Agresja elektroniczna i cyberbullying jako nowe ryzykowne zachowania młodzieży

Jacek Pyżalski

(c) Copyright by Jacek Pyżalski, Kraków 2012

Recenzenci:

dr hab. Barbara Szmigielska-Siuta,

prof. UJ prof. zw. dr hab. Bogusław Śliwerski

Redakcja wydawnicza:

Małgorzata Miller

Korekta:

Izabela Rutkowska

Projekt okładki:

Ewa Beniak-Haremska

Opracowanie typograficzne:

Alicja Kuźma

ISBN 978-83-7587-949-0

Oficyna Wydawnicza „Impuls”

30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5

tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47

www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl

Wydanie I, Kraków 2012

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

Wstęp

Nowe media, utożsamiane obecnie głównie z internetem, stanowią nie tylko jeden z czynników wpływających na socjalizację młodych ludzi, ale także w znacznym stopniu na środowisko, w którym ta socjalizacja ma miejsce. Wpływ taki, bez względu na to, czy oceniamy go pozytywnie, czy negatywnie, jest społecznym faktem. Nie może on być ignorowany przez nikogo, a już na pewno nie przez pedagogów, którzy z jednej strony mogą traktować taką sytuację jako szansę, a z drugiej jako zagrożenie.

Przekonania na temat tego wpływu i leżących u jego podłoża mechanizmów są często stereotypowe i nie uwzględniają całego jego bogactwa i wielowymiarowości, szczególnie w kontekście współoddziaływania z tradycyjnie rozumianymi środowiskami socjalizacji, głównie z rodziną, szkołą i środowiskiem rówieśniczym. Często zdarza się tak, że przy analizie wpływu nowych mediów górę bierze pesymistyczne podejście wskazujące przede wszystkim na zagrożenia wynikające z ich użytkowania. W kontekście oceny funkcjonowania młodych ludzi bywa, że czasami mamy także do czynienia z paniką moralną, u której podstaw leżą często pojedyncze, nagłośnione przypadki zastosowania nowych mediów przyczyniające się do tragicznych skutków.

W obliczu powyższego istnieje potrzeba naukowego rozpoznania pedagogicznego znaczenia nowych mediów zarówno w szerszym zakresie, jak i w zakresie szczegółowych – pozytywnych i negatywnych – zjawisk związanych z takim użytkowaniem.

Przedstawiona tu publikacja odnosi się do jednego z najistotniejszych zjawisk negatywnych, jakim jest agresja elektroniczna, której narzędziem realizacji są właśnie nowe media.

Swoje prace badawcze związane z tym zjawiskiem rozpocząłem w 2008 roku, równolegle z badaczami z Europy i krajów spoza kontynentu, którzy właśnie w tym okresie intensywnie zaczęli badać omawiane zagadnienia. Rozpocząłem od pilotażowych badań studentów, prowadząc jednocześnie w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Łodzi studencki zespół badawczy zajmujący się tym tematem. Równolegle, zarówno w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Łodzi, jak i w Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi, zacząłem przygotowywać granty badawcze pozwalające w sposób uporządkowany rozpoznać i opisać zjawisko agresji elektronicznej wśród dzieci i młodzieży. Prace te zaowocowały uzyskaniem kilku istotnych grantów, których część wyników została przedstawiona w niniejszej publikacji 1. Najważniejsze z nich to badanie doświadczeń i przekonań nauczycieli związanych z agresją elektroniczną w ramach grantu Instytutu Medycyny Pracy o nazwie „Analiza cyberbullyingu jako nowego problemu zdrowia zawodowego pedagogów” oraz grantu habilitacyjnego pt. „Cyberbullying jako nowa forma agresji rówieśniczej wśród gimnazjalistów w kontekście pedagogicznych oddziaływań profilaktycznych i interwencyjnych”. Równocześnie w 2008 roku zostałem nominowany przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego do europejskiej Akcji COST IS0801 o nazwie „Cyberbullying: coping with negative and enhancing positive uses of new technologies, in relationships in educational settings”. Przedsięwzięcie to trwa – dzięki temu mam zaszczyt pracować z czołowymi naukowcami zajmującymi się agresją elektroniczną, reprezentującymi 28 krajów. Pozwala mi to z jednej strony na bezpośredni dostęp do najnowszych wyników badań i założeń teoretycznych, a z drugiej na dyskutowanie i rozpowszechnianie własnych ustaleń empirycznych uzyskanych w polskich badaniach. Współpraca ta zaowocowała także projektami badawczymi realizowanymi we współpracy z istotnymi ośrodkami akademickimi 2. Wszystkie te doświadczenia i badania pozwoliły mi na sformułowanie teorii dotyczącej agresji elektronicznej (teoria ABACUS) oraz typologii tego zjawiska wraz z pedagogicznymi implikacjami. Stanowiły one także podstawę do konstruowania praktycznych rozwiązań w zakresie profilaktyki i interwencji związanej z agresją elektroniczną 3.

