozwoliła się zaciągnąć w środek tłumu, lecz z równą pewnością – gdybym go zostawiła. Niełatwo zachować moją pozycję, wręcz bardzo trudno ją utrzymać, ponieważ byty te mieszają się bez ustanku, ich ruchy są nieprzewidywalne i nie odpowiadają żadnemu rytmowi. Raz wirują, innym razem idą na północ, potem nagle na wschód, żadna z jednostek składających się na tłum nie pozostaje w tym samym miejscu w stosunku do innych. A zatem i ja również jestem stale w ruchu; wszystko to wymaga wielkiego napięcia, ale daje mi uczucie gwałtownego, niemal zapierającego dech szczęścia”. To bardzo dobry schizo-sen. Być w samym środku tłumu i jednocześnie całkowicie na zewnątrz, bardzo daleko: skraj, spacer à la Virginia Woolf („nigdy już nie powiem jestem tym, jestem tamtym”⁵).

Problemy zaludniania nieświadomego: wszystko, co przenika pory schizola, żyły narkomana, roje, wirowania, pobudzenia, intensywności, rasy i plemiona. Czy to w opowiadaniu Jeana Raya, który wiedział, jak związać przerażenie z fenomenami mikro-wielości, biała skóra wydyma się tyloma pęcherzami i bąblami, a karłowate czarne głowy przechodzą przez pory, głowy wykrzywione, odrażające, które trzeba golić brzytwą każdego ranka? A także „omamy lilipucie” po eterze. Jeden, dwóch, trzech schizoli: „W każdym porze skóry rosną mi niemowlęta” – „Ach, nie w porach, lecz w moich żyłach rosną małe sztabki żelaza” – „Nie chcę, żeby mi robili jakiekolwiek zastrzyki poza spirytusem kamforowym. Inaczej w każdym porze rosną mi piersi”. Freud próbował podejść do fenomenów tłumu z punktu widzenia nieświadomego, ale nie dostrzegł, nie dostrzegał, że samo nieświadome jest przede wszystkim tłumem. Był krótkowzroczny i głuchy; wziął tłumy za pojedynczą osobę. Schizole, odwrotnie, mają wyostrzony wzrok i słuch. Nie biorą pomruków i naporów tłumu za głos taty. Pewnego razu Jung śnił o kościach i czaszkach. Kość, czaszka nigdy nie istnieją samotnie. Ossuarium jest wielością. Ale Freud chciał, żeby oznaczało to śmierć kogoś. „Jung, zdziwiony, zwrócił mu uwagę, że było tam wiele czaszek, nie tylko jedna. Ale Freud w dalszym ciągu…”⁶.

Wielość porów, czarnych punktów, drobnych blizn lub oczek materiału. Piersi, niemowląt, sztabek. Wielość pszczół, futbolistów, Tuaregów. Wielość wilków, szakali… Wszystko to nie daje się zredukować, lecz odsyła nas do pewnego stanu [statut] formacji nieświadomego. Spróbujmy określić czynniki, które mają tu swój udział: przede wszystkim coś, co odgrywa rolę pełnego ciała – ciało bez organów. To pustynia z poprzedniego snu. To drzewo bez liści, na którym we śnie człowieka od wilków siedzą wilki. To skóra jako powłoka lub pierścień, skarpetka jako powierzchnia odwracalna. To może być dom, pomieszczenie w domu i jeszcze wiele rzeczy, cokolwiek. Nikt nie kocha się z miłością, jeśli nie ustanowi w sobie samym, z innym lub innymi, ciała bez organów. Ciało bez organów nie jest ciałem pustym i pozbawionym organów, ale ciałem, na którym to, co służy za organy (wilki, oczy wilków, szczęki wilków?) rozkłada się na wzór fenomenów tłumu, wedle ruchów Browna, na kształt wielości molekularnych. Pustynia jest zaludniona. Nie tyle zatem przeciwstawia się organom, ile organizacji organów w tej mierze, w jakiej organizacja tworzyłaby organizm. Ciało bez organów nie jest ciałem martwym, lecz ciałem żyjącym, tym bardziej żyjącym, tym bardziej się rojącym, że rozsadziło organizm i jego organizację. Pchły skaczą po nadmorskiej plaży. Kolonie skóry. Pełne ciało bez organów jest ciałem zaludnionym przez wielości. A problem nieświadomego z pewnością nie ma nic wspólnego z rodzeniem [génération], lecz z zaludnianiem, z populacją. To sprawa światowej populacji na pełnym ciele Ziemi, a nie organicznego rodzenia w ramach rodziny. „Uwielbiam wynajdywać szczepy, plemiona, początki rasy… Powracam od moich plemion. Na dzisiaj jestem adoptowanym synem piętnastu plemion, ani jednego więcej, ani jednego mniej. Są to moje plemiona adoptowane, bo kocham każde bardziej i lepiej, niż gdybym się w nim urodził”. Mówi się nam: ale jednak schizofrenik ma ojca i matkę? Z żalem oświadczamy – nie, nie ma nikogo takiego. Ma jedynie pustynię i plemiona, które ją zamieszkują, pełne ciało i wielości, które się w nie wczepiają.

Stąd, po drugie, natura tych wielości i ich elementów. KŁĄCZE. Jedną z istotnych cech śnienia wielości jest to, że każdy element nieustannie zmienia się i modyfikuje swoją odległość wobec innych. Elementy wielości na nosie człowieka od wilków, określone jako pory skóry, jako drobne blizny w porach, malutkie rowki w zabliźnionej tkance, nie przestają tańczyć, powiększać się i zmniejszać. Tak więc te zmienne odległości nie są jakościami ekstensywnymi, które dzielą się jedne na drugie, lecz raczej są każdorazowo niepodzielne, „względnie niepodzielne”, to znaczy nie dzielą się z tej lub tamtej strony jakiegoś progu, nie rosną i nie maleją inaczej niż wtedy, gdy ich elementy zmieniają swą naturę. Rój pszczół, a tu oto kocioł futbolistów w prążkowanych podkoszulkach lub też banda Tuaregów. Albo jeszcze: klan wilków, który za sprawą bieżącego zawsze po skraju Mowgliego podwaja się przez rój pszczół – przeciwko bandzie dholi⁷ (o tak, Kipling lepiej niż Freud rozumiał zew wilków, ich libidinalne znaczenie, a ponadto u człowieka od wilków pojawia się również historia os i motyli następująca po wilkach, przechodzimy od wilków do os). Ale co to ma znaczyć, owe niepodzielne odległości, które nieustannie się przekształcają, które dzielą się czy też przekształcają jedynie gdy ich elementy każdorazowo zmieniają swą naturę? Czy nie jest to już intensywność cechująca elementy i ich wzajemne stosunki w tym rodzaju wielości? Dokładnie tak, jak prędkość czy temperatura nie składają się z innych prędkości lub temperatur, lecz obejmują je albo są przez nie obejmowane, co oznacza za każdym razem zmianę natury. Jest tak, ponieważ wielości te nie mają zasady swej miary w homogenicznym środowisku, lecz gdzie indziej – w siłach, które na nie działają, w fenomenach fizycznych, które je biorą w posiadanie, dokładniej w libido, które wytwarza je od środka, dzieląc się zawsze na zmienne i jakościowo odrębne przepływy [flux]. Sam Freud rozpoznał wielość „prądów” libidinalnych, które współistnieją w człowieku od wilków. Tym bardziej zadziwia nas sposób, w jaki traktuje on wielości nieświadomego. U Freuda bowiem zawsze musi nastąpić redukcja do Jednego: drobne blizny, małe dziurki będą poddziałami wielkiej blizny lub większej dziury nazwanej kastracją, wilki będą substytutami jednego i tego samego Ojca, którego odnajdujemy wszędzie, skoro zostanie tam umieszczony (jak mówi Ruth Mack Brunswick, ruszamy, wilki to „wszyscy ojcowie i lekarze”, ale człowiek od wilków myśli: a mój tyłek to nie wilk?).

