TAROT A RELIGIA

z praktycznym kursem wróżenia

Panu doktorowi habilitowanemu Kazimierzowi Bankowi składam serdeczne podziękowania za cenne uwagi i pomoc okazaną mi podczas pisania niniejszej pracy.

Szczególne podziękowania wyrażam doktorowi Wiesławowi Batorowi za wsparcie duchowe i intelektualne w trakcie pięcioletniej nauki na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Paweł Dziwisz

TAROT A RELIGIA

z praktycznym kursem wróżenia

Oficyna Wydawnicza „Impuls” Kraków 2007 © Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2007

Recenzent: dr Wiesław Bator

Korekta: Agnieszka Gajewska Ewelina Wrona

Projekt okładki:

Ewa Beniak-Haremska

ISBN 978-83-7308-723-1

Oficyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (012) 422-41-80, fax (012) 422-59-47

www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2007

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.

Uwagi wstępne

XX wiek, który niedawno się zakończył, miał przynieść jeśli nie ostateczne, to przynajmniej znaczące rozstrzygnięcia w zakresie poznania świata i odpowiedzieć na dręczące ludzi pytania dotyczące przyczyn ich losów. Niestety, tak się nie stało. Ani nauki ścisłe, empiryczne, ani też nauki teoretyczne nie dostarczyły wiedzy, która pozwoliłaby skutecznie radzić sobie z codziennymi problemami. Podobnie przemiany społeczno-polityczne w Polsce otwierające drogę do demokracji i wolności nie spowodowały, że ludzie poczuli się mniej zagubieni w rozwiązywaniu swoich codziennych problemów. Zaczęli więc poszukiwać pomocy w ich rozwiązywaniu poza nauką i oficjalną religią.

W życiu społecznym dało się bowiem zaobserwować wzrost zainteresowania różnymi dziedzinami tzw. wiedzy niekonwencjonalnej, w tym astrologią i Kabałą. Na łamach czasopism, takich jak: „Pismo Literacko-Artystyczne”, „Przekrój” czy „Przyjaciółka”, pojawił się cały szereg tekstów poświęconych między innymi Tarotowi. W gazetach, w anonsach można znaleźć coraz więcej ogłoszeń wróżbiarzy, a na półkach księgarni – książki wprowadzające w tajemnice Tarota.

Fenomen upowszechniania się Tarota w życiu publicznym zbiegł się z moimi zainteresowaniami religioznawczymi, co spowodowało, że postanowiłem się z nim zapoznać i zbadać, czy istnieją jakieś relacje między Tarotem a religią. Postawiłem sobie zatem następujące cele:

1) zapoznanie się z literaturą poświęconą Tarotowi;

2) zbliżenie się do środowisk posługujących się kartami Tarota w celach wróżenia oraz kontemplacji;

3) zbadanie relacji zachodzących między Tarotem a religią oraz religijnością ludzi obcujących z Tarotem.

Realizując drugi z wymienionych celów, odbyłem kurs wróżenia z kart Tarota, który pozwolił mi na poznanie środowiska osób wróżących oraz zainteresowanych wróżbami. Umożliwił mi on też przyjrzenie się i sporządzenie notatek na temat tego, jak w praktyce są stosowane interpretacje wróżebnego znaczenia symboliki kart Tarota, co znalazło wyraz w aneksie do niniejszej pracy.

W pierwszym podrozdziale pierwszego rozdziału pracy podjęto próbę ustalenia genezy Tarota i jego historii do XVII wieku włącznie, czyli do czasu ukazania się Tarota jako zamkniętego systemu symboli, jak też pierwszych prac poświęconych Tarotowi w czasach odrodzenia, łączących często odczytywanie znaczenia symboliki Tarota z iknonologią, astrologią i alchemią.

Drugi podrozdział pierwszego rozdziału przedstawia historię Tarota od pojawiania się talii Jacques'a Vieville'a i Jeana Nobleta jako tej, która zamknęła pewien etap kształtowania się systemu Tarota nowożytnego, poprzez związki teorii Tarota z rozwojem nauk ezoterycznych XIX wieku aż do próby powiązania Tarota z ideologią New Age. W trzecim podrozdziale omówiono wydane w Polsce źródła traktujące o Tarocie.

W rozdziale drugim omówiono oznaczenia i nazwy kart Tarota oraz przedstawiono symbolikę Arkanów Wielkich, korzystając z najczęściej powtarzających się ich interpretacji w literaturze przedmiotu scharakteryzowanej w rozdziale pierwszym.

W pierwszych dwóch rozdziałach pracy relacja między Tarotem a religią jest przedstawiana tylko pośrednio, raz w aspekcie historycznym (przy omawianiu reakcji Kościoła na upowszechnianie się zainteresowań Tarotem), innym razem poprzez prezentowane treści literatury mu poświęconej czy też przy omawianiu jego symboliki.

Rozdział trzeci, a zarazem druga część pracy poświęcona szczegółowemu zbadaniu relacji Tarot – religia, otwiera podrozdział poświęcony stosunkowi Kościoła do Tarota. Następnie zostało omówione pojęcie „religia” we współczesnej literaturze filozoficznej, socjologicznej i religioznawczej. W trzecim podrozdziale podjęto próbę udzielenia odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu symbolika Tarota jest symboliką religijną w świetle definicji literatury zaprezentowanej na początku rozdziału. Czwarty podrozdział zawiera wyniki badań światopoglądu religijnego osób zajmujących się kartami Tarota.

Pracę zamykają uwagi końcowe, odpowiadające na pytania, w jakim stopniu udało się osiągnąć postawione cele. Do pracy dołączono aneks, w którym zaprezentowano przykładowe karty najbardziej znanych talii kart Tarota oraz wróżebne znaczenie symboliki kart.

Dodano także praktyczny kurs wróżenia, opisujący technikę wróżenia z Tarota oraz wróżebne znaczenie kart wraz z powiązaniem ich w układy. Część praktyczna zawiera także ćwiczenia oraz testy sprawdzające wiedzę teoretyczną.

Rozdział I

Tarot – geneza, historia, źródła współczesne

1. Próba ustalenia genezy Tarota i jego historii do XVII wieku

Jeden z żydowskich mitów głosi, że Adam w Raju otrzymał od Boga księgę, która ma go prowadzić przez życie na ziemi, pokazywać wzorce osobowe, wyjaśniać sytuacje życiowe, tak aby ludzkość była szczęśliwa i mogła żyć zgodnie z boskimi zasadami i nakazami. Księga ta miała zawierać 78 kart, a na każdej miała się znajdować jedna ikona przedstawiająca postaci, schematy zachowań, elementy z drogi człowieka przez życie na ziemi. Do dziś nie wiadomo, co się stało z ową księgą. Odnalezienie jej przypisują sobie „wyznawcy” Hermesa Trismegistosa, zwolennicy alchemii oraz tarociści, twierdząc, że ich karty są ikonami z owej tajemnej zaginionej księgi.

Czym więc jest Tarot? Czy przeklętą przez księży w wiekach średnich biblią Szatana? Czy systemem wróżebnym pomagającym dojść do celu zagubionym? A może rysunkowym alfabetem magiczno-alchemicznym stosowanym przez takie postacie, jak mistrz Twardowski lub Faust?

Otóż nie ma jednej odpowiedzi, nie zostaje więc nic innego, jak postawić sobie tezę i próbować ją udowodnić lub obalić, przez polemikę autorytetów w tej dziedzinie.

Jak pisze Lynn Picknett 1, pochodzenie zarówno wróżby opartej na kartach Tarota, jak i samych kart nie zostało przez naukę jednoznacznie wyjaśnione. Stąd też nadal istnieje na ten temat wiele teorii. Jedna z nich wiąże wróżbę i karty z pismami legendarnego Hermesa Trismegistosa, doradcy Ozyrysa, króla starożytnego Egiptu. Inna wskazuje na to, że ośrodkiem powstania kart Tarota było starożytne miasto Fez (dziś w Maroku), które, po zniszczeniu wielkiej biblioteki w Aleksandrii w VII wieku, stało się ośrodkiem rozwoju myśli filozoficznej i teologicznej. To podobno do niego przybywali uczeni z całego świata, by spierając się, poszukiwać wiedzy uniwersalnej i prawdy duchowej. Być może dlatego że posługiwali się różnymi językami, a może po to, by uchronić się przed prześladowaniami ze strony Kościoła chrześcijańskiego, postanowili opisać świat i związane z nim ludzkie losy za pomocą języka symbolicznego. Stworzone obrazy miały służyć zarówno porozumiewaniu się między sobą, jak i określaniu celów poznawczych i medytacyjnych.

Istnieje przypuszczenie, że Cyganie mieli ze sobą karty Tarota w czasie swych wędrówek przez świat i w końcu przywieźli je do Europy Zachodniej. Używali ich do wróżenia, strzegąc przed obcymi zarówno wiedzy na temat znaczeń symboliki kart, jak i zasad wróżenia.

Beata Pawęska 2 pisze, że jedna z teorii pochodzenia owej niezwykłej księgi obrazkowej wskazuje na jej powiązania z Katarami, którzy działali w XII i XIII wieku. Organizowali oni ruch ubogich chrześcijan, byli prześladowani i wyniszczeni przez inkwizycję. Wskazuje się też na Bogomiłów, którzy w połowie X i XI wieku rozprzestrzenili swoje poglądy na południowych Bałkanach i w Azji Mniejszej, oraz Albigensów.

Powyższa teoria jest oparta na przypuszczeniu, że Katarzy stworzyli system znaków graficznych prezentujących ich doktrynę, na użytek ludzi nieumiejących czytać, tzw. Biblię pauperum. Na średniowieczny rodowód kart Tarota wskazywałaby ich symbolika, między innymi takich postaci, jak: Władca, Władczyni, Hierofant czy też Eremita w Arkanach Wielkich oraz Król, Królowa, Rycerz i Paź w Arkanach Małych.

Analizując karty Arkanów Wielkich, można się dopatrzeć (doczytać) związków z doktryną pozostającą pod silnym wpływem filozoficzno-teologicznej koncepcji gnostyków. Charakteryzowała się ona dualizmem w poglądach na świat, zakładając, że Kosmos jest miejscem ustawicznej walki sił opozycyjnych: Dobra i Zła; Życia i Śmierci; Szczęścia i Upadku; Harmonii i Destrukcji. Wiedza o relacjach między tymi siłami była celem poszukiwań człowieka pragnącego określić własną kondycję w świecie, poznać drogi osiągania szczęścia, a przede wszystkim zagrożenia ze strony wrogich mu sił.

Źródła symboliki Tarota są jednak niejednorodne i najprawdopodobniej są wytworem wielu tradycji i wpływu licznych kultur stykających się ze sobą. Oprócz motywów chrześcijańskich, gnostyckich i arabskich odnajdujemy nawiązania do symboliki egipskiej i judaistycznej. Uważa się na przykład, że w Tarocie karta „Wisielec” jest przeniesieniem idei samopoświęcenia Odyna na Drzewie Życia lub też nawiązaniem do symbolicznej śmierci Dionizosa w misteriach orfickich. „Wieża” (lub „Twierdza”) rozbita mocą pioruna może być analogiem strzały Jowisza czy też młota Thora, ale przypomina także rozpad Wieży Babel z woli Jahwe. Można się też w niej dopatrzyć opisywanego w tantrycznym buddyzmie procesu rozpadu świata iluzji poprzez oświecenie. Tak czy owak, jest ona symbolem ingerencji mocy, światła lub bóstwa w strukturę świata materialnego, być może skierowanej przeciw działalności cywilizacyjnej ludzi, pozostającej często w sprzeczności z prawami natury i niszczącej przyrodę. Jest więc symbolem uniwersalnym, dającym się odczytać niemal w każdym kręgu kulturowym.

„Gwiazda”, „Słońce”, „Księżyc” mogą mieć związek z niemal każdym systemem religii niechrześcijańskiej, ale mogą też wskazywać na nawiązania do astrologii arabskiej, egipskiej lub babilońskiej. „Mag” może odsyłać do funkcji Hermesa Trismegistosa, patrona alchemików, ale może też być odczytany jako mędrzec, przewodnik duchowy lub ktoś sprawujący obrzędy – mający wpływ na moce. „Sąd” jest obrazem znanym zarówno z literatury judaistycznej, chrześcijańskiej, jak i z islamu. Przypisywanie kartom Arkanów Wielkich 22 liter alfabetu hebrajskiego oraz podział Arkanów Małych na cztery części związane z czterema elementami i czterema literami Świętego Imienia wskazuje na powiązanie Tarota z Kabałą judaistyczną. Lynn Picknett stwierdza, że nie ma żadnego konkretnego dowodu, który pozwalałby sądzić, że Tarot istniał przed XIV wiekiem 3.

Ksiądz Andrzej Zwoliński, potępiając wróżbiarstwo, magię oraz wszelkie poszukiwania wiedzy ezoterycznej, w imię czystości wiary katolickiej, przypomina, że starożytni Rzymianie posiadali system wróżb opierający się na małych tabliczkach z wyrytymi na nich symbolami, a w VIII wieku pojawiły się karty Tarota 4.