Monografia, którą przedstawiam, stanowi podsumowanie czteroletniej pracy badawczej i koncepcyjnej oraz próbę opisu i analizy pedagogicznej zjawiska agresji elektronicznej w stopniu, w jakim jest to możliwe na tym etapie rozpoznania empirycznego.

Twórcza praca nad problemem agresji elektronicznej nie byłaby możliwa bez wsparcia, dyskusji i wspólnych działań badawczych realizowanych z moimi współpracownikami i przyjaciółmi z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Łodzi i Krajowego Centrum Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi.

Szczególne wyrazy wdzięczności należą się dr Monice Kaczmarek-Śliwińskiej z Politechniki Koszalińskiej za rady i uwagi dotyczące problematyki nowych mediów i instrumentów w nich stosowanych.

Serdecznie dziękuję także recenzentom – prof. Barbarze Szmigielskiej-Siucie i prof. Bogusławowi Śliwerskiemu, których wnikliwe uwagi pozwoliły udoskonalić tekst niniejszej książki.

Pragnę w tym miejscu podziękować także respondentom (nauczycielom, uczniom i studentom), którzy zechcieli uczestniczyć w prowadzonych przeze mnie badaniach.

Osobne wyrazy wdzięczności należą się dr Joannie Mazur i dr. Krzysztofowi Ostaszewskiemu za udzielenie zgody na wykorzystanie w moich badaniach wybranych narzędzi stosowanych w projektach badawczych przez nich kierowanych (odpowiednio HBSC i Badanie Mokotowskie).

1. Charakterystyka świata nowych mediów

Agresja elektroniczna nie byłaby możliwa bez nowych mediów. To właśnie one, zarówno na poziomie technologicznym, jak i kulturowym, stanowią narzędzie, a jednocześnie środowisko, w którym agresja ta może być realizowana. Konieczne jest więc, nim zaczniemy zastanawiać się nad agresją elektroniczną, przyjrzenie się podstawowym definicjom, koncepcjom i kontrowersjom związanym z kulturowym i społecznym znaczeniem nowych mediów, w szczególności tym, które modyfikują bądź każą przewartościować lub uzupełnić dotychczasowe koncepcje pedagogiczne dotyczące socjalizacji i wychowania.

Tomasz Goban-Klas (2007), powołując się na Petera Druckera, wskazuje, że mniej więcej co dwa pokolenia w krajach europejskich następuje tak znaczna zmiana kulturowa, że świat staje się na tyle inny, iż ludzie żyjący w dwóch oddalonych okresach nie potrafiliby zrozumieć rzeczywistości społecznych, w których żyją. W szczególności tego typu zmiany wspomniany autor wiąże z przemianami w zakresie mediów. Rozpowszechnienie w XX wieku prasy wielkonakładowej, filmu i telewizji (zwanych środkami masowymi – mass mediami) stanowi doskonałą egzemplifikację tego typu mechanizmów. Media te wpłynęły na kulturę (tworząc zjawisko kultury masowej). Goban-Klas definiuje kulturę w tym kontekście jako

[...] zbiór opowieści, które mówią nam o istocie wszechświata, jak powstał i jak działa, co jest dobre i co zte w zachowaniu w określonym czasie, miejscu oraz społeczeństwie (Goban-Klas, 2007, s. 38).

Jednym z badaczy szczególnie wskazujących na to, że rozpowszechnienie wynalazków komunikacyjnych stanowi punkty zwrotne w historii, był kanadyjski teoretyk komunikacji – Marshall McLuhan (za: Griffin, 2003). Autor ten zauważa, że rewolucyjny charakter zmian jest niedostrzegany w momencie, kiedy one następują, a zdefiniowanie go umożliwia dopiero przyjęcie perspektywy historycznej. Zmiany dotyczące dominujących w danym okresie mediów niosą ze sobą z reguły bardzo duże nadzieje wraz z ogromnymi obawami co do potencjalnego ich wpływu na ludzi i życie społeczne (Bargh, McKenna, 2009).

Jednocześnie część badaczy wskazuje, że zmiany w zakresie mediów, związane na przykład z dynamicznym rozwojem technologii komputerowych, najczęściej nie mają bardzo szybkiego i rewolucyjnego przełożenia na sposób, w jaki żyją ludzie. Mizuko Ito i inni, którzy badali wpływ korzystania z internetu na młodych ludzi, zauważyli, że:

[...] chociaż tempo zmian technologicznych może wydawać się zawrotne, to praktyka w zakresie relacji spotecznych, uczenia się i zabawy oraz wyrażania siebie przechodzą dużo wolniejszą ewolucję, wyrastając z odpornych spotecznych i kulturowych struktur, w których funkcjonują młodzi ludzie w codziennym życiu (Ito i in., 2008, s. 4) 4.