Należałoby zrobić rzecz odwrotną, należałoby pojmować w intensywności: wilk to sfora, to znaczy wielość uchwycona jako taka, w jednej chwili, poprzez jej przybliżanie i oddalanie się od zera – odległości za każdym razem nierozkładalne. Zero to ciało bez organów człowieka od wilków. Nieświadome nie zna negacji dlatego, że nie ma w nieświadomym nic negatywnego, a tylko nieokreślone przybliżenia i oddalenia od punktu zero, który w żadnym razie nie wyraża braku, lecz pozytywność pełnego ciała jako wspornika i wspólnika (ponieważ „napływ [afflux] jest niezbędny o tyle tylko, o ile znaczy brak intensywności”). Wilki wyznaczają intensywność, grupę intensywności, próg intensywności na ciele bez organów człowieka od wilków. Człowiek od wilków słyszy od dentysty: „zaciska pan szczękę tak, że wypadną panu zęby, zbyt silnie pan zagryza” – a jednocześnie jego dziąsła pokrywają się wrzodami i małymi dziurkami⁸. Szczęka jako najwyższa intensywność, zęby jako intensywność niższego rzędu i owrzodzone dziąsła jako przybliżenie do zera. Wilk, jako momentalne ujęcie wielości w tej sferze, to nie reprezentant, substytut – to ja czuję. Czuję, że staję się wilkiem, wilkiem pośród wilków, na skraju wilków. I okrzyk trwogi [angoisse], jedyny, jaki słyszy Freud: pomóżcie mi nie stać się wilkiem (lub na odwrót: nie zawieść w tym stawaniu się). Nie chodzi tu o reprezentację: w żadnym razie nie o wiarę, że jest się wilkiem, o przedstawienie siebie jako wilka. Wilk, wilki, są intensywnościami, prędkościami, temperaturami, zmiennymi i nierozkładalnymi odległościami. Rojeniem się, rozwilczeniem. Jak można sądzić, że maszyna analna nie ma nic wspólnego z maszyną wilków, lub że obie są połączone tylko aparatem edypalnym, arcyludzką figurą Ojca? Bo ostatecznie anus także wyraża intensywność, tu – przybliżenie do zerowej odległości, która rozkłada się jedynie gdy jej elementy zmieniają naturę. Pole anusa, zupełnie jak sfora wilków. I czy to nie przez anus dziecko trzyma się wilków, na peryferiach? Opadanie szczęki ku anusowi. Trzymanie się wilków – szczęką i anusem. Szczęka nie jest szczęką wilka, to nie takie proste, ale szczęka i wilk tworzą wielość, która przekształca się w oko i wilka, w anus i wilka, wedle innych odległości, podług innych prędkości, z innymi wielościami, w granicach wyznaczonych przez progi. Linie ujścia czy deterytorializacji, stawanie-się-wilkiem, stawanie-się-nieludzkim zdeterytorializowanych intensywności, to właśnie jest – wielość. Stawać się wilkiem, stawać się dziurą, to deterytorializować się wedle odrębnych, splątanych linii. Dziura nie jest niczym bardziej negatywnym niż wilk. Kastracja, brak, substytut, cóż to za historia opowiadana przez nadświadomego idiotę, który nie rozumie nic z wielości jako formacji nieświadomego. Wilk, lecz także dziura, to cząstki [particules] nieświadomego, nic więcej, jak tylko cząstki, produkcje cząstek, trajektorie cząstek jako elementów molekularnych wielości. Nie wystarczy tylko powiedzieć, że intensywne, poruszające się cząstki przechodzą przez dziury, dziura jest cząstką w stopniu nie mniejszym niż to, co przez nią przechodzi. Fizycy mówią: dziury nie są nieobecnością cząstek, lecz cząstkami poruszającymi się szybciej niż światło. Latające anusy, chyże waginy – kastracja nie istnieje.

Powróćmy do historii wielości. Oto moment bardzo istotny, moment, w którym ów rzeczownik zostaje stworzony – właśnie po to, by uciec od abstrakcyjnej opozycji wielości i jednego, by uciec od dialektyki, by dojść do myślenia tego, co mnogie, w stanie czystym, by przestać czynić z niego liczbowy fragment utraconej Jedności czy Całości, lub przeciwnie, organiczny element Jedności czy Całości, która ma nadejść – i wreszcie, żeby rozróżniać raczej typy wielości⁹. Znajdujemy zatem u matematyka-fizyka Riemanna rozróżnienie miedzy rozmaitościami przerywanymi i rozmaitościami ciągłymi¹⁰ (te ostatnie znajdują zasadę swej miary jedynie w siłach w nich działających). Dalej u Meinonga i u Russella rozróżnienie wielości wielkości lub podzielności, ekstensywnych, i wielości odległości, bliższych temu, co intensywne [l’intensif]. Lub wreszcie u Bergsona rozróżnienie między wielościami liczbowymi, rozciągłymi, i wielościami jakościowymi, właściwymi trwaniu. Robimy w znacznym stopniu to samo, rozróżniając wielości drzewiaste i wielości kłączaste. Makro- i mikrowielości. Z jednej strony wielości ekstensywne, podzielne i molowe, dające się ujednolicać, całościować, organizować, świadome lub przedświadome – z drugiej zaś nieświadome wielości libidinalne, molekularne, intensywne, zbudowane z cząstek, które dzieląc się, zmieniają zarazem swą naturę, z odległości, które skracając się i wydłużając, wkraczają jednocześnie w inną wielość, które nieustannie składają się i rozkładają we wzajemnej komunikacji, przechodząc jedna w drugą, na progu, za nim, przed nim. Elementy tych drugich wielości są cząstkami, relacje między nimi – to odległości, ich ruchy to ruchy Browna, ich ilość – to intensywności, różnice intensywności.

