Strona przedtytułowa

Louis-Henri Boussenard

Złodzieje diamentów

Louis-Henri Boussenard

Louis-Henri Boussenard urodził się w Escrennes 4 października 1847 roku, a zmarł w Orleanie 11 września 1910 roku.

Był autorem powieści przygodowych, a także, podążając śladem Juliusza Verne’a, kilku fantastycznonaukowych. Za życia nadano mu przydomek francuskiego Ridera Haggarda, niezwykle poczytnego w tym czasie angielskiego autora powieści przygodowych. Obecnie jest bardziej znany w Europie Wschodniej niż w krajach frankofońskich (np. w Rosji wydano czterdzieści tomów jego utworów).

Po studiach medycznych poświęcił się pisaniu. Bardzo dużo podróżował po francuskich koloniach, zwłaszcza w Afryce. W tym czasie rząd francuski powierzył mu misję naukową w Gujanie. Podczas wojny francusko-pruskiej w 1870 roku szybko został ranny i tym przykrym doświadczeniem można tłumaczyć mocno nacjonalistyczne poglądy, którym dał wyraz w kilku swoich powieściach. Miał także negatywny stosunek do Anglików i Amerykanów, co wyjaśnia, dlaczego tak mało jego utworów przełożono na język angielski.

Jego opowiadania i powieści ukazywały się w licznych czasopismach, takich jak „Le Figaro”, „Le Petit Prisien”, czy „Journal des voyages”.

Bohaterowie jego powieści podróżują po całym świecie, są wystawiani na wszelkie niebezpieczeństwa, ale zawsze triumfuje dobro, a źli ludzie zostają ukarani.

Boussenard napisał bardzo dużo powieści, z których większość można ująć w cykle. Do najbardziej znanych należą: „Saga Friqueta (Wróbelka)” o przygodach paryskiego urwisa, cykl liczący 20 tomów (w Polsce ukazały się dwa pierwsze tomy: W niewoli u ludożerców i Korsarze mórz południowych); „Robinsonowie z Gujany”, liczący 9 tomów (w Polsce Galernicy Gujany, obejmujący dwa pierwsze tomy); „Bez Grosza”, liczący 5 tomów (w Polsce Dusiciele w Bengalu, drugi tom cyklu); „Lodowe piekło”, zawierający 6 tomów (w Polsce: Piekło wśród lodów i Kapitan Łamigłowa); „Tajemnice Pana Syntezy”, liczący 4 tomy (w Polsce dwa tomy: Tajemnica doktora Syntese i Niezwykła podróż doktora Syntese), czy wreszcie cykl „Niebezpieczne Przygody Trzech Francuzów w Krainie Diamentów”, składający się z 3 tomów.

Strona tytułowa

Louis-Henri Boussenard

Złodzieje diamentów

Pierwsza część cyklu

Niebezpieczne Przygody Trzech Francuzów w Krainie Diamentów

Przełożył i przypisami opatrzył Andrzej Zydorczak

Strona redakcyjna

Dwudziesta szósta publikacja elektroniczna wydawnictwa JAMAKASZ

Pierwszy tom serii:

„Biblioteka Andrzeja – Szlakiem Przygody”

Tytuł oryginału francuskiego: Les Voleurs de diamants

© Copyright for the Polish translation by Andrzej Zydorczak, 2015

25 ilustracji, w tym 2 kolorowe: Jules-Descartes Férat

(zaczerpnięte z XIX-wiecznego wydania francuskiego)

Ilustracje na okładce i w tekście podkolorowała Barbara Linda

Redakcja i korekta: Marzena Kwietniewska-Talarczyk

Projekt okładki: Barbara Linda

Konwersja do formatów cyfrowych: Mateusz Nizianty

Wydanie I 

© Wydawnictwo JAMAKASZ, Ruda Śląska 2016

ISBN 978-83-64701-82-5 (całość)

ISBN 978-83-64701-83-2 (część pierwsza)

Rozdział I

Kopalnia diamentów – Położenie kopje1 – Co się rozumie przez słowo claim? – Diamentowa gorączka – Życie na placerze2 – Kopje Nelson’s Fountain3 – Podróżnicy i górnicy – Dwóch Kafrów, reprezentantów „młodych elegantów” – Ofiary krachu – Albert de Villeroge i Aleksander Chauny, jego przyjaciel – Konsekwencje pojedynku na pistolety – Skarb dawnych mieszkańców południowej Afryki – W drodze do nieznanych krain – Tajemnicze morderstwo

Kopje (kopalnia diamentów) Nelson’s Fountain była tego dnia bardziej niż kiedykolwiek pełna hałasu i ożywienia. W nieustannej robocie normalnie wykonywanej przez diggersów4 wszystkich ras, wszelkich odcieni skóry, nagle zapanował jakiś harmider, nawet rodzaj furii, której przyczynę szybko odgadłby jakiś uważny, obdarzony zimną krwią obserwator.

We wszystkich miejscach urwistego, ponurego terenu zbudowanego z nagich, powykręcanych skał drążono głębokie dziury, z szerokim otworem i prowadzone pionowo w dół, co przypominało niesamowite kamieniołomy. Z tych wykopów wydobywał się nieuchwytny kurz i w formie szarawej chmury unosił się ku górze, chwilami zaciemniając światło słońca. Oko przybysza uderza przede wszystkim szczególna osobliwość. Otóż jest to niesamowita plątanina stalowych lin, które jednym końcem zaczepione są w głębi każdej z tych dziur, a drugim umocowane do brzegu stromizny, tworząc mniej lub bardziej ostry kąt, w zależności od głębokości wykopu. Na tych linach bez przerwy przesuwają się duże wiadra wykonane ze skór wołów, napełnione żwirem i przymocowane do bloczka. Mały kierat, podobny do tych, których używają ogrodnicy z okolic Paryża, wprawiany w ruch przez jednego lub dwóch ludzi, obraca się, głośno skrzypiąc, prędko zabiera wiadro, równie szybko opróżniane, co napełniane.

Tak daleko, jak tylko można sięgnąć wzrokiem, zryta ziemia przyjmuje wygląd wielkiej szachownicy, której kwadraty mają regularne boki o długości dziesięciu metrów. Każdy kwadrat jest to claim, lub inaczej działka diamentonośnej ziemi, w głębi której kopią, ryją, oczyszczają, przesiewają ludzie w łachmanach, zajęci jak mrówki przy pracy, których białe, żółte czy czarne twarze, ubabrane błotem i pokryte kurzem, oblewają się potem. Podnosi się skórzane wiadro. Być może zawiera fortunę. Piszczący blok się zatrzymuje. Zawartość naczynia wysypywana jest na masywny stół wbudowany w grunt na skraju claimu. Jakiś biały zaciśniętą dłonią rozrzuca zawartość i chciwym wzrokiem szuka błyszczącego szlachetnego kamienia.

Przeglądnięta w ten sposób ziemia jest następnie ładowana na taczki i wywożona daleko wąskimi ścieżkami dzielącymi poszczególne działki na regularne sekcje. Człowieka ogarnia strach, gdy widzi tych ludzi idących niedbałym krokiem skrajem przepaści, gdzie każde najmniejsze potknięcie może spowodować upadek. Lecz cóż obchodzą rozgorączkowanych ludzi takie zdarzenia, zresztą częste! Od czasu do czasu dochodzi do niespodziewanego zawalenia, obsuwają się kamienie i taczka zsuwa się z tych wąziutkich ścieżek, pompatycznie nazywanych drogami. Rozlega się okrzyk trwogi i bólu, a wiadro unosi się, obciążone straszliwie okaleczonym ludzkim ciałem.

Jeszcze jeden, cóż to znaczy! Diamentów jest pełno, a te indywidualne tragedie dla pozostałych przy życiu są tylko zwykłymi wypadkami. Pewien Polak znalazł czterdziestoośmiokaratowy5 diament. Podczas spotkania pośrednik zaproponował mu pięćset funtów szterlingów6 (dwanaście tysięcy pięćset franków). Szczęśliwy górnik zażądał tysiąc. Pośrednik tylko wzruszył ramionami i wycofał się z transakcji.

Pewien Irlandczyk o twarzy zniszczonej niedolą i nadmiarem pracy nagle się zrywa, jakby dotknięty momentalnym obłędem. Krzyczy, wyje, miota się, w końcu wyrzuca z siebie całą serię tych gardłowych przekleństw, w jakie obfituje język celtycki7.

– Arrah…8! Arrah…! Bedarrah…! Moi bracia, już nie żyję…! Zadusiła mnie radość! Arrah…! Dzieci będą bogate… a ja będę pił whisky.

Oto siedemdziesięciopięciokaratowy diament… Dżentelmen da za niego pięć tysięcy funtów…! (sto dwadzieścia pięć tysięcy franków).

Nowina rozchodzi się z prędkością płonącego prochu i dociera do głębin claimów, więc zaciętość robotników jeszcze się podwaja, jeśli to w ogóle możliwe.

Od czasu do czasu jakiś górnik mniej wrażliwy niż Irlandczyk powstrzymuje prawie niedostrzegalne drgnięcie. Radość opada, ale mimo opanowania, jest podniecony. Następnie wykonuje osobliwy manewr. Gołą stopą, której palce są prawie tak samo zręczne jak palce u rąk, stara się chwycić kamyk, którego naturę natychmiast rozpoznało jego wyćwiczone oko. To diament zamknięty w swej otoczce. Pochyla się na chwilę, udaje, że wyciąga kawałek skały, który utkwił w jego ciele, chwyta okruch żwiru i szybko wkłada do ust. Jednak dozorca, któremu nic nie umyka, dostrzega ten ruch. Szybko jak myśl wskakuje do studni, chwyta za gardło tego człowieka, który się broni, i ogłusza go uderzeniem pięści.

