Strona tytułowa

Juliusz Verne

Piękny żółty Dunaj

Przełożył i przypisami opatrzył Andrzej Zydorczak

Strona redakcyjna

Czterdziesta czwarta publikacja elektroniczna wydawnictwa JAMAKASZ

Tytuł oryginału francuskiego: Le beau Danube jaune

© Copyright for the Polish translation by Andrzej Zydorczak, 2017

38 ilustracji, w tym 4 karty kolorowe: Damian Christ

Redakcja: Marzena Kwietniewska-Talarczyk

Konwersja do formatów cyfrowych: Mateusz Nizianty

Patron serii „Biblioteka Andrzeja”:

Polskie Towarzystwo Juliusza Verne’a 

Wydanie I 

© Wydawca: JAMAKASZ

Ruda Śląska 2017

ISBN 978-83-65753-14-4

Wstęp

Podróże można odbywać na różny sposób. Można wyruszyć piechotą, polecieć samolotem, pojechać autem lub wsiąść na statek. Można zwiedzać obce krainy lądem albo też przemieszczać się od jednej do drugiej morzami lub oceanami. Można też spłynąć łodzią po rzece, szczególnie gdy ta należy do największych na świecie. Taką właśnie podróż zaproponował czytelnikom Juliusz Verne pod koniec swego życia. Po pełnej przygód wyprawie rzeką Orinoko i nie mniej emocjonującej po wielkiej Amazonce tym razem autor zabrał nas do Europy, której znaczną część poznamy, spływając razem z wędkarzem Ilią Kruschem pięknym żółtym Dunajem. Nie „modrym”, jak się zwykło mówić o tej rzece, lecz właśnie „żółtym”. Wyjaśnienie takiego nazwania wielkiej rzeki Europy znajdziemy w powieści, kiedy już miniemy Żelazne Wrota, malowniczy wąwóz, będący jedną z najwspanialszych atrakcji na jej długim biegu.

Będzie to podróż spokojna, z reguły bez wielkich wydarzeń i nagłych zwrotów akcji, tocząca się w rytmie, w jakim poruszają się wody Dunaju. W ciągu całej wyprawy w powieści będzie się przebijała miłość do wędkarstwa, pochwała tego sposobu rekreacji, wymagającej opanowania, spokoju, sprytu, umiejętności oraz wielkiej wiedzy odnoszącej się zarówno do sprzętu: wędzisk, wędek, haczyków, żyłek, do przynęt i zanęt, jak też do sposobu życia i zachowania poszczególnych gatunków ryb.

Jakże różni się ten utwór od powieści, którą polscy czytelnicy znają pod różnymi tytułami: Pilot dunajskich statków, Tajemniczy rybak czy Tajemniczy pilot, wersji dość radykalnie przerobionej przez syna pisarza Michela Verne’a, który zrobił z tekstu dramat kryminalny, zupełnie wbrew intencjom swego ojca.

Teraz polscy miłośnicy mają okazję zapoznać się z trzecią już powieścią, po Latarni na Krańcu Świata i Sekrecie Wilhelma Storitza, której treść oparta jest na rękopisie Juliusza Verne’a, a to dzięki temu, że w 1986 roku miasto Nantes za kwotę sześciu milionów franków odkupiło od spadkobierców pisarza rękopisy, spoczywające dotąd w rodzinnym sejfie.

Utwór powstał w 1901 roku, po raz pierwszy ukazał się drukiem w roku 1987, nakładem francuskiego Towarzystwa Juliusza Verne’a, a później, w roku 1999, opublikowało go wydawnictwo Stanké w Kanadzie. Nigdy wcześniej nie był wydany z ilustracjami, ale w wydaniu „Biblioteki Andrzeja” znalazły się liczne ilustracje czarno-białe i barwne wykonane przez Damiana Christa.

Życzę przyjemnej lektury

Andrzej Zydorczak

Rozdział I

Konkurs w Sigmaringen1

Tego dnia – dwudziestego piątego kwietnia – niezwykłe ożywienie objawiające się śpiewami, hochs2, oklaskami i brzękiem szklaneczek napełniało oberżę Miejsce Spotkań Wędkarzy.

Okna oberży, położonej na samym krańcu czarującego miasteczka Sigmaringen, stolicy pruskiej enklawy Hohenzollernów3, otwierały się na lewy brzeg Dunaju, prawie u źródeł tej wielkiej rzeki centralnej Europy.

Jak na to wskazywał szyld, piękne malowidło z gotyckimi literami zawieszone powyżej drzwi wejściowych, to właśnie w tej oberży zebrali się tamtego dnia członkowie Dunajskiej Wędki, międzynarodowego towarzystwa wędkarzy, przeważnie narodowości niemieckiej, austriackiej i węgierskiej. To tutaj pełnymi kuflami i pełnymi szklanicami pito dobre monachijskie piwo i dobre węgierskie wino. Podczas spotkań wielka sala pod chmarą długich fajek ginęła pośród kłębów wonnego dymu. Chociaż członkowie towarzystwa prawie się nie widzieli, to jednak się porozumiewali, a jeśli nie mogli się słyszeć, to chyba byli głusi.

Należy zauważyć, że jeśli wędkarze w czasie oddawania się swemu zajęciu są ludźmi spokojnymi i niezwykle milczącymi, to poza tym są najhałaśliwszymi ludźmi na świecie, a jeśli chodzi o opowieści o ich świetnych wyczynach, dorównują myśliwym, jeśli ich nie przewyższają.

Wokół stołu w oberży pod koniec bardzo pożywnego posiłku zebrało się około stu gości. Zgromadzili się tu wszyscy rycerze wędki, szaleńcy spławika, fanatycy haczyka. Bez żadnego wahania można było przyjąć, że podczas zawodów w ten piękny kwietniowy poranek bardzo wyschły im gardła. Dlatego też na pomocniczym stoliku znajdowała się wielka liczba butelek, które zajęły miejsca likierów towarzyszących kawie: arak robiony z fermentowanego ryżu, tafia ze wschodnich Indii, ratafia sporządzana z czarnych porzeczek, curacao, gdańska wódka, jałowcówka, eliksir Garusa, krople Hoffmana, kirsz, keetwasser, korsoli z Turynu, scubac, a nawet whisky4 robiona ze szkockiego jęczmienia, chociaż w towarzystwie nie było ani jednego członka pochodzącego z zielonej Erin5.

W oberży Miejsce Spotkań Wędkarzy wybiła trzecia godzina po południu, kiedy zebrani, z coraz żywszymi barwami na twarzach, odeszli od stołu. Kilku zataczało się i szukało oparcia na swoich sąsiadach. Trzeba jednak powiedzieć prawdę, że większość mocno trzymała się na nogach. Czy nie byli przyzwyczajeni do długich bankietowych posiedzeń, do których dochodziło kilka razy w roku przy okazji konkursów Towarzystwa Dunajskiej Wędki? Konkursy odbywały się bardzo regularnie, świętowano je hucznie i cieszyły się wielką i zasłużoną renomą zarówno w górnym, jak też w dolnym biegu tej sławnej rzeki, żółtej, a nie niebieskiej, jak to opiewa słynny walc Straussa. Z księstwa Badenii, Wirtembergii, Bawarii, Austrii, Węgier, prowincji rumuńskich przybywali zawodnicy dzięki swemu poświęceniu, aktywności, ku większej chwale prezesa towarzystwa, Węgra Miclesco.

Towarzystwo istniało już od pięciu lat. Mogło prosperować dzięki składkom i wkładom swoich członków. Stale rosnące zasoby pozwalały na dawanie w konkursach wędkarskich dość cennych nagród. Ponadto walczyło – i nie bez sukcesów – ze współzawodniczącymi z nim innymi stowarzyszeniami, a jego sztandar iskrzył się medalami otrzymywanymi z okazji kolejnych zwycięstw. Było zawsze na bieżąco z prawodawstwem dotyczącym materii wędkarstwa rzecznego, podtrzymując swoje prawa zarówno wobec państwa, jak też osób prywatnych, i w każdym kraju, jak wiadomo, każdy mógł łowić w rzekach, spławnych biegach wód, czy to techniką spławikową, czy też gruntową. Towarzystwo posiadało także wzdłuż rzeki kilka stawów, w którym hodowano narybek pod dozorem zaprzysiężonych strażników pracujących na własny rachunek. W końcu broniło swoich przywilejów z tą zaciętością, można by powiedzieć: zawodowym uporem, charakterystycznym dla ludzkich istot, które wędkarskie instynkty czynią godnymi zaliczenia do specjalnej kategorii ludzkości.

Jeśli chodzi o zawody, które odbyły się tego dnia, były pierwszymi w roku 186… O piątej rano członkowie Dunajskiej Wędki, w liczbie sześćdziesięciu, opuścili miasto i ruszyli nad lewy brzeg Dunaju, nieco poniżej Sigmaringen.

Panowała piękna pogoda, było nawet dość ciepło i nie zachodziła potrzeba zabezpieczania się przed deszczem. Zawodnicy nosili stroje towarzystwa, czyli luźną wełnianą odzież, którą w czasie dużych upałów zastępowali płócienną: krótką bluzę pozwalającą na swobodne ruchy, spodnie wpuszczone w buty o mocnych podeszwach, białe czapeczki z szerokim daszkiem, w potrzebie chronionym przez […]6 tego samego koloru. Byli wyposażeni w różne przybory, wyliczone w Podręczniku wędkarza: wędki, wędziska, podbieraki7, żyłki zapakowane w futeralik ze skóry daniela, przypony8, pudełko ze spławikami, ciężarki, ziarenka ołowiu różnych rozmiarów dokładane do ciężarka, zapas sztucznych much, kordonka. Łowienie mogło być wolne w tym sensie, że ryby, jakiekolwiek by były, miały dobrze brać, więc każdy wędkarz mógł założyć przynętę na haczyk w dowolnym miejscu, jakie będzie mu odpowiadało, chcąc łowić określony gatunek ryb: ukleje, węgorze, brzany9, leszcze, karpie rzeczne, klenie10, jazgarze, płocie, kiełbie, świnki, lipienie11, okonie, liny, flądry, pstrągi, szczupaki i inne, które żyją w wodach Dunaju.

Równo o szóstej dokładnie dziewięćdziesięciu siedmiu zawodników znajdowało się na swoich stanowiskach z wędziskami w ręku, gotowych do rzucenia haczyków do rzeki.

Trąbka dała sygnał do rozpoczęcia zawodów i dziewięćdziesiąt siedem żyłek zawisło nad wodami wzdłuż całego brzegu.