Być może brak pisemnych dowodów na wczesne istnienie Tarota wiąże się z tym, że będąc rodzajem księgi zawierającej nauki ezoteryczne w formie obrazkowej, w czasach średniowiecza był skrzętnie ukrywany i strzeżony zarówno przez niechrześcijan, jak i przez chrześcijańskie ruchy ubogich, zwane przez Kościół Rzymskokatolicki herezjami, ściganymi, potępianymi i bezwzględnie prześladowanymi przez Inkwizycję. Być może dzięki tym ruchom, które chroniły, utrwalały i przekazywały ową wiedzę za pomocą niewinnych z pozoru kart, Tarot przetrwał. Gdyby wcześniej nie istniał, nie zostałby pod koniec XV wieku oficjalnie potępiony przez Kościół jako biblia Szatana. W 1521 roku Pietropanto de San Chirco napisał:

Nie mamy pewności, kto karty Tarota stworzył, […] zostawmy to pytanie co bardziej ciekawym. Co do mnie, twierdzę, że zawsze były i zawsze będą; według mnie nikt ich nie wynalazł, to one znajdują nas 5.

Z literatury pochodzącej z renesansu wiadomo, że istniał zwyczaj posługiwania się tzw. ars memorativa (sztuka pamięci), czyli obrazowymi środkami pomagającymi pamięci. Idea ta była przejęta od starożytnych Greków i pierwotnie miała służyć medytacji. Sztuka pamięci stała się integralną częścią całego renesansowego ruchu okultystycznego. Wiadomo, że wówczas Arkana Wielkie Tarota mogły służyć do medytacji.

Jak podają niektóre źródła, ikonografia kart Tarota uformowała się w pewnym sensie ostatecznie na przełomie XV i XVI wieku. Wynaleziony w XVI wieku druk sprzyjał szybkiemu upowszechnieniu się kart. Początkowo były one drukowane w Marsylii, potem w całej Francji, Hiszpanii i Szwajcarii pod nazwą „tarot marsylski”. Na jego rozwój miała wpływ ezoteryka alchemiczna i hermetyczna oparta na systemach filozoficznych Pasracelsusa oraz J. Boehmego, a także praktyki ezoteryczne tajnego bractwa różokrzyżowców.

Na istnienie Tarota wskazują publikacje z XVIII wieku, gdy Europa „odkrywała” Egipt, którego wiedza stała się fascynująca nie tylko dla nauki, ale także dla zachodniego okultyzmu. Wówczas to mają miejsce próby wprowadzenia do Tarota egipskiej symboliki lub też wrysowania egipskich symboli w obrazy wcześniej istniejące. Na zainteresowanie egipską symboliką tarocistów w wielu publikacjach wskazuje między innymi Pers Alliette. Poza tym egipski Tarosh, oznaczający królewską drogę, mógłby być pierwowzorem słowa „tarot”. Samuel Welter Singer w 1816 roku stwierdza, że karty są pochodzenia arabskiego 6. Uważa, że właśnie stamtąd, poprzez Włochy, dotarły one do Europy.

Lektura książek poświęconych Tarotowi nie daje pewności, na ile przedstawione w nich opowieści o historii jego powstania i upowszechnienia znajdują potwierdzenie w faktach, a na ile są one jedynie hipotezami opartymi na domysłach lub spekulacji. Tym samym zdaje się ona potwierdzać słuszność, cytowanej już, wypowiedzi Lynn Picknetta, że Tarot na pewno nie powstał przed XIV wiekiem. Nie dziwi przeto, że E. A. Waite we wstępie do Tarota Cyganów Papusa* – (* Papus, Tarot Cyganów. Klucz do nauk okultystycznych, tłum S. Kasicki, „Alfa-Wero”, Warszawa 1994) – pisze, że prawdziwa – udokumentowana – historia kart Tarota, zarówno używanych do wróżenia, jak i ich symboli „przy interpretacji filozoficznej, w rzeczywistości nie istnieje” 7. Istnieje natomiast cały szereg lepiej lub gorzej udokumentowanych hipotez o egipskim, indyjskim, marsylijskim czy nawet chińskim pochodzeniu kart i ich symboliki.

Dzieje Tarota starają się udokumentować w swoich pracach S. R. Kaplan, a w ślad za nim J. W. Suliga oraz R. T. Prinke 8. J. W. Suliga datuje upowszechnienie się kart Tarota na XIV wiek, który był w dziejach chrześcijaństwa wiekiem schizmy i herezji. Na dowód tak postawionej tezy przywołuje świadectwa, które – po uporządkowaniu chronologicznym – przybrałyby następującą kolejność:

1) w 1300 roku karty zawitały do Niemiec;

2) w 1329 roku papież Jan XII na synodzie w Wurzburgu potępił nie tylko 26 twierdzeń Mistrza Eckharta, ale także grę w karty, kości i kule:

Gra w karty winna być zabroniona w każdym czasie i we wszystkich królestwach chrześcijaństwa 9;

3) w 1330 roku hazardowa gra w karty zostaje wspomniana w poemacie francuskiego poety Williona de Guillevilla;

4) w 1341 roku anonimowy autor romansu Renart le Contrefait nazywa grających w karty głupcami;

5) w 1361 roku gra w karty zwane „naibbe” dociera do Prowansji;

6) w 1367 roku władze Berna zakazują mieszkańcom szwajcarskich kantonów gry w karty, uznając je za narzędzie Szatana;

7) w 1376 roku gra karciana upowszechniła się we Florencji;

8) rok później (1377) zakonnik niemiecki, żyjący w Szwajcarii, Johannes von Rheinfelden publikuje dzieło Tractatus de moribus et disciplina humanae conversationis, w którym dokonując oceny moralnej czasów, w jakich przyszło mu żyć. Stwierdza, że najstraszniejszym znamieniem degrengolady moralnej chrześcijan jest gra zwana ludus cartorum, która nie wiadomo skąd została przeniesiona do wielu krajów Europy. Charakteryzując talię kart, których używano do gry, brat Johannes podaje, że posiada ona tyle kart, ile jest tygodni w roku, czyli 52, podzielone na cztery dwory, na czele których stoją królowie. Jego zdaniem:

Diaboliczność owej gry polega nie tylko na tym, że zaprząta ona umysły ludzi, rozpala namiętności i przyczynia się do zepsucia obyczajów. Rzecz w tym, że gra ludus cartorum przewrotnie naśladuje to, co dzieje się na ziemi i jako żywo przypomina wojnę toczoną między czterema królestwami położonymi na czterech rogach świata. Gra odwzorowuje świat, jest czymś pokracznym, strasznym, szydzącym z powagi królów, bohaterstwa rycerzy i z ofiarności ludu podążającego do walki na rozkaz władców. Jedynie Szatan mógł podsunąć coś takiego człowiekowi* – (* Za: tamże, s. 13);

9) w 1379 roku historyk włoski Nickolas de Covelluzzo, opisując nieszczęścia, jakie dotknęły ludność miasta Viterbo, położonego na północ od Rzymu, wymienia: morowe powietrze, rozboje, gwałty, herezje. Za szczególne nieszczęście uznaje karty do gry, których przedtem nikt w mieście nie znał. Inny kronikarz tamtych czasów dodaje:

W roku 1379 została wprowadzona w Viterbo gra w karty, która przyszła do nas z krajów Saracenów, i którą oni nazywają naib 10 ;

10) w latach 1380-1382 szał gry w karty ogarnia Barcelonę. Liczyły one 44 sztuki i były nazywane naips lub nasyp;

11) w 1392 roku król Francji Karol VI zamawia u malarza Jakuba Gri-gonneure trzy talie kart. W tym czasie w karty grywają także książęta Brabancji (krainy położonej na terenie dzisiejszej Belgii i Holandii). Około 1400 roku we Francji pojawia się talia licząca 56 kart, którą według legendy wymyślił kawaler La Hire (Etienne de Vignolles) – rycerz francuski, który wsławił się bohaterstwem w wojnie stuletniej;

12) z początkiem XV wieku w karty grywają nie tylko książęta, ale także mnisi, co odbija się głośnym echem na synodach, na przykład w 1404 roku w Langres, na którym kardynał Louis de Bar, piętnując zakonników za uprawianie karcianego hazardu, przeklina karty i nakazuje klerykom wystrzegać się zgubnego nałogu. W 1429 roku przeciwko grze karcianej ostro występuje kaznodzieja z klasztoru San Petronio, św. Bernardyn ze Sieny. Z jego słów wynika, że potępiana talia kart liczyła 56 sztuk i dzieliła się na cztery dwory, na czele których stali królowie i królowe;

13) w 1440 roku książę Mediolanu Filippo Maria Visconti zlecił malarzowi Mrzino da Tortonie wykonanie kart ozdobionych wizerunkami bogów, fantastycznych zwierząt i ptaków;

14) w 1457 roku biskup Florencji Antonio Pierozzi w Traktacie teologicznym wspomina o kartach oznaczonych symbolami kielichów, buław, mieczy i denarów, do których są dołączone karty figuralne zwane triuphi lub trionfi. Grę karcianą nazywa ronfa. Informacja ta wskazuje zatem na rzeczywiste pojawienie się Tarota.

Ze zgromadzonych przez Suligę, a uporządkowanych przeze mnie faktów wynika, że niemal do początku XV wieku nie można poważnie traktować istnienia kart Tarota na terenie Europy. Zdaniem Suligi, jest pewne, że przynajmniej do XIV wieku wspomniane karty do gry składały się z 36 albo 44 sztuk, podzielonych na cztery kolory. Przykładem popularnej talii mogą być karty myśliwskie, których kolekcja znajduje się w muzeum w Stuttgarcie. Pochodzą one z lat 1430-1445. Wyobrażeni na niej jeźdźcy, różnej płci, są odziani w średniowieczne szaty. Podział kart na cztery części jest symbolizowany przez wyobrażenia zwierzęce: sokoła, psa gończego, jelenia i kaczkę 11.

Podobnie jak Suliga, R. T. Prinke 12 wskazuje na źródła świadczące o istnieniu Tarota. Wszystkie one są datowane na XV wiek. Nie potwierdzają zatem jego wcześniejszego istnienia:

1. Około 1440 roku – fresk przedstawiający grających w tarocchi z Mediolanu.

2. 1442 rok – zakup kart triumphi przez dwór księcia d'Este w Ferrarze.

3. 1450 rok – dwa listy Francesca Sforzy w sprawie zakupu kart triumphi – wydarzenie szeroko opisane zarówno przez S. R. Kaplana, jak i przez J. W. Suligę 13.

4. Lata 1452, 1454, 1461 – kolejne zakupy kart tarora w Ferrarze.

5. 1458 – fresk Bonifacia Bemby w Pawii przedstawiający grę w Tarota.

6. 1492 – potwierdzenie odbioru kart triumphi przez kardynała Ippolita d'Este z Ferrary.

7. 1492 – informacja, że niejaki Paolino da Castelo zajmuje się sprzedażą kart Tarota w Mediolanie.

8. Około 1500 roku – anonimowy rękopis łaciński Sermones de ludo cum allis, zawierający najwcześniejszy wykaz nazw kart atutowych. 

Jak podaje Jerzy Prokopiuk 14, są znane trzy pierwsze talie Tarota: talia zwana Visconti di Moderne, od nazwiska poprzedniego właściciela, lub Cary-Yale, od nazwy kolekcji w bibliotece Uniwersytetu Yale (zbiór liczy 67 kart); talia Brambilli liczącą 48 kart i znajdującą się w galerii Brera w Mediolanie; talia Visconti-Sforza licząca 74 karty (została ona podzielona między trzech właścicieli: Pierpont Morgan w Nowym Jorku, Accademia Carrara w Bergamo, prywatną kolekcję rodziny Colleoni z Bergamo). Poza tym wiadomo, że w Bibliotece Watykańskiej znajdują się dwa manuskrypty poświęcone Tarotowi, a wzmiankowane w Traktacie teologicznym z 1457 roku. Zawierają one poemat Lodovica Lazzarelliego De Imaginibus gentilium deorum, zadedykowane księciu Boroso d'Este z Ferrary. W manuskryptach są wymienieni greccy i rzymscy bogowie, których wyobrażenia występują jako figury na kartach używanych do gry ronfa 15 .

Część pierwszą swojej książki J. W. Suliga kończy stwierdzeniem:

Tak więc w XV wieku we Włoszech używano do gry parę rodzajów tarota: „klasyczną” talię złożoną z 78 kart, talię „poszerzoną” — 96 kart, i talię minchia-te – 97 kart. Major Arkana pełniły w nich funkcję atutów, a pewne wzmianki w dokumentach tamtych czasów sugerują, że liczyły one 22, 35, 50 i więcej kart, a spotykało się nawet talie kart triumphi złożone ze 100 albo i 200 atutów. Nie było też zgodności co do tego, jakie właściwie przymioty winny symbolizować „dwory” Minor Arkanów. Czasami były to miecze, gdzie indziej szpady, zamiast kielichów malowano misy, miast buław — strzały, w zastępstwie denarów — owalne zwierciadła lub talerze* – (* Tamże, s. 18–19).