– Otwórz usta, łotrze, albo cię powieszę!

Ale złodziej jest nieprzytomny. Dozorca wyciąga swój bowie knife9, wciska ostrze pomiędzy zaciśnięte zęby, rozchyla je i triumfalnym gestem wyciąga corpus delicti10.

– Wyciągnij mnie na górę, krętaczu. Dostaniesz dwadzieścia pięć uderzeń batem… To się zdarzyło nie pierwszy raz.

Gorąca pożądliwość tych wszystkich roznamiętnionych ludzi jest jeszcze bardziej podsycana przez takie zdarzenia, świadczące o bogactwie diggin11. Ludzie dalej kontynuują poszukiwania z niesamowitym natężeniem i zaangażowaniem.

Kopje Nelson’s Fountain jest kopalnią niedawno odkrytą przez pierwszych diggersów przybyłych z du Toit’s Pan. Leży na 24º 30’ długości wschodniej od południka Greenwich i 27º 40’ szerokości geograficznej południowej, na obrzeżach Griqualand West12 i w odległości około stu siedemdziesięciu kilometrów od rzeki Oranje13. Ten region, jeszcze niedawno nieznany, może, jak się twierdzi, stać się jednym z najbogatszych obszarów angielskiej Kolonii Przylądkowej14. Na razie jednak niezmiernie kiepskie urządzenia eksploatacyjne i absolutny brak podstawowych wygód czynią pobyt w tym miejscu mało godnym zazdrości. Lecz perspektywa zdobycia natychmiastowej fortuny przyciąga tutaj ludzkie istoty, które izolowane w dziurach pozbawionych powietrza, palone żarem dochodzącym do czterdziestu stopni Celsjusza, zdolne są przebywać w nich nawet przez kilka godzin.

Jeżeli z jednej strony prawie kompletnie brakuje wody, której wiaderko kosztuje od jednego franka do franka i siedemdziesięciu pięciu centymów, to z drugiej strony obóz wygląda niechlujnie i odrażająco. A jednak Anglicy swym metodycznym postępowaniem, swym niebywałym instynktem kolonizacyjnym starają się zapobiec temu opłakanemu stanowi rzeczy. Chaty na kołach czy liche namioty ustawione są z pewną symetrią i władze zajmują się, cały czas mając na względzie bezpieczeństwo pracowników, uzdrawianiem tego ogniska zarazy.

Każdy złodziej, a jest ich tu niemało, który nie został skazany na karę chłosty, podlega kilkudniowej karze ciężkich robót. Ta kara, często stosowana, polega na oczyszczaniu obozu. Skazańcy, podzieleni na grupy, wykonują uciążliwe obowiązki pod nadzorem policjanta z odbezpieczonym rewolwerem w ręku. Wydaje się jednak, że im więcej zbiera się szmat, łachmanów, szczątków puszek po konserwach, starych butów i połamanych narzędzi, to kilka godzin później jest ich jeszcze więcej. To znaczy, że nikt z górników nie stosuje się do najbardziej elementarnych zasad higieny. Zabija się zwierzę, a wnętrzności i szkielet wyrzuca się przed namiot. Rzucają się na to czarni, Chińczycy lub psy, a uciekając, żarłocznie je pożerają i rozrzucają na wszystkie strony.

Pracownicy nie przejmują się bólem gardła, zapaleniem oczu, złośliwymi wrzodami czy ropniami. Nikt z nich nie troszczy się o swoje ciało! Ten, który posiada fortunę zakopaną w ziemi pod płótnem swego namiotu, chodzi boso i żyje sucharem maczanym w cape brandy (wódka Przylądka). Żywot tych wszystkich oszalałych ludzi streszcza się w jednym wyrazie, którego gorejące litery porażają ich i hipnotyzują: DIAMENT…

Nie należy się zatem dziwić, że pojawienie się czterech osobników o raczej niezwykłym wyglądzie nie wzbudziło zbyt wielkiego zainteresowania pośród pracowników kopje. Wyglądało na to, że nowi przybysze, dwaj Europejczycy i dwaj Murzyni, zwłaszcza ci pierwsi, byli zupełnie nieznani załodze kopalni. Jeden z Europejczyków, który wydawał się przywódcą, był trzydziestoletnim mężczyzną średniego wzrostu, chudym, opalonym, o krótkich kręconych włosach, czarnej brodzie i ognistym spojrzeniu. Jego regularne rysy twarzy, bardzo ruchliwej, wskazywały, że pochodził z południa. Malująca się na twarzy wytworność oraz delikatne kończyny wskazywały na człowieka z wyższych sfer. Jego uzbrojenie i wyposażenie nadto pokazywały, że bardzo troszczył się o wygody, którymi gardzą górnicy. Tropikalny kask wykonany z rdzenia aloesu i pokryty czepkiem z białej flaneli chronił jego głowę od słonecznego żaru. Jego ubranie składało się z płóciennej bluzy podszytej w pasie moltonem15 i wyposażonej w nieskończoną ilość kieszeni. Jest to niezrównany element ubioru, którego przydatność została sprawdzona podczas wielu dalekich wypraw. Jego spodnie z oliwkowego weluru, szerokie i pofałdowane przy kolanach, znikały w wysokich butach z płowej skóry. Duży kordelas16, mogący służyć za maczetę17 lub myśliwski nóż, miał zawieszony u pasa z żółtej skóry. Nosił także wielką ładownicę18 i przewieszoną przez ramię dubeltówkę o dużym kalibrze. Wreszcie z dwóch specjalnych kieszeni umieszczonych w wygodnym miejscu wysuwały się dwa łańcuszki, na których zawieszone były zegarek i niklowana busola19.

Ubiór i wyposażenie jego towarzysza było dokładnym odwzorowaniem pierwszego. Jednak na tym kończyło się podobieństwo obu mężczyzn, chociaż ten drugi wydawał się być w tym samym wieku, także należał do rasy południowców, a rysy twarzy wskazywały na tę samą narodowość. Pierwszy, poruszający się z najwyższym dostojeństwem eleganta zmienionego w eksploratora, drugi o wyglądzie bardziej pospolitym, co nawet mało uważny obserwator zauważyłby od pierwszego wejrzenia. Zatem, krótko mówiąc i nie wdając się w żadne zawiłe wyjaśnienia, pierwszy był panem, a drugi służącym.

Koniecznie należy jednak przedstawić dwóch zupełnie niekonwencjonalnych Murzynów. Na opis zasługuje szczególnie ich szczątkowy ubiór. To był szczyt dziwaczności. Jeden miał tylko spodnie, drugi koszulę. Można sobie wyobrazić, do jakiego stanu zużycia i jakiego niechlujstwa zostały doprowadzone te dwa łachmany. Ubiór człowieka w koszuli uzupełniał filcowy kapelusz ponad który, z braku denka, wystawały kosmyki rozczochranej wełnistej czupryny, nóż wiszący między nerkami, jak klucz szambelana20, a w uszach miedziane kolczyki, na końcu których huśtały się dwa kawałki obsydianu21 wielkości moreli. Szczęśliwy posiadacz spodni nakrywał głowę dnem koszyka, który ozdobił małą cylindryczną puszką wcześniej zawierającą sardele22, powieszoną na sznurku zamiast pomponu. W dolny płat prawego ucha miał wsadzoną fajkę, a płat lewego ucha obciążała zielona teksturowana gilza23 po pustym naboju, na końcu której skrzyło się miedziane denko.

Obaj osobnicy ubrani w takie stroje wydawali się zachwyceni i z wyniosłym współczuciem spoglądali na czarnych robotników, którym los odmówił podobnego luksusu.

Zapomnieliśmy jeszcze dodać, że każdy z nich nosił na ramieniu ogromny dwustrzałowy karabin z krótką lufą, według wszelkiego prawdopodobieństwa przeznaczony do polowania na wielkie dzikie zwierzęta afrykańskiego kontynentu.

Dwaj biali szli powoli i rozglądali się na wszystkie strony, jakby kogoś lub czegoś szukali. W końcu zwrócili się do policjanta, który z szacunkiem odpowiedział na pozdrowienie i poprosił ich, by poszli za nim, i powiódł ich do jednego z claimów, w głębi którego pracowało z pół tuzina diggersów.

– To tutaj, panowie – powiedział policjant i ukłonił się.

Młodzieniec starał się przebić wzrokiem chmurę kurzu, która podnosiła się ze studni i dochodziła do krańcowego brzegu otworu. Osunęło się trochę żwiru i w ten sposób robotnicy, cały czas zajęci pracą, dowiedzieli się o jego obecności. Jeden z nich podniósł głowę i wydał okrzyk, nieco zduszony przez radość i emocje. Uczepił się drabiny wyglądającej jak ostew24, zrobionej z kołków wbitych w ścianę otworu, wspiął się po nich, wynurzył z dziury i mało się troszcząc o gęste błoto pokrywające jego odzież, twarz i ręce, rzucił się w ramiona eleganckiego dżentelmena.

– Albert…! Albert de Villeroge… mój przyjaciel…

– Aleksander… Mój drogi Aleksander! – zawołał wzruszonym głosem podróżnik. – Wreszcie ciebie odnalazłem!

– Ty tutaj… w tym piekle… obok mnie! Cóż za cudowny przypadek cię sprowadza…?

– Nie ma w tym ani przypadku, ani cudu. Odpowiem ci z precyzją nieboszczyka Cezara powracającego po pobiciu synów Mitrydatesa25: „Przybyłem, zobaczyłem, znalazłem…”26.