Na konkurs przeznaczono dużo nagród, ale dwie najgłówniejsze, o wartości dwustu florenów12, miały zostać przyznane, po pierwsze: wędkarzowi, który złowi najwięcej ryb, po drugie: wędkarzowi, który złowi rybę o większej wadze niż inni.

Zawody przebiegały w doskonałych warunkach. Co prawda doszło do kilku sporów o zbyt surowo pilnowane miejsca i o poplątane żyłki. Były to normalne, zwykłe, małe zdarzenia, wymagające interwencji komisarzy, ale do końca konkursu, który za pięć jedenasta ogłosił drugi dźwięk trąbki, nie wydarzyło się nic poważnego.

Każdy połów został przedstawiony jury złożonemu z prezesa Miclesco i czterech członków Towarzystwa Dunajskiej Wędki. Ci uczciwi ludzie sądzili z największą bezstronnością, taką że nie złożono żadnego protestu, chociaż w tym specyficznym środowisku często zapalały się głowy, kiedy w grę wchodziła miłość własna. Jeśli chodzi o wyniki zawodów, o przyznanie różnych nagród, czy to za wagę jednej ryby, czy za ich liczbę, to szacowne jury trzymało je w tajemnicy. Miano je poznać dopiero w momencie przyznawania nagród, to znaczy po posiłku, który połączył wszystkich uczestników przy jednym stole.

Ten moment właśnie nadszedł. Wędkarze, nie mówiąc już o ciekawskich, którzy przybyli z Sigmaringen, zebrali się przed estradą, na której przebywał prezes i pozostali członkowie jury.

Prawdą było, że jeżeli nie brakowało siedzeń, ławek czy stołków, to nie brakowało także stołów ani dzbanów z piwem, ani butelek rozmaitych napojów alkoholowych, ani większych i mniejszych szklanic. Podczas spotkań wędkarze nie rozmawiali, nie siedząc, i nie siedzieli, nie pijąc.

W tej chwili wstał prezes Miclesco i został powitany okrzykami: „Słuchajcie… słuchajcie!”, równie licznymi, co hałaśliwymi.

Pan Miclesco, czterdziestopięcioletni mężczyzna w pełni sił żywotnych, przedstawiał czysty typ Węgra o sympatycznej twarzy, ciepłym i stonowanym głosie, stanowczych i eleganckich ruchach. Prezentował się bardzo dobrze między swoimi dwoma pomocnikami, jednym starszym, Serbem Ivetozarem, drugim młodszym, Bułgarem Titchą. Miał przemawiać po niemiecku, który to język rozumieli wszyscy członkowie Dunajskiej Wędki, więc ani jedno słowo nie mogło ujść uwadze zebranych.

Po opróżnieniu kufla pieniącego się piwa, którego piana pozostawiła na końcówkach długich wąsów błyszczące perełki, pan Miclesco odezwał się w takie słowa:

– Moi drodzy koledzy, nie oczekujcie jakiejś przemowy ze wstępem, rozwinięciem i dobrze uporządkowanym zakończeniem. Nie jesteśmy tutaj, by upajać się oficjalnymi przemowami, lecz pojawiliśmy się w celu porozmawiania o naszych małych sprawach w gronie dobrych towarzyszy, powiedziałbym nawet braci, jeśli takie określenie wydaje się wam sprawiedliwe dla międzynarodowego zgromadzenia!

Te dwa zdania, długie jak wszystkie, które generalnie pojawiają się na początku przemowy, choćby nawet mówca bronił się przed rozprawianiem, zostały przyjęte jednomyślnymi oklaskami, do których dołączyły liczne wołania: „Bardzo dobrze! Bardzo dobrze!”, zmieszane z okrzykami, a nawet głośnymi czknięciami.

Następnie, kiedy prezes podniósł swoją szklanicę, wszystkie pełne szklanki przyznały mu rację, trącając się. Te, które się roztrzaskały przy tym silnym uderzeniu, zostały natychmiast wymienione na inne.

Pan Miclesco kontynuował swoją przemowę, stawiając wędkarzy w pierwszym rzędzie ludzkości. Wykazał wszystkie cnoty, wszystkie zalety, w jakie wyposażyła ich wspaniałomyślna natura. Mówił, że cechują się cierpliwością, pomysłowością, zimną krwią, wspaniałą inteligencją wymaganą w tej sztuce, ponieważ wędkarstwo jest raczej sztuką niż rzemiosłem. Widział tę sztukę znacznie przewyższającą wyczyny łowieckie, którymi niesłusznie chwalą się myśliwi.

– Czy można porównywać polowania z łowieniem ryb…? – zawołał.

– Nie! Nie…! – odpowiedzieli ze wszystkich stron zebrani.

– Jaką zasługą jest zabicie młodej kuropatwy czy zająca, kiedy się je widzi w dobrej odległości i które pies – czy my mamy psy…? – przynosi ku jego chwale…? Jeśli dostrzeżecie zwierzynę w odpowiednim czasie, możecie do niej swobodnie celować i posyłać w jej kierunku całą masę ziarenek śrutu, z których większość mija cel…! Z rybą jest inaczej: nie można jej śledzić spojrzeniem… gdyż ukrywa się pod wodą… Pozostaje tylko haczyk uwiązany na końcu waszego przeponu i trzeba zręcznych manewrów, delikatnych zachęt, umysłowego wysiłku, instynktownej zręczności, by zmusić rybę do chwycenia przynęty, by zręcznie ją zaciąć, by wyciągnąć z wody, czasami omdlewającą na końcu żyłki, czasami silnie podrygującą i że tak powiem osobiście oklaskującą zwycięstwo wędkarza!

Tym razem rozległ się grzmot braw, który ogłuszył siedzących na estradzie. Z pewnością prezes Miclesco trafił w uczucia członków Dunajskiej Wędki. Wiedział, że daleko może się posunąć w pochwale swoich kompanów, umieszczając ich szlachetne czynności powyżej wszystkich tych, które tworzą ludzką inteligencję. Nie musiał się obawiać, że zostanie posądzony o przesadę, podnosząc aż pod niebiosa żarliwych adeptów nauki o łowieniu ryb, nawet przywołując wspaniałą boginię13, która przewodniczyła w starożytnym Rzymie igrzyskom na cześć wielbicieli rybołówstwa.

Nie można było wątpić, że zrozumiano jego słowa, ponieważ oklaski i okrzyki wybuchnęły z jeszcze większą siłą.

Wtedy prezes, nabrawszy tchu po opróżnieniu kufla napełnionego śnieżystym piwem, rzekł:

– Teraz nie pozostaje mi nic innego, jak obsypać girlandami pochwał nasze towarzystwo, którego pomyślność ciągle wzrasta, które każdego roku przyjmuje nowych członków i które zyskało zasłużoną renomę w Europie Środkowej! Nie będę mówił o jego sukcesach, gdyż je znacie, i mieliście w nich swój znaczny udział, zajmując czołowe miejsca w różnych zawodach wędkarskich! Prasa niemiecka, prasa czeska i prasa rumuńska nigdy nie szczędziły mu jakże cennych pochwał, dodam, że bardzo zasłużonych. Wznoszę więc toast – i proszę, byście mi przyznali rację – na cześć osobistości, które tak się przyczyniają do międzynarodowej sławy Dunajskiej Wędki!

Nie ma chyba potrzeby mówić, że na to wezwanie przyznano rację prezesowi Miclesco. Butelki opróżniły się do szklanic, a szklanice wypróżniły się do gardeł z taką łatwością, jak wody wielkiej rzeki i jej dopływów płyną na przestrzeni pięciu tysięcy kilometrów między jej brzegami!

Może by na tym poprzestano, gdyby przemowa prezesa skończyła się na tym ostatnim toaście. Jednakże – czemu nie należy się dziwić – nastąpiły jeszcze kolejne, bardzo na miejscu i odpowiednie.

Faktycznie, prezes uniósł się na całą swoją wysokość. Powstali również skarbnik i sekretarz towarzystwa. Każdy z nich w prawej ręce trzymał kielich bardzo zniemczonego szampana, a lewą położył na sercu. Następnie głosem, którego huk ciągle narastał, powiedział, jednocześnie patrząc na zebranych:

– Piję za Towarzystwo Dunajskiej Wędki!

Wszyscy zerwali się z miejsc z kielichami na poziomie ust. Kilku weszło na ławy, kilku innych na stoły. Jednym doskonale wspólnym okrzykiem odpowiedzieli na wezwanie pana Miclesco.

Po opróżnieniu kielichów wszyscy chwycili za kufle stojące przed nimi, a prezes z jeszcze większą emfazą wykrzyknął:

– Za różne narody, za Badeńczyków, Wirtemberczyków, za Bawarczyków, Austriaków, Węgrów, Serbów, Wołochów, Mołdawian, Besarabów14, Bułgarów, których w swoich szeregach posiada Dunajska Wędka!

I Bułgarzy, Besarabowie, Wołosi, Serbowie, Węgrzy, Austriacy, Bawarczycy, Wirtemberczycy i Badeńczycy odpowiedzieli mu jak jeden mąż, pochłaniając zawartość swoich kufli.

Prezes Miclesco zakończył swoje przemówienie, obwieszczając, że pije zdrowie każdego z członków towarzystwa. Ale ponieważ ich liczba dosięgała dwustu siedemdziesięciu trzech, musiał się ograniczyć do objęcia wszystkich w jednym toaście.

Odpowiedziano mu na to tysiącznymi głośnymi okrzykami, które przeciągnęły się aż do wygaśnięcia sił wokalnych.

Tak wyglądał interesujący punkt programu, drugi po pierwszym, którym były ćwiczenia biesiadne.

Trzeci miał polegać na ogłoszeniu zwycięzców zawodów wędkarskich w Sigmaringen.

Zapewne Czytelnicy nie zapomnieli, że wędkarze mieli być klasyfikowani w dwóch odrębnych kategoriach, a dla zwycięzcy każdej z nich również przewidziano osobne nagrody.

Pierwsze nagrody miały być przyznane tym rycerzom wędek, którzy w czasie konkursu złowili największą liczbę ryb. Drugimi miano wynagrodzić tych, którzy za pomocą swych wędzisk wyciągnęli najcięższe okazy. Mogło też zdarzyć się tak, że ten sam zawodnik zdobędzie obie nagrody, gdyż będzie szczęśliwym zwycięzcą w kategorii wagi i liczby ryb.

Wszyscy zatem oczekiwali z zupełnie naturalnym niepokojem, gdyż – jak to już wcześniej zostało powiedziane – jury trzymało wyniki w tajemnicy. Nadeszła jednak chwila, w której trzeba było ją wyjawić.

