Carlos Antonio Aguirre Rojas

Ameryka Łacińska na rozdrożu

Ruchy społeczne i śmierć nowoczesnej polityki

Wstęp

Immanuel Wallerstein

Przełożył

Zbigniew Marcin Kowalewski

Przekład wstępu i dodatki

Maciej Wiśniewski

Instytut Wydawniczy Książka i Prasa

Warszawa 2008

Tytuł oryginału:

América Latina en la encrucijada. Los movimientos sociales y la muerte de la política moderna

Przełożył:

Zbigniew Marcin Kowalewski

Redakcja:

Katarzyna Bielińska

Opracowanie graficzne:

Ireneusz Frączek

Grafika na okładce:

Marsz w obronie więźniów politycznych zorganizowany przez Powszechne Zgromadzenie Ludów Oaxaca (APPO) w Oaxaca de Juarez w listopadzie 2006 r., fot. Nino Oliveri – www.ninoliveri.net

© Carlos Antonio Aguirre Rojas

© Contrahistorias. La otra mirada de Clío 2007

© Instytut Wydawniczy Książka i Prasa 2008

ISBN 978-83-62744-31-2

Instytut Wydawniczy Książka i Prasa

ul. Twarda 60

00-818 Warszawa

tel. 022-624-17-27

kip@medianet.pl

http://www.iwkip.org
http://www.monde-diplomatique.pl/

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Dotychczas w serii Biblioteka Le Monde diplomatique ukazały się:

Étienne Balibar Filozofia Marksa

Samir Amin Wirus liberalizmu

Jacques Ranciére Nienawiść do demokracji

Stefan Zgliczyński Antysemityzm po polsku

David Harvey Neoliberalizm. Historia katastrofy

Michel Warschawski Izrael i polityka planowego zniszczenia

Andrzej Witkowicz Wokół terroru białego i czerwonego 1917-1923

W przygotowaniu:

Beverly Silver Globalny proletariat

Alain Bihr Nowomowa neoliberalna

Loïc Wacquant Więzienia nędzy

Patrick Artus, Marie-Paul Virard Globalizacja, najgorsze przed nami

Mike Davis Planeta slumsów

Wstęp/ Jak dalece na lewo przesunęła się Ameryka Łacińska?

Wydaje się, że wszyscy zgadzają się, co do tego, iż po roku 2000 Ameryka Łacińska przesunęła się na lewo. Lecz co to oznacza?

Jeśli ktoś spojrzy na wyniki wyborów odbywających się tam po roku 2000 zobaczy, że jak Ameryka Łacińska długa i szeroka w dużej liczbie krajów wygrały partie sytuujące się na lewo od politycznego centrum – przede wszystkim w Brazylii, Urugwaju, Argentynie, Chile, Ekwadorze, Wenezueli, Nikaragui, a ostatnio w Paragwaju. Istnieją oczywiście istotne różnice sytuacji w tych krajach. Część nowych, lewicowych rządów wydaje się dość bliska centrum. Inne używają bardziej rewolucyjnego języka. No i jest w regionie kilka wyjątków – zwłaszcza Kolumbia, Peru i Meksyk (chociaż konserwatywny rząd w Meksyku wygrał ostatnie wybory mniej więcej z taką samą legitymacją jak Bush wybory w USA w 2000 r.). Prawdziwą kwestią pozostaje jednak nie to, czy Ameryka Łacińska przesunęła się na lewo czy nie, lecz jak dalece to uczyniła.

Istnieją według mnie cztery rodzaje dowodów, na które można się powołać argumentując, że Ameryka Łacińska poszła na lewo. Pierwszy to ten, że wszystkie z nowych rządów w taki czy inny sposób zdystansowały się od Stanów Zjednoczonych. A administracja Busha w każdym z tych przypadków wolałaby, aby w wyborach zwyciężyli ich przeciwnicy. W przeszłości gdy w Ameryce Łacińskiej do władzy dochodziły rządy nieprzyjazne Stanom, USA starały się doprowadzić do ich zmiany czy też po prostu je obalić. Lecz zmierzch potęgi USA w systemie-świecie, a przede wszystkim zaangażowanie Stanów Zjednoczonych w wojny na Bliskim Wschodzie, które USA przegrywają, osłabiły polityczną energię z jaką wcześniej postępowały w Ameryce Łacińskiej. Zakończony porażką pucz przeciwko Chávezowi w 2002 r. jest tego dobrym przykładem.