– Mój dzielny Albert…! Zawsze skory do żartów…!

– A dlaczego nie…?

– Mówisz, że mnie szukałeś?

– Zawzięcie.

– W jakim celu…?

– Naturalnie by się z tobą spotkać, a potem, by zbudować twoją fortunę, a raczej naszą.

– Naszą…? Więc jak ja jesteś…?

– Kompletnie zrujnowany, mój drogi.

– Ale w jaki sposób…?

– Ech, do licha, krach, który zabrał ci ostatniego sou27, mnie także oczyścił do zera.

– Biedny przyjacielu…!

– Dziękuję, jesteś bardzo dobry. Ale nasze spotkanie zaczyna pobudzać uwagę wszystkich tych dżentelmenów, zajętych jak ty poszukiwaniem diamentów. Bardzo nie lubię brać udziału w przedstawieniu. Jeśli mnie rozumiesz, oddalmy się nieco. Posiadasz jakieś dobra, nieprawdaż…? Jakąś budę, jakąś grzędę, jak sądzę.

– Jest tak, jak mówisz: budę i grzędę w jednym. Prawdziwa nora. Chodź.

– Och, jeszcze słówko. Przedstawię ci mego towarzysza. Zresztą znasz go z nazwiska i z reputacji. To Joseph, mój mleczny brat28. Syn mego byłego dzierżawcy w Villeroge29.

– Zatem Poupon?

– Dokładnie, gdyż w katalońskim Poupon znaczy Joseph30.

– A teraz, andiamo31!

Górnik, który odpowiedział w imieniu Aleksandra, stanął na czele grupki, zaczął krążyć po uczęszczanych ścieżkach pomiędzy claimami, kierując się ku namiotom rozbitym w odległości pół kilometra od diggin.

Aleksander Chauny był mężczyzną mającym około trzydziestu dwóch lat, z wyglądu bardzo różniącym się od przybysza. Ze swoimi niebieskimi oczami, jasnymi włosami, długimi żółtymi wąsiskami, wysokim wzrostem, ramionami atlety i silnie rozwiniętym torsem przypominał prawie wymarły typ pierwszych mieszkańców starożytnej Galii32. To podobieństwo jeszcze się potęgowało w aspekcie moralnym, obok bowiem legendarnej werwy naszych przodków posiadał też tę lojalność i męstwo, które stały się przysłowiowe.

– Oto buda – powiedział, odchylając ruchomą połę obozowego namiotu – a oto grzęda – dodał, wskazując dwie wołowe skóry rozpięte na ramach usytuowanych cztery stopy nad ziemią.

– Prosta instalacja, ale niezbyt droga – stwierdził wesoło Albert.

– Mizeria, tysiąc franków gotówką.

– Do diabła! A jak idą interesy?

– Ech! Przez sześć miesięcy ledwie wiązałem koniec z końcem. Na szczęście od około dwóch tygodni, kiedy wkładam rękę do torby, znajduję w niej dziesięć tysięcy franków.

– W sumie to niewiele, ale na szczęście przynoszę ci majątek.

– Możesz to wytłumaczyć?

– Oto pokrótce cała sprawa: Wiesz, że od kilku lat rzadko bywałem w Paryżu. Zżerał mnie demon podróży i chwyciła mnie ostra choroba kosmopolityczna. Nie na darmo jestem rodowitym Katalończykiem. Po tym, jak polowałem razem z Estherazzym na lwy w Abisynii, jak towarzyszyłem Brau de Saint-Pol Lias33 na Sumatrze, jak spotkałem się z Savorgnanem34 w Kongu i przyjąłem zaproszenie na śniadanie w Obock35 u Soleilleta36, w Ismailii37 dostałem list od mego agenta handlowego, który poinformował mnie brutalnie, że cały mój majątek zwalił się w tym gigantycznym bęc, na wieki sławnym w annałach finansjery pod nazwą krachu. Migiem powróciłem do Paryża, sprzedałem swoje ziemie, spłaciłem dług i tak wkrótce zostałem bez grosza przy duszy. Jedynym namacalnym rezultatem tej operacji było dla mnie ocenienie absolutnej obłudy przysłowia, kłamliwego, jak zresztą większość z nich…

– Kto spłaca długi, ten się bogaci…

– Dokładnie tak. Ja spłaciłem i nie mam ani jednego sou, podczas gdy inni, wiesz, o kim mówię, nie wyrównali żadnych rachunków i są bogaci jak pospolici handlarze świńskim mięsem. Ale dość o tym.

– Taka też była moja historia. Musiałem wszystko sprzedać, łącznie z moją małą posiadłością Bel-Air. Z wielkimi kłopotami udało mi się zachować dwa tysiące pięćset franków renty po mojej biednej matce.

– Ja zachowałem swój folwark Villeroge, który regularnie przynosi mi co roku trzysta franków czystego deficytu. Ta prosta ocena pozwala ci prawidłowo osądzić pomyślność moich spraw. Trzeba było jednak dalej żyć. Nie czułem żadnego powołania do pracy w biurokracji. Płace konsula, pobory podprefekta nie miały dla mnie więcej powabu niż zacne, ale słabo wynagradzane funkcje wiejskich szefów policji. Wówczas Annie przyszła do głowy genialna myśl.

– Annie…?

– Do licha, mojej żonie…! Ożeniłem się, ale ty tego jeszcze nie wiesz. To już historia. Poznaliśmy się osiemnaście miesięcy temu, niedaleko stąd, w Transwalu38. To córka kaznodziei metodystów39. Anioł, perła, mój drogi. Pan Van der… nie wiem jak się nazywał, jakiś Bur40, jakiś nieokrzesany biały, posiadający sto francuskich mil kwadratowych ziemi w tej krainie, pożądał jej ręki. Anna strasznie się go bała. Więc biliśmy się. Na pistolety. Mój przyszły teść służył mu za świadka. Protestancki kaznodzieja…! Mój wzburzony Bur strzelił w bok i jego kula urwała wielebnemu mały kawałek ucha…! Niezręczność ta tak zaszkodziła jego małżeńskim zamiarom, że zostałem szczęśliwym małżonkiem miss Anny Smithson.

– Wspaniale! – przerwał Aleksander, śmiejąc się na cały głos, jak to potrafi Galijczyk. – Powróćmy jednak do genialnej myśli madame de Villeroge.

– To całkiem proste. Ty wiesz, a być może nie wiesz, mniejsza z tym, że od 1750 roku, kiedy Griqualand należał do Holendrów, mapa misjonarzy wskazywała, że w tych ziemiach, mało jeszcze znanych białym, znajdują się diamenty. Faktycznie ustalono, że Koronnasi, Kafrowie i Buszmeni41 używali diamentów jeśli nie jako ozdób, to przynajmniej jako narzędzi mechanicznych. Dzicy wspominali swoich ojców udających się do Griqualandu na poszukiwanie diamentów, których używali do przecinania żaren.

– Jaka studnia wiedzy…!

– Och, cały honor należy się Annie, która w ciągu godziny więcej nauczyła mnie o diamentach niż ojciec Dasains, nasz wspólny profesor chemii w Liceum Napoleona, w ciągu trzech lat! Wszystko, co zapamiętałem z lekcji tego wspaniałego człowieka, wbrew jego dogłębnej nauce, to fakt, że diament jest czystym węglem, nad czym jeszcze się dyskutuje, i że krystalizuje w formie sześcianu, ośmiościanu, dwunastościanu romboidalnego itd., co z ufnością przyjmuję. Mówię dalej. Anna, która urodziła się na dray (wóz na Przylądku), w czasie gdy jej ojciec szerzył ewangelię pośród dobrych dzikusów, jest prawdziwą córą tej krainy. Mówi czterema czy pięcioma narzeczami tych nieokrzesańców i wierz mi, jeśli chcesz, że te twarde dziwaczne zgłoski stają się w jej ustach harmonijne jak śpiew słowika.

– Do licha…! – zawołał Aleksander z podziwem.

– W ciągu swego pełnego ryzyka życia zdołała ochronić od straszliwej śmierci Kafra o imieniu Lackmi. Zapewne wiesz, że wdzięczność jest cnotą czarnych, jak mówi przysłowie.

– Przysłowia kłamią.

– To jest niekiedy prawdziwe, a wyjątek służy tylko do potwierdzania reguły. Lackmi stał się dzieckiem domu… Jeździł tam, gdzie udawał się protestancki kaznodzieja i jego rodzina. Kilka miesięcy przed naszym ślubem biedak umarł, zabrany przez gruźlicę. Chociaż nie było na nią lekarstwa, nie brakowało mu najlepszej opieki i wielkiego poświęcenia. Chcąc okazać wdzięczność swemu dobremu aniołowi, Lackmi, który był potomkiem bardzo potężnego wodza, w rodzaju współczesnego Cetshwayo42, podarował swojej dobrodziejce ogromną ilość diamentów, których był jedynym i prawowitym właścicielem. Jednym słowem był to ogromny zasób kamyków do przecinania żaren. Jak się wydaje, było tego ze dwa dekalitry, schowane w miejscu, do którego bez żadnego ociągania się zaraz wyruszymy. Dowiedziałem się od francuskiego konsula w Kolonii Przylądkowej o twoim pobycie w Kopje Nelson’s Fountain. Pomyślałem, że chciałbym podzielić się z tobą moją wielką fortuną. Byłeś i jesteś zawsze moim najlepszym przyjacielem, i jest całkiem naturalne, że jeśli doznaliśmy takiej samej klęski, to masz mieć udziały w takim samym szczęściu. Oto, mój drogi Aleksandrze, przyczyna mej tutaj bytności. Powiedziałem już wszystko.

Aleksander pozostał zamyślony.

