Florence Noiville

MILAN KUNDERA

„Pisać, cóż za dzwiny pomysł!”. Biografia

Przełożył Oskar Hedemann

Publikacja ukazała się przy wsparciu Instytutu Książki w ramach programu wydawniczego Inne Tradycje. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach dotacji celowej Nr 90/DF-VII/2025.

Cet ouvrage, publié dans le cadre du Programme d’aide à la publication Boy-Żeleński, a bénéficié du soutien de l’Institut français de Pologne.

Książkę wydano dzięki dofinansowaniu Instytutu Francuskiego w Polsce w ramach Programu Wsparcia Wydawniczego Boy-Żeleński.

Tytuł oryginału: Milan Kundera: „Écrire, quelle drôle d’idée!”

Copyright © Éditions Gallimard, Paris, 2023

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, 2025

Copyright © for the Polish translation by Oskar Hedemann, 2025

Wydanie I

Warszawa 2025

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Fragment

Copyright

Motto

„Aby potomni myśleli, że nie żyliśmy”

2020. Pewnego popołudnia na rue Récamier

„Do jak daleko posuniętego »wykrzywienia« człowiek pozostaje jeszcze sobą?”

2000. Żabie udka z czosnkiem i smażoną pietruszką

Smrt, jakże dziwne słowo bez samogłoski

1980. Szklana ściana między nami a światem

Spotkania w hotelu Lutetia

2003. „Witajcie w świecie śmiechu pozbawionym poczucia humoru”

1929. Brno, na rozdrożach awangardy

1929. Dziedzictwo literatury Mitteleuropy

1934. Słuch absolutny

2021. Dziennik podróży: Brno

Ulica Purkyňova 6

Dom, w którym sztuka i wiedza zajmowały najważniejsze miejsce

„Pod stół” albo wystrzegaj się kiczu

1947. Pierwszy wiersz: „Pamięci Pavla Haasa”

2021. Dziennik podróży: Terezin

1949. Olga, pieluchy i pierwsza kopulacja

Brakujący element

1988. „Mój pierwszy pomysł jest zawsze rytmiczny”

2006. „Na koniec pozostało mu już tylko jedno zdanie”

„Teraz już wiem”

Na długo przed śmiercią

2020. Uwolnić się od ociężałości i głupoty

2020. Co pozostaje, kiedy o wszystkim się zapomniało

1950. Od muzyka do poety

1939. Nezval albo szok poezji

1953–1957. Portret autora jako młodego egzaltowanego poety

2021. Dziennik podróży: Brno

Liryzm? Powiedział pan: liryzm?

1958. „Ufff! Sprawa zamknięta!”

2020. Dni mijają, on pozostaje³²

1947–1948. Od republiki do praskiego zamachu stanu

2021. Wobec wszystkiego i wbrew wszystkiemu?

1948. W pradze, co wiedzieli intelektualiści?

Otwarta rana

1948. Wykluczony z partii i wyrzucony z uniwersytetu

Brakujący element

1948. Początek wielkich procesów stalinowskich

Nieporozumienie… pierwsze z wielu

1952. „Piszcie w taki sposób, by nie dało się tego sfilmować”

1979. Zaangażowany w sprawę prawdziwych autorów

Fellini ponad wszystko

1960–1967. „Najszczęśliwszy czas w moim życiu”

1963. „Mój Boże, jaki śmieszny jest ten Kundera i jakie smutne jest życie!”

Nic nie ma sensu, śmiejmy się!

2021. Moje spotkanie z Anną Kareniną

Lata sześćdziesiąte. Odwilż, nadzieja i kreatywne wrzenie

1967. „Wyznaję, że żyłem”

1967. Kiedy pisarz podejmuje ryzyko na kongresie pełnym wszelkich niebezpieczeństw

Od erotycznych przyjaźni po „Olśnienie, któremu na imię Bera”

Ballada Gorkiego

Pewnej nocy na ulicy imienia Lenina…

„Einmal ist keinmal” albo „życie jest szkicem bez obrazu”

1967. Ślub? Po prostu śmiech!