Prezes Miclesco wziął do ręki oficjalny dokument, rodzaj listy nagrodzonych, która zawierała nazwiska laureatów obu kategorii.

Stosując się do zwykle stosowanej metody, wynikającej zresztą ze statutu towarzystwa, pierwsze miały być ogłoszone nazwiska otrzymujących mniej cenne nagrody. Zainteresowanie miało zatem wzrastać w miarę odczytywania listy nagrodzonych, a nawet zaczęto zawierać zakłady na nazwisko tego czy innego wędkarza. Byłoby wręcz prawdopodobne, przynajmniej w Ameryce, że zakłady opiewałyby na duże kwoty, gdyby konkurs odbywał się pod prezydencją Stanów Zjednoczonych.

Laureaci niższych nagród pojawiali się przed estradą, a prezes ściskał im dłonie, do czego dołączał dyplom i w zależności od zajętego miejsca stosowną kwotę pieniężną.

Ryby, po ich przeliczeniu i zważeniu, złożono razem w sieciach. Można było zobaczyć tam te, które każdy wędkarz miał szansę złapać w wodach Dunaju: jazgarze, płocie, kiełbie, okonie, liny, szczupaki, lipienie i inne. Niższe nagrody otrzymali wymienieni w kolejności: Wołoch, Węgier, Badeńczyk i Wirtemberczyk. Chociaż jury pracowało bardzo sprawiedliwie, chociaż nie można było zarzucić mu ani stronniczości, ani skrzywdzenia kogoś, jednak doszło do kilku sprzeciwów. Poszło o trzecie miejsce, które ex aequo15 mieli zająć Mołdawianin i Serb, ponieważ złowili taką samą liczbę sztuk. Rozmowa, która przerodziła się w gwałtowną dyskusję, w końcu doprowadziła do kłótni między dwoma laureatami. Obaj podczas zawodów zajmowali sąsiednie stanowiska; w pewnym momencie żyłki i spławiki się splątały. Obaj domagali się, żeby jury jedną rybę należącą do jednego policzyło drugiemu. Serb twierdził, że na jego koncie powinno być ich trzydzieści siedem, wobec trzydziestu pięciu przeciwnika, podczas gdy Mołdawianin twierdził to samo, ale na swoją korzyść.

Na próżno, gdyż wszystko było w porządku, więc oświadczono im, że jury nie przyjmuje żadnych tego rodzaju reklamacji. Było ostatnią instancją i jego wyroki musiały być uznawane za dobre, wydawane z wrodzonym poczuciem sprawiedliwości. Ponieważ zadecydowało, że obaj zawodnicy zajęli to samo miejsce w konkursie, Serb i Mołdawianin mogli tylko protestować.

Ani jeden, ani drugi nie zamierzali ustąpić nawet na krok i po oskarżeniach przeszli do obelg, a po obelgach do rękoczynów. Prezes Miclesco z pomocą swoich zastępców zmuszony był interweniować. Ponadto Mołdawianie będący członkami towarzystwa opowiedzieli się za Mołdawianinem, a Serbowie za Serbem, co doprowadziło do pożałowania godnej bitwy, którą tylko z wielkim trudem udało się wyhamować. Prawdą jednak było, że po wędkarzach, uchodzących za spokojnych ludzi, bardzo opanowanych i niewrażliwych na ludzkie namiętności, wszystkiego można było się spodziewać, jeśli w grę wchodziła ich miłość własna!

Kiedy już zaprowadzono porządek, wznowiono ogłaszanie listy laureatów i tym razem, ponieważ nie zasygnalizowano, że jakaś nagroda ma być wręczona ex aequo, żaden incydent nie zamącił ceremonii.

Drugie miejsce zdobył Niemiec o nazwisku Weber, który miał siedemdziesiąt siedem ryb różnych rodzajów. Nazwisko to członkowie towarzystwa nagrodzili gromkimi oklaskami. Zresztą wspomniany wyżej Weber był bardzo znany w społeczności swoich kolegów po fachu; wielokrotnie plasował się na najwyższych miejscach w poprzednich zawodach i można było tylko się dziwić, że tego dnia nie zgarnął głównej nagrody.

Tak się nie stało! W jego siatce znajdowało się tylko siedemdziesiąt siedem ryb, dobrze policzonych i ponownie przeliczonych, podczas gdy inny współzawodnik, jeśli nie zręczniejszy, to przynajmniej mający więcej szczęścia, przyniósł ich w swojej siatce siedemdziesiąt dziewięć sztuk!

Wtedy ogłoszono nazwisko zdobywcy pierwszej nagrody w pierwszej kategorii, czyli liczby złowionych ryb. Był nim Węgier Ilia Krusch.

Przez zgromadzenie przebiegł szmer zdziwienia i nie rozległy się oklaski. Rzeczywiście, nazwisko tego człowieka nie było znane członkom Towarzystwa Dunajskiej Wędki, do którego musiał wstąpić zupełnie niedawno.

Ponieważ laureat nie ukazał się przed estradą, gdzie miał odebrać sto florenów, rozpoczęto wręczanie nagród za drugą kategorię, czyli za najcięższą rybę. Dostali je Rumun, Serb i Austriak, a żadna nie była przyznana ex aequo, więc nie doszło do żadnych dysput czy sprzeczek.

Ogłoszono nazwisko wędkarza, który otrzymał drugą nagrodę – był nim pan Ivetozar, jeden z zastępców prezesa, który zebrał równie głośne brawa jak Niemiec Weber. Zdobył drugie miejsce za ważącego trzy i pół funta16 klenia, który zapewne by mu się wymknął, gdyby był mniej zręczny i mniej opanowany. Był to jeden z czołowych członków, najaktywniejszy i najbardziej oddany towarzystwu, które w owym czasie dzierżyło prymat w zdobywaniu nagród na zawodach wędkarskich. Nie dziw więc, że gorąco go oklaskiwano.

Teraz pozostało jedynie przyznać pierwszą nagrodę w tej kategorii i w oczekiwaniu na nazwisko zwycięzcy wszystkim mocno biły serca.

Jakież więc było zaskoczenie, coś więcej niż zaskoczenie – rodzaj osłupienia – kiedy prezes Miclesco oznajmił głosem, którego drżenia nie potrafił powstrzymać:

– Pierwsze miejsce za wagę dla siedemnastofuntowego szczupaka Węgra Ilii Kruscha!

Znowu ten laureat, już drugi raz koronowany, który nie pojawił się za pierwszym razem, kiedy wywołano jego nazwisko!

Pośród zgromadzonych zapanowała głęboka cisza; ręce gotowe do oklasków pozostały nieruchome; milczały gardła gotowe wydawać okrzyki na cześć zwycięzcy. Cały wędkarski światek unieruchomiło żywe uczucie ciekawości.

Czy Ilia Krusch wreszcie się pojawi? Czy zdecyduje się odebrać z rąk prezesa Miclesco dyplom honorowy i sto florenów, które były do niego dołączone?

Nagle przez całe zgromadzenie przebiegł szmer.

Jeden z obecnych, trzymający się nieco na uboczu, powstał i skierował się w stronę estrady…

Był to Węgier Ilia Krusch.

1 Sigmaringen – miasto powiatowe w Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia; leży nad Dunajem, ok. 80 km na południe od Stuttgartu; do XIX wieku stolica księstwa Hohenzollern-Sigmaringen, w którym panowała katolicka gałąź rodu Hohenzollernów, późniejszych królów Rumunii.

2 Hoch (niem.) – toast.

3 Pruska enklawa Hohenzollernów – chodzi o Prowincję Hohenzollernów, która została utworzona w 1850 roku przez połączenie księstwa Hohenzollern-Sigmaringen i Hohenzollern-Hechingen obu dawniej niezależnie rządzących katolickich książęcych liniach rodu Hohenzollernów; była enklawą w obrębie Królestwa Prus.

4 Arak – napój alkoholowy pochodzenia azjatyckiego o smaku anyżowym, uzyskiwany z zacieru ryżowego lub daktylowego z dodatkiem melasy z trzciny cukrowej; ratafia – rodzaj nalewki, aromatycznej wódki owocowej, niekiedy z dodatkiem przypraw korzennych, dawniej bardzo popularnej m.in. w Polsce; curacao (curaçao) – likier ze skórek gorzkich pomarańczy, o specyficznym zapachu i gorzkim smaku; gdańska wódka (Goldwasser, złota wódka) – mocny (minimum 38% alkoholu) likier ziołowo-korzenny (według pierwotnej receptury oparty na mieszaninie 20 ziół) wytwarzany w Gdańsku według pomysłu holenderskiego imigranta z XVI wieku Ambrożego Vermoolena; charakterystyczną cechą tego trunku są drobne płatki 22-23-karatowego złota zawieszone w alkoholu; jałowcówka – wytrawna wódka o mocy ok. 45%, otrzymywana ze spirytusu rektyfikowanego, do którego dodaje się wyciąg z szyszkojagody jałowca pospolitego; eliksir Garusa – lekarstwo, którego formułę opracował w XVII wieku Joseph Garus (także Garrus 1648-1722), według receptury Paracelsusa; składa się głównie z mirry, szafranu, cynamonu, gałki muszkatołowej, aloesu, wody i alkoholu; krople Hoffmanna (Spiritus aethereus) – mieszanina jednej części eteru i trzech części alkoholu; podawana (10-25 kropli na cukrze) przy omdleniach, napadach histerycznych itp.; kirsz (niem. Kirsch, skrót od Kirschwasser) – bezbarwna wódka wiśniowa o mocy 38-45%, produkowana przez rozcieńczenie leżakowanego w kamionkach spirytusu o mocy ok. 60%; scubac (escubac, usquebac) – likier spirytusowy na bazie szafranu; whisky – rodzaj wódki, rozpowszechniony w krajach anglosaskich.

5 Erin – starożytna nazwa Irlandii, nadana na cześć bogini Eriu; nazwa ta pojawia się w kilku utworach J. Verne’a we właściwym kontekście, nie możemy więc mówić o błędzie, ale raczej o żarcie.

6 Słowa (wyrażenia) brakujące w rękopisie zostały zastąpione znakiem […].

7 Podbierak – worek sieciowy rozpięty na ramie z długim trzonkiem, służący do wyjmowania z wody złowionych ryb.

8 Przypon – końcowa część wędki (cienka żyłka), do której przywiązuje się haczyk.

9 Brzana (Barbus barbus) – ryba słodkowodna z rodziny karpiowatych, zamieszkuje głównie odcinki rzek o twardym, kamienistym dnie i bystrym prądzie; występuje w całej zachodniej i środkowej Europie oraz w środkowej i południowej Anglii, w Alpach również w jeziorach; osiąga maksymalnie 90 cm długości i ciężar do 15 kg (średnio 50-60 cm i 2 kg).