Innymi słowy, koncepcja kart Tarota, służących do gry, wróżenia i kontemplacji, wciąż jeszcze była otwarta.

Badacze historii Tarota są jednak zgodni co do tego, że kluczową rolę w kierunku jego rozwoju odegrały karty stworzone przez Bonifacio Bembę, nadwornego malarza Sforzów. Namalował on wiele talii kart tarocco. Wszystkie charakteryzowały się identycznymi rozmiarami: 175 x 85 mm, zastosowaną symboliką, znakami heraldycznymi, alegoriami. Pracę rozpoczętą przez niego kontynuowali uczniowie, kopiści i naśladowcy, dla których jednak Tarot Visconti-Sforza był pierwowzorem* – (* Historia talii Tarota Visconti-Sforza została szeroko omówiona zarówno w: S. R. Kaplan, Th e Encyclopedia of Tarot, t. II, dz. cyt., s. 4–8; jak i w: J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 32–45).

Początek wykorzystywania kart do innych celów niż gra hazardowa lub towarzyska można datować na przełom XV i XVI wieku – a więc okres rozkwitu włoskiego odrodzenia. Jest to czas, w którym nabiera mocy myślenie symboliczne, dążące do odnalezienia harmonijnej więzi między naturą człowieka, jego wnętrzem a światem przyrody, jej prawami a także prawami wszechświata. Jak pisze Johan Huizinga, w owym myśleniu symbolicznym znajduje się miejsce dla nieskończonej różnorodności związków pomiędzy rzeczami. Każda rzecz bowiem może dzięki swym różnorakim właściwościom służyć jako symbol dla wielu innych; może także przy pomocy jednej i tej samej właściwości oznaczyć różne sprawy. […] We wszystkich rzeczach poszukiwano nauki, która w nich tkwiła, ich znaczenia moralnego; ono było najistotniejsze. Każdy epizod historyczny albo literacki wykazywał skłonność do krystalizowania się w parabolę, w moralistyczne exemplum, w argument – każda wypowiedź krystalizowała się w sentencję, w cytat, w przysłowie* – (* J. Huizinga, Jesień średniowiecza, tłum. T. Brzostowski, Warszawa 1974, s. 234).

W omawianym okresie następuje odrodzenie i rozwinięcie astrologii, wzrasta zainteresowanie alchemią. Dowody na to możemy znaleźć w literaturze polskiej, dla przykładu w Dwu księgach komentarzy do „Astrologii” Lu-kiana Józefa Strusia 16 oraz w Przedmowie do „O przygotowaniach” Paracelsusa Adama Schroetera 17.

Można zapytać: co mają wspólnego zacytowane w przypisie wypowiedzi Strusia i Schroetera z wyjaśnieniem historii Tarota? Związków tych postaram się dowieść, śledząc jego dalsze losy.

Z przedstawionej już historii rozwoju Tarota wynika, że do czasu pojawienia się talii Visconti-Sforza karty służyły głównie do gry. Później zaczęto ich używać także do wróżenia i kontemplacji, łącząc ikonografię dzieła Bemby z numerologią, astrologią i alchemią. Poprzez to symbolika kart zaczęła nabierać nowego znaczenia.

Działo się tak najprawdopodobniej pod wpływem wybitnych twórców okresu odrodzenia, takich jak Leonardo da Vinci czy Michał Anioł, którzy dostarczali wzorców syntetycznego ujmowania świata w sztukach plastycznych. Dowodzili tym samym, że dzieło plastyczne może dobrze służyć antropomorfizacji uczuć, napięć emocjonalnych, stanów duchowych związanych z wiedzą, intuicyjnym i religijnym odbiorem świata. W ten sposób stawało się ono kluczem do uchwycenia losów i życia wewnętrznego człowieka – krótko mówiąc – filozofii wnętrza.

Nie ulega wątpliwości, że taką właśnie rolę wśród kart odegrały karty triumphi, o które tak zabiegali Sforzowie. Stąd też J. W. Suliga zauważa:

A może Bembo i Zenale dojrzeli wtenczas coś, co umknęło uwadze innym i dali tego świadectwa zgodnie z ówcześnie panującą modą lubującą się w symbolach i alegoriach?

I dalej dodaje:

Karty Bemby odzwierciedlają to, czego nie chcieli dostrzegać świadkowie epoki: powolny, niezauważalny, podskórny proces gnicia, rozkładu, starzenia się i obumierania dynastii; są niczym lustra odkłamujące sfałszowaną rzeczywistość przyodzianą w barwy złudnej potęgi. Fortuna, której zawierzył Lodovico, owa — jak pisał o niej Stanisław Herakliusz Lubomirski — „bogini ślepa, pani nieszcze-rości, mistrzyni kłamstwa, wizerunek płochości”, prędzej czy później musiała go oszukać i przywieść na zatracenie. […] Przyglądając się kartom namalowanym przez Bembę i Zenalego, nie można odpędzić się od myśli, że ci dwaj przewidzieli to na dziesięć lat przed fatalnym dla Mora 1496 rokiem 18.

Wydarzeniem historycznym, które przyczyniło się do rozwoju odrodzenia, z całą pewnością było zagrożenie Konstantynopola przez wojska tureckie. To ono sprawiło, że, począwszy od 1430 roku, Italia przeżywała prawdziwy najazd greckich uczonych, którzy znaleźli schronienie w Wenecji, Rzymie, Mediolanie oraz przywieźli ze sobą wiele tekstów starożytnych. Ich spory i dyskusje przerodziły się w kult Platona, ale wzrosło również zainteresowanie astrologią, magią, ezoteryką pitagorejczyków, żydowską Kabałą, a także mistyką Plotyna. W 1460 roku franciszkanin Leonardo da Pisoia przywiózł do Florencji Corpus hermeticum o treściach gnostycznych i kabalistycznych.

W takim klimacie, jak zauważa Bogdan Suchodolski, rozpętał się burzliwy spór między zwolennikami scholastycznej myśli Arystotelesa a humanistami, którzy od Hermesa i Zaroastra aż do Orfeusza i Pitagorasa przechodzili w swych poszukiwaniach jedności ludzkiej myśli, rozszyfrowując i stwarzając alegorie i symbole, przypominające starodawne mity, aby odkryć ich wewnętrzną łączność z opowieściami Pisma św. i legendami Kościoła 19.

Jeśli chodzi o religię, odrodzenie wytworzyło reformację, w polityce zaś hasło wolności jednostek i narodów, godząc w powszechną monarchię średniowiecza, a w nauce i filozofii otworzyło drogę do sporów i nowych poszukiwań.

Miejsce dawnego przekonania o ponadindywidualnym charakterze prawdy zajęło poczucie, że jednostka ma sama możność i prawo rozstrzygać o prawdzie* – (* W. Tatarkiewicz, Historia fi lozofi i, t. II, PWN, Warszawa 1983, s. 7).

Odrodzenie przyniosło więc ze sobą nowe próby poszukiwania prawdy o świecie, człowieku, Bogu, przyczynach takiego a nie innego biegu historii nie tylko w dziełach filozoficznych, traktatach naukowych, w różnych dziedzinach sztuki, ale także w tych niewielkich dziełach plastycznych, jakimi są karty. Za ich pomocą starano się na nowo ująć stany duchowe, napięcia emocjonalne oraz powiązać je z zagadkami i tajemnicami świata. Zaczęto tworzyć nowe Arkany Wielkie wyobrażające postacie i alegorie. I tak w cytowanej już pracy J. Strusia o astrologii znalazła się włoska karta do gry z XV wieku symbolizująca Retorykę* - (* J. Struś, Dwie księgi…, dz., cyt., s. 621. Warto odnotować, że zamieszczona karta jest oznaczona numerem XXIII, co wskazuje na to, że pochodzi z talii kart Mantegna, o której będzie jeszcze mowa).

W tych warunkach, jak zauważa Andrzej Borowski* – (* A. Borowski, Cesare Ripa, czyli muzeum wyobraźni [w:] C. Ripa, Ikonologia, „Universitas”, Kraków 2004, s. VIII), w literaturze i sztuce europejskiej zaroiło się od postaci mitologicznych,które jako „bóstwa” czy nawet tylko personifikacje pogańskich kategorii moralnych nie powinny były przetrwać w chrześcijańskiej rzeczywistści. […] Ów świat „bogów pogańskich” ocaliła od zguby i zapomniana właśnie metoda alegorezy.

W takim klimacie powstaje Tarot Mantegny, czyli zbiór kart tńumphi liczący 50 sztuk, jak przypuszczano, opracowany przez włoskiego miniaturzystę Andreasa Mantegnę, żyjącego w latach 1431-1506. no image

Ponieważ stanowił on ilustrację do poematu Lodovica Lazzarelliego De Imaginibus getlilium deorum, którego wydanie datuje się na 1470 rok, należy przyjąć, że był on opracowany nieco wcześniej. Z tego też zbioru pochodzi karta stanowiąca ilustrację do wspomnianego już tekstu J. Strusia, wydanego w 1531 roku.

O Tarocie Mantegny J. W. Suliga pisze:

nikogo nie kusił bogactwem kolorów; przeciwnie — był prosty, ale nie prostacki, naturalistyczny i pełen iście włoskiego uroku. Arkana jego Wielkich Wtajemniczeń dzieliły się na kilka grup, przedstawiających: 1) ludzi różnych zawodów (żebraka, służącego, króla, rycerza, cesarza, papieża itp.), 2) greckiego boga Apol-lina i dziewięć muz, 3) dziesięć patronek wyzwolonych nauk i sztuk (Gramatykę, Logikę, Muzykę, Arytmetykę, Teologię itp.), 4) rządców kosmosu i niebieskiego firmamentu, czyli tzw. geniuszów (geniusza Sprawiedliwości, Czasu, Piękna, Świata, Wiary, Nadziei) oraz 5) siedem planet i trzy sfery niebios 20.

Pełny wykaz kart tej talii podaje i opisuje w swojej książce Tarot Cyganów Papus 21.

Suliga pisze, że wpływom Montegny uległ Albert Durer, który narysował, a następnie wydrukował 21 kart, w których Kochanków z Tarota Visconti-Sforza zastąpił boginią Venus; w miejsce Sprawiedliwości wprowadził Retorykę; Świat zastąpił kartą zatytułowaną Prima Causa (Pierwsza Przyczyna), która symbolizowała Boga rozsnuwającego promienie twórczej mocy* – (* J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 76).

Wynalazek druku spowodował, że malarskie koncepcje nowych talii kart szybko się upowszechniały oraz toczono wokół nich spory. Z drugiej strony był on potępiany przez Kościół i piętnowany w apokaliptycznych proroctwach Savonaroli 22. W tych warunkach w Wenecji ukazał się traktat De doctrina promiscua Galcottusa Martiusa, zalecający młodzieży z dobrych domów zajęcie się doskonałą rozrywką – grą w tarocco.

Główną zasługą autora traktatu, jak zgodnie zauważają S. R. Kaplan i J. W. Suliga 23, jest to, że proponował on młodzieży godziwą rozrywkę, jak i to, że stworzył on pierwszy tekst zajmujący się symboliką kolorów Tarota, umiejętnie sprzęgając znaczenia kart z regułami gry. W swojej pracy zauważył, że zmieniającym się wartościom punktowym odpowiada zróżnicowanie ich symboli. Tak na przykład wyobrażone strzały na kartach to „strzały miłości”; baty, czyli buławy – wzbudzają strach, a ich moc przyrasta; kielichy „przepełniają się żarem miłosnej nadziei”; denary skojarzył ze „źrenicami luster”, „oczami zazdrosnymi”, „poszukującymi odosobnienia i samotności – unikającymi tłoku”.

Kolejnym krokiem w upowszechnieniu teorii Tarota stał się poemat napisany przez Merliniego Cacai (Teofilio Folengo, żyjącego w latach 1491-1544), wydany przez drukarnię wenecką w 1527 roku. Utwór składa się z pięciu sonetów i wierszowanego dialogu. Treść sonetów i dialogu koncentruje się wokół znaczenia losowo wybieranych z leżących na stole kart triumphi, którymi są: Kochankowie, Koło Fortuny, Śmierć, Rydwan, Świat, Sprawiedliwość, Hierofant lub Arcykapłanka, Słońce, Księżyc, Wisielec, Mag. Ich znaczenia zostają wplecione w dialogu w wizję przyszłości – we wróżbę. Oto jej początek:

MIŁOŚĆ, pod której RZĄDAMI wiele przedsięwzięć CZAS w proch obraca i KOŁO FORTUNY gruchocze, ujrzała ŚMIERĆ jadącą na RYDWANIE, straszną i mroczną, wiodącą na postronku tysiące brańców wyrwanych z objęć ŚWIATA 24.