Nierozłączni jak dąb i lipa

1967. Od śmiechu do żartu

Śmiech boga i mądrość powieści

1995. Żarty, gry, przypadki, wypadki…

Człowiek, czyli ten wielki przypadek życia na ziemi

1967. Narodziny arcypowieści

1968. Dwóch Kunderów albo trwałość ideału

Kultura, żyjąca wartość

Kultura przeciwko dyktaturze

Od koronowanego autora do pisarza banity

2021. W archiwach STB (Státní Bezpečnost)

2022. Dziennik podróży: Praga

2021. Powrót do STB

1972. Od kapitolu do skały tarpejskiej

1972. „Zaskakująca przemiana”, czyli o tym, jak Kundera zadawał pytania gwiazdom

Tysiące horoskopów

1971. Kubuś i jego Pan

„Widzisz teraz, dlaczego mówiłem ci o stanie umysłu”

Zacieranie granic między tym, co poważne, a tym, co niepoważne

1974. Dzień, w którym Milan się bał

2021. Dwie połówki życia

2022. Dziennik podróży: Praga

Głęboka nienawiść do niedojrzałości

Wiek jako wybawienie

„Bo wy, Francuzi, czytacie Milana Kunderę zdecydowanie zbyt powierzchownie!”

Dlaczego?

Na temat nagrody Nobla

Czy Milan Kundera „maltretuje” swoje kobiece bohaterki?

Odsłonić nieznany aspekt istnienia

„Współczucie, najwznioślejsze uczucie”

1971–1972. Żegnaj, Ludwiku

R. I rzeźnicki nóż

„Brutalny jak malarstwo Bacona”

O nagrodzie Nobla II

2022. Dziennik podróży: Praga

2021. Dziennik podróży: Marienbad

1972. Walc pożegnalny. Przeczucie końca

1973. Francuski pisarz języka czeskiego

Claude Gallimard, „wielka osobowość kultury europejskiej”

Autoportret w miniaturze

1975. Życie jest gdzie indziej: w Rennes…

1975. Żegnaj, Prago. Koniec połowy życia

„Mały skorpionie, nie umrzesz w Czechach”

Olśnienie ciszą

W Rennes, allée de Brno

Radość wygnania

„Cztery najlepsze lata naszego życia we Francji”

Zapomnieć o zapomnieniu

Dziennik podróży: Jablonec i perły Czech

Księga śmiechu i zapomnienia: nowy sposób konstruowania narracji

Młynarzu, śpisz?

Litost

Dziwne ptaszki

Jego oko między kciukiem a palcem wskazującym

„Tak jakby komizm stanowił odrębne terytorium”

Cień i brzemię

Kundera i surrealizm

Operacja Barbarossa

Czuję się mitteleuropäisch

Zorganizowane zapomnienie

Niemożliwy powrót

Sierpień 2022. Stan Nowy Jork

Sierpień 2021. Čtenářský průkaz

Walka z kurczącym się światem

2022. „Nie ma miejsca na nienawiść w świecie powieściowego relatywizmu”

1980. Przeciwko „głupiej wrzawie ludzkich przekonań”

1984. „Z absurdu uczyńmy coś lekkiego, zabawnego i pięknego”

„Wystawny pesymizm, który nie wyklucza ani wesołości, ani czułości”

Roth, Ionesco, Fuentes i inni

1968. „Tłumacz Żartu napisał na nowo moją powieść”

„Jedynie tekst skorygowany przez autora ma taką samą wartość jak tekst w języku czeskim”

1984. „Aż za dobrze poznałem te ptaszki” (II)

1990. Nieśmiertelność, czyli ukoronowanie „metody Kundery”

Wszystko będzie podarte, wszystko zniknie

Kiedy „nikt nigdzie nie może się ukryć” i „każdy zdany jest na łaskę wszystkich”

Pogodzić się z własną skończonością

„Uczynić świat przedmiotem naszej zabawy”

1989. Od upadku Muru Berlińskiego…

…Do aksamitnej rewolucji

Brakujące ogniwo

Niemożliwy powrót

1989. „Ludzie tacy jak Havel mieli mu za złe, że wyjechał z kraju”

Z jak zdrada?