To tylko podstawa logiczna. Elias Canetti rozróżnia dwa typy wielości, które niekiedy przeciwstawiają się sobie, niekiedy zaś się przenikają: masę i sforę. Wśród cech Canettiańskiej masy trzeba by zwrócić uwagę na to, że jest ona ilościowo wielka, dalej charakteryzuje ją podzielność i równość członków, gęstość, towarzyskość zespołu, jedność hierarchicznego zarządzania, organizacja terytorialności lub terytorializacji, emisja znaków. Wśród cech sfory: mała lub ograniczona liczba, rozproszenie, odległości zmienne i nierozkładalne, metamorfozy jakościowe, nierówności pojmowane jako pozostałości lub to, co przezwyciężone, niemożność jakiekolwiek utrwalonej totalizacji lub hierarchizacji, brownowska różnorodność kierunków, linii deterytorializacji, rozrzutu cząstek¹¹. Bez wątpienia w sforze nie ma ani więcej równości, ani mniej hierarchii niż w masie – ale nie są one tym samym. Wódz sfory czy bandy gra cios za ciosem, wraz z każdym kolejnym ciosem musi ponownie wszystko stawiać na szali, tymczasem przywódca grupy lub masy konsoliduje i kapitalizuje swoje zyski. Sfora, nawet gdy jest u siebie, tworzy się na linii ujścia czy deterytorializacji, która jest jej częścią, której daje ona najwyższą pozytywną wartość, tymczasem masy włączają takie linie jedynie po to, by je rozczłonkować [segmentariser], posiekać, przydać im znak negacji. Canetti zauważa, że w sforze każdy pozostaje sam, nawet będąc z innymi (stąd wilki-łowcy); każdy prowadzi swoje własne sprawy, należąc jednocześnie do bandy. „W zmieniających się konstelacjach sfory jednostka trzyma się zawsze na skraju. Raz będzie w środku sfory, potem na skraju i znowu w środku. Kiedy sfora utworzy krąg wokół ognia, każdy będzie miał przypuszczalnie sąsiada z prawej i lewej, ale plecy pozostaną odsłonięte, wydane na łup otaczającej je dzikiej puszczy”¹². Rozpoznajemy pozycję schizola – być na peryferiach, trzymać się dłonią lub stopą… Zostaje ona przeciwstawiona paranoicznej pozycji podmiotu masy – ze wszystkimi właściwymi mu identyfikacjami jednostki z grupą, grupy z wodzem, wodza z grupą: być pochwyconym w masę, zbliżać się do centrum, nigdy nie pozostawać na krawędzi, chyba że wypełniając rozkaz. Dlaczegóż mielibyśmy przypuszczać (z Konradem Lorenzem na przykład), że bandy i ten rodzaj kompanii reprezentują w stosunku do społeczeństw grupowych czy małżeńskich jedynie wstępny etap ewolucji? Nie tylko istnieją ludzkie bandy, ale i są wśród nich bandy szczególnie subtelne: „światowość” różni się od „towarzyskości”, bo bliżej jej do sfory. Człowiek towarzyski wytwarza sobie pewien obraz światowca, naznaczony zazdrością i błędny, ponieważ nie jest świadom właściwych światowości pozycji i hierarchii, stosunków sił, ambicji i szczególnych zamiarów. Relacje światowe nigdy nie obejmują relacji towarzyskich, nie współwystępują z nimi. Nawet „manieryzmy” (występujące we wszystkich bandach) przynależą do mikrowielości i różnią się od manier czy obyczajów towarzyskich.

Nie chodzi tu jednak o przeciwstawienie dwóch typów wielości, maszyn molowych i molekularnych, podług dualizmu, który byłby nie lepszy niż przeciwstawienie Jednego i wielu. Istnieją tylko wielości wielości, które tworzą to samo, jeden układ [agencement], które działają w tym samym układzie: sfory w masach i na odwrót. Drzewa mają kłączaste linie, lecz i kłącze ma punkty drzewiastości. Czyż nie potrzeba wielkiego cyklotronu, by wytworzyć szalone cząstki? Czy linie deterytorializacji mogłyby zostać wyznaczone poza obwodami terytorializacji? Gdzież indziej, jeśli nie na wielkich powierzchniach i w związku ze wstrząsami na tych powierzchniach wypływa naraz maleńki strumyczek nowej intensywności? Czegóż nie robi się dla nowego dźwięku? Stawanie-się-zwierzęciem, stawanie-się-molekularnym, stawanie-się-nieludzkim przechodzą przez rozszerzenie molowe, przez ludzką hiperkoncentrację lub je przygotowują. Nie oddzielimy u Kafki budowy wielkiej paranoicznej maszyny biurokratycznej i instalacji małych schizomaszyn stawania-się-psem, stawania-się-żukiem. Nie oddzielimy u człowieka od wilków stawania-się-wilkiem ze snu od religijnej i militarnej organizacji obsesji. Wojskowy robi za wilka, wojskowy robi za psa. Nie ma dwóch wielości czy dwóch maszyn, lecz jedno i to samo maszynowe złożenie, które wytwarza i dystrybuuje wszystko – to znaczy zespół wypowiedzi, które odpowiadają „kompleksowi”. Cóż ma nam o tym wszystkim do powiedzenia psychoanaliza? Edyp, nic tylko Edyp, ponieważ psychoanaliza nie słucha niczego i nikogo. Miażdży wszystko, masy i sfory, maszyny molowe i molekularne, wielości wszelkiego rodzaju. Weźmy drugi sen człowieka od wilków, z epizodu zwanego psychotycznym: na ulicy mur z zamkniętą bramą, po lewej pusta szafa, pacjent przed szafą i wielka kobieta z małą blizną – chce ona, jak się wydaje, obejść mur; a za murem wilki, które napierają na bramę. Brunswick nie może się tu mylić: jakkolwiek rozpoznaje się w wielkiej kobiecie, widzi dobrze, że tym razem wilki są bolszewikami, rewolucyjną masą, która opróżniła szafę, skonfiskowała majątek człowieka od wilków. W stanie metastabilnym wilki przeszły na stronę wielkiej maszyny społecznej. Ale psychoanaliza o żadnym z tych punktów nie ma do powiedzenia nic – poza tym, co powiedział już Freud: wszystko to odsyła ponownie do taty (o, był on jednym z przywódców partii liberalnej w Rosji, ale nie ma to najmniejszego znaczenia, wystarczy powiedzieć, że rewolucja „zaspokoiła poczucie winy pacjenta”). Zaiste myślałby kto, że obsadzenia i przeciwobsadzenia libido nie mają nic wspólnego z drżeniem mas, z poruszeniami sfor, ze znakami zbiorowymi [signes collectifs] i z cząstkami pragnienia.

Nie wystarczy więc przypisać przedświadomemu wielości molowych lub maszyn masowych, rezerwując dla nieświadomego inny rodzaj maszyn czy wielości. Tym bowiem, co na wszelkie sposoby należy do nieświadomego, jest złożenie ich obu, sposób, w jaki pierwsze warunkują drugie i w jaki te drugie przygotowują pierwsze lub się im wymykają, lub ku nim powracają: wszystko jest zanurzone w libido. Rozważać wszystko naraz – sposób, w jaki w maszynie społecznej lub zorganizowanej masie istnieje molekularne nieświadome, które nie zaznacza jedynie obecnej w nich tendencji rozkładowej, lecz także to, co obecnie składa się na ich działanie i na samą ich organizację; sposób, w jaki w samej jednostce, tej lub owej, pochwyconej w masę, istnieje nieświadome sfory, niekoniecznie podobne do sfor masy, której jednostka jest częścią; sposób, w jaki jednostka lub masa przeżywają w swym nieświadomym masy i sfory innej masy czy innej jednostki. Co to znaczy kochać kogoś? Zawsze chwytać go w masie, wyłuskiwać z grupy, nawet ograniczonej, w której uczestniczy, choćby tylko przez swoją rodzinę czy cokolwiek innego, a następnie poszukiwać jego własnych sfor, wielości, które w sobie zawiera i które być może są zupełnie innej natury. Łączyć je z moimi, sprawiać, by przenikały się nawzajem: jego – moje, moje – jego. Niebiańskie zaślubiny, wielości wielości. Nie ma miłości, która nie byłaby ćwiczeniem depersonalizacji na ciele bez organów, mającym się dopiero uformować. I oto w najwyższym punkcie depersonalizacji ktoś może zostać nazwany, otrzymuje imię lub nazwisko, zyskuje najbardziej intensywną rozpoznawalność w momentalnym ujęciu mnogości, które do niego należą i do których on należy. Sfora piegów na twarzy, sfora chłopców mówiących kobiecym głosem, lęg dziewcząt mówiących głosem pana de Charlus, wataha wilków w czyimś gardle, wielość anusów w anusie, usta lub oko, ku którym się skłaniamy. Każdy przenika tyle ciał w każdym. Albertyna jest powoli wyłuskiwana z grupy dziewcząt, która ma swą liczbę, swą organizację, swój kod, swoją hierarchię; i nie tylko ta grupa i ta ograniczona masa zanurza się w nieświadomym, lecz i Albertyna ma swoje własne wielości, które narrator, wyizolowawszy ją, odkrywa na jej ciele i w jej kłamstwach – pokąd kres miłości nie uczyni jej na powrót nieodróżnialną.