10 Kleń (Leuciscus cephalus) – ryba z rodzaju jelców, z rodziny karpiowatych, żyje w wodach słodkich Europy z wyjątkiem jej północnej części (Irlandia, Dania, północna Skandynawia); długość ciała do 80 cm (przeciętnie 20-40 cm), ciężar ok. 4-5 kg.

11 Lipień (Thymallus thymallus) – ryba z rodziny lipieniowatych (Thymallidae), podrzędu łososiowców (Salmonoidei), zamieszkuje czyste rzeki o wartkim nurcie, rzadziej jeziora prawie całego obszaru Europy; długość ciała ponad 50 cm, ciężar do 1 kg.

12 Floren – złota moneta o ciężarze 3,5 g, wybijana we Florencji od 1252 roku wg standardu genueńskiego; dzięki stabilnej wartości stała się główną europejską złotą monetą, od XIV wieku często naśladowaną (m.in. Włochy, Czechy, Węgry, Francja, Niderlandy); w dawnej Polsce od XV wieku nazwa złotego polskiego; srebrna moneta niemiecka i szwajcarska (gulden); w latach 1857-1892 floren austriacki, waluta Austrii i Węgier (forint), 1 floren = 100 nowych krajcarów (w Galicji pod nazwą złoty austriacki = 100 centów).

13 Prawdopodobnie chodzi o Salację (Venilię), rzymskie bóstwo morskie z orszaku Neptuna, uosobienie słonej wody, odpowiedniczkę greckiej Amfitryty; Salacja była małżonką Neptuna i wraz z nim sprawowała władzę nad morzami, a zarazem była uosobieniem piękna morza; jej atrybutami były: delfin, diadem, berło, muszla w kształcie rogu.

14 Badeńczycy – mieszkańcy Badenii, krainy historycznej w południowo-zachodniej części Niemiec; Wirtemberczycy – mieszkańcy Wirtembergii, krainy historycznej w południowo-zachodniej części Niemiec; Bawarczycy – mieszkańcy Bawarii, krainy historycznej w południowo-zachodniej części Niemiec; Wołosi – zbiorcza nazwa różnych grup etnicznych zamieszkujących pierwotnie Półwysep Bałkański, posługujących się językami wschodnioromańskimi; Mołdawianie – mieszkańcy historycznego terytorium Hospodarstwa Mołdawskiego (obszary między Karpatami Wschodnimi a Dniestrem i między Morzem Czarnym a Czeremoszem); Besarabowie – mieszkańcy krainy historycznej między Dniestrem, Prutem i wybrzeżem Morza Czarnego.

15 Ex aequo (łac.) – jednakowo, na równi, w równej mierze.

16 Funt – jednostka wagi, tu: funt angielski, równy 0,454 kg.

Rozdział II

Przy źródłach Dunaju

Ilia Krusch miał około pięćdziesięciu lat, średni wzrost i krzepką budowę ciała. Jego niebieskie oczy cechował ten odcień błękitu, który nazwać by można węgierskim. Miał blond włosy, które teraz przechodziły w żółtawe, rzadką brodę – zarówno wąsy jak i bokobrody, silną głowę nieco zwężającą się w górnej części, szerokie bary, mocne ręce i nogi. Chociaż w wolnym czasie oddawał się spokojnemu zajęciu wędkarza, Ilia Krusch pozostawał bardzo żywotnym mężczyzną, u którego wyczuwało się, że ani jego morale, ani dobre zdrowie i dobre serce nie mają prawa się zepsuć. Nie można było się mylić, że był to człowiek odważny, usłużny i uprzejmy, zawsze gotowy wyświadczać przysługi swoim bliźnim i chętnie się do nich przywiązujący. Ze swoim nieco dobrodusznym wyrazem twarzy oraz spokojnym usposobieniem dość dobrze uosabiał ten odłam ludzi nazywanych wędkarzami i nie przyniósłby wstydu swoim kolegom. Jednak przede wszystkim był bardzo skromny, nie poszukiwał ani rozgłosu, ani chwały, co dobrze można było zauważyć po jego zachowaniu, kiedy został ogłoszony podwójnym zwycięzcą zawodów Dunajskiej Wędki.

Było prawdą, że większa cześć jego kolegów wędkarzy prawie albo zupełnie go nie znała. Do tej pory nigdy nie pojawił się na zawodach organizowanych przez towarzystwo. Zapisał się do niego zaledwie przed pięcioma czy sześcioma miesiącami. Zrobił pod nazwiskiem Ilia Krusch, narodowości węgierskiej, zamieszkujący w miasteczku Racz-Becse17, leżącym na prawym brzegu rzeki Theiss18, jednego z głównych dopływów Dunaju. Takie dane podał w chwili opłacania składki członkowskiej pobieranej przez towarzystwo. Nabył takie same prawa jak inni jego kompani po fachu, ale – jeszcze raz to powtarzamy – pierwszy raz brał udział w zawodach wędkarskich, w których odniósł sukces w dwóch kategoriach: liczby złowionych ryb i najcięższej sztuki!

Ilia Krusch, przybywszy poprzedniego dnia do Sigmaringen, już od rana zajął stanowisko, jakie na lewym brzegu rzeki wyznaczył mu los, które było jednym z krańcowych, patrząc w dół rzeki. Kompletny sprzęt wędkarski i dobrze wyposażona podręczna torba wskazywały na poważnego wędkarza, można by powiedzieć: wędkarza niepospolitego, chociaż to wyrażenie mogło prowadzić do niezamierzonej gry słów, krótko mówiąc – prawdziwego profesjonalistę. Jednak nikt z kolegów nie zwracał na niego uwagi i pośród setki zawodników nie został zauważony.

Tak więc Ilia Krusch długo zachował swoje incognito19, aż do czasu, kiedy dwa razy został wywołany przed estradę, by z rąk prezesa Miclesco odebrać dyplomy i nagrody przyznane za pierwsze miejsca. Chociaż zachowywał się bardzo skromnie, to na jego dobrodusznej, okrągłej twarzy malował się wyraz wewnętrznej satysfakcji, chociaż wcale nie chełpił się swymi zwycięstwami. Posuwał się drobnymi kroczkami, jak człowiek przyzwyczajony do liczenia stopni schodów, skłonił się lekko przed jury, uścisnął dłoń podaną mu przez prezesa Miclesco i odszedł ze wzrokiem skierowanym w ziemię. Na pewno nie był człowiekiem przyzwyczajonym do występów na ceremoniach, więc jego policzki lekko poczerwieniały, kiedy nagrodzono go oklaskami. Było to chyba najlepsze, co można było zrobić dla podwójnego laureata.

By dobrze zakończyć to popołudnie, ostatni raz wypito za sukces Dunajskiej Wędki, a zrobiono to z takim zaangażowaniem, że ani w butelkach, ani w szklanicach nie pozostała jedna kropla różnych napitków. A jeśli tamtego dnia piwniczka oberży Miejsce Spotkań Wędkarzy nie została całkowicie opróżniona, to tylko dlatego, że gospodarz wykazał się ostrożnością i zrobił duże zapasy. Lecz nadejdzie czas, kiedy niezaspokojeni pijacy i tego będą w stanie dokonać.

W końcu około szóstej wieczorem prezes Miclesco uścisnął dłonie wszystkim swoim kolegom i zaprosił ich na następne zawody wędkarskie, których data i miejsce zostaną ustalone później. Ponieważ w Towarzystwie Dunajskiej Wędki spotykali się ludzie różnych narodowości, więc zwyczajowo było przyjęte, że każdy kolejny konkurs odbywał w innym państwie, przez które przepływała wielka rzeka. Że zaś wielu członków walczących o dyplomy i nagrody przybyła z bardzo daleka, by tym razem zgromadzić się w Sigmaringen, prawie u źródeł Dunaju, więc podróż powrotna musiała trwać długo dla tych, którzy zamieszkiwali regiony w pobliżu jego ujścia.

Jeśli chodzi o Ilię Kruscha, to miał do pokonania zaledwie połowę tej drogi, skoro twierdził, że zamieszkiwał z jednym z węgierskich miasteczek.

Rozumie się samo przez się, że gazety Europy Środkowej nadały wielki rozgłos zakończonym zawodom, które na trwałe zapisały się w kronikach Dunajskiej Wędki. Było rzadkością, a nawet nigdy się nie zdarzyło, żeby ten sam wędkarz został ogłoszony zwycięzcą w obu kategoriach, czyli wagi jednej ryby i liczby złowionych sztuk. Nie dziwmy się zatem rozgłosowi, jaki zyskało nazwisko Ilii Kruscha. Gazeta […] z Wiednia, […] z Budapesztu, […] z Belgradu poświęciły mu pochwalne artykuły. Węgry mogły być dumne, że posiadały takiego bohatera, który nie tylko był chwalony prozą, ale też wierszami, a ku jego czci powstała niejedna piosenka.

Jak ten skromny człowiek – a bez wątpienia taki był, co mogliśmy zobaczyć – przyjmował owe pochwały? Czy zasłonił oczy na głośne dźwięki stu trąb, które dobiegały ze wszystkich stron horyzontu? Powrócił spokojnie do swego miasteczka i dalej prowadził swoje prawdopodobnie spokojne życie, nadal oddając się nieodpartej namiętności wędkowania…? Nikt nie potrafił tego powiedzieć. Po zakończonej uroczystości ze swoją siatką i podbierakiem w jednej ręce oraz wędziskami w drugiej ruszył w górę rzeki, podczas gdy jego koledzy wędkarze powrócili do Sigmaringen.

Przez dwa dni, które kolejno po sobie nastąpiły, zupełnie nie można było się dowiedzieć, co się działo z Ilią Kruschem. Gdyby wsiadł do pociągu, by powrócić do Raczu, na pewno zrobiłaby się jakaś wrzawa, a dzienniki niewątpliwie poinformowałyby o tym publikę. Zapewne jednak, opuszczając Sigmaringen, nie podążył na Węgry.

Poza tym, co warto odnotować, nigdy nie poddano śledztwu tożsamości Ilii Kruscha. Dla niego, podobnie jak dla innych członków Towarzystwa Dunajskiej Wędki, wszystko było zawarte w jego deklaracji członkowskiej. Twierdził, że jest Węgrem z dolnych Węgier, i nie istniała żadna przyczyna, by podważać jego oświadczenie. Zapłacił składkę, która została przyjęta i od tej pory znajdował się w takiej samej sytuacji jak inni koledzy. Nie żądano niczego innego niż bycia pasjonatem wędkarstwa i uprawiania tego szlachetnego sportu, jako najlepszego ze wszystkich znajdujących się „w wykazie ludzkości”!