T jak trauma

2022. Wrogość bez końca

2008. Pamiętam sprawę z „respektem”

Era prokuratorów lub „plotka staje się prawdą”

1993. „Dlaczego pisarz miałby być więźniem jednego języka?”

1995. „Język francuski jest jak Greta Garbo”

1995. „Błagam cię, bądź szczęśliwy…”

2011. Upojny zachwyt nad tworzeniem własnego języka

Ciesząc się chwilą wytchnienia na Martynice

„Dwoje ludzi połączonych w niepokoju otoczonych aurą samotności”

„Humor u Kundery zaczyna się w chwili, kiedy prawda się chwieje”

„Owe święte wartości, dzięki którym wydaje się nam, że rozumiemy nasze życie i nasze czasy”

2003. Niewiedza albo mit „wielkiego powrotu”

1990. „Wszyscy polowali na winnych i wszyscy byli ścigani”

2021. Dziennik podróży: Karlsbad

Czy kiedykolwiek można wyleczyć się z syndromu wschodnioeuropejskiego?

1981–2018. „Dwa T, dwa R”

Wolność „ostatniego okresu”

„Schodząc na czarne dno żartu”

2014. Święto nieistotności

Nieistotność jako esencja egzystencji

Hołd dla Very: „Ta kobieta ma w sobie niesamowitą siłę!”

Pisarz, który niszczył swoje książki

Wszystko będzie podarte, wszystko zostanie zapomniane…

2022. Zapiski w notatniku. Paryż

2022. Głęboki oddech: dysonans i melancholia

2022. Jedna minuta i dwadzieścia jeden sekund absolutnego szczęścia

Pamięć, muzyka i śmierć

Dziennik podróży: Brno, plac Ludvíka Kundery

1983–2022. Rosja, antyzachód

Rada dla młodych artystów, którzy wątpią

Gra z nieistotnością

Jesień 2022. Kiedy książki na powrót stają się dyniami

Mort à Vie – Moravie

Brno. 1 Kwietnia 2023 roku

„Lekkie jak podmuch wiatru”

Podziękowania

Źródła zdjęć

Wykorzystane przekłady utworów Milana Kundery:

Przypisy

Strona redakcyjna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Zawsze irytowały mnie dzieła podsumowujące życie. Ponieważ istnieją tylko sceny. Nieprzerwana seria scen, które płyną bez początku i końca. Irytował mnie również przymus nadawania wszystkiemu wyższego znaczenia, jakby to miało sprawić, że poczujemy się lepiej.

Dragan Velikić, Ruski prozor¹

Powieściopisarz uczy czytelnika rozumieć świat jako pytanie. W takiej postawie zawierają się mądrość i tolerancja.

Milan Kundera w: Philip Roth, Mistrzowie. Spotkania z twórcami²

„Aby potomni myśleli, że nie żyliśmy”

„To nie do wiary, że perspektywa posiadania biografa nikogo nie odstręczyła od przeżywania życia”³, napisał Émile Cioran. Ten znany bon mot wielkiego rumuńskiego nihilisty został jeszcze wyraźniej zaakcentowany przez innego pisarza z Europy Środkowej – Milana Kunderę, ponieważ także i on brzydził się wszystkim, co zaczyna się na „bio”: „biograf”, „biografia”. Autor Nieznośnej lekkości bytu starał się, aby jego życie było jak najmniej widoczne. Z jednego prostego powodu: „Tam, gdzie Kafka przyciąga większą uwagę niż Józef K., rozpoczyna się proces pośmiertnej śmierci Kafki”⁴, prorokuje w Sztuce powieści.