– Jak to?! Dlaczego milczysz?! – zawołał żywo jego rozmówca. – Dlaczego nie mówisz: „Jedźmy jak najszybciej”? Dlaczego nie sprzedajesz tego claimu, w którym babrzesz się jak jakiś czyściciel kanałów, tego namiotu, który przecieka i w którym harcują wszystkie rodzaje małych, nieprzyjemnych zwierzątek?! Nie ufasz mi…?

– Tak… ale…

– Ale co? Mam mapę, a raczej, co prawda, dość prymitywny szkic, ale wystarczający takim śmiałkom jak my. To ojciec Smithson wyrysował go pudrem rozrzedzonym wodą na chustce do nosa według wskazówek Lackmiego. Dzięki temu przewodnikowi znajdziemy skarb. Podpowiada mi to moje tajemne przeczucie. Uwierz mi, odkupisz całą swoją ziemię Bel-Air, a ja zbuduję w Villeroge zamek z czerwonego granitu, z ośmioma wieżami saraceńskimi43 i tarasem nad przepaścią. Ejże! Co ty robisz?

Aleksander skoczył jak pchnięty sprężyną. Chwycił rewolwer zawieszony na kołku w namiocie i nagle wyszedł.

– Sza! – powiedział cichym głosem. – Ktoś nas podsłuchuje.

Dostrzegł człowieka potężnej postury, który niewątpliwie mocno podchmielony, odchodził, zataczając się jak ranny bizon.

– Nic się nie stało – powiedział, wróciwszy. – To pijak, który zatoczył się na nasz namiot.

– Masz rację, że jesteś ostrożny. Takie tajemnice nie powinny krążyć po równinie, zwłaszcza że będziemy musieli prawdopodobnie liczyć się z moim wcześniejszym rywalem, odrzuconym Burem, który ze swymi dwoma braćmi zaklinał się, że mnie wykończy.

– Zatem wchodzę w to! – przerwał nagle Aleksander. – Och! Do licha! W chwili gdy będziemy mieć walkę, w której memu najlepszemu, memu jedynemu przyjacielowi grozi śmiertelne niebezpieczeństwo, byłoby tchórzostwem pozostawać tutaj jak dzik w swoim legowisku.

– Doskonale! Odnajduję mego starego Galijczyka. Zresztą nie sądzę, żebym długo cię trzymał. Wystarczą trzy miesiące, by skończyć naszą wyprawę i będziemy wiedzieli, czy zdobyliśmy fortunę, czy też musimy wszystko zaczynać od nowa. Wtedy będą to po prostu trzy stracone miesiące i pogrzebane złudzenia. Jako że ten ostatni towar na digginsach nie ma zbyt wielkiej wartości, zapiszemy te dziewięćdziesiąt dni do rubryki zysków i strat, a potem zespolimy siły i będziemy eksploatować nowy claim.

– Zatem postanowione. Jutro sprzedam moją koncesję, narzędzia, rzeczy z obozowiska, diamenty i ruszamy.

– Dlaczego nie zlikwidujesz tego natychmiast?

– Należałoby znaleźć nabywcę.

– Załatwię ci tę sprawę. Idąc tutaj, mimowolnie dostrzegłem zarys wozu jakiegoś handlarza sprzedającego górnikom konserwy i cape brandy. Wszędzie, gdzie znajdzie się taki człowiek, znajduje się okazję do załatwienia interesu. Rozumie się samo przez się, że będzie to lichwiarska transakcja, ale wszystkiego się pozbędziesz.

– To z pewnością właściciel tego ogromnego wozu zaprzężonego w dwadzieścia wołów, który pojawił się wczoraj. To będzie pijawka przyssana do boków digging. Nie minie rok, a do niego będą należeć wszystkie claimy.

– Mało to nas obchodzi. Jak najszybciej załatwiaj sprawę.

Stary handlarz, natychmiast powiadomiony, przybył na miejsce. Mówił nosowym głosem, a jego żwawe oczka latały jak u człowieka, który zwąchał dobry interes. Zbiór diamentów został dokładnie zważony, obejrzany, spisany i w końcu kupiony trochę poniżej jego wartości. Kamienie szlachetne, podobnie jak szlachetne metale, mogą mieć nieograniczoną wartość, więc kupiec musiał miarkować swoje żądania. Jeśli chodzi o rzeczy z obozowiska, narzędzia, urządzenia eksploatacyjne i koncesję, drapieżny nędznik wspaniałomyślnie zaoferował za nie trzecią część ich wartości. Ponadto dostarczył Aleksandrowi konia dość krzepkiego, jeszcze młodego, lecz straszliwie narowistego. Francuz mało się tym przejmował, gdyż będąc doskonałym jeźdźcem, liczył na to, że poskromi wybryki swego przyszłego wierzchowca.

Nasz człowiek zapłacił dwadzieścia tysięcy franków w złocie i odjechał, zaklinając się na Boga Abrahama, że zrobił fatalny interes, który doprowadzi go do pewnej ruiny, a okazał się tak rozrzutny jedynie dlatego, że chciał dostojnych panom wyświadczyć przysługę.

Wkrótce nadeszła noc i trzej Europejczycy w towarzystwie dwóch tubylców, wszyscy na koniach, po cichu opuścili diggin, kierując się ku północy, to znaczy do kraju Beczuanów44 Zachodnich, który od granicy kopalni Nelson’s Fountain dzieliło zaledwie kilka kilometrów.

Poranne słońce zaledwie zaczęło rzucać swe promienie na diamentonośne tereny, gdy osobliwa nowina obiegła nagle całe kopje. Emocje, które były obce eksploratorom pebbles45, wstrząsnęły wszystkimi pracownikami. Rozprawiano o popełnionym w nocy morderstwie i każdy, opuszczając swój claim, spieszył ku namiotom. Wokół ogromnego dray zamieszkanego przez handlarza utworzyło się hałaśliwe zbiegowisko, a górnicy wszystkich kolorów skóry wydawali ogłuszające okrzyki. Dwaj policjanci przebili się przez ludzki mur i weszli do wozu. Na wpół otwarte drzwi blokował trup starca leżącego w kałuży krwi. Jego głowa o szeroko otwartych oczach i ustach wykrzywionych wskutek wyszczerzenia zębów w chwili agonii zwisała ponad ziemią. W kościstej piersi nadal tkwił wbity aż po samą rękojeść długi nóż. Widać było, kropla po kropli, długi ślad krwi mieszający się z krwią molosa46, psa obronnego, któremu prawie całkowicie ucięto łeb. Wóz przekopywano w wielkim pośpiechu, gdyż wszędzie znajdowały się ślady zakrwawionych dłoni. Rozbita ogniotrwała kasa leżała na podłodze, a między deskami skrzyły się diamenty, które uszły uwadze pożądliwych morderców.

Uwagę funkcjonariuszy policji zwróciły głuche jęki dochodzące z przegródki znajdującej się w głębi dray, oddzielonej od reszty ciężką kotarą. Weszli do tego zakątka i znaleźli mocno zakneblowane, prawie uduszone dwie kobiety: białą i starą Murzynkę.

Pierwsza, zachwycająco piękna dziewczyna, miała wszystkie cechy rasy izraelickiej. Oczami rozszerzonymi przerażeniem spoglądała na ciało, którego jeszcze nie usunięto.

– Mój ojciec…! – krzyknęła rozdzierającym głosem.

Następnie wstała i potykając się, zrobiła kilka kroków, przez chwilę biła powietrze ramionami, a później ciężko upadła na zwłoki.

1 Kopje – holenderskie słowo oznaczające „małą głowę”, w języku afrykanerskim: koppie, w języku polskim twardzielec; forma ukształtowania powierzchni Ziemi, odosobnione wzgórze zbudowane ze skał twardszych (tzn. odporniejszych na procesy niszczące powierzchnię Ziemi) niż skały je otaczające; tu w znaczeniu kopalni diamentów istniejącej na takim wzgórzu.

2 Placer – złoże okruchowe, termin stosowany zwłaszcza do bogatych złóż okruchowych złota, ale także diamentów, granatów, żelaza, rubinów czy szafirów.

3 Fountain (ang.) – właściwie używana jest nazwa fontein, pochodząca z holenderskiego fontein – fontanna, źródło.

4 Digger (ang.) – kopacz, poszukiwacz, badacz.

5 Karat – jednostka masy stosowana w obrocie kamieniami szlachetnymi i perłami, równa 0,2 grama.

6 Funt szterling – jednostka monetarna w Wielkiej Brytanii; dawniej dzielił się na 20 szylingów i 240 pensów; obecnie na 100 pensów.

7 Języki celtyckie – grupa językowa w obrębie języków indoeuropejskich; wiele języków z tej grupy wymarło; współcześnie grupa ta jest reprezentowana przez języki: iryjski (irlandzki), szkocki (gaelicki), walijski i bretoński; również te języki zagrożone są wymarciem, dlatego prowadzone są działania na rzecz ich zachowania; posługuje się nimi około 1,3 mln ludzi.

8 Arrah (irl.) – słowo wyrażające zaskoczenie lub emocje.

9 Bowie knife (ang.) – nóż o szerokim ostrzu, który zaprojektował ponoć James Bowie (ok. 1796-1836), bohater wojny o niepodległość Teksasu.

10 Corpus delicti (łac.) – dowód rzeczowy będący podstawą do przedstawienia wniosków na temat sprawcy i jego czynu

11 Diggin (właściwie digging, ang.) – kopalnia złota, wkop; tutaj ogólnie: kopalnia.

12 Griqualand West – obszar w centralnej części Afryki Południowej, w 1873 roku uznany za brytyjską kolonię, a w 1880 roku przyłączony do brytyjskiej Kolonii Przylądkowej.