Czy po sukcesie, jaki odniósł, nie można było myśleć, że Ilia Krusch nie pominie okazji wzięcia udziału w późniejszych zawodach wędkarskich, które sześć razy w roku gromadziły członków Dunajskiej Wędki? Zapewne pojawi się w pierwszym szeregu. Czy w sumie nie był to najzręczniejszy wędkarz, najlepiej znający się na tym rzemiośle – istniał tego dowód – a kto wie, czy jeszcze raz nie uśmiechnie się do niego szczęście? W każdym razie nie zdarzy się to wcześniej niż za dwa miesiące i prawdopodobnie szczęśliwy zwycięzca powróci do swego kraju, do swego rodzinnego miasta, którego mieszkańcy zgotują mu równie entuzjastyczne co zasłużone przyjęcie.

Jakie zatem zapanowało zdziwienie, kiedy czytelnicy mogli przeczytać w dniu dwudziestego szóstego kwietnia obecnego roku następujące wersy w […], wychodzącej w Wiedniu:

Nazwisko Ilii Kruscha jest obecnie na ustach wszystkich i jest wypowiadane z podziwem przy wtórze okrzyków. Wiadomo, że podczas ostatnich zawodów odniósł podwójny sukces i zebrał moc wawrzynów, więc teraz mógłby położyć się na triumfalnym łożu i zakosztować odpoczynku po swoim zwycięstwie.

Dlaczego jednak o tym piszemy? Otóż dlatego, że ten zadziwiający Węgier przygotowuje się do czegoś, co nas jeszcze bardziej zadziwi. Nie zadowolił się dyplomami i nagrodami otrzymanymi z rąk prezesa Miclesco. Szykuje się do zdobycia kolejnego rekordu, którego prawdopodobnie nie da sobie wydrzeć w przyszłości.

Tak! Jeśli jesteśmy dobrze poinformowani – a wiadomo, jaka jest pewność naszych informacji – Ilia Krusch zamierza spłynąć Dunajem z wędką w ręku, przepłynąć całą wielką rzekę od pierwszych źródeł w księstwie Bawarii aż do jej ujścia do Morza Czarnego. Pokonana przez niego droga będzie liczyć siedemset lig20!

Już od jutra Ilia Krusch zarzuci haczyk w górne wody wielkiej międzynarodowej rzeki i należy sobie zadawać pytanie, czy nie wyłowi wszystkich przedstawicieli ichtiologicznej rasy, którzy spływają lub posuwają się pod prąd!

Będziemy na bieżąco informowali naszych Czytelników o tym oryginalnym przedsięwzięciu, które bez wątpienia stanie się unikalne na skalę światową!

Takim zdaniem kończył się ten artykuł w […], dobrze napisany, który skierował uwagę ludności Starego i Nowego Świata21 na tego bohatera chwili.

Tak więc Ilia Krusch zdecydował się przemierzyć Dunaj, cały czas wędkując, ale w jaki sposób miał tego dokonać, artykuł z austriackiej gazety nie wyjaśniał. Miałby iść pieszo wzdłuż jednego albo drugiego brzegu…? Miałby przemieszczać się z prądem, siedząc w łodzi…? Co będzie robił z rybami złowionymi podczas tej podróży, która może potrwać wiele miesięcy…? Sam się będzie nimi żywił, czy też sprzedawał je w miastach i miasteczkach leżących nad brzegami rzeki…?

Krótko mówiąc, ciekawość ludzi została bardzo silnie podrażniona. Jedni widzieli w tym jedynie zwykłą gadaninę, nieprowadzącą do żadnych następstw. Drudzy, przeciwnie – i ci byli znacznie liczniejsi – uważali tę propozycję za bardzo poważną. Zaczęto się nawet zakładać w kwestii, czy wyprawa zostanie doprowadzona do szczęśliwego końca, czy ruszywszy nawet od samych źródeł Dunaju, dzielny wędkarz nie zrezygnuje przed dotarciem do jednego z jego licznych ujść.

Kiedy zapytano prezesa Miclesco o Ilię Kruscha, tego oryginała, ów wypowiedział się w bardzo ogólnikowo, tłumacząc się w ten sposób:

– Zupełnie nie znam zwycięzcy ostatnich zawodów, a mogę także zapewnić, że moi koledzy również go nie znają. Dopiero niedawno wstąpił do naszego towarzystwa i żaden z nas nie nawiązał z nim bliższych relacji. Wydaje mi się prostodusznym człowiekiem, bardzo mieszczańskim, bardzo spokojnym, takim, którego chętnie określa się mianem poczciwca. Ale że pod tą dobrodusznością skrywa energiczny charakter, naprawdę nadzwyczajną wytrzymałość, rzadką siłę woli, to należy założyć wobec propozycji, jaką złożył!

A kiedy zapytano prezesa Miclesco, czy Ilia Krusch złożył mu w tej sprawie jakieś bezpośrednie propozycje, odparł:

– Żadnych. Dowiedziałem się o tym z artykułu w […]

– I już nie spotkał się pan z Ilią Kruschem…?

– Już się z nim nie widziałem – odparł prezes – i to jest dość dziwne. Wydawałoby się, że przynajmniej powinien był zapoznać ze swoim pomysłem kolegów z Towarzystwa Dunajskiej Wędki, którego dwukrotnie stał się laureatem!

Prezes Miclesco miał rację: było dość dziwne, że Ilia Krusch trzymał się tak na uboczu. Mimo wszystko, czy nie można było tego oczekiwać ze strony oryginała, który z pewnością musiał mieć w sobie dużą dozę dziwaczności, żeby podjąć się wykonania swego planu.

W takim razie, jeśli Ilia Krusch ani słowem nie wspomniał o swym projekcie zarządowi towarzystwa, czy to znaczyło, że rozmawiał tylko z prasą, jedynie z gazetą […]?

Nie, była to tylko pogłoska, narodziła się jak wiele innych, których początków nie da się ustalić. Tymczasem, jeśli była wiarygodna, to bezwzględnie nie pochodziła od Ilii Kruscha. Tak więc sprawa pozostawała niewyjaśniona, a pośród publiki znaczna większość nie chciała jej brać na poważnie.

Zresztą w tej sprawie ciekawość miała zostać wkrótce zaspokojona. Nawet nie trzeba było długo czekać, według bowiem tak dobrze poinformowanej gazety już dwudziestego siódmego kwietnia projekt miał wejść w życie. Zatem za dwadzieścia cztery godziny będzie wiadomo, co o nim myśleć.

Kilka osób bardziej niecierpliwych, pragnących spotkać się z Ilią Kruschem próbowało go poszukiwać na terenie Sigmaringen w hotelach czy oberżach, ale beż żadnego rezultatu. Wydawało się, że po zawodach nie pozostał w tym mieście. Przecież, o czym nie należało zapominać, po wyjściu z uroczystości obrał drogę wzdłuż prawego brzegu, posuwając się w górę rzeki. Można było nawet zadawać sobie pytanie, czy nie kierował się ku źródłom rzeki z zamiarem uczynienia sytuacji bardziej klarowną.

Ponadto tym, którzy interesowali się jego projektem, wystarczyło jedynie przenieść się kilka lig poza Sigmaringen. Na pewno spotkaliby tam Ilię Kruscha, chyba że wbrew informacjom austriackiej gazety zdobywca nagrody Dunajskiej Wędki spokojnie odjechał po żelaznych torach, chcąc powrócić do węgierskiej krainy, może nawet nie wiedząc, że stał się obiektem publicznego zaciekawienia.

Tutaj jednak pojawiała się pewna trudność: czy źródło lub źródła wielkiej rzeki zostały oznaczone z geograficzną precyzją? Czy na mapach pokazano je z wystarczającą dokładnością, czemu musiał się podporządkować Ilia Krusch? Czy w tej kwestii nie było jakiejś niejasności i kiedy próbowano by się dostać w to miejsce, źródła znajdowałyby się w innym…?

Absolutnie nie było wątpliwości, że Dunaj, Ister starożytnych, bierze swój początek w Wielkim Księstwie Badenii, a geografowie twierdzili nawet, że znajdują się na 6° 10’ długości wschodniej i 47° 8’ szerokości północnej. Ale czy to oznaczenie, przyjmując, że było dokładne, ograniczało się tylko do minuty, a nie do sekundy, co dawało powód do zmiany miejsca, mającej duże znaczenie. Otóż według projektu Ilii Kruscha należało zarzucić wędkę w tym miejscu, z którego wypływała pierwsza kropla dunajskich wód, by później zmieszać się z falami Morza Czarnego.

W końcu poczyniono uwagę, że w tej kwestii nie była wymagana matematyczna dokładność. Przecież projekt nie został Ilii Kruschowi narzucony. On sam był jego autorem i nikt nie zamierzał podważać tej kwestii ani dowiadywać się, czy będzie zaczynał, czy też nie w punkcie, w którym wytryskała z ziemi olbrzymia rzeka. Najważniejsze było spotkać Ilię Kruscha tam, gdzie prąd zaczyna ciągnąć wody w dół rzeki.

Jeśli odniesiemy się do legendy, która długo miała wartość danej geograficznej, Dunaj narodził się po prostu w ogrodzie książąt Fürstenberg22. Za kołyskę służy mu marmurowy basen, do którego licznie przybywają turyści, by napełnić swe kubki wodą, która go wypełnia23. Czy właśnie przy tym niewyczerpywalnym zbiorniku wodnym należało oczekiwać Ilii Kruscha rankiem dwudziestego siódmego kwietnia…?

Jednak nie tam znajduje się prawdziwe, autentyczne źródło wielkiej rzeki. Teraz wiadomo, że formuje się ona z połączenia dwóch strumieni: Breg i Brigach24, które wylewają się ze wzniesienia położonego osiemset siedemdziesiąt pięć metrów nad poziomem morza25 i płyną przez Szwarcwald26. Ich wody mieszają się w Donaueschingen kilka lig powyżej Sigmaringen i zyskują jedną niemiecką nazwę Donau, od której pochodzi polska nazwa Dunaj.

Jeżeli jeden z tych strumieni bardziej zasługuje na nazwę rzeki niż drugi, to właśnie Breg, którego długość wynosi trzydzieści siedem kilometrów27 i który wypływa w Brisgau28.

Jednak bez wątpienia przezorniejsi ciekawscy twierdzili, że punktem odejścia Ilii Kruscha – jeśli w ogóle wyruszy – będzie Donaueschingen, i to właśnie tam udała się większość członków Dunajskiej Wędki, ze swoim prezesem Miclesco na czele.