W naszych czasach – czasach triumfu błyskawicznej komunikacji i konsumpcji kultury – to zdanie Kundery nabiera istotnego znaczenia. Jako osoba zajmująca się krytyką literacką nieustannie spotykam się z czytelnikami, dziennikarzami, a czasem także innymi krytykami, którzy chcą przede wszystkim szybko wyrobić sobie zdanie na temat jakiegoś nowego autora. Oczywiście im bardziej pikantne i tajemnicze są szczegóły z jego życia prywatnego, im bardziej zaskakują lub poruszają użytkowników sieci, tym bardziej interesujący wydaje się ów autor. Ludzie ci przeczytają więc o nim kilka słów w czasopiśmie albo recenzję pełną pochlebnych epitetów, tu czy tam pojawi się jakiś cytat – i od razu będą wiedzieli, „o co w tym wszystkim chodzi”. Nie widzą zatem sensu w czytaniu niczego innego, i tym gorzej dla książek tego autora. To właśnie Kundera rozumiał pod pojęciem „procesu zapowiedzianej śmierci”. Jego życie w Czechosłowacji przypadło na czasy, gdy écrit littéraire [niezależne pisarstwo – przyp. O.H.] stanowiło rzadkość i zyskiwało na wartości, ponieważ literatura często podlegała zakazom lub cenzurze. Był to czas tak zwanych samizdatów – obiektów pożądania, które przekazywano sobie w tajemnicy, pod płaszczem. Dlatego też Kundera wciąż powtarzał jakże proste przesłanie: Zapomnijcie o moim życiu. Otwórzcie moje książki.

Taka postawa nie jest czymś wyjątkowym w historii literatury. Wielu pisarzy próbowało ukryć się za swoją twórczością. „Liczy się dzieło, nie człowiek”, podkreślał urodzony w Polsce laureat Nagrody Nobla Isaac Bashevis Singer, dodając żartobliwie: „Gdy ktoś jest bardzo głodny, nie interesuje go życiorys piekarza”⁵.

Milan Kundera posuwa się jednak dalej. Od połowy lat osiemdziesiątych usiłuje wymazać samego siebie. Żadnych wystąpień, żadnych wywiadów. Żadnych publicznych śladów jego „prawdziwego życia”. W domu Kundery niszczarka działa wręcz nieustannie. Oprócz jego książek nic nie może po nim pozostać. Reszta – niedokończone rękopisy, prywatne zapiski, korespondencja, pamiętniki, zdjęcia – wszystko to jest systematycznie niszczone. Trzeba „sprawić, by potomni uwierzyli, że się nie żyło”. Tak mawiał Flaubert. I tak samo myśli Kundera.

– O widzisz, odtąd dotąd… Jest jeszcze cała ta półka… Wszystko to zamieni się w konfetti – powiedziała mi któregoś dnia jego żona Vera.

A więc deszcz konfetti, żeby uczcić nieistotność bytu. Albo jego lekkość?

Nie do końca. Ponieważ jeśli przyjrzymy się bliżej, ta prawdziwa egzystencja nigdy nie ginie. Odnajdziemy ją wcieloną, przekształconą, wplecioną w tekst powieści. I w tym tkwi jej prawda. Dla Kundery jedynym życiem mającym rzeczywistą wagę jest to, które znajduje „odzwierciedlenie” w dziele:

Wedle słynnej metafory powieściopisarz burzy dom swojego życia, aby z uzyskanych kamieni wznieść inny dom: dom swej powieści. Biografowie powieściopisarza niszczą zatem to, co powieściopisarz wzniósł, odbudowują to, co zniszczył. Ich wysiłek, z punktu widzenia sztuki całkowicie negatywny, nie może rzucić światła na wartości ani na znaczenie powieści.

Sztuka powieści, s. 126

Oto niezwykle istotne nieporozumienie dotyczące Kundery (pierwsze z wielu). Można by sądzić, że upiera się on przy oddzieleniu swojego życia od swojej twórczości. Wydaje nam się to sztuczne. Albo wręcz podejrzane. Czyżby próbował coś przed nami ukryć. Ileż to razy powtarzał mi: „Wszystko jest w moich książkach”. Ale to nie była zwykła formułka. Jego życie wypełniały bowiem strony napisanych przez niego książek. Wystarczy przejść się po tym „drugim domu”, by go tam odnaleźć. Całe życie lub jego skrawki rozproszone w postaciach bohaterów, którzy są do niego podobni. Kundera jest obecny w każdym pokoju tego domu. Jak każdy dobry murarz pomieszał cegły – te pochodzące z domu i te z innych miejsc. I to właśnie ta konstrukcja okazuje się tak inspirująca.