Nie wolno sądzić, że wystarczy odróżnić masy i zewnętrzne grupy, w których ktoś uczestniczy lub do których należy, od wewnętrznych zespołów [ensembles], które w sobie zawiera. Rozróżnienie w żadnym razie nie jest rozróżnieniem między tym, co zewnętrzne i wewnętrzne, zawsze względnym i zmiennym, odwracalnym, lecz między typami wielości, które współistnieją, przenikają się i zamieniają miejscami – maszynami, mechanizmami, silnikami i elementami, które działają w tej chwili, by stworzyć produktywne złożenie wypowiedzenia: kocham cię (lub co innego). Dla Kafki Felicja jest nieodłączna od pewnej maszyny społecznej i od maszyn rejestrujących dźwięk, których producenta reprezentuje. Jakżeby mogła nie należeć do tej organizacji w oczach Kafki, zafascynowanego interesami i biurokracją? Ale jednocześnie zęby Felicji, wielkie, mięsożerne zęby sprawiają, że rozwija się ona podług innych linii, w molekularnych wielościach stawania-się-psem, stawania-się-szakalem… Felicja, nieodłączna zarazem od znaku współczesnych maszyn społecznych, jej własnych i Kafki (które nie są tymi samymi), i od cząstek, małych maszyn molekularnych, całego dziwacznego stawania się, od szlaku, który przemierzy Kafka i ona za jego sprawą, poprzez jego perwersyjny aparat pisania.

Nie istnieje wypowiedź indywidualna, ale maszynowe złożenia produkujące wypowiedzi. Twierdzimy, że złożenie jest zasadniczo libidinalne i nieświadome. Oto ono – nieświadome we własnej osobie. Póki co, widzimy tu kilka rodzajów elementów (lub wielości): maszyny ludzkie, społeczne i techniczne, zorganizowane maszyny molowe; maszyny molekularne z ich cząstkami stawania-się-nieludzkim; aparaty edypalne (albowiem tak, oczywiście, istnieją wypowiedzi edypalne, nawet liczne); aparaty kontredypalne o zmiennym wyglądzie i sposobie działania. Przyjrzymy się im później. Nie możemy już mówić o odrębnych maszynach, lecz tylko o typach wielości, które się przenikają i tworzą w tej chwili jedno i to samo maszynowe złożenie, pozbawioną twarzy postać libido. Każdy z nas jest pochwycony w takie złożenie, odtwarza w nim wypowiedź, wierząc, że mówi we własnym imieniu – a raczej mówi we własnym imieniu, gdy wytwarza w nim wypowiedź. Jakże dziwaczne są te wypowiedzi, prawdziwy dyskurs szaleńców. Mówiliśmy o Kafce, możemy równie dobrze powiedzieć – człowiek od wilków: maszyna religijno-militarna, którą Freud przypisuje nerwicy natręctw – maszyna analna sfory, stawania-się-wilkiem, a także osą lub motylem, którą Freud przypisuje osobowości histerycznej – aparat edypalny, który Freud czyni jedynym motorem, motorem nieruchomym i wszędzie odnajdywalnym – aparat kontredypalny (kazirodczy stosunek z siostrą, schizoincest czy też miłość z „ludźmi niższej kondycji”, czy też analność, homoseksualność?), wszystkie te rzeczy, w których Freud widzi jedynie substytuty, regresje, pochodne Edypa. Prawdę mówiąc, Freud nic nie widzi i niczego nie rozumie. Nie ma pojęcia, czym jest złożenie libidinalne z całą maszynerią zaprzężoną do gry, ze wszystkimi licznymi miłościami.

Oczywiście istnieją wypowiedzi edypalne. Na przykład opowiadanie Kafki Szakale i Arabowie – łatwo je czytać w ten sposób: zawsze można, nic się nie ryzykuje, działa za każdym razem, nawet jeśli nic się nie zrozumie. Arabowie są oczywiście odniesieniem do ojca, szakale – do matki; między jednymi a drugimi – cała historia kastracji reprezentowana przez zardzewiałe nożyczki. Ale w istocie Arabowie są zorganizowaną masą, uzbrojoną, ekstensywną, rozciągniętą na całej pustyni; szakale zaś to intensywna sfora, która nieustannie zanurza się w pustyni, podług linii ujścia czy deterytorializacji („to szaleńcy, prawdziwi szaleńcy”¹³); między nimi, na skraju, Człowiek Północy, Człowiek od szakali. A wielkie nożyce¹⁴, czyż nie są arabskim znakiem, który prowadzi czy też uwalnia cząstki-szakale, tyleż by – odrywając je od masy – przyspieszyć ich szaleńczy bieg, ile by ponownie je z tą masą zespolić, wytresować, wybatożyć, zapanować nad ich działaniem? Edypalny aparat odżywiania – martwy wielbłąd; kontredypalny aparat padliny – zabijać zwierzęta, żeby jeść, lub jeść, żeby zutylizować padlinę. Szakale stawiają problem właściwie: to nie problem kastracji, lecz „czystości”, próba pragnienia-pustyni. Kto je przejmie – terytorialność masy czy deterytorializacja sfory – gdy cała pustynia zanurza się w libido jako ciało bez organów, na którym rozgrywa się dramat?