Około 1540 roku Francesco Marcolino da Forli napisał pierwszy podręcznik kartomancji: Le Sorti (Przeznaczenie), który podaje dokładnie opracowaną metodę wróżenia z kart Arkanów Wielkich. Zawierał on 50 pytań i 45 odpowiedzi zapisanych trzystrofowymi wierszami. Każdy, kto posiadał podręcznik, mógł sam sobie wróżyć, zgodnie z zasadą, że najpierw wybierał jedno z pytań, następnie losował jedną, dwie lub trzy karty i poszukiwał w książce związanych z nimi odpowiedzi.

Na skutek upowszechnienia prac Arystotelesa, a szczególnie Retoryki i Poetyki 25, zainteresowanie symbolicznym i alegorycznym ujmowaniem rzeczywistości wzrosło do tego stopnia, że właściwie rozwinęła się nowa dziedzina nauki – ikonologia. Dowodem na to jest dzieło Cesare Ripa Iconologia 26, której rzymska edycja wyszła w 1603 roku. Jak wynika z tego dzieła, najbardziej powszechną odmianą alegorii była wówczas personifikacja. Ważnymi elementami ikonograficznymi przedstawienia alegorycznego były atrybuty, czyli dodatkowe znaki, przedmioty, w które była wyposażona główna postać – personifikacja.

Symbole i alegoria w rozumieniu estetyki renesansu i baroku nie zrywały więzi z rzeczywistością, unaoczniały bowiem związki między przedmiotami i pojęciami; nakazywały kojarzenie ze sobą zjawisk często nieuchwytnych. Określały coś, co było zakorzenione gdzieś głęboko w nas, ale umykało naszej uwadze, nie będąc wyobrażonym.

Do połowy XVII wieku ikonografia Tarota wykazywała stosunkowo dużą dowolność, chociaż odcisnął na niej piętno Tarot Mantegny, a koncepcja przedstawiania świata i człowieka wyobrażana w ujęciach kart nigdy nie zastygła w niezmiennej formie. Natomiast od stworzenia kart Tarota przez Jacques'a Vieville'a i Jeana Nobleta, mimo że karty były projektowane i wykonywane przez różnych twórców, odstępstwa w zakresie ikonografii były już nieznaczne.

Dzieło Ripy koresponduje z przywołanym już Tarotem Mantegny. Bez trudu znajdziemy w nim takie figury do rytowania, jak: Gramatyka, Retoryka, Teologia, Moc, Sprawiedliwość itd., które przecież znajdują się we wspomnianej powyżej talii kart. Można też znaleźć związki między opisami związanymi z wyobrażeniami a treściami omawianego już pierwszego podręcznika do Tarota, bądź treściami utworów poetyckich traktujących o Tarocie.

W dziele Ripy nie ma wprawdzie wyobrażenia Retoryki ukazanej na XIII-wiecznej karcie Tarota Mantegny, jest natomiast opis:

Retoryka

Piękna kobieta w bogatym stroju i ze wspaniałą fryzurą; wygląda radośnie i przyjemnie, prawą otwartą dłoń unosi wysoko, w lewej trzyma berło i książkę, na obramowaniu jej szaty wypisane są słowa Ornatuspersuasio. Barwa jej twarzy jest purpurowa, u stóp ma chimerę.

Nie ma bodaj człowieka tak nieokrzesanego i dzikiego, by nie odczuł słodyczy misternego wywodu w ustach osoby mownej, starającej się go o czymś przekonać; dlatego maluje się ją nadobną, dostojną i przyjemną. Prawą dłoń ma uniesioną i otwartą, gdyż roztrząsanie retoryczne szerokimi posuwa się gościńcami i używa dowodów oczywistych, stąd Zenon Retorykę ilustrował otwartymi dłońmi o rozstawionych palcach. Kwintylian zaś gani tych, co wygłaszając orację w jakiejś sprawie, trzymają dłonie pod płaszczem, jak gdyby swoją kwestię roztrząsali bez animuszu.

Berło znaczy, że Retoryka potrafi zapanować nad duszami, zagrzewa je i powściąga, naginając je do własnej woli. Chimera, wymalowana obok niej, reprezentuje — według Grzegorza z Nazjanzu i komentatora Hezjoda — trzy części Retoryki, tj. sądową (Lew, z powodu trwogi, jaką budzi w winnych), poglądową (koza, gdyż w tym gatunku tok wysławiania jest zwykle leniwy i wyrafinowany), na koniec zaś rozważającą (smok, z powodu różnorodności argumentów tudzież bardzo długich, zawikłanych i okrężnych dowodzeń, potrzebnych do przekonania kogoś) 27.

Nie ma różnicy między wyglądem Retoryki w opisie i tym przedstawionym na karcie Tarota Mantegny. Jest natomiast w atrybutach, w jakie jest ona wyposażona, tak na przykład miecz, a nie berło, trzyma w podniesionej dłoni, ale przecież on pełni podobną funkcję do opisanej przez Ripę. Zamiast Chimery jest dwójka dzieci, ale przecież dziecięca natura nie różni się od natury Chimery. Różnica ta może wynikać z tego, że w charakterystyce Retoryki twórcy korzystali z różnych źródeł, na które Ripa wyraźnie wskazuje, inspiracji zaś Mantegny nie znamy.

Oczywiście, Ripie nie przyszło do głowy, aby swoje dzieło chociażby jednym słowem związać z ikonografią Tarota, ale przecież uświadamia czytelnika, że obrazowe wyobrażenia człowieka poprzedzają słowo, badania antropologiczne i archeologiczne dowodzą, że graficzne (rysunkowe) zapisy ludzkich doświadczeń wyprzedzają rozwój języka mówionego, a przede wszystkim jego zapis. Piero Buscaroli w nocie edytorskiej do dzieła Ripy zauważa:

Ripa wykazuje wiele troski, by swoje dzieło wyprać z wszelkiej intencji filozoficznej, uwydatnia natomiast jego zorientowanie wizualne: Tak tedy, pozostawiając na stronie Wizerunek, jakim się posługuje Mówca i o jakim traktuje Arystoteles w trzeciej księdze Retoryki, powiemy tylko o tym, który przynależy zainteresowaniom Malarzy bądź mistrzów, jacy za pomocą kolorów i innych rzeczy widzialnych potrafią przedstawić coś od nich różnego, a zgodnego z innymi; albowiem tak jak ta [sztuka] przekonuje często za pośrednictwem oka, ta druga porusza wolę za pośrednictwem słów. A także dlatego, że rozważa ona metafory rzeczy stojących poza człowiekiem, tudzież tych, które są z nim związane i uważane za podstawowe 28.

Podobną troskę o przekaz ludzkich doświadczeń za pomocą kart wykazywali ich twórcy, o czym już była mowa przy interpretacji przypuszczalnego znaczenia talii kart Bemby 29.

Analiza genezy Tarota wskazuje na to, że ludystyczna koncepcja powstania Tarota, jako kart jedynie do gry, do zabawy, zawierała w sobie (w swojej warstwie obrazowej) także to, co do pojawienia się i modernizacji triumphi było niezauważalne – próbę przekazania pewnej wiedzy o człowieku i świecie.

Jerzy Prokopiuk w przedmowie do książki Agnieszki Świrskiej Zaproszenie do Tarota zauważa, że zarówno gra w szachy, jak i gra w karty zakłada istnienie przynajmniej dwóch graczy jako przeciwników. Gra nie przestaje być zabawą, staje się walką, dążeniem do zwycięstwa. Z reguły, czyli potocznie, jest to walka o wygraną, czyli jakiś zysk. Ale w szerszym czy węższym znaczeniu walka graczy jest — niezależnie od ich świadomości — powtarzaniem archetypowej walki, jaka toczy się między dwoma aspektami Bóstwa, między światłością a ciemnością, duchem a materią, prawdą a kłamstwem, dobrem a złem, pięknem a ohydą — przykłady tych teo-, kosmo – i antropopolemistów można by mnożyć w nieskończoność. Wśród nich znajdujemy także takie, jak przeszłość i przyszłość, symbolizowane w wielu religiach jako senex (Stary Król) i puer (Młody Król), ukazujące zarówno przemijający świat i człowieka, jak i ich rozwój. Ta konstatacja rzuca światło na temporalny, rozwojowy aspekt tarota 30.

Jeżeli na początku XVII wieku tradycja ikonograficzna nie uległa jeszcze fermentacji, jeżeli dominowały w niej wciąż zasady klasyczne — czego dowodzi Tarot Mantegny – to pod wpływem upowszechniania dzieł o astrologii, numerologii i alchemii i dążenia do pogodzenia różnych dziedzin wiedzy również i twórcy Tarota zaczęli dążyć do uczynienia z niego prawdziwej księgi, służącej nie tylko zabawie, ale także poważniejszym celom. Można więc powiedzieć, że nadszedł czas na powstanie tarotologii. Czynnikiem porządkującym świat materii jest SŁOWO-LOGOS oraz znak graficzny słowa. Nadszedł więc czas, aby zostały one włączone w naturę Tarota, jeśli miał się on stać prawdziwą księgą.

Tak się też stało. Jak przekazuje (za S. R. Kaplanem) J. W. Suliga 31, w 1616 roku ukazała się książka Andrea Ghisiego o bardzo obszernym tytule: Labirynt, czyli rzecz ułożona przez wielce szanowanego pana Andreasa Gisiego, szlachcica z Wenecji, w której można zobaczyć 1260 rozmaitych figur kunsztownie wykonanych – wszystkie niezwykle pomocne, a każda nieomylnie związana z drugą, dzięki czemu, przy trzecim nawrocie, te wyimaginowane figury będą ostatecznie poznane i do końca odsłonią swe sekretne znaczenia.

Z lektury dzieła wynika, że Ghisi, mając do dyspozycji Tarota Mantegny, postanowił przedstawione na nich wyobrażenia oraz oznaczenia numeryczne skonfrontować ze swoją wiedzą z zakresu matematyki i algebry oraz wniknąć w naukę tajemną, zwaną numerologią, jako idealną metodę służącą do rozszyfrowywania przyszłości. Stąd też dzieło Ghisiego było wypełnione literami, cyframi i wykresami oraz zaopatrzone w ryciny Tarota Mantegny. Wizerunki były pogrupowane w zestawienia po 15 sztuk w każdej złożonej z trzech rzędów kart. Swoimi rozważaniami Ghisi dowiódł, że ocenia świat tak samo, jak to czynili ludzie w XVII wieku — jego rówieśnicy — czyli w epoce, w której zostali uwiedzeni przez matematykę, astrologię i alchemię, uparcie dążąc do poznania natury i historii przez akt doświadczenia i opisania wszystkiego w języku liczb.

Celem, jaki sobie postawił Ghisi, było ustalenie wszystkich możliwych związków zachodzących między liczbą kart, ich numeracją i wartością punktową a zjawiskami natury lub wydarzeniami znanymi z historii. Tak na przykład numerologiczna inspiracja doprowadziła Ghisiego do skojarzenia Piątki Kielichów z pięcioma Księgami Mojżeszowymi, a Dwójki Mieczy — z dwoma mieczami będącymi w posiadaniu uczniów Jezusa podczas Jego aresztowania.

W ten oto sposób zrobiono milowy krok na drodze wprowadzenia Tarota w zakres wiedzy ezoterycznej. Kolejny krok na tej drodze został postawiony w 1659 roku przez Jacques'a Vieville'a, który stworzył koncepcję Tarota nowożytnego.

2. Od Tarota Jacques'a Vieville/a i Jeana Nobleta po czasy współczesne

W 1659 roku Jacques Vieville opracował talię kart Tarota, o poręcznych rozmiarach 65 x 125 mm i żywych kolorach zarówno figur, jak i blotek. Na Asie Monet i Dwójce Pucharów zamieścił inskrypcje 32, ponieważ talia była przeznaczona dla księżniczki Henrietty, córki ściętego przez angielskich pu-rytanów króla Karola I.

Opracowaną przez Vieville'a wersję Tarota badacze najczęściej uznają za Tarota Marsylskiego, chociaż różni się on nieco od jego późniejszych wersji, w Arkanach Wielkich, tym, że na karcie Słońca znajduje się jeździec na koniu z rozpostartą flagą w dłoni, Księżyc jest personifikowany przez prządkę wijącą nić w świetle tej planety, Gwiazda – personifikowana przez astrologa obserwującego niebo. Pięć lat później, w 1664 roku, członek tego samego cechu drukarzy (maitre-carterów) i przyjaciel Vieville'a, Jean Noblet, wydrukował drugą talię Tarota Marsylskiego, przy czym każdą kartę Arkanów zarówno Wielkich, jak i Małych opatrzył numerem, a karty figuralne – tytułem. W miejsce wspomnianych wyobrażeń: jeźdźca, prządki i astrologa wprowadził alegorie właściwe dla każdego współczesnego Tarota Marsylskiego. Kolejne talie Tarota Marsylskiego zostały wydrukowane między innymi w 1672 roku przez Franęoisa Chossona; w 1709 roku przez Pierre'a Madenie'a, a w 1718 roku przez Franęoisa Heri'ego.