13 Oranje (Orange, ang. Orange River, Rzeka Pomarańczowa) – rzeka w Afryce, płynąca przez terytorium Lesotho, Republiki Południowej Afryki i Namibii, o długości 1860 km; źródła w Górach Smoczych; uchodzi do Oceanu Atlantyckiego.

14 Kolonia Przylądkowa – brytyjska kolonia (wcześniej holenderska o nazwie Cap, Przylądek – i takiej nazwy używa L. Boussenard) w południowej Afryce, istniejąca z przerwą w latach 1806-1910; po czym zmieniono jej nazwę na Kraj Przylądkowy, gdy utworzono brytyjskie dominium – Związek Południowej Afryki.

15 Molton – rodzaj bawełnianej tkaniny podobnej do flaneli, dwustronnie drapanej, o splocie skośnym bądź płóciennym.

16 Kordelas – długi, prosty lub zakrzywiony, jedno- lub dwusieczny nóż myśliwski, wcześniej używany jako broń, szczególnie przez artylerzystów i marynarzy.

17 Maczeta – długi nóż o wygiętym ostrzu używany do cięcia trzciny cukrowej i wyrąbywania ścieżek w gęstych tropikalnych lasach.

18 Ładownica – skórzana torba z pasem na ramię, przeznaczona na naboje lub ładunki (patrony), wyposażona we wkładkę z drewna z otworami lub przegródkami – gniazdami na ładunki, chroniąca papierowe ładunki przed uszkodzeniem i wilgocią, oraz miejsce na inne akcesoria.

19 Busola (kompas) – przyrząd wskazujący strony świata.

20 Szambelan – wysoki urzędnik na dworach europejskich pełniący dyżury przy królu i wprowadzający gości na pokoje; z czasem godność tytularna; też: osoba nosząca ten tytuł; dawniej: starszy służący w bogatych domach.

21 Obsydian – odmiana zbitego szkliwa wulkanicznego o barwie od czarnej do pomarańczowej i szklistym połysku, używana do wyrobu przedmiotów ozdobnych, w czasach prehistorycznych także broni i narzędzi; zawiera do 1% wody.

22 Sardela (Engraulis encrasicholus) – nieduża ryba z rodziny śledziowatych (Clupeidae), występująca głównie w Morzu Śródziemnym, Czarnym oraz w Atlantyku; ma duże znaczenie gospodarcze.

23 Gilza – tu: łuska naboju.

24 Ostew – tyczka z odgałęzieniami służąca do suszenia siana, głównie w rejonach górskich; w różnych rejonach Polski różnie nazywana.

25 Mitrydates VI Eupator (132-63 p.n.e.) – król Pontu z dynastii Mitrydatydów, panował w latach 120-63 p.n.e., władca Bosporu od około 107 do 63 roku p.n.e.

26 Trawestacja powiedzenia: Veni, vidi, vici (łac. „Przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem”) – według Plutarcha i Swetoniusza tymi słowami Gajusz Juliusz Cezar przekazał (47 p.n.e.) senatowi wiadomość o swym zwycięstwie nad Farnakesem II, królem Pontu, w bitwie pod Zelą; podkreślały one nie tyle sam wynik wojny, ile jej błyskawiczne zakończenie.

27 Sou (solid, sol) – drobna moneta francuska równa 5 centymom lub 1/20 liwra.

28 Brat mleczny – chłopiec powiązany z innym niespokrewnionym z nim dzieckiem przez fakt, że oboje wykarmiła piersią ta sama kobieta.

29 Villeroge – osada we Francji, w departamencie Pireneje Wschodnie; hiszp. nazwa: Vilaroja.

30 Poupon (fr.) – niemowlak.

31 Andiamo (wł.) – chodźmy.

32 Galia – w starożytności nazwa nadana przez Rzymian obszarowi zamieszkanemu przez plemiona celtyckie.

33 Xavier Brau de Saint-Pol Lias (1840-1914) – francuski podróżnik i dyplomata; prowadził trzy kolejne ekspedycje badające Daleki Wschód, w tym Jawę i Sumatrę.

34 Pietro Paolo Savorgnan di Brazzà, znany później jako Pierre Paul François Camille Savorgnan de Brazza (1852-1905) – włoski badacz i odkrywca Afryki Centralnej (w późniejszym czasie naturalizowany jako Francuz); na jego cześć stolica Konga (dawniej Konga Francuskiego) nosi nazwę Brazzaville.

35 Obock – miasto portowe w północno-zachodnim Dżibuti, położone nad Zatoką Tadżura w pobliżu miejsca, gdzie ta otwiera się na Zatokę Adeńską; w latach 1894-1896 stolica Somali Francuskiego; w 2003 roku miasto miało około 8300 mieszkańców.

36 Jean-Joseph-Marie-Michel-Paul Soleillet (1842-1896) – francuski badacz XIX-wiecznej Afryki; w 1871 roku zlecono mu zbadanie rejonu Sahary, w który nie zapuścił się żaden Europejczyk; w latach 1878-1880 przebywał w Senegalu, w roku 1881 spółka handlowa wysłała go do Obock; w roku 1882 zwiedził Kaffę (prowincję Etiopii), następnie znalazł się w Adenie.

37 Ismailia – miasto portowe nad Kanałem Sueskim oraz nad Jeziorem Krokodyli i nad Kanałem Ismailijskim w północno-wschodnim Egipcie.

38 Transwal (Transvaal Republiek; dosłownie „Republika za rzeką Vaal”) – potoczna nazwa Republiki Południowoafrykańskiej, historycznego państwa burskiego na terenie obecnej Republiki Południowej Afryki, istniejącego z przerwami w latach 1852-1902; terytorium przyszłego Transwalu zostało skolonizowane w latach 1830-1840 przez burskich osadników, podczas wielkiego treku; opuścili oni zdominowaną przez Brytyjczyków Kolonię Przylądkową, łatwo pokonali miejscową ludność i ustanowili kilka republik niepoddanych brytyjskiej kontroli; z końcem lat 50. XIX wieku Brytyjczycy doszli do porozumienia z burskimi republikami, w następstwie czego powstał Transwal; Brytyjczycy dokonali jego aneksji w 1877 roku pod pretekstem konieczności rozwiązania sporów granicznych pomiędzy Burami a Zulusami; Transwal odzyskał niepodległość w 1881 roku po zakończeniu pierwszej wojny burskiej; rosnące napięcia na tle narodowościowym doprowadziły do wybuchu drugiej wojny burskiej, a w jej następstwie inkorporacji Transwalu do Imperium Brytyjskiego w 1900; dziesięć lat później w wyniku połączenia republik burskich z Kolonią Przylądkową powstał Związek Południowej Afryki.

39 Metodyści – chrześcijanie skupieni w ruchu religijno-społecznym wokół doktryny metodyzmu, zrodzonej na gruncie anglikanizmu w XVIII wieku; jej twórcami byli John Wesley i George Whitefield; istotne dla metodystów jest wprowadzenie czterech stopni prowadzących do zbawienia: usprawiedliwienia, odrodzenia, przeświadczenia Ducha, uświęcenia.

40 Burowie (także Boerowie; w języku niderlandzkim boer oznacza chłopa, rolnika) – potomkowie głównie holenderskich, flamandzkich i fryzyjskich kalwinistów, niemieckich luteranów i francuskich hugenotów, którzy osiedlali się w Afryce Południowej w XVII i XVIII wieku; niewielka ich liczba miała także korzenie skandynawskie, polskie czy też portugalskie.

41 Kafrowie – nazwa nadana południowym i wschodnim ludom Bantu przez Arabów (arab. kafir – niewierny) w czasie wojen kolonialnych (zwanych wojnami kafrskimi) prowadzonych przez Burów i Brytyjczyków z Zulusami i Khosa w XVIII-XIX wieku; nazwa została rozpowszechniona przez zachodnią literaturę i historiografię, obecnie nie jest używana; Buszmeni (afrykaner. ludzie z buszu), zwani też San – rdzenny lud z południowej Afryki zamieszkujący głównie Botswanę, Namibię oraz północno-zachodnie rejony RPA; Buszmeni zostali stopniowo wyparci na obrzeża Kalahari, a proces ich wypierania od XVI wieku pogłębiła europejska kolonizacja Afryki Południowej.

42 Cetshwayo kaMpande (1826-1884) – ostatni władca niepodległego państwa Zulusów w latach 1872-1879, syn Mpande.

43 Saraceński – tu w znaczeniu: w stylu arabskim, muzułmańskim; w starożytności Saracenami nazwali Grecy i Rzymianie koczownicze plemiona arabskie żyjące w północno-zachodniej Arabii i na półwyspie Synaj; w średniowieczu określenie „Saraceni” obejmowało wszystkich Arabów, później wszystkich wyznawców islamu, zwłaszcza tych, którzy walczyli z krzyżowcami, oraz muzułmańskich piratów pływających po Morzu Śródziemnym, napadających na wybrzeża włoskie i francuskie.

44 Beczuanie (Czuanie, Tswana) – grupa plemion murzyńskich zamieszkująca Botswanę i północną część Republiki Południowej Afryki; należy do ludów Bantu.

45 Pebble (ang.) – kamyk, otoczak.

46 Molosy – nazwa dużych psów z ras o ciężkiej, zwartej budowie, silnie umięśnionych, zwykle o krótkim pysku, wywodzących się prawdopodobnie od jednego przodka; współczesne rasy psów molosowatych są użytkowane głównie jako psy pasterskie i stróżujące.