Nie istnieje indywidualna wypowiedź, nigdy jej nie ma. Każda wypowiedź jest produktem maszynowego układu, to znaczy kolektywnych czynników [agents collectifs] wypowiadania (przez „kolektywne czynniki” nie należy rozumieć ludów lub społeczeństw, lecz wielości). Imię własne nie oznacza jednostki: na odwrót, gdy jednostka otwiera się na wielości, które na końcu najbardziej bezwzględnego ćwiczenia depersonalizacji przemierzają ją tu i tam, wówczas uzyskuje ona swe prawdziwe imię własne. Imię własne jest momentalnym ujęciem wielości. Imię własne jest podmiotem czystego bezokolicznika, pojętego jako taki w polu intensywności. Proust mówi o imieniu: wymawiając Gilbertę, miałem wrażenie, że trzymam ją całą nagą w ustach¹⁵. Człowiek od wilków, prawdziwe imię własne, imię intymne, które odsyła do wielorakiego stawania się [devenirs], bezokoliczników, intensywności jednostki zdepersonalizowanej i pomnożonej. Lecz cóż psychoanaliza pojmuje z pomnażania? Pustynna godzina, gdy dromader staje się tysiącem dromaderów rżących w niebie. Godzina wieczorna, gdy tysiąc dziur drąży powierzchnię ziemi. Kastracja, kastracja, krzyczy psychoanalityczne straszydło, które zawsze widziało jedynie dziurę, ojca, psa tam, gdzie są wilki, udomowioną jednostkę tam, gdzie są dzikie wielości. Nie zarzucamy psychoanalizie jedynie tego, że wybiera same tylko wypowiedzi edypalne. Te wypowiedzi bowiem, do pewnego stopnia, stanowią jeszcze część maszynowego układu, w stosunku do którego mogłyby służyć jako wskaźniki korekcyjne, jak w rachunku błędów. Zarzucamy psychoanalizie, że używa wypowiedzi edypalnych, by wzbudzić w pacjencie przekonanie, iż wejdzie on w posiadanie wypowiedzi osobistych, indywidualnych, że wreszcie będzie mówił w swoim imieniu. Pułapka została zastawiona już na początku: człowiek od wilków nigdy nie będzie mógł mówić. Na próżno będzie mówił o wilkach, wył jak wilk, Freud nawet nie słucha, patrzy na swojego psa i odpowiada „to tata”. Dopóki ten stan trwa, Freud orzeka – to neuroza, kiedy pęka – psychoza. Człowiek od wilków otrzyma psychoanalityczny order za zasługi oddane sprawie, a nawet rentę przyznawaną inwalidom wojennym. Mógłby przemówić w swoim imieniu tylko wówczas, gdyby ujawniono maszynowy układ, który produkował w nim takie bądź inne wypowiedzi. Ale ta kwestia w psychoanalizie jest nieobecna: właśnie w chwili, w której uda się przekonać podmiot, że powinien wygłaszać swe najbardziej indywidualne wypowiedzi, odbiera mu się wszelkie warunki wypowiadania. Uciszyć ludzi, powstrzymać ich przed mówieniem i, przede wszystkim, kiedy mówią, zachowywać się tak, jakby nic nie powiedzieli: oto słynna psychoanalityczna neutralność. Człowiek od wilków wciąż krzyczy: sześć lub siedem wilków! Freud odpowiada: Co? Kózki? Jakże to interesujące, usuwam kózki – zostaje jeden wilk, a zatem to twój tata… Dlatego człowiek od wilków poczuł się tak zmęczony: leżał rozciągnięty, ze wszystkimi swymi wilkami w gardle i wszystkimi małymi dziurkami na nosie, wszystkimi tymi libidinalnymi wartościami na swym ciele bez organów. Wojna nadejdzie, wilki staną się bolszewikami, człowiek pozostaje, dławiąc się tym, co miał do powiedzenia. Nam ogłosi się tylko, że znów stał się dobrze wychowany, grzeczny, zrezygnowany, „uczciwy i skrupulatny”, krótko mówiąc – wyleczony. Zrekompensuje to sobie, przypominając, że psychoanalizie brakuje spojrzenia prawdziwie zoologicznego: „Nic nie może mieć dla młodej osoby większej wartości, niż umiłowanie przyrody i zrozumienie nauk przyrodniczych, szczególnie zoologii”¹⁶.

¹ Chodzi o psychoanalityczkę Ruth Mack Brunswick [przyp. red.].

² „Momentalne ujęcie” to termin pochodzący od Kanta; za tłum. R. Ingardena – Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, t. 1, PWN 1957, s. 327. Jak wyjaśnia Kant, wrażenie, czyli zjawisko ujmowane momentalnie (od razu jako jedność, a nie na drodze syntezy wielu wrażeń), posiada wielkość – jednak nie wielkość ekstensywną (czyli mierzalność, jaką posiadają przedmioty czasoprzestrzenne, rozciągłe), a intensywną – „pewien stopień wpływania na zmysł” (I. Kant, Krytyka czystego rozumu, s. 325) [przyp. tłum.].

³ Sigmund Freud, tegoż, Nieświadomość, w: Psychologia nieświadomości, tłum. R. Reszke, KR 2007, s. 126. [W tłumaczeniu polskim zamiast „neurotyka” (névrosé), występującego w Tysiącu plateau, pojawia się „histeryk”. W oryginale niemieckim w tym zdaniu użyty został zaimek odnoszący się do pojawiającego się w poprzednim zdaniu „histeryka” – przyp. tłum.].

⁴ Sigmund Freud, Nieświadomość, s. 127 [przyp. tłum.].

⁵ „(…) nie powiedziałaby o sobie, że jest taka czy taka” – Virginia Woolf, Pani Dalloway, tłum. K. Tarnowska, PIW 1997, s. 11. Deleuze i Guattari są tu bliżsi oryginału: „she would not say of herself, I am this, I am that” [przyp. tłum.].

⁶ Edward A. Bennet, What Jung Really Said, Schocken Books 1967, s. 74.

⁷ Dhole – rude (dzikie) psy; zob. Rudyard Kipling, Druga księga dżungli, tłum. J. Birkenmajer, Książka i Wiedza 1988, s. 157 i nast. [przyp. tłum.].

⁸ Ruth Mack Brunswick, En supplément à l’histoire d’une névrose infantile de Freud, „Revue française de psychanalyse”, nr 4, 1936.

⁹ Cały ten akapit stanowi w znacznej mierze powtórzenie myśli przedstawionych przez Deleuze’a w Bersgonizmie. W zakresie terminologii podążamy tu za rozstrzygnięciami P. Mrówczyńskiego: Gilles Deleuze, Bergsonizm, tłum. P. Mrówczyński, KR 1999, s. 33 [przyp. tłum.].

¹⁰ W oryg. franc. multiplicité, por. przyp. tłum. w: Gilles Deleuze, Bergsonizm, s. 33 [przyp. tłum.].

¹¹ Elias Canetti, Masa i władza, tłum. E. Borg, M. Przybyłowska, Czytelnik 1996, s. 32–34, 107 i nast. Niektóre ze wskazanych wyżej różnic zostały zaznaczone przez Canettiego.

¹² Elias Canetti, Masa i władza, s. 107–108 [przyp. tłum.].

¹³ „To błazny, prawdziwe błazny”, tłum. E. Ptaszyńska-Sadowska, w: Franz Kafka, Dzieła wybrane, t. 1, PIW 1994, s. 718 [przyp. tłum.].

¹⁴ „(…) małe, pokryte zastarzałą rdzą krawieckie nożyczki” – tamże [przyp. tłum.].

¹⁵ W oryginale odwrotnie: „uświadomiłem sobie, żem był przez chwilę w ustach Gilberty, nagi…” – Marcel Proust, W stronę Swanna, tłum. T. Żeleński (Boy), PIW 1956, s. 484 („j’y ai démêlé l’impression d’avoir été tenu un instant dans sa bouche, moi-même, nu…”) [przyp. tłum.].

¹⁶ List cytowany w: Roland Jaccard, L’homme aux loups, Ed. Universitaires 1973, s. 113.

/ 3 /

10000 P.N.E. – GEOLOGIA MORALNOŚCI (ZA KOGO ONA SIĘ MA, TA ZIEMIA?)

Podwójne powiązanie [articulation]

Profesor Challenger, ten sam, który w okolicznościach opisanych przez Conan Doyle’a doprowadził Ziemię do krzyku za pomocą maszyny zadającej ból, kierując się swoim małpim humorem, wygłosił wykład, wcześniej przez siebie skompilowany z kilku podręczników do geologii i biologii. Wyjaśnił w nim, że Ziemia – Zdeterytorializowana, Zlodowaciała, olbrzymia Molekuła – była ciałem bez organów. To ciało bez organów przenikały niestabilne i nieukształtowane materie, różnokierunkowe przepływy, swobodne intensywności, nomadyczne osobliwości oraz oszalałe, tymczasowe cząstki. Ale nie to było najważniejsze. Gdyż na Ziemi zachodziło równocześnie niezwykle ważne zjawisko, nieuchronne i z wielu względów korzystne, a godne pożałowania z wielu innych: uwarstwienie. Warstwy były Pokładami i Obręczami. Powstawały poprzez kształtowanie materii, więzienie intensywności, utrwalanie osobliwości w systemach współdrgań i redundancji, ustanawianie w ciele Ziemi mniejszych lub większych molekuł i wchodzenie tych molekuł w zespoły molowe. Warstwy były pochwyceniami, były niczym „czarne dziury” albo okluzje, dążące do zatrzymania wszystkiego, co znajduje się w ich zasięgu¹. Działały przez kodowanie i terytorializację na Ziemi, funkcjonowały równocześnie na zasadzie kodu i terytorialności. Warstwy były wyrokami boskimi (choć Ziemia, czyli ciało bez organów, wciąż skrywała się przed tymi wyrokami, wciąż im uciekała, nie przestawała odwarstwiać się, dekodować i deterytorializować).