Już od samego rana czekali na brzegu Bregu, przy połączeniu obu strumieni. Upływały godziny, lecz nikt nie sygnalizował, że gdzieś pojawił się bohater dnia.

– Nie przyjdzie – stwierdził jeden z wędkarzy.

– To jakiś mistyfikator! – rzekł drugi.

– Jesteśmy wielkimi naiwniakami! – dodało kilku tonem wskazującym na rozdrażnienie.

Wówczas prezes Miclesco zaczął bronić Ilię Kruscha.

– Nie, nie wierzę, żeby członek Towarzystwa Dunajskiej Wędki mógł nawet pomyśleć o zadrwieniu z własnych kompanów…! – oświadczył. – Wówczas zasługiwałby na wyrzucenie z naszego szacownego towarzystwa… które złożone jest z ludzi zbyt godnych, zbyt poważnych, by jeden z nich mógł sobie pozwolić na taką akcję…! Ilia Krusch się spóźnia, lecz wkrótce go ujrzymy…

– O ile nie pomylił daty odejścia… – zauważył sekretarz.

– A może, co jest bardzo możliwe – odpowiedziano mu – nasz kolega nigdy nie stworzył takiego planu…?

Faktycznie, może była to tylko plotka, niemająca podstaw gadanina, jedna z tych dziennikarskich kaczek, które wykluwają się pod skrzydłami codziennej prasy. A zatem jeśli nie była to mistyfikacja, to zebranych spotkałby zawód, czym smuciliby się bardzo, a może nawet jeszcze bardziej.

Nieco przed dziewiątą rano z gardeł grupki ludzi zebranych przy połączeniu strumieni Breg i Brigach wydarł się okrzyk:

– To on… to on!

W odległości dwustu kroków ukazała się łódka opływająca cypel, prowadzona wiosłem poprzez wiry poza głównym nurtem. Zmierzała do brzegu. Kierował nią stojący na rufie samotny mężczyzna.

Tym człowiekiem na pewno był ten, który kilka dni wcześniej brał udział w zawodach Dunajskiej Wędki, zgarniając dwie główne nagrody, Węgier Ilia Krusch. Po uroczystości zakończenia zawodów powrócił do łodzi, która służyła mu za pływające mieszkanie, przycumowanej kilka kilometrów w górze rzeki. Oto dlaczego bezskutecznie poszukiwano go w Sigmaringen. A jeśli poznano jego projekt spłynięcia Dunajem na całej jego długości, to dlatego, że faktycznie rozmawiał z kilkoma osobami. Od nich informacja dotarła do […], co przysporzyło projektodawcy tak nadzwyczajnego zainteresowania.

Kiedy łódka dotarła do połączenia strumieni, zatrzymała się i została zaczepiona bosakiem o brzeg. Ilia Krusch wysiadł, a wszyscy ciekawscy skupili się wokół niego. Bez wątpienia nie spodziewał się tak licznego zgromadzenia, gdyż wydawał się nieco skrępowany, a zdecydowanie nie był człowiekiem, który lubił być ośrodkiem zainteresowania.

Prezes Miclesco podszedł do niego i podał mu rękę, którą Ilia Krusch uścisnął z szacunkiem i respektem, wcześniej ściągnąwszy z głowy czapkę ze skóry wydry.

– Ilio Krusch – powiedział prezes uroczystym, dostojnym tonem, który go cechował – jestem szczęśliwy, mogąc znowu zobaczyć wielkiego laureata naszych ostatnich zawodów wędkarskich!

„Wielki laureat” kręcił głową to na prawo, to na lewo, trochę zmieszany, nie za bardzo wiedząc, co ma odpowiedzieć. Dlatego prezes mówił dalej:

– Z tego, że spotykamy się u źródeł naszej międzynarodowej rzeki, mam wysnuć wniosek, że należy traktować serio projekt spłynięcia z wędką w ręku nurtem Dunaju aż do jego ujścia…

Ilia Krusch milczał. Spuścił wzrok, a jego język ogarnął jakiś rodzaj bezwładu, którego nie umiał przezwyciężyć.

– Czekamy na pańską odpowiedź – kontynuował prezes Miclesco.

Milczenie trwało jeszcze minutę, po której Ilia Krusch zdolny był wreszcie przemówić.

– Tak… panie prezesie… mam taki zamiar i dlatego pojawiłem się w tym miejscu…

– I zamierza pan zacząć spływ…?

– Jeszcze dzisiaj, panie prezesie.

– A w jaki sposób pokona pan tę drogę?

– Dając się unosić prądowi…

– W łódce…?

– Tak, w łódce.

– Bez żadnego postoju…?

– Jeśli już… to na noc.

– Ależ tu chodzi o sześćset do siedmiuset lig…

– Jeśli będę pokonywał dziesięć lig w dwanaście godzin, zajmie mi to około dwóch miesięcy.

– Zatem szczęśliwej podróży, Ilio Krusch…

– Bardzo dziękuję, panie prezesie.

Ilia Krusch przesłał wszystkim ostatnie pozdrowienie i wsiadł do łodzi, podczas gdy wszyscy ciekawscy tłoczyli się na brzegu, chcąc widzieć, jak odpływa.

Węgier wziął wędkę, założył przynętę na haczyk, położył wędzisko na jednej z ławek, ściągnął kotwiczkę na pokład i silnym ruchem bosaka odepchnął się od brzegu… Potem usiadł na rufie i zarzucił wędkę…

Chwileczkę później już ją wyciągał, a na haczyku podrygiwała brzana. Kiedy opływał cypel, wszyscy zebrani frenetycznymi okrzykami pozdrawiali zwycięzcę zawodów Towarzystwa Dunajskiej Wędki.

17 Racz-Becse – dawna nazwa miasta Bečej w Serbii (węg. Óbecse, niem. Altbetsche) w okręgu autonomicznym Wojwodina (Baczka), nad Cisą; miasto znane od XIII wieku (1238); ok. 26 tys. ludności, mieszany skład narodowościowy z przewagą ludności węgierskiej.

18 Theiss – niemiecka nazwa rzeki Cisa, płynącej w środkowej części Europy; lewy, najdłuższy dopływ Dunaju o długości 977 km; przepływa przez Ukrainę, Węgry i Serbię, w górnym biegu na krótkich odcinkach jest rzeką graniczną pomiędzy Ukrainą a Rumunią i Węgrami, oraz między Słowacją a Węgrami.

19 Incognito (wł., z łac. incognitus) – zachowując anonimowość, ukrywając swoją tożsamość, skrycie, potajemnie.

20 Liga (z fr. lieue) – dawna francuska miara odległości, po wprowadzeniu miar metrycznych uznana za odpowiednik dokładnie 4 km.

21 Stary i Nowy Świat – Europa oraz Ameryka.

22 Fürstenberg – znaczący ród książęcy wywodzący się z rejonu Szwabii położonego w pobliżu źródeł Dunaju.

23 Basen (fontanna), hydrogeologicznie wywierzysko, znajduje się w ogrodzie pałacowym w miejscowości Donaueschingen, pod którą łączą się dwa strumienie tworzące Dunaj: Brigach i Breg.

24 Breg – u J. Verne’a: Brège; Brigach – u J. Verne’a: Briegach.

25 Brigach ma źródła na wysokości 925 m, a Breg na wysokości 1078 m.

26 Szwarcwald (Schwarzwald, Czarny Las, Selva Negra) – zrębowy masyw górski w południowo-zachodnich Niemczech rozciągający się od południowego krańca do środka Badenii-Wirtembergii na długości ok. 160 km – od Waldshut-Tiengen na samym południu do Pforzheim na północy.

27 Długość strumienia wynosi 49 km (Brigach – 43 km).

28 Brisgau (pol. Bryzgowia, niem. Breisgau) – kraina historyczna w południowo-zachodnich Niemczech, między Renem a Szwarcwaldem, obecnie w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia; Breg wypływa w pobliżu miejscowości Furtwangen im Schwarzwald i przepływa przez nią.

Rozdział III

Międzynarodowa komisja

Międzynarodowa komisja liczyła tylu członków, ile państw odgraniczał lub przez nie przepływał Dunaj, podążając z zachodu na wschód.

Oto jaki był jej skład:

z Austrii pan Zwiedinek

z Węgier pan Hanish

z księstwa Badenii pan Roth

z Wirtembergii pan Zerlang

z Bawarii pan Uhlemann

z Serbii pan Ouroch

z Wołoszczyzny pan Kassilick

z Mołdawii pan Titcha

z Besarabii pan Choczim

z Bułgarii pan Joannice

To w Wiedniu, stolicy monarchii austro-węgierskiej29, w dniu szóstego kwietnia tego samego roku miała się zebrać wspomniana wyżej komisja. Oddano do jej dyspozycji jedną w wielkich sal Pałacu Urzędu Celnego, tego dnia bowiem miała przystąpić do wyboru swego prezesa i jego sekretarza.

Na tym terenie wywiązała się pierwsza walka, walka bardzo żywa, skoro jej przedmiotem stała się kwestia narodowości. Nic nie wskazywało, żeby członkowie komisji mieli się porozumieć, chociaż było to bardzo łatwe między Niemcami, Austriakami, Serbami, Wołochami, Bułgarami i Mołdawianami oswojonymi z różnymi językami używanymi w tej części Europy aż po brzegi Morza Czarnego.

Szło jednak nie tylko o to, by dyskutować lub sprzeczać się w tym samym języku. Chodziło jeszcze o to, by doszło do porozumienia w sprawie różnych idei.

Otóż właśnie na tym posiedzeniu, pomijając kwestię, że małe państwa nie chciały być uważane za gorsze od wielkich, gwałtowny spór między wszystkimi toczył się o wybór prezesa i sekretarza. W tych okolicznościach Badenia, Serbia, Wirtembergia, Mołdawia, Bułgaria i Besarabia zgłaszały swoje pretensje, których nie mogły przyjąć ani Bawaria, ani Węgry, ani Austria. A przecież sympatie lub antypatie rasowe miały duże znaczenia w sprawach podlegających tym komisarzom. Każdy z nich został wyznaczony przez rząd swego kraju i reprezentował cesarza, króla, wielkiego księcia, wojewodę, czy hospodara30. Chociaż w rzeczywistości wszyscy mieli równe prawa, to zamierzali z nich skorzystać, zwłaszcza zaś w sprawie dotyczącej nominowania prezesa międzynarodowej komisji.

Otóż przy tej okazji doszło do tego, co najczęściej się przydarza, kiedy każdy się upiera i nie zamierza odstąpić od swoich żądań. Z całą pewnością spomiędzy różnych państw, które miały przedstawicieli w komisji, najważniejszą ze względu na znaczenie w Europie, ludność i swoją historię była monarchia austro-węgierska i liczono na to, że przewodzenie komisji przypadnie czy to panu Zwiedinkowi, czy panu Hanishowi.