Rozdział II

Naród „mający szczęście w interesach” – Złotonośne ziemie i diamentowe pola – Historia angielskiej Kolonii Przylądkowej – Wojna między Burami a Anglikami – Wolne Państwo Orania47 i Republika Transwalu – Pierwsze znalezione diamenty – Przeznaczenie, jakie niegdyś Kafrowie przypisywali diamentom – „Gwiazda Południowej Afryki” – Kopalnie suche i kopalnie rzeczne – Polityka aneksji – Utrapienia pana du Toita – Policjant-artysta – Master Will – Marzenie funkcjonariusza policji – Nóż i jego futerał – Trop

W niedawno wydanym utworze, którego akcja toczy się w Australii48, autor, konstatując niezrównaną pomyślność angielskich kolonii, pokusił się o następującą uwagę: „Z majątkiem państw jest tak samo jak z majątkiem zwykłych ludzi. Nie wystarczy założyć jakąś firmę przemysłową i zręcznie ją prowadzić, by uzyskać najbardziej zadowalające wyniki. Czysto przypadkowy zbieg okoliczności często wytwarza dobrobyt, do którego nie doprowadzą ani najlepiej wymyślone kombinacje, ani nawet najlepiej wykonywana praca. To jest ten przypadek, który nazywa się »szczęściem w interesach«”. Niezależnie od geniuszu kolonizacyjnego, który popycha ich do rozszerzania posiadłości kolonialnych i stosowania prawa najlepiej zorganizowanych państw, Anglicy są narodem „mającym szczęście w interesach”, ponieważ wydaje się, że wszędzie, gdzie obywatel Zjednoczonego Królestwa zasadzi Union Jack49, przypadek spieszy się, by jak na jakieś wypowiedziane życzenie obsypać to miejsce wszelkimi łaskami. Nie wystarczy, że klimat i płody Australii niezmiernie sprzyjające hodowli bydła stworzyły źródło bogactwa dla szczęśliwych osadników pochodzących z terenów po drugiej stronie kanału La Manche50, to jeszcze okazało się konieczne odkrycie złotodajnych terenów, doprowadzające do wysokiego pułapu to bezprzykładne bogactwo. To samo szczęście, że tak powiem, rozjątrzyło osadników na Przylądku Dobrej Nadziei. W chwili, gdy po przebiciu Kanału Sueskiego widać było blednącą gwiazdę wielkiej kolonii w Afryce Południowej, cudowny przypadek dodał temu ciału niebieskiemu nieoczekiwanego blasku w postaci niesamowitej ilości diamentów.

Po złotonośnych placerach Australii pojawiły się diamentonośne diggins Kolonii Przylądkowej.

Ponieważ wydarzenia tego dramatu wkrótce pociągną nas poprzez kraje, które chociaż już od dawna domagały się ucywilizowania, są jeszcze słabo poznane, czytelnik będzie odczuwał potrzebę szybkiego, acz precyzyjnego rysu historycznego i geograficznego tych rejonów, absolutnie niezbędnego przy śledzeniu opowieści.

Jak twierdzi Herodot51, w 610 roku przed Jezusem Chrystusem zobaczony z daleka przez fenickich żeglarzy, a w 1291 roku naszej ery przez Vivaldich52, genueńskich braci, Przylądek Dobrej Nadziei53 został odkryty w 1486 roku przez Bartolomeu Diaza. Dwudziestego listopada 1497 roku opłynął go Vasco da Gama54. Podejmowane w latach 1497-1648 przez Portugalczyków i Holendrów próby kolonizacji kończyły się niepowodzeniem. Dopiero w roku 1652 Jan van Riebeeck55, chirurg z holenderskiej floty, założył osadę, zbudował cytadelę i wzmocnił zalążek miasta, które nazywało się Cap, czyli Przylądek56. Osada rozkwitała aż do czasu wojny o niepodległość Ameryki57, osiągając niemającą sobie równej pomyślność, wbrew nieustannym nieprzyjacielskim działaniom tubylców. Zdobyta po zawziętej walce przez admirała Elphistone’a58 i generała Clarke’a59, w chwili gdy Ameryka uzyskiwała swoją autonomię, zwrócona w 1803 roku Holandii, ostatecznie w 1814 roku stała się angielską kolonią.

Rząd brytyjski zdecydowanie narzucił system kolonialny, zupełnie przeciwny holenderskiemu. Usunął stare przywileje osadników, wyzwolił Hotentotów60 i spróbował, ku wielkiemu gniewowi holenderskich Burów, postawić tubylców na takim samym poziomie co białych. Burowie, bardzo liczni, w pełni czuli się Holendrami. Południowoafrykańska kolonia wydawała im się odłączonym skrawkiem Niderlandów, ponieważ pierwsi koloniści dbali o swoją nietykalność, jak również o zwyczaje, domy i język. Kiedy w roku 1838 i 1839 przystąpiono do wyzwalania czarnych, Burowie, zagnieżdżeni w swych wiekowych przesądach, odmówili uznania takich działań i woleli wyemigrować w liczbie pięciu tysięcy na drugą stronę rzeki Oranje. Ogłosili się niepodległymi ludźmi, założyli kolonię Natal i udali się pod opiekę Niderlandów. Ten platoniczny protektorat nie uratował ich przed ponowną aneksją i Natal, po krwawych walkach, został uznany za angielską kolonię.

Pokonani, ale nie zwyciężeni, Burowie nie cofnęli się przed ewentualnością nowego exodusu. Prowadzeni przez Pretoriusa61, poszli na wschód i zamieszkali w okolicy źródeł Rzeki Pomarańczowej. Anglia chciała mieć w tym upartym pojedynku ostatnie słowo i dołączyła nowy obszar pod nazwą Orange River Sovereignty (Zwierzchnictwo Rzeki Oranje)62. Dekret nosi datę trzeciego stycznia 1848 roku. Burowie chwycili za broń, bili się z niezwykłą odwagą, ale padli dwudziestego dziewiątego sierpnia po pamiętnej bitwie pod Boomplaats. Ich niesamowity upór został zwyciężony przez wkroczenie Zjednoczonego Królestwa. Jeszcze raz masowo wyemigrowali i schronili się w dorzeczu rzeki Vaal63, gdzie założyli Republikę Transwalu.

Jednak Anglicy wkrótce poznali błąd, jaki popełnili, panosząc się pośród tubylczej ludności, w większości bardzo odważnej, tylko z wielkim trudem dźwigającej dominację białych. Burowie stworzyli Kafrom i Basutosom64 dostateczną barierę, by przeszkodzić jakimkolwiek niespodziankom. Anglicy, będąc zręcznymi politykami, postawili żołnierzy na warcie u swych drzwi, to znaczy przywrócili autonomię Burom znad Rzeki Pomarańczowej poprzez traktat podpisany dwudziestego trzeciego lutego w Bloemfontein65.

Niezależnie od wojen z holenderskimi osadnikami Anglicy prowadzili straszliwe walki z tubylcami, które kilkakrotnie naraziły na niebezpieczeństwo ich posiadłości na Przylądku. Zwłaszcza Kafrowie okazali się strasznymi i nieubłaganymi nieprzyjaciółmi. Ich bunt z lat 1850-1853, będący olbrzymim powstaniem podobnym do powstania Hindusów w roku 185766, został stłumiony z wielką trudnością i po krwawych walkach, w których Anglików spotykały klęski. Powstanie z 1858 roku, gdzie wichrzycielem był Moshoeshoe67, wódz Basutosów, było straszne, i kolonia była zagrożona jak nigdy wcześniej.

Co do nowego i ostatecznego przyłączenia Transwalu i ostatniej wojny przeciw Zulusom68, z której kilka epizodów znają nasi rówieśnicy, zachowujemy dla tych spraw specjalne miejsce w dalszym ciągu tej opowieści.

Po licznych aneksjach Kolonia Przylądkowa zebrała w jedną całość całą południową Afrykę od Rzeki Pomarańczowej, to znaczy od dwudziestego dziewiątego stopnia szerokości południowej, aż do dolnego punktu kontynentu. Wbrew wszystkim wstrząsom, jej sytuacja była zawsze znakomita. Wyjątkowo zdrowy klimat, pastwiska, produkty rolnicze, takie jak jarzyny, owoce, zboża, czynią z niej rozkoszne miejsce. Tutejsze renomowane wina, znane pod nazwą win z Constantii, Schiraz i Pontac, od dawna były dla niej źródłem korzyści.

Bogata jak Australia aż do czasu odkrycia tam złóż złota, podobnie jak ona po odkryciu diamentów z dnia na dzień stała się równie zasobna.

Jak już zostało powiedziane w poprzednim rozdziale, pierwsza wzmianka o diamentach w Kolonii Przylądkowej pochodzi z roku 1750. Odkrycie, które doprowadziło do masowej eksploatacji, nastąpiło w 1867 roku. Pewien handlarz, który przewoził na swych furach zaprzęgniętych w dwadzieścia czy trzydzieści wołów różne wyroby manufaktur dla dzikiej ludności w zamian za kły słoni, przybył na farmę Bura o nazwisku Jacob69. Zobaczył dzieci bawiące się małymi kamykami, których blask i przezroczystość go zaskoczyły. Przyszło mu na myśl, że te kamyki mogą być diamentami. Tak samo pomyślał przechodzący akurat myśliwy. To przypuszczenie mogło być mylne, ponieważ ani jeden, ani drugi nigdy nie widzieli diamentów. Próbowali je na szybach okiennych, rysowali po nich, co jeszcze dzisiaj widać, i w końcu dokonali transakcji. Myśliwy, niejaki O’Reilly, zabrał jeden z kamyków, największy i najbardziej błyszczący, by go sprzedać. Uzgodniono, że uzyskaną kwotą podzieli się z draymanem70 i Burem.