Challenger zacytował zdanie, które znalazł, jak twierdził, w podręczniku do geologii, a którego trzeba było najpierw nauczyć się na pamięć, po to, by można było je zrozumieć później: „powierzchnia uwarstwienia jest płaszczyzną bardziej zwartej spójności między dwoma pokładami”. Pokłady to po prostu warstwy. Występowały przynajmniej dwójkami, przy czym jeden służył za podłoże (substrate) drugiego. Powierzchnia uwarstwienia była układem maszynowym, odrębnym względem warstw. Układ znajdował się między dwoma Pokładami, między dwiema warstwami, był więc jedną stroną zwrócony właśnie ku warstwom (w tym sensie był interstratą), ale miał też drugą stronę, zwróconą gdzie indziej, ku ciału bez organów albo ku płaszczyźnie spójności (to była metastrata). A ciało bez organów samo stanowiło płaszczyznę spójności, która nabierała zwartości czy też gęstniała na poziomie warstw.

Bóg jest Homarem albo podwójnymi szczypcami, double-bind. Warstwy nie tylko występują parami (przynajmniej), ale też każda z nich jest podwojona (na każdą składa się więcej pokładów). W każdej warstwie ujawniają się konstytuujące ją zjawiska podwójnego powiązania (articulation). Powiążcie dwukrotnie, B-A, BA. Ale to bynajmniej nie znaczy, by warstwy mówiły czy miały charakter językowy. Podwójne powiązanie jest czymś tak zmiennym, że nie da się tutaj wyjść od ogólnego modelu, lecz trzeba wziąć za punkt wyjścia jakiś względnie prosty przypadek. Pierwsze powiązanie polegałoby na tym, że z niestabilnych przepływów-cząstek wybierane są, czy pobierane, metastabilne jednostki molekularne albo quasi-molekularne (substancje), którym jest narzucany statystyczny porządek wiązań i następowania po sobie (formy). Drugie powiązanie wprowadzałoby zwarte, funkcjonalne i stabilne struktury (formy) i ustanawiałoby związki molowe, w których jednocześnie aktualizowałyby się te struktury (substancje). W ten sposób, w warstwie geologicznej, pierwszym powiązaniem jest „sedymentacja”, która gromadzi jednostki osadów cyklicznych wedle klucza statystycznego: flisz, w którym następują po sobie piaskowce i łupki. Drugie powiązanie to „fałdowanie”, które wprowadza stabilną strukturę funkcjonalną i umożliwia przechodzenie osadów w skały osadowe.

Widzimy więc, że dwa powiązania nie rozkładają się jedno na substancje, a drugie – na formy. Substancje to nic innego, jak uformowane materie. Formy zakładają kod, tryby kodowania i dekodowania. Substancje jako materie uformowane odnoszą się do terytorialności, do stopni terytorializacji i deterytorializacji. Tyle że dla każdego powiązania istnieje kod oraz terytorialność, każde powiązanie zawiera formę i substancję. Na tym etapie można było stwierdzić tylko, że każdemu powiązaniu odpowiada pewien typ segmentacji lub pewien typ mnogości: pierwszy, giętki, raczej molekularny i tylko uporządkowany; drugi, twardszy, molowy i już zorganizowany. I chociaż już w pierwszym powiązaniu dochodziło do systematycznych interakcji, to jednak przede wszystkim na poziomie drugiego zachodziły zjawiska centrowania, unifikacji, totalizacji, integracji, hierarchizacji, finalizacji, które tworzyły nadkodowanie. Każde z dwóch powiązań ustalało między swoimi własnymi segmentami stosunki binarne. Natomiast pomiędzy segmentami jednego i segmentami drugiego zachodziły stosunki jedno-jednoznaczne, których reguły są znacznie bardziej skomplikowane. Całość tych stosunków i relacji można by określić ogólnie słowem struktura, lecz złudne byłoby przekonanie, że struktura to ostatnie słowo Ziemi. Co więcej, nie było nawet pewne, czy dwa powiązania muszą zawsze rozdzielać się między to, co molekularne, i to, co molowe.

Pominęliśmy ogromne zróżnicowanie warstw energetycznych, fizyko-chemicznych, geologicznych i przeszliśmy od razu do warstw organicznych, czyli do istnienia wielkiej stratyfikacji organicznej. A problem organizmu – jak „zrobić” organizm ciału? – wciąż jeszcze był pytaniem o powiązanie, o relację powiązaniową. Dogoni, których profesor dobrze znał, stawiali ten problem w sposób następujący: organizm przytrafił się ciału kowala wskutek działania maszyny albo układu maszynowego, który przeprowadził jego uwarstwienie. „Wstrząs sprawił jednak, że młot i kowadło przełamały mu ręce i nogi na wysokości łokci i kolan, których dotąd nie miał. W ten sposób zyskał stawy [articulations] charakterystyczne dla nowej formy ludzkiej, która miała się rozprzestrzenić po ziemi i której przeznaczeniem była praca (…). Jego ramię zgięło się [s’etait plie], by mógł pracować”². Ale oczywiście sprowadzenie relacji powiązaniowej do kości to jedynie pewien sposób mówienia. To organizm bowiem jako całość trzeba było ująć z perspektywy podwójnego powiązania, i to na bardzo różnych poziomach. Po pierwsze, na poziomie morfogenezy: z jednej strony rzeczywistości typu molekularnego, charakteryzujące się przygodnymi relacjami, zostają ujęte w zjawiska tłumu albo w całości statystyczne, które wytwarzają pewien porządek (włókna białkowe wraz z ich sekwencją albo segmentacją); z drugiej strony te całości zostają uchwycone w stabilne struktury, które „nominują” związki stereoskopowe, kształtują organy, funkcje i regulacje, organizują mechanizmy molowe i ustanawiają centra zdolne wzbić się ponad tłum, nadzorować mechanizmy, używać narzędzi i naprawiać je oraz „nadkodowywać” całość (zaginanie włókna w zwartą strukturę i druga segmentacja)³. Sedymentacja i fałdowanie, włókno i zaginanie [repliement].

Również na poziomie chemii komórkowej, rządzącej powstawaniem białek, występuje podwójne powiązanie. Działa ono wewnątrz sfery molekularnej, między małymi i wielkimi molekułami; segmentacja przez kolejne reorganizacje i segmentacja przez polimeryzację. „[W pierwszej] – pierwiastki pobrane ze środowiska są łączone w wyniku szeregu przekształceń. (…) Cała ta działalność wymaga dokonania wielu setek reakcji. Ostatecznie doprowadza ona jednak do wytworzenia ograniczonej liczby, najwyżej kilkudziesięciu małych związków. W drugim takcie chemii komórkowej małe cząsteczki są łączone, aby wytworzyć duże. Łańcuchy charakterystyczne dla dużych cząsteczek powstają przez polimeryzację jednostek wiązanych ze sobą końcami. (…) Dwa takty chemii komórkowej różnią się więc zarazem funkcją, produktami i naturą. Pierwszy układa wątki chemiczne, drugi je łączy. Pierwszy kształtuje związki, których istnienie jest tylko tymczasowe, ponieważ są one jedynie pośrednimi ogniwami na drodze biosyntezy. Drugi wytwarza produkty stabilne. Pierwszy korzysta z wielu różnych reakcji, drugi – powtarza jedną”⁴. Wreszcie na trzecim poziomie, nadrzędnym wobec chemii komórkowej, kod genetyczny również okazuje się związany z podwójną segmentacją czy podwójnym powiązaniem, przebiegającym teraz pomiędzy dwoma rodzajami niezależnych molekuł, z jednej strony między sekwencjami jednostek białkowych, z drugiej zaś – między sekwencjami jednostek nukleinowych, przy czym między jednostkami tego samego typu zachodzą relacje binarne, a między jednostkami różnego typu – relacje jedno-jednoznaczne. Zawsze zatem istnieją dwa powiązania [articulations], dwie segmentacje, dwa rodzaje wielości, a w każdej wchodzą w grę i formy, i substancje; jednak oba te powiązania nie rozkładają się w sposób stały, nawet w granicach danej warstwy.