Jak rządy latynoamerykańskie dystansowały się od Stanów Zjednoczonych? Było kilka sposobów. W 2003 r. USA nie udało się zmusić dwóch latynoamerykańskich członków Rady Bezpieczeństwa ONZ w tamtym czasie (Chile i Meksyku) do poparcia rezolucji legitymizującej amerykański atak na Irak. W czasie ostatnich wyborów sekretarza generalnego Organizacji Państw Amerykańskich (OPA) popierany przez USA kandydat przegrał, co nie zdarzyło się nigdy wcześniej w historii tej organizacji. A gdy jedyny pewny dziś przyjaciel Stanów Zjednoczonych w Ameryce Łacińskiej, Kolumbia, wdała się w tym roku w poważny konflikt z Wenezuelą i Ekwadorem, inne latynoamerykańskie państwa stanęły po stronie Ekwadoru i Wenezueli. Ekwador odmawia teraz przedłużenia umowy o lokalizacji amerykańskiej bazy na swoim terytorium.

Drugim dowodem na lewicowy trend jest znaczny wzrost politycznego znaczenia i siły ruchów indiańskich w całej Ameryce Łacińskiej – zwłaszcza w Meksyku, Ekwadorze, Boliwii i Ameryce Środkowej. Rdzenna ludność przez długi czas stanowiła najbardziej ciemiężony sektor populacji i przez jej większość trzymana była poza strukturami politycznymi. Lecz dziś w Boliwii mamy indiańskiego prezydenta, który uosabia prawdziwą społeczną rewolucję. Siła tych ruchów zarówno w regionie Andów jak i w zamieszkałych przez Majów regionach Ameryki Środkowej stała się głównym i trwałym czynnikiem tamtejszej polityki.

Trzecim dowodem jest przetrwanie, a nawet odrodzenie Teologii Wyzwolenia. W ciągu trzech ostatnich pontyfikatów Watykan starał się zdusić ten ruch z taką samą siłą z jaką Stany Zjednoczone zwalczały lewicowe rządy w latach 50. i 60. Teologowie bywali uciszani, a sympatyzujący z ruchem biskupi skrzętnie zastępowani niechętnymi mu. Niemniej jednak obecnie katolickie ruchy zainspirowane Teologią Wyzwolenia kwitną w Brazylii. Prezydenci Ekwadoru i Paragwaju wywodzą się z tej tradycji. Poza tym zagrożenie ze strony protestanckich grup w Ameryce Łacińskiej może zmusić Watykan do większej tolerancji wobec teologów wyzwolenia, którzy przynajmniej są katolikami, pomagając w ten sposób chronić Kościół przed odpływem wiernych.

Wreszcie trzecim dowodem jest dość skuteczne dążenie Brazylii do objęcia roli regionalnego lidera bloku południowoamerykańskiego. Samo w sobie nie musi to wydawać się krokiem lewicowym. Lecz w kontekście światowego procesu multipolaryzacji, powstanie takich regionalnych stref zmniejsza nie tylko siłę Stanów Zjednoczonych, ale i całej Północy w stosunkach Północ-Południe. Brazylijskie przywództwo tzw. państw G-20 było główną przyczyną powstrzymania Światowej Organizacji Handlu przed wprowadzeniem w życie jej neoliberalnych planów.

Podsumowując, na co składają się wszystkie te elementy? Z pewnością nie na rewolucję w tradycyjnym znaczeniu tego słowa. Okoliczności te oznaczają jednak, że punkt ciężkości w latynoamerykańskiej polityce, umiejscowienie jej „centrum” przesunęło się znacząco w lewo w stosunku do tego, gdzie było jeszcze dekadę temu. Zjawisko to trzeba też umieścić w kontekście zmian na świecie. Podobne przesunięcie na lewo odbywa się na Bliskim Wschodzie i w Azji Wschodniej. A także z pewnością w Stanach Zjednoczonych. Oddziaływanie światowej recesji gospodarczej wkrótce prawdopodobnie się nasili i bez wątpienia wzmoże jeszcze te tendencje.

Czy jednak siły prawicowe będą się temu przyglądać z założonymi rękami? Bez wątpienia nie. Dziś w Ameryce Łacińskiej reakcję prawicy można dostrzec w działaniach bogatszych i „bielszych” wschodnich regionów Boliwii, które dążą do oderwania się od reszty kraju oraz od indiańskiej większości, która wreszcie zdobyła władzę w rządzie centralnym. Zarówno w Ameryce Łacińskiej jak i wszędzie indziej czasy są niespokojne z politycznego punktu widzenia. Lecz w swej walce lewica zajmuje obecnie najkorzystniejsze pozycje od pół wieku.

Immanuel Wallerstein