Oczywiście dla osoby zajmującej się krytyką literacką nie jest bezzasadne przyglądanie się temu, w jaki sposób okoliczności z jego życia – na tyle, na ile je znamy – znalazły odbicie w dziele. Tak aby mógł zobaczyć, jak Kundera ponownie wykorzystał swoje oryginalne cegły. Czy je przekształcił, jak je połączył. Jakiego spoiwa użył, by wszystko razem „tworzyło jedną całość”.

A więc znajdziemy tu kilka cegieł ukrytych pod warstwą konfetti. Rzeczy piękne i zagadkowe zebrane są tutaj w jednym tylko celu: pragniemy sprawić, że zechcecie (ponownie) odkryć jednego z największych artystów XX wieku. Ten mistrz ironii i odzierania ze złudzeń nigdy nie przestał pokazywać nam, jakimi błahostkami – a są wśród nich zarówno nasze plany, utopie, sprawy, o które walczymy, religie, ideologie, jak i pasje… – karmimy wszyscy nasze marzenia i nasze kłamstwa.

2020. Pewnego popołudnia na rue Récamier

– Čím se živíte?

– Ależ Milanie, mów, proszę, po francusku. Po francusku… – Vera wzdycha i kontynuuje z żalem: – Ostatnio mówi już wyłącznie po czesku…

Było słoneczne popołudnie w wielkim salonie przy rue Récamier. Nieprzyjemne zimowe słońce, którego promienie odbijają się ukośnie od obrazu Lou Lam. Obraz ten zawsze wisiał nad rzędem starannie ustawionych płyt długogrających. Lou, ostatnia żona kubańskiego malarza Wifreda Lama, przedstawiła na nim byka za kratami klatki – czy to Minotaur? – z tytułem zapisanym białą farbą: Życie jest gdzie indziej.

Lubię ten obraz, zawsze go lubiłam, ale dzisiaj jego widok mnie zmroził. Życie jest gdzie indziej. Umysł, poczucie humoru, żywotność: wszystko już jest gdzie indziej. Spojrzenie: gdzie indziej. Puste jak wyschnięte koryto rzeki. Milan Kundera już odszedł. I odtąd jego obecność będzie tylko tajemniczą, niezgłębioną nieobecnością.

– Čím se živíte?

– Pyta, czym się zajmujesz. Widzisz, nawet ciebie i chłopaka z Jablonca już nie rozpoznaje. (Odkąd dowiedziała się, że mój mąż miał przodków w Czechach, Vera, zachwycona tym odkryciem, nazywa go już tylko w taki właśnie sposób: „Chłopak z Jablonca”).

Chociaż wiedziałam o jego pogarszającym się stanie zdrowia, to pytanie i tak bardzo mnie zaskoczyło. Po prostu pojawiło się zupełnie nieoczekiwanie, a teraz pisarz wpatruje się we mnie z czymś, co trochę przypomina ciekawość.

Jest grudzień 2020 roku: przygotowuję się do wyjazdu do Czech. Z chłopakiem z Jablonca. Pielgrzymka poświęcona Kunderze! Adresy, numery telefonów, ulubione spacery Milana wzdłuż rzeczki Svratki, hotel Pupp, którego nie wolno pominąć w Karlowych Warach, słynnym uzdrowisku, niegdyś nazywającym się Karlsbad; mityczny Marienbad… Wszystko zapisuję. Nawet – i przede wszystkim – nazwę ulubionych ciasteczek Milana i Very – „karlovarské oplatky”. „Proszę je przywieźć, koniecznie. Mogę poprosić o dwa pudełka?”

Czym się zajmuję na co dzień?

Czy to dlatego, że to pytanie jest tak proste i tak głębokie, odczuwam niepokój? A może dlatego, że zadaje je człowiek, który dotarł do kresu życia i nie wie już, czym je wypełnił? A być może dlatego, że gdyby wiedział, że piszę o nim książkę, zmarszczyłby groźnie brwi?