Kamień okazał się diamentem i został sprzedany za pięćset funtów71. Ta wiadomość z szybkością błyskawicy rozlała się po całej kolonii, wywołując żywsze emocje niż spadek cen na wełnę czy zaraza szerząca się w stadach bydła, i spowodowała w tym samym miejscu prawdziwą panikę. To była wielka rewolucja handlowa.

Górnicy amatorzy znaleźli inne drogocenne kamienie, a Kafrowie także przynieśli pewną ilość diamentów, które przekazywali z ojca na syna, może od wielu wieków, i które służyły im do przecinania żaren. Jak mówi pogłoska, w ten sposób została nabyta słynna „Gwiazda Afryki Południowej”, która w Londynie wywołała podziw koneserów72. Diament ten, kupiony początkowo za dziesięć tysięcy franków, kosztował trzysta tysięcy kolejnego nabywcę, pana Lilienfielda, który odsprzedał go lordowi Dudleyowi73 za osiemset pięćdziesiąt tysięcy franków!

Wówczas doszło do nadzwyczajnego poruszenia, dającego się porównać z tym, które nastąpiło w Kalifornii i w Australii w chwili napadu histerii nazywanego gorączką złota. Dwa miesiące po znalezieniu pierwszego diamentu w Pniel osiedliło się pięć tysięcy osób. Odkrywano kolejne złoża: Moonlight, Rush, Hebron, Gougoug, i tak dalej. Kopje przeważnie znajdowały się na granicy angielskiej kolonii i Wolnego Państwa Orania, na dwudziestym dziewiątym stopniu szerokości południowej i dwudziestym trzecim stopniu długości wschodniej, mniej więcej tysiąc dwieście kilometrów od Kapsztadu. Można podzielić te kopalnie na dwie kategorie: kopalnie suche i kopalnie rzeczne. Pierwsze dostarczają diamentów pomieszanych ze skaleniami, granitami, tufami, łupkami pirytowymi i aragonitami74. Takie są złoża Bull Fartein, Old de Beer’s, Du Toit’s Pan i Beer’s New Push. W złożach należących do drugiej kategorii diamenty znajduje się pośród chalcedonów, agatów i granatów75. Tam znaleziono okazy ważące dwieście osiemdziesiąt osiem, sto osiemdziesiąt sześć i sto osiemdziesiąt karatów. Jak twierdzi pan Louis Figuier76, prawie wszystkie to odłamki, i tym bardziej zabarwione są na żółto, im są większe.

W niektórych miejscach wydobycie było niebywale wielkie. Dystrykt Beer’s New Push przez osiem miesięcy dostarczał średnio trzy tysiące diamentów dziennie, w większości dużej wielkości. W żadnej kopalni świata nie wydobywano tak dużych diamentów i w takiej ilości.

Owe kamienie szlachetne wykazują liczne różnice, które są mieszaniną zalet i wad. Najczystsze mają formy ośmiościenne i ostre krawędzie, ale jednocześnie przy kontakcie z powietrzem spontanicznie się rozpadają. Takie przypadki najczęściej zdarzają się po upływie tygodnia i dotyczą diamentów o najgładszych powierzchniach. Po upływie trzech miesięcy na ogół nie mają żadnych skaz. Aby wyeliminować takie przykre zdarzenia, najlepiej zaraz po wydobyciu powlec kamień warstwą łoju.

Niespodziewane odkrycia wywołały w Europie łatwe do zrozumienia emocje, i przesadnie optymistyczne lub przesadnie pesymistyczne relacje zainteresowanych tym ludzi wstrząsały opinią publiczną aż do 1873 roku. Wtedy to stało się możliwe ustalenie przybliżonej średniej według wcześniej wydobytej ilości kamieni. Statki pasażerskie kursujące z Kapsztadu przewoziły w tym momencie sześć do siedmiu milionów diamentów.

Z tego powodu emigracja przybrała wielkie rozmiary i wkrótce zaludniły się pustkowia Vaal. Pomimo rozczarowań, jakie spotykały nowych przybyszów, praca ta była bardzo popłatna, skoro w jednym tygodniu na misji Pniel kilku diggersów znalazło siedemdziesiąt cztery kamienie szlachetne, za które otrzymali ponad dwadzieścia pięć tysięcy franków. Można więc osądzić, jaki był podatek od wartości towaru!

Wielki napływ pracowników szybko wymusił stworzenie zarządu. Zajęły się tym Wolne Państwo Oranii i Republika Transwalu. Po pewnym czasie górnicy wybrali na prezesa „Obozów Rzeki” pana Parkera. Jego doskonała znajomość kraju i wysokie poważanie, jakim cieszył się pomiędzy Burami, sprawiły, że na niego głosowano. Pan Parker, stawszy się prezesem społeczności silnie wymieszanej, z niemałą liczbą ludzi nieokrzesanych, ustanowił prosty kodeks, inspirowany zbiorem podstawowych praw sędziego Lyncha77. Winowajcy byli skazywani na wystawianie na słońce, chłostę i topienie.

Celem działalności tej prezydencji było stworzenie Republiki Diamentowych Pól. Jednak zrezygnowano z tego, gdy okazało się, że trzeba by podjąć walkę z Republiką Transwalu, co miałoby opłakane skutki dla przyszłości górnictwa będącego dopiero w okresie tworzenia się.

Angielscy poddani, w większości żyjący na terenach, o które upominała się metropolia, nie mogli strząsnąć jarzma swoich reprezentantów. Obawiano się konfliktu i dlatego wysłano pana Campbella, by sięgnął po władzę. Pan Parker podporządkował swój osobisty interes dobru ogółu i postanowił dobrowolnie ustąpić.

Wkrótce powstała nowa kompania pod nazwą Hopetown Diamond Company, mająca siedzibę w Bultfountain. Z powodu zatargów, do jakich dochodziło między dwoma rywalizującymi towarzystwami, Anglia, zainspirowana przypowieścią noszącą tytuł Ostryga i dwóch pieniaczy78, złączyła tereny górnicze pod nazwą Griqualand Zachodni i wszyscy żyli w zgodzie, przynajmniej pozornie.

Kończąc ten rys historyczny, nim objaśnimy krótko metody stosowane przy eksploatacji diamentów, opowiemy zabawną anegdotę.

Po odwołaniu edyktu nantejskiego liczne francuskie rodziny wyemigrowały do Cap, zmieszały się z Burami, całkowicie się z nimi zintegrowały i żyły, zupełnie nie korzystając z efektów postępu współczesnej cywilizacji. Poczciwy człowiek nazwiskiem du Toit, wywodzący się z tych emigrantów, żył spokojnie na swojej farmie, nazywanej przez mieszkańców du Toit’s Pan, z powodu kolistego jeziorka, które tam się znajdowało. Słowo „pan”, czyli dosłownie „piec”, w szerszym ujęciu znaczy także „okrągły basen”.

Jak twierdzi pani P…, od której zapożyczyłem tę historię79, pan du Toit nie tylko bardzo mało myślał o Francji, kraju swoich przodków, ale jak prawdziwy biały dzikus, prawdopodobnie nie wiedział o istnieniu naszej pięknej ojczyzny.

Pewnego dnia grupa osobników przyciągniętych opowieściami o znajdowanych w okolicy diamentach, bajecznych, powstających z dnia na dzień fortunach, przyjechała do posiadłości pana du Toita. Tego ogarnęła taka panika, że gdy nadeszła noc, zaprzągł woły do wozu, wrzucił na niego wszystko, co mógł: pościel, sprzęty, pieniądze, rodzinę, i ruszył w drogę na wpół obłąkany ze zmartwienia, płacząc za swoją posiadłością.

Tak dobrze zacierał ślady przed rzekomymi najeźdźcami, których wziął za nieubłaganych nieprzyjaciół gotowych ścigać go na koniec świata, że jego „prześladowcy” mieli wielki kłopot dowiedzieć się, gdzie się ukrywał. Można sobie wyobrazić, jak przestraszył się poczciwy farmer, kiedy zobaczył tych samych ludzi, którzy odkrywszy jego odjazd, po męczących poszukiwaniach przyjechali zaproponować mu nabycie jego posiadłości.

Wszystko sobie policzyli pod nieobecność gospodarza. Jednak strach poczciwca był tak wielki, że nie zgodził się do nich wyjść i przybysze odjechali rozczarowani. Jednakże pragnienie zdobycia fortuny było tak mocne, że jakiś czas po ostatnim niepowodzeniu powrócili do sprawy i tym razem mieli więcej szczęścia. Temu pierwotnemu człowiekowi nie mogło się pomieścić w głowie, że ludzie, którzy według niego zmusili go do porzucenia domu, przybyli zaoferować mu poważną sumkę, którą on uważał za majątek. W końcu zebrał tyle sił, że dał się przekonać, i umowa kupna, już wcześniej przygotowana przez nabywców, została podpisana. Według zapisów tego aktu sprzedał Dors-Fountain (du Toit’s Pan) za sumę stu dwudziestu pięciu tysięcy franków, śmiesznie niską kwotę, kiedy policzy się miliony wyciągnięte z tej ziemi od chwili jej sprzedaży.

Pan du Toit przekonał się o swoim szczęściu dopiero wtedy, kiedy wszedł w posiadanie całej kwoty „w złocie” i kiedy po kolei dotknął wszystkich monet. Jeszcze w 1875 roku twierdzono, że największą jego radością było liczenie i ponowne przeliczanie tych stu dwudziestu pięciu tysięcy franków, które niewątpliwie zostawi swoim spadkobiercom. Taka miłość do złota jest wspólna wszystkim Burom. Ustawicznie je gromadzą, ale nigdy nie wydają. Twierdzi się, że wielu z nich jest niezmiernie bogatych i posiada oszczędności kilku pokoleń. Nie myślą o tym, by te pieniądze na nich pracowały, lecz przechowują je włożone w szkatułki, zakopane w jamach, w takich miejscach, które uważają za bezpieczne.