Nic z tego. Kto otrzymał największą liczbę głosów…? Pan Roth, reprezentant księstwa Badenii.

Trzeba było przejść nad tym do porządku dziennego i kiedy pan Roth zajął miejsce w prezydium, nominacja sekretarza, pana Choczima z Besarabii, nie miał już większego znaczenia.

W końcu rozpoczęła się dyskusja, a w przeciwieństwie do tego, czego można było się obawiać po sprzeczkach dotyczących przewodniczącego, nie dochodziło do żadnych poważniejszych incydentów.

Oto z jakiego powodu doszło do zgromadzenia się w pałacu Urzędu Celnego w Wiedniu międzynarodowej komisji.

Od pewnego czasu różne państwa, przez które przepływał Dunaj, powzięły myśl, zresztą mającą realne podstawy, że między źródłami rzeki a jej ujściem dochodzi do przemytu na wielką skalę. Wydawało się, że istnieje stowarzyszenie oszustów, doskonale zorganizowane, działające na szkodę zainteresowanych i powodujące starty skarbu państwa sięgające poważnych sum.

Przemycane towary posiadały wielką wartość. Były to luksusowe przedmioty, wysokiej jakości wina, cenne wyroby, produkty żywnościowe, konserwy i inne, za które nie uiszczono opłaty celnej.

Z jakiego miejsca przybywały te towary i do jakiego były dostarczane? Nie zdołały tego odkryć dogłębne poszukiwania i nigdy żaden policjant ani urzędnik celny nie zdołał natrafić na ślad oszustów.

Nie było prawdopodobne, żeby przemytu dokonywano drogą lądową, a wszystko wskazywało na to, że do tego celu wykorzystywano rzekę.

A przecież żegluga była dozorowana starannie, żeby nie powiedzieć: z ekstremalną surowością, co prowadziło do wzajemnych wyrzutów i oskarżeń. Statki i łodzie pływające po Dunaju stały się obiektami codziennych szykan. Zatrzymywano je, odwiedzano, przeszukiwano, a nawet rozładowywano, kiedy istniało szczególne podejrzenie, co oczywiście prowadziło do wszelkiego rodzaju kłopotów i powodowało poważne szkody w handlu i przemyśle transportowym.

Wbrew przeszukaniom i stałym interwencjom różnych agentów nic nie zostało odkryte. Jednak pewne było, że rozmaite towary, za które nie uiszczono opłat celnych, docierały do ujścia rzeki, gdzie czekały na nie statki pod parą i przewoziły je w różne punkty Morza Czarnego, skąd były wysyłane w głąb terytorium.

Nie było także żadnych wątpliwości co do tego, że oszukańcza działalność była prowadzona od dobrych paru lat i uzasadnione wydawało się pytanie, czy łodzie i statki nie służyły także do transportu broni i amunicji, kiedy w nabrzeżnych prowincjach Morza Czarnego wybuchał jakiś konflikt zbrojny.

Jakkolwiek było, do tej pory rządy poszczególnych państw nie wiedziały, na jakich podstawach zostało utworzone to stowarzyszenie oszustów, jakich używało środków i sposobów, czy należało do niego wielu członków, czy byli rekrutowani spomiędzy narodowości Europy Środkowej. Żadnego z tych złoczyńców nie złapano na gorącym uczynku. Dlatego urzędy celne i policja, widząc swoją bezsilność, domagały się, żeby na całej długości Dunaju ustanowiono dozór bardziej surowy niż do tej pory, trwający dzień i noc.

Zatem w celu przedsięwzięcia skuteczniejszych, surowszych środków została powołana międzynarodowa komisja i zwołano jej pierwsze posiedzenie, by się zastanowić nad tym poważnym i trudnym problemem.

Prezes Roth, kiedy zajął miejsce w prezydium, przedstawił rys historyczny dotychczasowych przedsięwzięć. Opowiedział o wszystkich bezskutecznych działaniach, jakie do tej pory prowadzono. Przedstawił swoim kolegom zebrane ze wszystkich stron informacje. Według niego poszczególne państwa były oszukiwane na ogromną skalę. Gdzie oszuści gromadzili swoje zyski, do jakich celów ich używali – tego nie wiedziano. Konkluzja była taka, że ten stan rzeczy nie mógł już dłużej trwać, i wszyscy zainteresowani liczyli, że międzynarodowa komisja będzie wiedziała, jak szybko temu zaradzić.

Wówczas jeden z jej członków, pan Kassilick, reprezentujący Wołoszczyznę, zadał prezesowi następujące pytanie:

– Chciałbym się dowiedzieć, a myślę, że inni koledzy podzielają moje życzenie, czy od czasu jak w dolnym i górnym biegu Dunaju prowadzona jest kontrabanda, padły podejrzenia na jakiegoś konkretnego osobnika?

– Mogę odpowiedzieć twierdząco – odparł prezes Roth.

– Na szefa stowarzyszenia…?

– Tak należy sądzić.

– Kim jest ten przywódca…?

– To niejaki Latzko, którego nazwisko czasami się pojawia…

– Jego narodowość…?

– Nie wiadomo nic pewnego, ale wydaje się prawdopodobne, że pochodzi z Serbii!

Oświadczenie to zupełnie nie spodobało się przedstawicielowi Serbii, panu Ourochowi, i zgłosił względem niego zastrzeżenia.

Pan Roth szybko mu odpowiedział, że twierdzenie opiera się na dość niepewnych danych, ale w każdym razie szef bandy nazywa się Latzko, a ten Latzko, choć jest Serbem, w żaden sposób nie może to godzić w cześć kraju, z którego wywodzą się przedstawiciele dynastii: Étienne, Branković, Czelnik czy Obrenović31!

Pan Ouroch okazał swoje zadowolenie, jak w podobnym przypadku okazaliby je reprezentanci Niemców, Austriaków, Węgrów, Wołochów i innych, zwracając się do których, prezes Roth pozmieniałby tylko nazwiska ich władców.

Tak więc podejrzenia policji z różnych krajów skupiły się na niejakim Latzko, ale tylko dlatego, że to nazwisko zostało odkryte w pewnym liście przechwyconym na poczcie w Peszcie32. Jednak co do osobnika, który je nosił i był na tyle przezorny i zręczny, by ujść wszelkim poszukiwaniom, to zupełnie go nie znano i nigdy go nie widziano. Czy był przywódcą stowarzyszenia, którym kierował z jednego z miast położonych we wnętrzu krain lub nad brzegami Dunaju…? Może sam operował na całej długości rzeki…? Tego nikt nie wiedział. Można było zresztą przypuszczać, że jeżeli naprawdę nazywał się Latzko, to zapewne działał pod innym nazwiskiem, którego międzynarodowa policja zupełnie nie znała.

Członkowie międzynarodowej komisji wiedzieli więc wszystko na ten temat. Z całej sprawy, jaką im przedstawiono, znana była tylko mała cząstka, natomiast olbrzymia część pozostawała tajemnicą.

Wiedziano, że towary o dużej wartości przemycano aż do basenu Morza Czarnego.

Nic natomiast nie wiedziano o rozległej organizacji przemytniczej działalności, jakimi sposobami i środkami była prowadzona, kto był jej przywódcą, ilu i jakim ludziom przewodził ten szef, w którym podejrzewano niejakiego Latzko serbskiej narodowości.

O nim właśnie toczyła się dyskusja, kiedy Mołdawianin Titcha zaproponował ustanowienie dużej nagrody dla tego, kto zdoła złapać tego Latzko i dostarczy go policji.

– Do tej pory – raczył zauważyć – obiecane premie były marne, bardzo marne, więc należy je znacznie zwiększyć, by skusić nimi nawet jakiegoś oszusta z jego bandy!

Spokojnie można było założyć, że znajdzie się zdrajca, który nie oprze się przynęcie w postaci znacznej kwoty pieniędzy, pod warunkiem, że będzie tak duża, że opłaci się zdradzić. Doprawdy, był to całkiem niezły pomysł Mołdawianina.

– Jaką kwotę możemy zaproponować? – zapytał Bawarczyk Uhlemann.

– Pięćset florenów – odparł sekretarz Choczim.

– Pięćset florenów to zupełnie niewystarczająca suma, kiedy działalność przemytnicza przynosi sto razy większe korzyści – stwierdził Mołdawianin.

Cała komisja zgodziła się z tą opinią i po propozycji prezesa Rotha nagroda została podniesiona do dwóch tysięcy florenów33.

– Byłoby dobrze, żeby do tej nagrody została dołączona premia honorowa – zadeklarował Wirtemberczyk Zerlang.

– Jednakże pod warunkiem, że nie będzie to jeden z członków bandy – słusznie zauważył Bułgar Joannice.

To rozumiało się samo przez się.

Prezes powiedział wówczas, że jeśli stowarzyszenie złoczyńców słucha jednego szefa, tego Latzko, czy kogokolwiek innego, to międzynarodowa policja zobowiązana do ścigania oszustów też musi mieć jednego przywódcę. Ważne, żeby potrafił on skoordynować operacje inwigilacyjne, żeby twardą ręką trzymał cały personel, żeby każdy agent, czy to w dzień, czy w nocy, mógł się z nim połączyć, żeby wreszcie ten szef wziął na siebie całą odpowiedzialność.

– Do tej pory – powiedział – policja i celnicy nie pracowali razem, nawet nie byli kierowani przez tę samą głowę… ramiona kierowały się w różne strony, nie posiadając jednego mózgu, który zsynchronizowałby ich ruchy… Z tego wynikały popełnione błędy, godne pożałowania pomyłki, przykre zmiany rozkazów… Na przyszłość należy tego uniknąć.

Wszyscy przyklasnęli deklaracji prezesa. Komisja miała wyznaczyć przełożonego, któremu zostałaby przyznana nieograniczona władza nad innymi agentami. Nie miała się rozejść przed podjęciem decyzji, co mogło bodaj wywołać spory podobne do tych, jakie poprzedziły nominację prezesa Rotha.

Jednak przed omówieniem kandydatur, nad którymi komisja miała dyskutować, prezes chciał przedstawić zebranym notatkę, jaką otrzymał od dyrektora urzędu celnego w Wiedniu.