Badacze Tarota zwracają uwagę na to, że ikonografia Tarota Marsylskiego ma wiele cech wspólnych z rycinami zamieszczonymi w takich dziełach alchemicznych, jak: Rosarium Philosophorum (1550), Theatrum Chemicum Britannica (1625) czy też Viatorum apagricum (1625). Podobieństwa te nie są prawdopodobnie przypadkowe, z dwóch powodów:

1) ponieważ w wiele figur Arkanów Wielkich wkomponowano symbole hermetyczne stosowane przez alchemików do oznaczania pierwiastków i elementów;

2) wzór ikonograficzny Tarota Marsylskiego, jak też ustalona w XVII wieku kolejność numeracji Arkanów Wielkich precyzyjnie opisują językiem alegorii wszystkie fazy alchemicznego operatio, a dokładniej Wielkiego Dzieła, czyli opus zmierzającego do uzyskania kamienia filozoficznego.

Ów związek między kartami Tarota a dziełem alchemicznym został szczegółowo opisany przez J. W. Suligę 33 i nie ma konieczności go tu przytaczać. Należy tylko podkreślić, że niemal wszystkie alegorie na kartach Wielkich Wtajemniczeń wiązano z wyobrażeniami kamienia filozoficznego, który w tekstach identyfikowano ze zmartwychwstałym Chrystusem. Idea ta została zobrazowana na karcie arkanu Świat.

Po stworzeniu nowego systemu Tarota przez Jacques'a Vieville'a i Jeana Nobleta nadszedł czas dla okultystów, którzy odkryli i wykreowali Tarota jako cykl symboli okultywnych, służących do inicjacyjnej metody medytacyjnej oraz jako przewodnik po świecie symboli duchowej immanencji 34.

Za inicjatora tej tradycji Tarota badacze zgodnie uznają szwajcarskiego pastora, wolnomularza i uczonego, Antoine'a Courta de Gebelina, żyjącego w latach 1719-1784, który w swym dziesięciotomowym dziele Le Monde primitif, analyse et compare avec monde moderne (Świat prymitywny. Analiza i porównaie ze światem współczesnym) jako pierwszy sformułował tezę o egipskim pochodzeniu Tarota, a samo słowo „tarot” miało oznaczać drogę królewską.

Uważał on, że karty Tarota powstały po to, aby przechowywać wiedzę tajemną po zniszczeniu wielkich bibliotek. We wspomnianym dziele Court deGebelin pisze:

Tak, egipska księga wiedzy istnieje. Ta egipska księga – powtarzam – jest wszystkim, co ocalało do naszych czasów ze wspaniałych bibliotek Egiptu. Jest ona tak powszechnie znana, że żaden uczony dotąd nie wysilił się, by się nią zająć, nikt też przed nami nie zastanawiał się nad pochodzeniem jej wizerunków. Złożona jest z 77, względnie z 78, kart lub obrazów podzielonych na pięć części, z których każda pokazuje nam rzeczy równie urozmaicone, co ucieszne i pouczające. Świat zna tę księgę jako grę w tarota, rzadką w Paryżu, lecz doskonale znaną w Italii, w Niemczech, nawet w Prowansji; gra to prawdziwie czarodziejska, ze względu na figury występujące na kartach, jak również ich wygląd, charakteri ilość 35.

Pod wpływem dzieła Courta de Gebelina Jean-Franęois Elliette, piszący pod pseudonimem Etteilla, w latach 1783-1785 wydał całą serię książek pod wspólnym tytułem Etteilla ou la Manire de se recreer avec un jeu de cartes nommes Tarot. Zaproponował w nich wiele systemów wróżebnych, a także układanie pasjansów służących medytacji. W końcu stworzył specjalny rodzaj Tarota – jego zdaniem – wzorowany na hieroglifach Księgi Totha, zwany Tarotem Etteilli 36, w którym można dostrzec elementy symboliki wolnomularskiej.

Przykładowe karty Arkanów Wielkich Tarota Etteilli

W XVIII wieku na straży wiedzy tajemnej Tarota stali wolnomularze. W ich szkołach inicjacyjnych skupiały się dzieje ezoteryki europejskiej.

W XIX wieku teoretycy Tarota chętnie sięgali do koncepcji teozoficznych, antropozoficznych, głównie Rudolfa Steinera, do mistyki (w tym żydowskiej), jak też do koncepcji spirytualistów i mesjanistów, również polskich. Z początkiem tego wieku karty Tarota ostatecznie przestały służyć do gry, co nie oznacza, że zaprzestano gry w karty, ale że do tego celu służyły specjalnie wydawane karty. Ich talie składają się najczęściej z 52 kart, podzielonych na cztery kolory, a wraz z Jokerami – 56, czyli tyle, ile Arkany Małe Tarota.

Karty figuralne tych talii są najczęściej zgodne z kartami Arkanów Małych Tarota i bardzo często bywają używane także do wróżenia.

Tarot — obudowany licznymi teoriami okultystycznymi, oscylującymi między oficjalną nauką, bezradną wobec wielu trapiących ludzi problemów oraz wielu pytań, na przykład o sens życia, sens kreacji świata, roli człowieka w świecie i w historii — pomagał w udzielaniu na nie odpowiedzi. Tym bardziej, że oficjalne religie zbywały często skomplikowane, a niekiedy naiwne, pytania bądź to ogólnikami, bądź też jedyną, kanoniczną wersją odpowiedzi. Tarociści wypracowali zatem własny system dochodzenia do prawdy, głosząc, że talie kart są Księgą Thotha Hermesa Trismegistosa bądź też Księgą Adama lub księgą pierwotnego objawienia starożytnych cywilizacji.

Pieczę nad wiedzą tajemną Tarota zaczęło sprawować założone w 1861 roku Societas Rosicruciana in Anglia — stowarzyszenie kontynuujące XVII-wiecz-ną tradycję różokrzyżowców.

Około 1845 roku Alphonse Louis Constant, bardziej znany pod pseudonimem Eliphas Levi Zahed, zajął się studiowaniem nauk okultystycznych i hebraistyki, udając się w tym celu do Anglii. Tam przeszedł przez wszystkie możliwe wtajemniczenia okultystyczne. Po powrocie do Paryża w 1852 roku zetknął się z polskim filozofem, matematykiem, mistykiem i kabalistą Józefem Marią Hoene-Wrońskim 37. Czerpiąc inspirację z prac i rozmów z polskim uczonym, Levi Zahed podjął pracę nad obszernymi dziełami: Dogmat magii najwyższej, Rytuał magii najwyższej, Historia magii oraz Klucz wielkich tajemnic. W 1873 roku Levi kupił skonstruowany przez Hoene-Wrońskiego prognometr — maszynę do „absolutnej” dywinacji, czyli służącą do określania przyczyn wydarzeń mających miejsce w przeszłości, określania natury i przyczyn zdarzeń teraźniejszych oraz przewidywania przyszłości. Konstruując maszynę, Wroński korzystał z wzorów kabalistycznych diagramów. W tych właśnie diagramach Wrońskiego Levi dostrzegł szyfr, w którym za pomocą mistycznych tarcz, pentagramów, figur geometrycznych i emblematów zostały zakodowane ludzkie emocje i doznania.

Korzystanie z prac Wrońskiego i zakupionego prognometra doprowadziło Leviego do napisania Transcendental Magic (Magii transcendentalnej), dzieła podzielonego na dwa tomy, zawierającego po 22 rozdziały. Rozważania w każdym rozdziale rozpoczyna Levi od omówienia jednej z kart Arkanów Wielkich, stanowiących punkt wyjścia do określonego aspektu magii. Główną tezą tej koncepcji jest silny związek znaczeniowy Tarota i Kabały; 22 karty mają stanowić odpowiedniki 22 liter alfabetu hebrajskiego, zaś podział Arkanów Małych na cztery części jest wiązany z czterema elementami i czterema literami świętego Imienia. W konsekwencji w swoim dziele Levi objaśnia Tarota jako hierograficzne dzieło Henocha, które przeniknęło do Kabały 38.

W koncepcji Leviego kluczem do sekretów natury oraz fundamentalną podstawą objawień – jak zauważa Andrzej Kostołowski 39– jest analogia.

To dlatego właśnie mamy wrażenie, jakby religie napisane były w niebie oraz w całej przyrodzie. I tak powinno być, ponieważ dzieło Boga jest księgą Boga i to, co On pisze, winno się dostrzegać zarówno w wyrazie Jego myśli, jak i też w Jego bycie (jeśli uważamy, że jest On najwyższą myślą). Analogia oddaje magowi wszystkie siły przyrody. Analogia jest kwintesencją kamienia filozoficznego, sekretem perpetuum mobile, kwadraturą koła, świątynią spoczywającą na Kolumnach Jakin i Bohas, kluczem wielkiego arkanu, korzeniem drzewa życia, nauką dobra i zła. Odnaleźć dokładną skalę analogii w rzeczach przyswajanych przez naukę oznacza ustalić podstawy wiary, a przez to wejść w posiadanie różdżki czarodziejskiej 40.

Levi, uznawszy Arkana Wielkie za litery alfabetu hebrajskiego, połączył je z kabalistycznym Drzewem Życia, z 22 ścieżkami łączącymi Sephiroty. Głupcowi przydał literę Szin, ponieważ dostrzegł w nim uosobienie żaru ducha skłaniającego Boga do szukania rozkoszy w Królestwie, a ponieważ Głupiec symbolizuje każdego człowieka, to znaczy, że człowieka charakteryzuje wola wstąpienia na ścieżkę poznania. Oznacza to też, że talia kart jako księga jest traktowana jako system znaków, mających adepta (wyobrażanego właśnie przez Głupca) bez przeszkód wprowadzić w głąb jedenastego, niewidocznego na diagramie, a umiejscowionego między sefirotami Keter, Binach I Chokhamach sefirotu Daat, który oznaczał oświecenie.

Doktor Gerard Encausse, występujący pod pseudonimem Papus, i Oswald Wirth byli tymi, którym po śmierci Saint Martina przekazano tradycje, obrządki i ryty inicjacyjne Zakonu Martynistów. Papus wkrótce zawiązał nowe mistyczne stowarzyszenie Martynistów, które w 1899 roku posiadało już 94 loże w Europie i 27 w Stanach Zjednoczonych. Kiedy więc w 1889 roku w Paryżu Papus wydaje Tarota Cyganów, książka szybko zyskuje miano najbardziej kontrowersyjnego, ale też wyczerpującego dzieła dotyczącego kart Tarota* – (* J. W. Suliga, Wstęp [w:] Papus, Tarot Cyganów…, dz. cyt., s. 5).

Wczytując się już w początek dzieła, natykamy się na następujące stwierdzenie:

Tarot — gra karciana Cyganów, jest Biblią nad Bibliami. Jest to księga Thota Hermesa Trismgistosa, księga Adama, księga pierwotnego Objawienia starożytnych cywilizacji. […] Te karty, znane jako TAROT, THORA czy ROTA, tworzyły podstawę syntetycznego nauczania kolejno wszystkich starożytnych narodów. […] Cały Tarot opiera się na słowie ROTA, zorganizowanym w formie koła.

INRI jest słowem, które wskazuje Jedność waszego początku, wolnomularze i katolicy! Igne Natura Renovatur Integra i Iesus Nazareus Rex Iudeorum są przeciwległymi biegunami — naukowym i religijnym, fizycznym i metafizycznym — tej samej doktryny. Jod-He-Waw-He (יהוה) jest słowem, które wskazuje wam, wolnomularze i kabaliści, jedność waszego początku* – (* Papus, Tarot Cyganów…, dz. cyt., s. 27–29).

Cała książka składa się z trzech części, z których pierwsza jest poświęcona Tarotowi jako „prawdziwemu kluczowi do wiedzy okultystycznej”* – (* Tamże, s. 33), druga — „zastosowaniu podstawowego klucza do symbolizmu”* – (* Tamże, s. 87) – i samemu symbolizmowi w Tarocie, trzecia — „praktycznemu zastosowaniu Tarota”. W części pierwszej autor kładzie nacisk na kabalistyczne znaczenie świętego słowa „Jod-He-Waw-He”(יהוה)oraz na pojęcie znaczenia liczb teozoficznych i działań na nich, następnie znajduje między nimi analogię i przechodzi do omówienia klucza Arkanów Małych i Arkanów Wielkich. Część druga zaczyna się od krótkiego wstępu, w którym jest mowa o grupowaniu się symboli i kart. W tym celu Arkana Wielkie zostały podzielone na trzy grupy po siedem kart. W rozdziale X tej części Papus określa: „Klucz do pierwszej Siódemki kart”, wskazując na to, że „pierwsza karta Tarota [jest] źródłem pozostałych”, pozwalających określić „trzy zasady Absolutu Trójcę”. W konsekwecji:

Pierwsza siódemka […] przedstawia czynną Kreację, Boskiego Ozyrysa-Brahmana lub Ojca. Druga siódemka […] Zachowanie, Astral, Izis, Wisznu, Syna. Trzecia […] Transformację, Fizykę, Horusa, Sziwę, Ducha Świętego* – (*Tamże, s. 94 (zastosowane nawiasy i wielokropki w cytacie oznaczają, że opuszczono niektóre mniej istotne dla treści słowa w celu uzyskania spójności gramatycznej wypowiedzi) ).