Słuchacze, niezbyt życzliwie nastawieni, wielu rzeczy z wykładu profesora nie zrozumieli, wiele uznali za nonsensy czy nawet nadużycia, mimo że profesor powoływał się na liczne autorytety, nazywając niektóre z nich „przyjaciółmi”. Nawet Dogonów… A dalej było tylko gorzej. Profesor cynicznie chełpił się, że zachodzi różnych autorów od tyłu i robi im dzieci, które jednak niemal zawsze okazują się poronionymi potworkami, zwyrodnieniami, jakimiś strzępami i fragmentami lub po prostu pospolitymi wulgaryzacjami. Zresztą profesor nie był geologiem ani biologiem, ani nawet językoznawcą, etnologiem czy psychoanalitykiem, właściwie dawno już zapomniano, jaka była jego specjalizacja. Poza tym profesor Challenger był zdublowany, dwukrotnie powiązany, co dodatkowo utrudniało sprawę, bo nigdy nie było wiadomo, który to akurat jest. Przypisywał on sobie wynalezienie dyscypliny, którą bardzo różnie określał – kłączomatyką, stratoanalizą, schizoanalizą, nomadologią, mikropolityką, pragmatyką, nauką o wielościach – ale trudno było dostrzec w tej dyscyplinie jakiś cel, metodę czy sens. Młody profesor Alasca, ulubiony uczeń Challengera, obłudnie usiłował go bronić, tłumacząc, że przejście od jednego powiązania do drugiego w danej warstwie łatwo jest wyjaśnić, ponieważ dokonuje się ono zawsze poprzez utratę wody, tak w geologii, jak i w genetyce, a nawet w językoznawstwie, gdzie mówi się przecież o ważnym zjawisku zwanym „laniem wody”. Challenger, trochę obrażony, wolał powołać się wtedy na swego przyjaciela, jak go nazywał, duńskiego geologa-spinozystę Hjelmsleva, posępnego księcia-następcę Hamleta. Hjelmslev także zajmował się językiem, podkreślając właśnie jego „uwarstwienie”. Skonstruował misterne rusztowanie z pojęć materia, treść, wyrażenie, forma i substancja. Były to „warstwy”, jak mówił Hjelmslev. Jego rusztowanie miało przede wszystkim tę zaletę, że pozwalało zerwać z dualizmem formy-treści, bo zakładało istnienie zarówno formy treści, jak i formy wyrażenia. Wrogowie Hjelmsleva widzieli w tym jedynie próbę znalezienia nowych nazw dla zdyskredytowanych pojęć znaczonego i znaczącego, ale jemu wcale nie o to chodziło. Jednak sam Hjelmslev nie wiedział, że jego rusztowanie miało jeszcze inny zasięg i inne źródło niż językoznawstwo (bo jeszcze to trzeba powiedzieć o podwójnym powiązaniu [articulation]: jeśli język ma jakąś specyfikę, a z pewnością ją ma, to nie polega ona ani na podwójnym powiązaniu, ani na rusztowaniu Hjelmsleva – te bowiem nie są specyficznie językowe, lecz dotyczą ogólnie warstwy).

Nazywaliśmy materią płaszczyznę spójności albo ciało bez organów, to znaczy ciało nieukształtowane, niezorganizowane, nieuwarstwione albo odwarstwione, i wszystko to, co płynie przez takie ciało, czyli cząstki submolekularne i subatomowe, czyste intensywności, prefizyczne i prewitalne swobodne osobliwości. Treścią nazywaliśmy materie ukształtowane, które od tej pory należało rozpatrywać z dwóch punktów widzenia, to znaczy z punktu widzenia substancji, w tym sensie, że te materie zostały „wybrane”, oraz z punktu widzenia formy, w tym sensie, że zostały one wybrane w pewnym porządku (substancja i forma treści). Wyrażeniem nazwalibyśmy struktury funkcjonalne, które również należy rozpatrywać na dwa sposoby: po pierwsze, pod względem organizacji ich własnej formy, a po drugie, jako substancje, w tym sensie, że formują one związki (forma i substancja wyrażenia). W warstwie istniał zawsze wymiar wyrażalności albo wyrażenia, jako warunek względnej niezmienniczości (inwariancji [invariance]): na przykład sekwencje nukleinowe były nieoddzielne od wyrażenia względnie niezmienniczego, poprzez które określały one związki, organy i funkcje organizmu⁵. Wyrażać to tyle, co wyśpiewywać chwałę boską. Jeśli każda warstwa jest wyrokiem boskim, to nie tylko rośliny i zwierzęta, nie tylko orchidee i osy wyśpiewują i wyrażają, lecz również skały, a nawet rzeki i wszystkie uwarstwione rzeczy na ziemi. Oto więc niech pierwsze powiązanie dotyczy treści, a drugie – wyrażenia. Rozróżnienie tych dwóch powiązań nie przebiega między formami i substancjami, lecz pomiędzy treścią i wyrażeniem, przy czym wyrażenie nie ma wcale mniej substancji niż treść, treść zaś nie ma mniej formy niż wyrażenie. Jeśli podwójne powiązanie czasem zbiega się z podziałem na molekularne i molowe, a czasem nie, to dlatego, że treść i wyrażenie rozkładają się raz tak, a raz inaczej. Pomiędzy treścią i wyrażeniem nie ma nigdy odpowiedniości ani zgodności, lecz jedynie izomorfizm i wzajemne zakładanie się. Między treścią i wyrażeniem rozróżnienie jest zawsze rzeczywiste, z różnych powodów, jednak nie można uznać tych terminów za uprzednie wobec podwójnego powiązania. To ono je rozdziela, podążając swoim szlakiem przez kolejne warstwy, ono ustanawia rzeczywiste rozróżnienie między nimi (z kolei rozróżnienie między formą i substancją nie jest rzeczywiste, a jedynie mentalne lub modalne: substancje to tylko uformowana materia, nie do pomyślenia wydawały się więc substancje bez formy, nawet jeśli zjawisko odwrotne byłoby w pewnych przypadkach możliwe).