Podsumowując te wstępne rozważania, należy zaznaczyć, że nie ma właściwie sporu o to, czy media wpłynęły na życie społeczeństw i jednostek – spór dotyczy co najwyżej głębokości i charakteru tego wpływu.

Spis treści

Wstęp

1. Charakterystyka świata nowych mediów

1.1. Czym są nowe media?

1.2. Cechy nowych mediów

2. Komunikacja zapośredniczona przez komputer

2.1. Komunikacja tekstowa

2.2. Komunikacja wizualna i dźwiękowa

2.3. Generalne charakterystyki komunikacji zapośredniczonej przez komputer

3. Nowe media jako środowisko socjalizacyjne, czyli człowiek w komunikacji zapośredniczonej

3.1. Mechanizmy funkcjonowania człowieka w kontekście komunikacji zapośredniczonej

3.2. Instrumenty mediów społecznych

4. Młodzi Ludzie jako pokolenie cyfrowych tubylców

4.1. Wykorzystanie nowych mediów

4.2. Nierówności społeczne w korzystaniu z nowych technologii komunikacyjnych

5. Wpływ nowych mediów na dzieci i młodzież

5.1. Korzyści związane ze stosowaniem nowych mediów przez dzieci i młodzież

5.2. Zagrożenia dla dzieci i młodzieży związane z korzystaniem z nowych mediów

5.3. Uzależnienie od internetu i telefonów komórkowych

6. Normatywność w internecie

6.1. Normy grupowe w internecie

6.2. Normy dotyczące wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnych w szkole i rodzinie

7. Bullying jako specyficzny rodzaj przemocy rówieśniczej

7.1. Typologie agresji

7.2. Bullying (tradycyjny mobbing)

7.3. Cyberbullying

8. Teoria ABACUS w wyjaśnianiu cyberbullyingu

8.1. Konsekwencje bullyingu i cyberbullyingu

8.2. Sprawcy bullyingu i cyberbullyingu

8.3. Ofiary bullyingu i cyberbullyingu

8.4. Sprawco-ofiary bullyingu i cyberbullyingu

8.5. Bullying a cyberbullying – współwystępowanie zjawisk

9. Nie tylko cyberbullying – w kierunku innych typów agresji elektronicznej

9.1. Agresja elektroniczna wobec pokrzywdzonych

9.2. Agresja elektroniczna wobec celebrytów

9.3. Elektroniczna agresja uprzedzeniowa (bias bullying)

9.4. Agresja elektroniczna wobec nieznajomych (impulsywna)

10. Metodologia badań

10.1. Badanie „Cyberbullying 2010”

10.2. Badanie „Nauczyciele 2009”

10.3. Badanie „Studenci 2009”

11. Cyberbullying i agresja elektroniczna jako ryzykowne zachowania młodzieży – badania własne

11.1. Zaangażowanie młodych Ludzi w nowe media i komunikację zapośredniczoną

11.2. Spostrzeganie zagrożeń związanych z użytkowaniem nowych mediów (w tym agresji elektronicznej) przez uczniów i nauczycieli

11.3. Sposoby realizacji agresji elektronicznej i cyberbullyingu oraz rozpowszechnienie tych zjawisk

11.4. Rozpowszechnienie cyberbullyingu i bullyingu wśród gimnazjalistów

11.5. Poza agresję rówieśniczą – inne typy agresji elektronicznej

11.6. Nowe jakościowo cechy cyberbullyingu

11.7. Agresja rówieśnicza online i offline jako jedność

11.8. Charakterystyka motywacji i atrybucji działań sprawców agresji elektronicznej

11.9. Konsekwencje doświadczania agresji elektronicznej i cyberbullyingu

11.10. Reagowanie pracowników szkoły i rodziców na sytuacje związane z agresją elektroniczną

11.11. Uwarunkowania agresji elektronicznej i cyberbullyingu

11.11.1. Szerszy kontekst wykorzystania nowych mediów a agresja elektroniczna i cyberbullying

11.11.2. Środowisko rodzinne a agresja elektroniczna i cyberbullying

11.11.3. Środowisko szkolne a agresja elektroniczna i cyberbullying

11.11.4. Środowisko rówieśnicze a agresja elektroniczna i cyberbullying

11.11.5. Normatywność w środowisku szkolnym i rodzinnym a agresja elektroniczna i cyberbullying

12. Wnioski z przeprowadzonych badań w kontekście działań pedagogicznych mających na celu profilaktykę i interwencję w zakresie agresji elektronicznej

Bibliografia

Aneks

Załącznik I. Kwestionariusz zastosowany w badaniu „Cyberbullying 2010”66

Załącznik II. Kwestionariusz zastosowany w badaniu „Nauczyciele 2009”67

Załącznik III. Właściwości psychometryczne skal zastosowanych w etapie ilościowym badania „Cyberbullying 2010”68

Przypisy