Omawiając źródła, które doprowadziły go do sformułowania Klucza do pierwszej siódemki kart, Papus wskazuje przede wszystkim na dzieło Hoene-Wrońskiego, uznając polskiego uczonego za jeden z najbardziej zdolnych umysłów stworzonych przez dziewiętnasty wiek. […] odkrył on formułę absolutu, a jego prace są bez wątpienia podsumowaniem jednej z najbardziej znakomitych syntez, jakie były nam kiedykolwiek dostępne 41.

W rozdziale XIV części II podsumowuje omawianą symbolikę Tarota, wskazując na to, że Tarot jest drogą i kluczem do Teogonii — Androgonii — Kosmogonii. Podkreśla też, że dla zrozumienia teogonicznego znaczenia Tarota niezbędne jest poznanie dzieł takich autorów, jak: F. G. Facurii Harmonies of Being expressed by Numbres, i przez to zrozumienie trzech słów użytych przez Św. Jana: Vita, Verbum, Lux.; J. M. Wrońskiego Apodictique 42. W omawianej II części dzieła Papusa znajduje się wskazanie na dwie różne, ale – jego zdaniem – jedynie właściwe, talie kart, czyli Tarota Marsylskiego oraz Tarota Oswalda Wirtha, na podstawie których w następnych rozdziałach autor omawia po kolei każde z Wielkich Wtajemniczeń.

Trzecia część książki przybliża wróżebne znaczenia kart z uwzględnieniem astrologii, etapów życia człowieka, czasu oraz wskazaniem prostych układów. Ponadto wymienia listę autorów, którzy interesowali się Tarotem, oraz omawia wykorzystanie Tarota jako gry karcianej.

Spośród innych autorów z kręgu okultyzmu francuskiego piszących o Tarocie należy jeszcze wymienić: R. Falconniera (Les XXII Lames hermetique du Tarot divinatoire), Gastona Bourgeata (Le Tarot: aperęu historique, 1906) i Franęois Jolliveta-Castelota (Comment on devient alchimiste, base sur les clefs du tarot, 1897). Z przeprowadzonej analizy literatury przedmiotu wynika, że okultystyczna interpretacja Tarota ma swoje korzenie przede wszystkim we francuskiej ezoteryce XVIII i XIX stulecia.

Jak zgodnie podają badacze historii Tarota, do Wielkiej Brytanii został on sprowadzony z Francji przez członka Societas Rosicruciana in Anglia przez Kennetha Mackenzie'go. W 1888 roku jeden z założycieli Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku, Samuel Liddell Mathers (1854-1918), opublikował broszurę: The Tarot. Its Occult Signification, Use in Fortune-Telling and Method of Play ( Tarot. Jego okultystyczna symbolika, przepowiadanie przyszłości i metody gry). Objaśnia on kabalistyczne znaczenie słowa „tarot” oraz zwraca uwagę na inicjacyjną funkcję systemu kart jako bramy wiodącej do poznania wiedzy ezoterycznej oraz do duchowej iluminacji. Drogę tę wskazują przede wszystkim karty Wielkich Wtajemniczeń. Zadaniem, jakie przed sobą postawił Mathers, było – podobnie jak w przypadku Papusa – stworzenie całościowego systemu inicjacyjnego, wprowadzającego adepta w ezoteryczne sekrety Zachodu oraz mistykę Wschodu. W tym celu, jak zaznacza B. Pawęska 43, podobnie jak Levi, zaadaptował on karty Tarota do kabalistycznego Drzewa Życia. Jego system tym jednak różni się od systemu Leviego, że pierwsza karta Głupiec znajduje się na początku i odpowiada jej hebrajska litera Aleph, w związku z czym wszystkie karty przesuwają się o jedno miejsce, z wyjątkiem karty ostatniej – Świat – której odpowiada litera Tau. Związał też 22 karty Arkanów Wielkich ze znakami Zodiaku, żywiołami i planetami. Ideałem bowiem dla Mathersa było uczynienie z Tarota absolutnej, hierograficznej nauki, która ma za swe podstawy alfabet, w którym wszyscy bogowie są literami, litery – ideami, idee – numerami, numery – symbolami doskonałymi 44.

Koncepcja Mathersa, wraz z opisem interpretowania Arkan, została szeroko omówiona także w książce J. W. Suligi Biblia Szatana 45, a przed nim przez Agatę Maciejewską na łamach „Przekroju” 46. Warto zacytować słowa Suligi o tym, że Mathers doprowadził do ujednolicenia wszystkich systemów ezoterycznych i interpretacyjnych i tym samym przeciął ciągnący się od wielu lat spór na temat, czy wizerunki arkanów Wielkich Wtajemniczeń są egipiskimi hieroglifami, czy raczej obrazkowym szyfrem dysydenckich sekt heterodoksyjnych średniowiecza preferujących mistyczną wykładnię opowieści o Rycerzach Okrągłego Stołu.

Wiadomo, że legendy te wchodziły w skład wiedzy tajemnej szesnastowiecz-nych różokrzyżowców. Mathers sądził, że błędem byłoby je pominąć 47.

Doprowadził więc do skojarzenia wyobrażeń przedstawionych na kartach z postaciami znanymi ze wspomnianych legend. I tak na przykład:

W wisielcu dopatrzył się boga Odyna wiszącego na kosmicznym Drzewie Życia, w postaci Cesarza dojrzał Króla Rybaka z legendy o Parcevalu, zaś cztery asy uznał za symbole czterech świętych przedmiotów występujących w cyklu opowieści o Rycerzach Okrągłego Stołu 48.

22 lata po publikacji Papusa w Londynie pojawia się książka Edwarda Arthura Waite'a The Pictorial Key to the Tarot, wydana wraz z talią 78 kart, zaprojektowaną przez Pamelę Colman Smith. Jak pisze sam autor w przedmowie:

Krótki traktat, przedstawiony poniżej, podzielony jest na trzy części. W pierwszej z nich zajmuję się starożytnymi aspektami tematu, a także kilkoma kwestiami, które z nich wypływają lub z którymi się one łączą. […] Celem są rozważania i poświęcone, i skierowane do pewnej szkoły okultyzmu, szczególnie we Francji. […] W drugiej części zajmuję się symboliką zgodnie z niektórymi z jej wyższych aspektów. Ta część służy również przedstawieniu pełnego i poprawionego Tarota, dostępnego oddzielnie w postaci kolorowych kart 49.

Część trzecia książki E. A. Waite'a kończąca dzieło to omówienie wróżebnej roli kart.

Bez wątpienia karty Tarota służące medytacjom i wróżbie były powszechnie znane w XVIII wieku, chociaż krąg osób wtajemniczonych w ich znaczenie pozostawał wciąż wąski, w przeciwieństwie do tych, którzy posługiwali się kartami Arkanów Małych przystosowanymi do gry. W XIX wieku Tarot był znany w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Zainteresowanie nim raz wzrasta, innym razem maleje. Wzrasta szczególnie wówczas, gdy na skutek odkryć naukowych, przemian cywilizacyjnych i kulturowych rodzi się bieda, zagubienie, troska o własny los i swoich najbliższych, gdy przyszłość jest niepewna i zagrożona. Kiedy nauka zajmuje się bądź zbyt szczegółowymi zagadnieniami, bądź też zbyt ogólnymi i nie potrafi zniwelować owych obaw i lęków, a organizacje religijne bardziej się troszczą o „rząd dusz” i zyski niż o wspomaganie duchowości człowieka oraz międzyludzkich więzi miłości, zrozumienia, tolerancji i pomocy. W tej sytuacji należy jednak powiedzieć otwarcie, że odwoływanie się do wróżby, medytacji, magii itp. nie może zastąpić ani nauki, ani religii, ani też nie może nikogo wyręczyć w podejmowaniu samodzielnych decyzji.

Obecnie karty Tarota nadal są obiektem poszukiwań i interpretacji nauk ezoterycznych. W ostatnim dwudziestoleciu XX wieku opracowano i wydano wiele talii, odbijających różne poglądy projektantów. Do ważnych należy nowa egipska wersja kart, wydana przez Amerykańskie Bractwo Światła, oraz wersja oparta na wzorach z XV wieku, opracowana w Wielkiej Brytanii.

Symbolika Tarota inspirowała twórczość takich pisarzy, jak: J. Potocki, T. S. Eliot, E. A. Poe. Karty Tarota malowali wielcy artyści, na przykład S. Dali. Obecnie używa się Tarota do celów wróżebnych i medytacyjnych, jest on także przedmiotem dociekań zwolenników psychoanalizy C. G. Junga.

Zdaniem wielu psychoanalityków, w tym także C. G. Junga, symbole i język symboli zawsze odgrywały ważną rolę w dojrzewaniu indywidualności. W nich, jak pisze Dane Rudyar w Astrology and the Modern Psyche:

Jung poszukiwał tego, co stanowi kulturalny i biologiczny fundament ludzkiej psyche – podstawę, na której każda osoba buduje lub może zbudować bardziej czy mniej twórczą strukturę swojej własnej indywidualności. Ten fundament jest produktem dziedzicznych doświadczeń biologicznych, społecznych, kulturalnych, w tym religijnych. Istnieje w głębinach życia każdej osoby, ale jest nieuświadomiony […], ale materiał ten pojawia się w świadomości jako obraz o szczególnej witalności i sile. W takiej formie objawia się on mistykom, poetom, artystom 50.

Artyści bowiem nadają formę słowa (opowieści) lub obrazu czemuś, co jest obecne w podświadomości, co rozpoznaje się jedynie intuicyjnie, mimo że w jakiejś mierze było już wyrażone słowem, obrazem, rzeźbą. Co nadal jest obecne w mitologiach i religiach, co stanowi wątki i motywy dla twórców późniejszych epok. Toposy, archetypy ukształtowane gdzieś u początków ludzkości, dającej wyraz świadomego istnienia i działania Jung nazywa wrodzonymi potencjałami lub napięciami. Każdy archetyp ma zarówno jasną, jak i ciemną stronę – konstruktywną i destruktywną, psychologicznie i moralnie. Archetypy są dostępne ludzkiej świadomości jako symbole i najczęściej wyłaniają się ze sfery nieświadomości w tzw. sytuacjach granicznych, w niebezpieczeństwie, w zetknięciu z niepokonaną trudnością, w konfrontacji z narodzinami, śmiercią, cierpieniem, których racjonalna nauka nie potrafi wyjaśnić. Wówczas poszukuje się odpowiedzi w wiedzy bardziej uniwersalnej, a być może bardziej pierwotnej, operującej nie zasadami logiki myśli i słowa, ale obrazem.

Obrazy te mają taką siłę, gdyż aktualnie (wciąż) w takiej lub innej postaci zamieszkują w stanie utajonym w ludzkiej zbiorowości. I podczas gdy jednostka może wcale nie doświadczyć bezpośredniego objawienia się tych symboli na polu jej własnej świadomości, to w jej sferze nieświadomości pojawia się uczucie lub działanie związane z oddziaływaniem archetypu, wyrażanego za pomocą symbolu 51.

Różne wersje kart Tarota, podobnie jak bajki, legendy, dzieła literackie lub malarskie noszące na sobie piętno symbolizmu, mogą nas tylko zbliżyć do jakiejś prawdy, mogą wskazać jakąś drogę postępowania. Jung charakteryzuje takie symbole jako „obrazy pierwotne” lub „archetypy nieświadomości zbiorowej”. Pośród nich można wymienić takie archetypy, jak: „Wielka Matka”, „Wielki Mędrzec”, „Obraz Duszy”, czyli „Anima” i „Animusz”, „Cień” albo „Siła Życiowa” (nazwaną przez H. Bergsona elan vital) oraz symbole: „Zbawienie”, „Zbawca Odkupiciel”, „Przewodnik Duszy”.

W Stanach Zjednoczonych popularyzacją Tarota zajęli się: Paul Forster Case, autor książki The Tarot. A Key to the Wisdom of the Ages oraz John H. Dequer, twórca Arrows of Light form the Egyptian Tarot. Jednak prawdziwy boom wydawniczy dotyczący tematyki Tarota zarówno w USA, jak i w Anglii zaczął się w drugiej połowie lat sześćdziesiątych i trwał do 1978 roku. Pod względem socjologicznym jest to okres przejścia od kontrkultury* – (* Kontrkultura – ruch głównie młodzieżowy zapoczątkowany w latach pięćdziesiątych XX wieku przez grupę tzw. Beatników, której głównymi przedstawicielami byli: Allen Ginsberg, Gary Snyder, Gregory Corso. Tezami kontrkultury, jak podaje R. Legutko, stały się: odrzucenie bagażu kulturowego, wraz z tworzeniem kultury na nowych zasadach oraz założenie, że człowiek nie tylko tworzy siebie i swój świat, w związku z czym jego wolność w tym zakresie nie powinna podlegać żadnym ograniczeniom. Jedną z głównych dróg kontrkultury staje się odrzucenie tradycyjnej, ograniczającej człowieka, religijności chrześcijańskiej Zachodu i zastąpienie jej nowymi inspiracjami wywodzącymi się z buddyzmu, hinduizmu i taoizmu. Innym ważnym elementem kontrkultury stały się środki halucynogenne i wzrost popularności okultyzmu. D. R. Groothuis podaje, że pod przywództwem między innymi Aldousa Huxleya i Timothy’ego Leary’ego, młode pokolenie wpadło w manię penetracji własnej podświadomości dzięki środkom halucynogennym pochodzenia roślinnego bądź syntetycznego. Środki te stosowane były jako zastępstwo długotrwałych medytacji, postów i wyrzeczeń cielesnych, mających wprowadzić człowieka w stan ekstazy – swoistego rodzaju połączenia się z energią boską, bądź doznania bezgranicznego niebytu) – do w pełni ukształtowanej myśli New Age.