Mimo rzeczywistego charakteru rozróżnienia między nimi, treść i wyrażenie były względne („pierwsze” i „drugie” powiązanie również należało rozumieć w sposób względny). Mimo swojej niezmienniczości zarówno wyrażenie, jak i treść były zmiennymi. Były dwiema zmiennymi funkcji uwarstwienia. Nie tylko zmieniały się między jedną warstwą a drugą, ale też roiły się w sobie nawzajem, mnożyły i dzieliły w nieskończoność w jednej warstwie. Tak więc, jako że każde powiązanie jest podwójne, nie można mówić o powiązaniu treści i powiązaniu wyrażenia, nie zaznaczając, że powiązanie treści jednocześnie i samo w sobie jest podwójne, ustanawiając relatywne wyrażenie w planie treści, oraz że powiązanie wyrażenia jednocześnie i samo w sobie również jest podwójne, ustanawiając relatywną treść w planie wyrażenia. To dlatego między treścią i wyrażeniem, między wyrażeniem i treścią, istnieją stany pośrednie, poziomy, równowagi i wymiany, przez które przechodzi system warstw. Mówiąc krótko, spotykamy czasem formy i substancje treści, które pełnią wobec innych funkcję wyrażenia, i odwrotnie. Te nowe rozróżnienia nie są więc zbieżne z rozróżnieniem na formy i substancje w każdym powiązaniu; pokazują raczej, w jaki sposób każde powiązanie jest jeszcze (albo już) podwójne. Widać, jak to działa w warstwie organicznej: białka treści mają dwie formy, z których jedna (złożone włókno) wciela się w rolę funkcjonalnego wyrażenia w stosunku do drugiej. Tak samo w przypadku kwasów nukleinowych wyrażenia podwójne powiązania sprawiają, że niektóre elementy formalne i substancjalne pełnią funkcję treści względem innych: nie tylko połowa łańcucha, która jest reprodukowana przez drugą, staje się treścią, lecz także odtworzony łańcuch sam staje się treścią w stosunku do „posłańca”. W każdej warstwie pełno jest podwójnych szczypców, double binds, homarów rozłażących się we wszystkie strony, w każdej jest wielość podwójnych powiązań przenikających zarówno wyrażenie, jak i treść. Dlatego właśnie należało dobrze zapamiętać ostrzeżenie Hjelmsleva: „Terminy plan wyrażenia i plan treści, a nawet same terminy wyrażenie i treść, zostały wybrane zgodnie z utartymi pojęciami, są jednak zupełnie arbitralne. Ich definicja funkcjonalna nie tłumaczy, dlaczego właściwie jeden z tych obiektów nazywamy wyrażeniem, a drugi treścią, nie zaś odwrotnie. Są one zdefiniowane jedynie poprzez swoją wzajemną solidarność i żadnej z nich nie można wyodrębnić w inny sposób. Definiujemy je tylko opozycyjnie i relacyjnie, jako wzajemnie przeciwstawne funktywy jednej i tej samej funkcji”⁶. Musimy połączyć teraz wszystkie możliwości tkwiące w rzeczywistym rozróżnieniu, wzajemnym zakładaniu się i uogólnionym relatywizmie.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

¹ Roland Omnès, L’univers et ses métamorphoses, Hermann 1973, s. 164: „gwiazda, która zapada się poniżej promienia krytycznego, tworzy to, co określa się mianem czarnej dziury (zamrożonej gwiazdy [astre occlus]). Wyrażenie to oznacza, że nic z tego, co zostanie wysłane w kierunku takiego obiektu, nie będzie już mogło się zeń wydostać. Jest on zatem doskonale czarny, ponieważ nie emituje ani nie odbija żadnego światła”.

² Marcel Griaule, Bóg wody. Rozmowy z Ogotemmelim, tłum. E. Klekot, A. Lebeuf, Wyd. Marek Derewiecki 2006, s. 82.

³ Ogólnie o dwóch aspektach morfogenezy zob. Raymond Ruyer, La genèse des formes, Flammarion 1958, s. 54 i nast., oraz Pierre Vendryès, Vie et probabilité, Albin Michel 1945. Vendryès przeprowadza dokładną analizę roli relacji powiązaniowej oraz powiązanych systemów. Na temat dwóch aspektów strukturalnych białka zob. Jacques Monod, Przypadek i konieczność. Esej o filozofii biologii współczesnej, tłum. J. Bukowski, Biblioteka Głosu 1979, s. 60–63.

⁴ François Jacob, Historia i dziedziczność, tłum. K. Pomian, PIW 1973, s. 368–369.

⁵ François Jacob, Le modele linguistique en biologie, „Critique”, marzec 1974, s. 202: „materiał genetyczny ma do odegrania dwie role: z jednej strony musi być reprodukowany, by mógł zostać przekazany kolejnemu pokoleniu; z drugiej – musi zostać wyrażony, by określić struktury i funkcje organizmu”.

⁶ Louis Hjelmslev, Prolegomena do teorii języka, tłum. H. Kurkowska, A. Weinsberg, w: H. Kurkowska, A. Weinsberg (red.), Językoznawstwo strukturalne. Wybór tekstów, PWN 1979, s. 84. W tłum. franc. „utarte pojęcia” – usage courant, tzn. „potoczne użycie” [przyp. tłum.].

/ 4 /

20 LISTOPADA 1923 – POSTULATY JĘZYKOZNAWSTWA

Dostępne w wersji pełnej

/ 5 /

587 P.N.E. – 70 N.E. – O KILKU USTROJACH ZNAKOWYCH

Dostępne w wersji pełnej

/ 6 /

28 LISTOPADA 1947 – JAK SPORZĄDZIĆ SOBIE CIAŁO BEZ ORGANÓW?

Dostępne w wersji pełnej

/ 7 /

ROK ZEROWY – TWARZOWOŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

/ 8 /

1874 – TRZY NOWELE ALBO „CO SIĘ WYDARZYŁO?”

Dostępne w wersji pełnej

/ 9 /

1933 – MIKROPOLITYKA I SEGMENTACJA

Dostępne w wersji pełnej

/ 10 /

1730: STAWANIE-SIĘ-INTENSYWNYM, STAWANIE-SIĘ-ZWIERZĘCIEM, STAWANIE-SIĘ-NIEDOSTRZEGALNYM

Dostępne w wersji pełnej

/ 11 /

1837 – O REFRENIE

Dostępne w wersji pełnej

/ 12 /

1227 – TRAKTAT O NOMADOLOGII: MASZYNA WOJENNA

Dostępne w wersji pełnej

/ 13 /

7000 P.N.E. – APARAT POCHWYCENIA

Dostępne w wersji pełnej

/ 14 /

1440 – GŁADKIE I WYŻŁOBIONE

Dostępne w wersji pełnej

/ 15 /

WNIOSKI – KONKRETNE REGUŁY, ABSTRAKCYJNE MASZYNY

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

REDAKCJA MERYTORYCZNA I JĘZYKOWA
Joanna Bednarek

WSPÓŁPRACA MERYTORYCZNA
prof. Bogdan Banasiak

TEKST PRZEDMOWY
Michał Herer

KOREKTA TEKSTU
Kacha Szaniawska, Anna Wojczyńska

PROJEKT GRAFICZNY
Grzegorz LaszukK+S, Anna HegmanK+S

KOORDYNACJA
Ela Petruk

Cet ouvrage a bénéficié du soutien des Programmes d’aide à la publication de l’Institut français.

Książkę wydano dzięki dofinansowaniu Institut Français w ramach programów wsparcia wydawniczego.

Projekt dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Kapitalizm i schizofrenia II, Tysiąc plateau
Capitalisme et schizophrénie II, Mille plateaux
Gilles Deleuze, Félix Guattari

First published in French as Capitalisme et schizophrénie II, Mille plateaux
© 1980 by Les Editions de Minuit

Wydanie polskie
Copyright © by Autorzy, Fundacja Bęc Zmiana

ISBN 978-83-62418-59-6

WYDAWCA

Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana
ul. Mokotowska 65/7
00-533 Warszawa
www.beczmiana.pl
bec@beczmiana.pl
zamówienia: www.sklep.beczmiana.pl, sklep@beczmina.pl

PARTNER

Centre national du livre

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com