W streszczeniu notatka mówiła o tym, że administracja miała prawo sądzić, iż od niejakiego czasu jest przygotowywana nowa operacja przemytnicza. W nadbrzeżnych prowincjach górnego Dunaju zaczął się jakiś znaczny ruch towarowy, zwłaszcza jeśli chodziło o wyroby fabryk i manufaktur. Na próżno starano się śledzić ten ruch… Prowadzony był z wielką ostrożnością i ostatecznie zgubiono wszelkie ślady oszustów. Ponadto w różnych miejscach przy ujściu rzeki zasygnalizowano pojawianie się kilku podejrzanych statków. Wydawało się, że zamierzają nawiązać łączność z lądem, a po krótszym lub dłuższym oczekiwaniu wypływały na morze, jedne kierując się ku brzegom moskiewskim, inne ku wybrzeżom otomańskim. Kiedy były zatrzymywane do kontroli przez okręty wojenne, okazywało się, że kapitanowie mają dokumenty w porządku, więc chociaż w jakiejś mierze można było je podejrzewać, trzeba było puszczać je wolno i pozwolić na kontynuowanie dalszej drogi.

W tej notatce dodawano także, że na całym biegu Dunaju należy wdrożyć jeszcze ściślejszy nadzór, niż miało to miejsce do tej pory. Wszystko to skłaniało do myślenia, że kroiła się jakaś nowa, wielka operacja przemytnicza, zatem międzynarodowa komisja musiała podjąć jak najsurowsze środki, by wreszcie skończyć z tym procederem.

W sumie prezes Roth i jego koledzy byli bardzo zdeterminowani, by użyć wszelkich możliwych i dostępnych środków mających zahamować ów nieszczęsny przemyt, znaleźć szefa oraz jego kompanów i aż do ostatniego człowieka zniszczyć bandę złoczyńców.

Pozostawało więc zorganizować środki w taki sposób, by uczynić je skutecznymi, koncentrując w rękach jednego człowieka. Jeśli chodziło o urząd celny z jednej strony, a policję z drugiej, musiały działać zgodnie – co do tego nie było żadnych wątpliwości, choć już wcześniej obie instytucje starały się operować wspólnie. Łodzie urzędu celnego prowadziły dozór na Dunaju, często kontrolując statki spływające z jego nurtem. Jeśli chodzi o ląd, to między miastami i wsiami leżącymi nad brzegami rzeki liczne grupy policji dzień i noc prowadziły patrole.

Mimo wszystko to nie wystarczało – może przez brak jednostki kierującej poczynaniami wszystkich agentów różnych narodowości – dlatego też komisja miała zmienić ten stan rzeczy.

Prezes otworzył zatem dyskusję na wyborem przywódcy, któremu zostałyby przekazane uprawnienia komisji i który miałby pełną władzę nad wszystkimi ludźmi skierowanymi do tych działań przez państwa leżące nad Dunajem.

Dyskusja bardzo się przedłużała. Przedstawiciele Austrii, Węgier, Bułgarii, Wirtembergii i inne wysuwali swoich pretendentów, należących do policji w tych krajach. Każdy z niestrudzonym żarem bronił swojego. Trudno było uwierzyć, że w Europie Środkowej znajdowała się tak wielka liczba policjantów o nieprzeciętnych zdolnościach. Doszło więc do tego, co miało już miejsce przy wyborze prezesa komisji, kiedy po bardzo wyczerpującej walce nominowano reprezentanta mniej ważnego kraju.

Tym razem miano działać nieco inaczej, jeśli bowiem prezes Roth został wybrany przez podniesienie rąk, teraz, przy wyborze szefa międzynarodowych sił, niezbędne okazało się skorzystanie z kart do głosowania.

Ogólnie rzecz biorąc, kandydaci, którzy wydawali się mieć największe szanse, pochodzili z Węgier, Bawarii i Mołdawii. Byli to trzej policjanci, których zasługi, bardzo zresztą do siebie podobne, można było ocenić po wcześniejszych działaniach w różnych okolicznościach. Dlatego też po dyskusji, po odrzuceniu innych rywali, komisja zdecydowała się poddać pod tajne głosowanie kandydatury tych trzech policjantów. Wystarczyło, żeby w pierwszej turze jeden z nich otrzymał większość głosów, czyli pięć z dziewięciu, gdyż nikt nie miał prawa wstrzymać się od głosu.

Na zaproszenie prezesa każdy napisał na karteczce nazwisko swego kandydata i te karteczki zostały złożone w kapeluszu. Doprawdy, w tej epoce nieustannych głosowań czyż nie należało zadać sobie pytania: czy kapelusz nie jest raczej przeznaczony, by służył za urnę wyborczą niż za nakrycie głowy…?

– Wszyscy oddali głos? – zapytał prezes.

Tak rzeczywiście było, więc z kapelusza zostały wyciągnięte kartki.

Prezes zaczął liczenie głosów, a cyfry miały być zapisane przez sekretarza Choczima w protokole z posiedzenia.

Na kandydata narodowości węgierskiej oddano siedem głosów.

Był nim Karl Dragoch, szef policji w Peszcie. To na niego, po wcześniejszej dyskusji, oddano ową znaczną większość głosów.

Zwycięstwo Karla Dragocha przyjęto z dużym zadowoleniem, i nawet przedstawiciel Wołoszczyzny, pan Kassilick, oraz Mołdawii, pan Titcha, którzy na niego nie głosowali, zadeklarowali, że zgadzają się z takim wyborem.

Można powiedzieć, że była to pewnego rodzaju jednomyślność podczas głosowania.

Zresztą wybór był bardzo usprawiedliwiony, biorąc pod uwagę wcześniejsze dokonania Karla Dragocha34, kiedy działając jako szef policji węgierskiej w wielu przypadkach wykazał się przemyślnym postępowaniem.

Karl Dragoch, mający wówczas czterdzieści pięć lat, mieszkał w Peszcie. Był mężczyzną raczej średniej budowy ciała, dość chudym, obdarzonym bardziej siłą moralną niż fizyczną, jednak cieszącym się dobrym zdrowiem i odpornym na zmęczenie i trudy swego zawodu, czego dowiódł w czasie swojej kariery, ponadto potrafiącym stawić czoła wszelkiego rodzaju niebezpieczeństwom, jakie pociągała za sobą służba w policji. Jeśli przebywał w Peszcie, to dlatego, że w tym mieście znajdowało się jego biuro. Najczęściej jednak był w terenie, zajęty jakąś trudną albo bardzo delikatną misją. Ponadto, jako kawalera, nie dotyczyła go troska o rodzinę, więc nic nie ograniczało mu swobody ruchów. Uchodził za agenta równie inteligentnego co gorliwego, bardzo pewnego siebie, bardzo przedsiębiorczego, obdarzonego szczególnym „węchem”, bardzo przydatnym w jego pracy.

Nie należy się zatem dziwić, że to na niego padł wybór komisarzy, szczególnie po tym, jak jego rodak Hanish przedstawił jego dokonania i mocno zachwalał jego zalety.

– Moi drodzy koledzy – odezwał się w tej chwili prezes Roth – nasze głosowanie nie mogło wskazać na bardziej godniejszego człowieka i komisja nie może sobie zarzucać, że na przełożonego zespołu ludzi, który ma do wykonania to ciężkie zadanie, wybrała Karla Dragocha.

Postanowiono, że Karl Dragoch, który w tej chwili przebywał w Peszcie, zostanie pospiesznie wezwany do Wiednia, jeszcze przed rozejściem się komisji, by spotkać się z jej członkami. Zapewne znana mu była sprawa szajki przemytniczej, ale miano go zapoznać jeszcze z tym, o czym dotąd nie wiedział. Wypowiedziałby wówczas swoje zdanie co do sposobu przeprowadzenia operacji i natychmiast miał ruszyć w teren.

Było absolutnie zrozumiałe, że należało zachować w tajemnicy wybór, jakiego dokonali członkowie komisji. Publika nie powinna wiedzieć, że Karl Dragoch miał kierować wszystkimi poczynaniami. Istotnie, nie można było pobudzać zwiększenia ostrożności stowarzyszenia oszustów.

Tego samego dnia do Pesztu, do centralnej administracji została wysłana depesza polecająca Karlowi Dragochowi, by bez żadnej zwłoki udał się do stolicy Austrii. Można zatem było mieć nadzieję, że następnego dnia we wczesnych godzinach porannych Karl Dragoch pojawi się Pałacu Urzędu Celnego, w którym komisja odbywała swoje ostatnie posiedzenie.

Przed rozejściem się prezes i jego koledzy postanowili, że jeśli będą tego wymagały okoliczności, zbiorą się ponownie, czy to w Wiedniu, czy też w innej miejscowości któregoś z zainteresowanych państw. Tymczasem w każdym z tych krajów komisarze będą śledzić poczynania w przedsięwziętej kampanii, pozostaną w kontakcie z agentami policji i urzędu celnego i wszelkie komunikaty będą kierować do pana Rotha, do centralnego biura mieszczącego się w stolicy. Jednak postanowiono także, że Karl Dragoch zachowa pełną swobodę działania i w żadnych okolicznościach nie będzie wywierany na niego nacisk.

Na tym zakończyło się posiedzenie i można było mieć nadzieję, że dzięki nowym sposobom działania policja w końcu dopadnie Latzko, tego nieuchwytnego przywódcę nie mniej nieuchwytnego stowarzyszenia oszustów.

29 Monarchia Austro-Węgierska – dualistyczna monarchia stworzona w 1867 roku przez cesarza Franciszka Józefa I (1848-1916), w wyniku przekształcenia centralistycznego cesarstwa austriackiego w związek dwóch równouprawnionych państw: Austrii oaz Węgier; istniała do 1918 roku.

30 Hospodar – tytuł dawnych książąt Mołdawii i Wołoszczyzny; też: władca noszący ten tytuł.

31 Étienne – francuski odpowiednik imienia Stefan; chodzi tu o pierwszych członków rodu Nemanja, noszących imię Stefan, żyjących w XII i XIII wieku: wielkiego żupana Raszki (później nazywanej Serbią), świętego Kościoła prawosławnego, oraz jego syna, pierwszego króla Serbii od 1217 roku; Branković – dynastia serbskich monarchów w XV i XVI wieku; Czelnik (węg. Cselnik) – u J. Verne’a: Czernik, w XVI wieku władcy Wojwodiny; Obrenović – dynastia książąt i królów serbskich panujących w XIX i na początku XX wieku, konkurowała o władzę z dynastią Karadziordziewiciów.

32 Peszt – część Budapesztu.

33 Za tę kwotę można było kupić np. 30 hektarów ziemi.

34 W tym i w kilku innych miejscach – Dragonof; pierwotną wersję nazwiska Dragoch, nieskorygowaną przez J. Verne’a, zastąpiono późniejszą, używaną w dalszej części powieści.

Chcesz przeczytać dalszą część?

Zapraszamy do księgarni!