Sam 1966 rok jest okresem objawienia w mediach ideologii niuejdżowskiej za pomocą przeboju Era Wodnika, pochodzącego z musicalu Hair. Ideologia ta zapowiada potrzebę łączenia z dniem codziennym mistyki, astrologii i okultyzmu. Jest ona swego rodzaju nową drogą człowieka do wolności, wolności duchowej 52. Pojawiająca się symbolika jest zaczerpnięta z astrologii, idee – z systemów wschodniej religijności, a wszystko to łączy w sobie swoisty kult codzienności, prowadzący do introwertycznego postrzegania świata i zjawisk nadprzyrodzonych i co za tym idzie, wypracowania w sobie typu religijności otwartej, poszukującej. Sam okultyzm niuejdżowski odnosił się do zjawisk związanych z: przepowiadaniem przyszłości, magią oraz spirytyzmem. Wśród wielu technik divinare na specjalne miejsce w ideologii Ery Wodnika zasłużyły sobie: astrologia, kartomancja (a w niej samo wróżenie przy użyciu talii kart Tarota), chiromancja, rabdomancja oraz krystalomancja. W 1968 roku zostaje opublikowana Księga T. 53 stworzona przez angielskiego okultystę Johna Cooke'a, do której autor dołączył talię kart, którą nazywa Nowym Tarotem Wieku Wodnika.

W latach sześćdziesiątych na rynku angielskim i amerykańskim pojawia się wznowiona wraz z opracowaniem książkowym talia kart ilustrowana przez Edwarda Arthura Waite'a, znana jako Rider-Waite Tarot. Z początkiem lat siedemdziesiątych na półkach londyńskich i nowojorskich księgarni można znaleźć takie tytuły, jak: Papus The Tarot of Bohemians (dość odważne dzieło wywodzące początek historii kart Tarota od plemion cygańskich i w niebywały sposób łączące symbolikę kart z alfabetem hebrajskim oraz tajemnym imieniem Bożym JAHWE – Jod-He-Waw-He), oraz publikacje Alistera Crovleya wraz z zaprojektowaną przez niego talią kart, które w tym właśnie okresie przeżywały swoisty renesans.

Druga połowa lat siedemdziesiątych przyniosła grubsze i bogatsze tomy opisujące historię i symbolikę tajemnej talii kart. Możemy do nich zaliczyć między innymi S. R. Kaplan The Encyclopedia of Tarot oraz Butler Bill Dictionary of the Tarot.

3. Polskie źródła o Tarocie

D o pierwszych publikacji wydanych na polskim rynku należy artykuł Beaty Pawęskiej Tarot — droga ku Mandali 54. Autorka podaje w nim krótki zarys historii kart, doszukując się ich początku na przełomie XIII i XIV wieku, a następnie przechodzi do omówienia struktury talii oraz symboliki Arkanów Wielkich, bazując na teorii archetypów C. G. Junga. W drugiej części artykułu opisano odniesienia Tarota do kabalistyki żydowskiej, astrologii oraz I Cingu. Pawęska opisuje jeden z rozkładów kart, polegający na zastosowaniu połączenia znaczeń planet astrologicznych z heksagramami chińskimi. Układ ten ma na celu nie tylko przybliżenie nam przyszłości, lecz także swoistą medytację na podstawie stworzonej za pomocą kart mandali.

W latach 1990-1991 zostają wydane cztery ciekawe publikacje: Jana Witolda Suligi Tarot. Karty, które wróżą; Odyseusza Książka o taroku ; Jana Witolda Suligi Biblia Szatana oraz Rafała T. Prinke Tarot. Dzieje niezwykłej talii kart.

Suliga w swojej pierwszej książce wychodzi od omówienia krótkiej historii kart, zestawienia nazewnictwa i struktury talii, a następnie przechodzi do objaśnienia pojęcia „tarot”:

Bo czym właściwie jest TAROT? Słowo tarot nie znaczy nic i, jak napisał w 1526 roku Franiszek Berni, „jest ono słowem głupim, niemądrym, prostym, oszukańczym w swej prostocie i fascynującym, gdyż wytrysnęły zeń wszystkie słowa” 55.

Kiedy odczytamy słowo TAROT wspak, otrzymamy słowo TORA (ostatniego T w słowie TAROT nie czytamy). TORA to nic innego jak żydowskie Prawo, Pięcioksiąg i cała Biblia, przedmiot subtelnych rozważań kabalistów. Ze słowa TAROT daje się jeszcze wyodrębnić kilka innych słów: TROA— „brama” (w języku hebrajskim), ROTA — „koło” (w języku łacińskim), ORAT — „mówić” (od łacińskiego oratio – „mowa”, „mówienie”), ATOR — skrót imienia egipskiej bogini zmarłych, Hator. Ułożone razem te słowa tworzą magiczny anagram:

Anagram ten doskonale odzwierciedla istotę Tarota, wszystkie jego mitologiczne, symboliczne, medytacyjne, psychologiczne i wróżbiarskie aspekty* – (* J. W. Suliga, Tarot. Karty, które wróżą, Wyd. Łódzkie, Łódź 1990, s. 13).

Struktura książki jest o tyle ciekawa, że autor tytułuje rozdziały według powyższego anagramu. Pierwszy z nich, mający charakter ogólny, nosi nazwę TAROT, a następne TORA — symbolika Tarota, TROA — ezoteryczna wiedza Tarota, ORAT — wróżebne znaczenie kart Tarota, ROTA — wróżbiarskie systemy Tarota i ATOR — wróżebna interpretacja kart Tarota. W wydanej w 1991 roku książce Odyseusza czytamy: z punktu widzenia filozoficznego czy naukowego za dużo tutaj […] czynnika intuicji, przeskakiwania członów logicznych rozumowań* – (* Odyseusz, Książka o taroku, Wydawnictwo Głodnych Duchów, Warszawa 1991, s. 5).

Autorem książki jest artysta muzyk, przedstawiający system znaczeń magicznych, w którym znajdziemy połączenie w jedną całość 22 kart Tarota, 12 domów astrologicznych, 28-letni cykl życia człowieka, dźwięki prajęzyka i gamy muzycznej.

Biblia Szatana J. W. Suligi wprowadza czytelnika na ścieżkę śledzenia zarówno genezy, jak i historii Tarota. Rozpoczyna się od prezentacji arkanów Tarota i prowadzi przez trzy części zatytułowane: Le carteparlare; Biblia Szatana; Rosae crucis. Jest napisana niezwykle żywym językiem, odwołującym się do legend i anegdot po to, aby później je oceniać i weryfikować. Szczególnie często cytowanym autorem wiedzy o Tarocie jest S. R. Kaplan i jego Encyklopedia Tarota. Suliga przedstawia kolejne epoki oraz tych twórców, którzy w historii przetrwali jako klasycy bądź to dzieł poświęconych Tarotowi, bądź też talii kart. Szczególnie wiele uwagi poświęcił Tarotowi Visconti-Sforza i jego twórcy, Bembie. Polemizując z wieloma badaczami Tarota, często niewymienianymi z nazwiska, obala mit, jakoby twórcami i strażnikami Tarota jako księgi wiedzy tajemnej byli templariusze lub też któryś z ruchów heretyckich średniowiecza.

Przy tej okazji krytykuje Jadwigę Żylińską, autorkę powieści Gra w tarota 56 za podtrzymywanie i utrwalanie mitu o przywiązaniu templariuszy do kart Tarota. Pisze on krótko:

Nic na to nie wskazuje. Tarot, jakiego znamy, narodził się w pierwszej połowie XV wieku, w sto, a nawet więcej lat po pojawieniu się w Europie zwykłych kart 57.

Myślę, że w swojej krytyce Suliga nie uwzględnił tego, że książka Żylińskiej przywołuje jedynie prawdziwą lub zmyśloną scenę obrzędu templariuszy posłużenia się kartami Tarota dla celów wieszczbiarskich po to, aby skonstruować późniejsze wydarzenia przepełnione widzeniami i walkami, które czasy średniowiecza ukazują jakby widziane przez kogoś, kto je właśnie odczytuje – symbolikę i układy poprzez karty Tarota.

1992 rok przynosi następną publikację J. W. Suligi – tym razem ze specjalnie zaprojektowaną talią kart. Książka ta jest syntezą pierwszego dzieła autora z następnym, zwraca jednak większą uwagę na wróżebne zastosowanie i symbolikę kart. W latach następnych na półkach księgarskich pojawia się wiele opracowań będących poradnikami dla osób wróżących bądź samouczkami dla chcących skorzystać z kart Tarota. Zawierają one jedynie krótkie omówienie Arkanów Wielkich i Małych oraz podstawowe układy kart. Ze smutkiem jednak trzeba stwierdzić, że ich enigmatyczny styl nie daje się rozszyfrować bez podstawowej wiedzy z zakresu szeroko pojmowanej symboliki.

Niektórzy z autorów próbują w sieci znaczeń kart doszukać się ideologii i symboliki o wiele odleglejszej od tej, z której wywodzi się Tarot. Przykładem dzieła o takim podejściu jest książka Janusza Wieloboba Tarot — księga mądrości. Z religioznawczego punktu widzenia praca ta jest o tyle ciekawa, że sam autor czerpie z tradycji: buddyzmu tybetańskiego, buddyzmu therawady, mahajany, kundalini-jogi, sufizmu oraz elementów chrześcijaństwa. Nie jest to typowy zachodni podręcznik, ponieważ oprócz opisu znaczeń kart zawiera cały szereg pytań i zagadnień do przemyślenia, afirmacji oraz medytacji, dzięki czemu zachęca do odbycia podróży w głąb siebie. Książki o Tarocie piszą i wydają także: A. Jaśniak, H. Starowieyska, A. Świrska. Ukazuje się też wiele przekładów omawianych już książek wydanych na Zachodzie, wystarczy wspomnieć E. A. Waite'a czy Papusa. Książka Agnieszki Świrskiej Zaproszenie do tarota 58 została opatrzona wstępem Jerzego Prokopiuka. Jej strukturę wyznacza omawianie i interpretowanie arkanów Tarota.

Od końca lat dziewięćdziesiątych na rynku dość mocno działa białostockie wydawnictwo „Studio Astropsychologii”. Zaczynają się wówczas pojawiać całe serie autorskie książek o Tarocie, między innymi M. K. Olszewskiej, A. Chrzanowskiej, A. Flawio.

Manuela Klara Olszewska w swojej książce Tarot — lekarz duszy podejmuje próbę zaprezentowania Tarota jako narzędzia do swoistej psychoanalizy, gdzie symbole i archetypy pomagają z nieświadomego zrobić świadome 59.

Książka składa się ze wstępu oraz siedmiu rozdziałów, w których autorka, odwołując się do wybranych prac M. Eliadego, Archetypów i symboli C. G. Junga, Słownika symboli W. Kopalińskiego i innych, wyjaśnia znaczenia symboliki Tarota. Równocześnie proponuje czytelnikowi książki, aby poznając symbolikę Tarota, przebył Drogę Wędrowca od zera do absolutu, mamy ją bowiem wpisaną w swoim archetypie (s. 8).

Alicja Chrzanowska zaproponowała Misterium Tarota 60, w którym omawia symbolikę i znaczenie Arkanów Wielkich i Małych, korzystając z prac takich autorów, jak: J. W. Suliga, M. K. Olszewska, J. Wielobób.

W zasadzie struktura wszystkich serii książek wydawanych przez „Studio Astropsychologii” w Białymstoku jest podobna: ich pierwsza część zawiera opisy Arkanów Wielkich, druga – Arkanów Małych, trzecia to zazwyczaj zbiór układów kart, pozostałe zaś wnikają w zagadnienia związane z psychologią bądź karmą.

Dość łatwo daje się wyciągnąć następujący wniosek: o ile w USA i Anglii wybuch myśli i ideologii niuejdżowskiej da się zauważyć na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych poprzedniego stulecia, o tyle u nas w Polsce datować go możemy na drugą połowę lat dziewięćdziesiątych i początek XXI wieku.