Kiedy wpatruje się w mój mały notatnik, ten, w którym zapisałam: „karlovarské oplatky”, odpowiadam, unosząc pióro:

– No cóż, Milanie… Piszę…

Zdziwione spojrzenie. Patrzy na mnie niemal z rozbawieniem. A po dłuższej chwili milczenia:

– Pisać, cóż za dziwny pomysł!

Wszyscy się śmieją. Także pielęgniarka, która czeka, aż jej koleżanka przyjdzie ją zastąpić. Przypomina mi się – dlaczego akurat w tym momencie? – zdanie z Zasłony:

Po tym doświadczeniu będzie wiedział, że żaden człowiek nie jest tym, za kogo się ma, że nieporozumienie to jest powszechne, podstawowe, że pokrywa ludzi […] łagodnym blaskiem komizmu⁶.

Przez kilka sekund ten delikatny i miękki blask łagodzi ponure światło tragedii. Potem pisarz wyjmuje mi z ręki pióro i być może po raz ostatni kreśli litery swojego imienia i nazwiska w moim notatniku. Podpis sporządzony drżącą ręką, z dorysowaną nitką z okiem na końcu.

…być może po raz ostatni kreśli litery swojego imienia i nazwiska

Nitka i oko przywodzą mi na myśl latawiec. Na początku powieści Tożsamość pojawia się przejmujący opis, kiedy dwoje kochanków szuka siebie nawzajem na normandzkiej plaży, gdzie pełno jest bojerów i właśnie latawców:

Latawiec: kolorowe płótno naprężone na niezwykle twardym szkielecie i puszczone na wiatr; za pomocą dwóch sznurków, po jednym w każdej dłoni, nadaje mu się różne kierunki, tak że latawiec unosi się i opada, wiruje, wydaje potworny dźwięk, podobny do odgłosu gigantycznego bąka i od czasu do czasu spada w piasek dziobem do przodu, niczym samolot, który się rozbił⁷.

No chyba że – pewien mój przyjaciel sugeruje mi inną interpretację – chyba że to oko nad jego nazwiskiem i imieniem oznacza po prostu: „Nade mną wisi oko… Czy ty aby nie interesujesz się moim życiem?”.

¹ Cyt. za: La Fenêtre russe, przeł. M. Béjanovska, Agullo, Villenave-d’Ornon 2022. (Jeśli nie zaznaczono inaczej, wszystkie tłumaczenia ze źródeł obcojęzycznych i niewydanych dotąd w języku polskim tekstów są autorstwa Oskara Hedemanna).

² P. Roth, Mistrzowie. Spotkania z twórcami, przeł. O. i W. Kubińscy, Austeria, Kraków–Budapeszt–Syrakuzy 2011, s. 126.

³ É. Cioran, Sylogizmy goryczy, przeł. I. Kania, Aletheia, Warszawa 2009, s. 22.

⁴ M. Kundera, Sztuka powieści, przeł. M. Bieńczyk, PIW, Warszawa 2004, s. 126.

⁵ F. Noiville, Isaac Bashevis Singer, przeł. K. i K. Prosycy, Cyklady, Warszawa 2007, s. 7.

⁶ M. Kundera, Zasłona. Esej w siedmiu częściach, przeł. M. Bieńczyk, W.A.B., Warszawa 2016, s. 109.

⁷ M. Kundera, Tożsamość, przeł. M. Bieńczyk, W.A.B., Warszawa 2024, s. 14–15.

Redaktorka inicjująca: Elżbieta Kalinowska

Redaktorka prowadząca: Dorota Zwierzchowska

Przekład: Oskar Hedemann

Redakcja: Ida Świerkocka

Korekta: Joanna Rodkiewicz, Małgorzata Kuśnierz

Projekt okładki: Marcin Hernas

Zdjęcie wykorzystane na okładce: © fot. Chochola/Sipa/East News

Skład i łamanie: TYPO – Marek Ugorowski

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-017 Warszawa, ul. Marszałkowska 116/122

tel. (22) 828 98 08, 395 75 78

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-8425-765-4

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek

M2396