1  L. Picknett, Encyklopedia zjawisk paranormalnych, tłum. J. Prokopiuk, „Wojciech Pogonowski”, Warszawa 1993, s. 84.

2  B. Pawęska, Tarot — droga ku Mandali, „Pismo Literacko-Artystyczne” 1984, nr 12, s. 213.

3  L. Picknett, Encyklopedia…, dz. cyt., 84.

4  Zob. A. Zwoliński, Tajemne niemoce, „Biblioteczka KSM” nr 14, Kraków 1994, s. 22—25.

5  Za: B. Pawęska, Tarot…, dz. cyt.

6  Tamże.

7  E. A. Waite, Przedmowa [w:] Papus, Tarot…, dz. cyt., s. 10.

8  S. R. Kaplan, The Encyclopedia of Tarot, t. I, U.S. Games Systems, New York 1985; J. W. Suliga, Biblia Szatana, KAW, Łódź 1991; R. T. Prinke, Tarot. Dzieje niezwykłej talii kart, Wyd. Głodnych Duchów, Warszawa 1991.

9  J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 12.

10  Za: S. R. Kaplan, The Encyclopedia of Tarot, t. I, dz. cyt., s. 24.

11  Por. J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 15-17.

12  R. T. Prinke, Tarot. Dzieje…, dz. cyt., s. 47.

13  Zob. J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 32-36.

14  J. Prokopiuk, Przedmowa. Tarot — fakt i mit [w:] A. Świrska, Zaproszenie do tarota, „Horus”, Warszawa 1998, s. 13.

15  Zob. J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 18.

16  J. Struś, Dwie księgi komentarzy do „Astrologii”, tłum. J. Mosdorfowa [w:] Filozofia i myśl społeczna XVI wieku, PWN, Warszawa 1979, s. 618—630.

17  Tamże, s. 631—646; wspomnienie tych prac o tyle ma sens, o ile badacze Tarota, jego twórcy i teoretycy od czasów renesansu poszukują związków pomiędzy symboliką kart a właśnie astrologią i alchemią. J. Struś zwraca uwagę na znaczenie astrologii, podkreślając: „Pospolicie mianem astrologii określa się tylko tę umiejętność, która bada wpływ gwiazd, astrologami zaś tych, którzy przepowiadają przyszłość, choć w rzeczy samej astrologiem zwie się i tego, który śledzi skutki działania gwiazd, i tego, który bada przyczyny działania: atoli pierwszego zwiemy astrologiem praktycznym, drugiego zaś spekulatywnym” (s. 624); dalej Struś podkreśla: „Bardzo wielu już autorów wyjaśniało, że samo niebo jest rzeczywistą przyczyną wszystkiego, co się na ziemi dzieje […]. Choć wielu Chaldejczyków, Greków i Rzymian w pismach swych nauczało o wróżeniu na podstawie znaków niebieskich, nikt nie uczynił tego lepiej niż Ptolomeusz w swym Czworoksięgu, z którego uczymy się, jak przewidywać upadki królestw, wyniki bitew, dobre plony, przyszłe losy ludzi, ich uczucia, obyczaje, stan zdrowia, wygląd zewnętrzny, usposobienie, karierę urzędową, małżeństwo i inne rzeczy tym podobne" (s. 626); A. Schroeter, charakteryzując zaś alchemię, pisze: „Alchemia tedy nie jest — jak to wielu prostaków plecie — sztuką przemieniania niedoskonałych metali w złoto i srebro, choć i to można osiągnąć, jeżeli Bóg pozwoli, za pomocą sztuki i natury i stanowi to również część alchemii. Jest natomiast alchemia sztuką i wiedzą, dzięki której przy użyciu ognia wywołuje się tajemną siłę natury, uszlachetnia ją, czyni zdolną do działania i w skuteczności działania umacnia. […] Dwojaka bowiem jest alchemia, tak jak dwojaki ogień. Jedna wewnętrzna i naturalna, druga zaś zewnętrzna i sztuczna, która w działaniu naśladuje tę pierwszą. Tę zaś sam Bóg stwórca obdarzył w chwili stwarzania wrodzoną mocą działania” (tamże, s. 633).

18  J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 41.

19  B. Suchodolski, Narodziny nowożytnej filozofii człowieka, WSiP, Warszawa 1968, s. 174.

20  J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 76.

21  Papus, Tarot…, dz. cyt., s. 102-103.

22  Girolamo Savonarola (1425-1498) – włoski dominikanin, który uważając się za zesłanego przez Boga proroka, od 1482 roku wygłaszał kazania, głównie we Florencji, skierowane przeciwko upadkowi obyczajów. Przepowiadał między innymi nadejście Sądu Bożego w 1484 roku. A. Ostrowski w swojej książce o Savonaroli pisze, że zajmowanie się kartami traktował on na równi z prostytucją, zbytkownymi strojami kobiet i mężczyzn, zdzierstwem i rozbojami. Pisze on, że w styczniu 1492 roku – w okresie Wielkiego Postu – Savonarola wygłosił szereg kazań w klasztorze San Marco, w których ostro potępiał karciarzy, mówiąc o nich: „nie wierzcie, że są to chrześcijanie. To są ludzie gorsi od niewierzących, to wysłannicy diabła, którzy celebrują swe święta. To ludzie skąpi, bluźniercy, oszczercy spotwarzający innych, warchoły wstrętne Bogu. […] Unikajcie rozmów z nimi, gdyż przeklęty będzie ojciec, który gra w obecności syna, przeklęty owoc żywota twego i twojej ziemi, twoich wołów i owiec. Przeklęty będziesz, idąc i powracając”. W 1497 roku Savanarola powołał do życia tzw. Kompanię Nadziei, której zadaniem było śledzenie grających w karty i powiadamianie o tym procederze inkwizytorów, którzy napadali na domy i rekwirowali karty „w imię Jezusa Chrystusa, króla naszego oraz Dziewicy Marii, naszej królowej” (A. Ostrowski, Savonarola, PIW, Warszawa 1976, s. 53).

23  Zob. S. R. Kaplan, The Encyclopedia of Tarot, t. I, dz. cyt., s. 28; J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 48.

24  Za: J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 54.

25   Retoryka Arystotelesa została przełożona na łacinę przez włoskiego humanistę przed 1481 rokiem. Poetyka w przekładzie łacińskim była wydana w 1498, a po grecku w 1508 roku. Zob. Arystoteles, Retoryka. Poetyka, tłum. H. Podbielski, PWN, Warszawa 1988.

26  C. Ripa, Ikonologia, tłum. I. Kania, „Universitas”, Kraków 2004. C. Ripa (ok. 1560-ok. 1625) – urodzony w Perugii, większość życia spędził w Sienie; stworzył i opublikował obszerną pracę zatytułowaną Iconologia, poświęconą omówieniu wielu dzieł malarskich i graficznych, które sam nazwał „figurami do rytowania”.

27  Tamże, s. 357.

28  P. Buscaroli, Nota edytorska [w:] C. Ripa, Ikonologia, dz. cyt., s. XV.

29  Por. J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 41.

30  J. Prokopiuk, Przedmowa. Tarot-fakt i mit, dz. cyt., s. 13—14.

31  Por. J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 78—79.

32  Inskrypcja owa brzmi: „Ojcze Święty, spraw by Sprawiedliwość wydała wyrok ustami Starca, Głupca i Maga. O wy, Kochankowie tej pięknej i cnotliwej Pani! Niechaj zabrzmi głos trąby Sądu Ostatecznego nad Światem w imieniu Papieża, Papieżycy, Cesarza, Cesarzowej, Słońca, Księżyca, Gwiazdy i ognistej Strzały, która ciśnięta wielką Mocą w Wisielca rzuci go we władanie Demona” (S. R. Kaplan, The Encyclopedia of Tarot, t. II, dz. cyt., s. 307, za: J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 88).

33  J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 91-97.

34  J. Prokopiuk, Przedmowa. Tarot – fakt i mit, dz. cyt., s. 16.

35  A. C. de Gebelin, Le Mondeprimitif, t. IX, Paris 1782, s. 365, za: J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 102-103.

36  Oryginalna wersja kart Etteilli – 78 kart z 1870 roku jest przechowywana i konserwowana w Bibliotheque Nationale de Paris.

37  Józef Maria Hoene-Wroński (1776—1853) — filozof metafizyk i filozof wychowania, matematyk, astronom, fizyk — wynalazca. Twórca doktryny mesjanizmu, pod wpływem doznania nagłej iluminacji 15 sierpnia 1803 roku, wskutek której „Uświadomił sobie własną misję rewelatora i mesjasza, którego dzieło doprowadzi do całkowitej rekonstrukcji świata. Droga do owej przemiany wiodła przez reformę wiedzy, jej początkiem zaś miała być przebudowa matematyki”. Wroński zmierzał do skonstruowania nowego systemu matematycznego, którego działy mogłyby wnikać w zasady uniwersalne — „prawa najwyższego algorytmu”. W latach 1814—1818 napisał traktat Creation absolue de Thumanite (Ostateczny cel ludzkości), w którym opracował wstępną doktrynę mesjanizmu, rozwiniętą w dziele: Messianisme. Union finale de la philosophie et la religion la philosophie absolue (Mesjanistyczne objawienie powołania ludzkości), którego tom I wydano w 1831 r., a tom II — w 1839 r. Za: Filozofia i myśl społeczna w latach 1831-1864, dz. cyt., s. 108 i n.

38  Informacje o życiu i działalności Leviego zaczerpnięto z: J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 114 i n.; B. Pawęska, Tarot — droga ku Mandali, dz. cyt., s. 217.

39  A. Kostołowski, Eliphas Levi — mag jako artysta [w:] Interpretacja dzieła sztuki, Warszawa 1976, s. 123 i n.

40  Tamże, s. 135.

41  Papus, Tarot Cyganów…, dz. cyt., s. 119. Papus podkreśla, że „Wroński za początek wszelkiego rodzaju kreacji uważał trzy elementy, które określił nazwami: Element Neutralny (E.N.); Element Istnienia (E.I); Element Mądrości (E.M.)”. Na podstawie analizy tych elementów Papus wyprowadza zasadę: „Bóg, Człowiek i Wszechświat”, podkreślając, że stanowi ona „podstawę całej filozofii ezoterycznej starożytnych”, potwierdzoną funkcjonowaniem takich mistycznych Trójek, potwierdzonych przez: Hermesa Trismegistosa, Świętą Kabałę, neoplatonizm, alchemików z Pitagorasem i wszystkimi filozofami greckimi, którzy dowodzą podziału Wielkiej Całości między TRZY ISTNIENIA lub ŚWIATY" […]. A klucz ten oparty jest na tajemniczej formacji: DEUS, HOMO, ROTA; […] BRAH-MA, ŚIWA, WISZNU; […] OZYRYS, IZIS, HORUS.

42  Tamże, s. 214-224. Cytowany przez Papusa fragment dzieła Hoene-Wrońskiego pochodzi z dzieła: Messianisme. Apodictique messianique ou trite du savoir suprem, Paris 1876, s. 5-14; zob. J. M. Hoene-Wroński, Prawo tworzenia jako schemat samorództwa wszelkiej rzeczywistości, tłum. H. Rosne-rowa [w:] Filozofia i myśl społeczna w latach 1831—1864, dz. cyt., s. 156-165.

43  B. Pawęska, Tarot — droga ku Mandali, dz. cyt., s. 218.

44  Za: tamże.

45  J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 128-131.

46  A. Maciejewska, Tarot dla ciebie , „Przekrój” 1988, nr 2247-2250, 2252-2256.

47  J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 130.

48  Tamże.

49  E. A. Waite, Obrazkowy klucz do Tarota. Fragmenty tradycji tajemnej za zasłoną dywinacji, tłum. R. Oślizło, „Studio Astropsychologii”, Białystok 2004, s. 9.

50  D. Rudyar, Astrology and the Modern Psyche, CRCS Publications, Davis 1976, s. 22.

51  C. G. Jung, Psychologia a religia, „Książka i Wiedza”, Warszawa 1970, s. 25.

52  „Harmonia, szczerość, jasność, 

53  A. Zwoliński, Sekty… Dlaczego?, Wyd. Sióstr Loretanek, Warszawa 1998, s. 50.

54  B. Pawęska, Tarot — droga ku Mandali, dz. cyt.

55  S. R. Kaplan, The Encyclopedia of Tarot, t. I, dz. cyt., s. 28.

56  J. Żylińska, Gra w tarota, „Czytelnik”, Warszawa 1987.

57  J. W. Suliga, Biblia Szatana, dz. cyt., s. 65.

58  A. Świrska, Zaproszenie do tarota, dz. cyt.

59  M. K. Olszewska, Tarot — lekarz duszy, „Studio Astropsychologii”, Białystok 1999, s. 11.

60  A. Chrzanowska, Misterium Tarota, „Studio Astropsychologii”, Białystok 2000, s. 188.

Spis treści

Uwagi wstępne

Rozdział I

Rozdział II

Rozdział III

Uwagi końcowe

Bibliografia

Aneks