Owa bogata kopalnia du Toit’s Pan należy do kategorii kopalń suchych. Prace wykonuje się tu podobnie, jak to już opisaliśmy w przypadku Nelson’s Fountain. Diamentonośna ziemia po odkopaniu jest tłuczona w celu rozdrobnienia, a następnie podnoszona na powierzchnię w wiadrach z wołowej skóry. Z kolei rzucana jest na dwa sita, jedno o dużych oczkach, drugie o małych, a potem dostarczana na stół, usytuowany przy tym ostatnim. Tam się ją przebiera. W tym momencie jest to tylko nagromadzenie okruchów i żwiru, gdyż cały piasek został odsiany.

Tę ostatnią czynność wykonuje się przy za pomocą cynkowego lub ocynowanego kawałka blachy w formie prostokąta o wymiarach trzydzieści na dziesięć centymetrów. Używając tego prymitywnego narzędzia, przyciąga się do siebie pewną ilość żwiru i rozrzuca na stole. Wystarczy rzut okiem, by stwierdzić, czy jest diament, czy też go nie ma.

O technice eksploatacji przez wymywanie będziemy mieli okazję pomówić później.

Teraz, kiedy czytelnik poznał już kilka niezbędnych pojęć geograficznych, historycznych i przemysłowych odnoszących się do miejsca, gdzie będzie się toczyć pierwsza część dramatu, którego krwawy początek już znamy, wróćmy do naszej opowieści.

Widok trupa Żyda wzbudził w obecnych podwójny odruch: osłupienia i gniewu. Jeśli na diggin Nelson’s Fountain dochodziło do licznych kradzieży, to do tej pory szanowano tu ludzkie życie. Nie zdołano policzyć wszystkich złodziei, ale nikt nie musiał się obawiać morderców.

Dlatego też ci wszyscy zdeklasowani ludzie, z których większość nie miała żadnych przesądów, czując zagrożenie własnego życia i własności, wydawali straszliwe okrzyki zemsty i żądali wymierzenia sprawiedliwości według prawa Lyncha.

Jedynie policjant był niewzruszony i zachowywał zimną krew. Przede wszystkim miał nie dopuszczać do dotykania trupa i naruszenia bałaganu panującego w ruchomym bazarze nieszczęsnej ofiary.

Podczas gdy najlepiej, jak to było możliwe, zajmowano się nieszczęśliwym dziewczęciem, którego omdlenie ustąpiło miejsca strasznemu atakowi nerwowemu, funkcjonariusz prowadził szybkie przesłuchanie służącej. Jak się tego spodziewał, niczego nie wiedziała. Spała przy swojej pani, kiedy jakieś brutalne ręce schwytały je obie podczas snu i silnie skrępowały. Wydawało jej się, że usłyszała jakiś głuchy jęk, a potem tylko czekała w śmiertelnym niepokoju na pomoc, który przybyła za późno. To było wszystko.

Policjant kiwał głową jak człowiek skupiający swe myśli, a z obojętnego wyrazu twarzy, rzekłbyś wyrzeźbionej w kamieniu, nikt nie potrafił odczytać uczuć, jakie nim wstrząsały.

Tymczasem ogarniały go silne emocje i śmiemy nawet twierdzić, że ta zbrodnia, dokonana w tajemniczych okolicznościach, wywoływała w nim pewien rodzaj zadowolenia. Ów osobnik, master William Saunders, przez pracowników kopje poufale zwany „Mister Will”, uważał się niesłusznie – a może słusznie – za przebiegłego człowieka, którego zdolności do tej pory nie zostały zużytkowane w sposób, na jaki zasługiwały. Ku swej wielkiej przykrości wegetował, zajmując się najbardziej przyziemnymi sprawami, i niecierpliwie czekał na tę okazję, jaką podsunął mu przypadek. Spowodować wymioty Kafra, który połknął diament, uzyskać przyznanie się białego do kradzieży, poprowadzić do więzienia pół tuzina Chińczyków, trzymając ich za kosmyki włosów jak sforę myśliwskich psów, asystować przy karze chłosty lub spełniać uciążliwy obowiązek, rozkazując ludziom skazanym na prace przy sprzątaniu terenu – doprawdy, było to coś poniżającego! Jednak ten ostatni przypadek mógł wszystko zrekompensować.

Ale znaleźć rozwiązanie tej krwawej zagadki, zaczynając od namacalnego, brutalnego skutku, docierać do tajemniczych powodów morderstwa, zbierać wszystkie elementy dramatu, łączyć pozornie najbłahsze fakty, znaleźć jakiś słaby punkt zaczepienia i wykorzystując tę przewodnią nić, rzucić się po śladzie przestępcy, walczyć z nim podstępem i mężnie, dopaść go, zakuć w kajdanki, przywieść przed trybunał, słyszeć, jak mówią, że to Will, niezrównany Will, jest jedynym autorem tego spektaklu, widzieć swoje nazwisko przyłączone do najbardziej pochlebnych epitetów, wpatrywać się w swoją twarz, umieszczoną obok portretu zbrodniarza w najlepszych ilustrowanych gazetach – oto czym mógłby się emocjonować najmniej ambitny z policjantów, a przecież William Saunders był podwójnie ambitny swoją ambicją dyletanta.

Takie refleksje, które długo można by wyliczać, przemknęły przez jego mózg jak błysk światła. Okrzyki: „prawo Lyncha…! prawo Lyncha…!” wyrwały go z tych rozmyślań w chwili, gdy słyszał głos lorda gubernatora mianującego go szefem policji w Kapsztadzie za to błyskotliwie poprowadzone śledztwo.

Odwrócił się spokojnie, powiódł obojętnym spojrzeniem po zirytowanych ludziach i postawił tylko krótkie pytanie:

– Kogo chcecie zlinczować?

To proste zdanie podziałało jak zimny prysznic. Pewna liczba mniej umiarkowanych osobników wymruczała kilka zdań zawierających mało wdzięczne epitety dla czcigodnej korporacji, której Will był najpiękniejszą ozdobą.

– Spokój, dżentelmeni! – mówił dalej spokojnym głosem. – Wróćcie do waszych prac. Jesteśmy zobowiązani czuwać nad waszym bezpieczeństwem i żaden z nas nie zaniedba swojego zadania. Jeśli chodzi o mnie, klnę się na swój honor, że rozwikłam tę straszną aferę. Ech, niech mnie Bóg pokarze, ale obiecuję wam wesołe przedstawienie pokazujące jedno lub kilka powieszeń!

Wrażliwy i nerwowy tłum, jak wszystkie tłumy składające się z ludzi, którym nie są obce żadne wybryki, klaskał w dłonie i wydawał ogłuszające okrzyki:

– Hip! Hip! Hurra…! Will forever!

Policjant już powrócił do wozu i kontynuował poszukiwania. Niewiele z nich wynikało. Przekonany o ich bezużyteczności, zaczął dokładnie mierzyć krwawe ślady pozostawione przez dłonie mordercy, delikatnie wyciągnął nóż z piersi zmarłego, badał jego kształt, przeczytał adres fabrykanta i już zamierzał wyjść, gdy jego spojrzenie machinalnie padło na przedmiot o niewielkich rozmiarach, którego widok spowodował nagły odruch zaskoczenia.

Podniósł ów przedmiot, schował go do kieszeni i opuścił dray, mrucząc:

– Już na początku los mi sprzyja. Niech mi dalej będzie wierny!

Kierował się powolnym krokiem ku policyjnym koszarom, gdy nagle podszedł do niego potężnie zbudowany mężczyzna i powiedział:

– Czy wie pan, że Francuz odjechał tej nocy?

– Jaki Francuz?

– Ten, od którego Żyd kupił claim, jak również kamienie, narzędzia i sprzęt obozowy.

– Tak. Do czego pan zmierza?

– Powoli. Francuz odjechał w towarzystwie dwóch białych, których nikt nigdy nie widział w kopje. Jeden i drugi mieli na sobie ubiór podróżników.

– Mój chłopcze, tracisz swój czas na powiedzenie mi tego, o czym wiem równie dobrze jak ty.

– Kto wie? W każdym razie, czy wie pan, co znalazłem w namiocie kupionym przez Żyda, którego nie miał czasu jeszcze zdemontować?

– Mów, jeśli chcesz.

– Tę pochwę. Czy przypadkiem nie pasuje ona do noża, który znalazł pan wbity w pierś starego człowieka?

– Dawaj ją.

Pochwa doskonale pasowała do ostrza. Co do tego nie można było się mylić, broń miała bowiem osobliwy kształt.

– Czego to dowodzi? – zapytał master Will.

– Mogło być tak, że to Francuz lub jego kompani, a być może cała trójka, są prawdziwymi sprawcami zabójstwa.

– Może… – zakończył rozmowę policjant, jeszcze bardziej flegmatyczny niż zwykle.

47 Wolne Państwo Orania (niderl. Oranje Vrijstaat, ang. Orange Free State) – niepodległe państwo burskie istniejące w latach 1854-1902, początkowo pod nazwą Transorania.

48 …utworze, którego akcja toczy się w Australii – chodzi o inną powieść Louisa-Henriego Boussenarda Rabusie złotodajnych działek, stanowiącą składową cyklu „Saga Friqueta”.

49 Union Jack (ang.) – Proporzec Unii, flaga Wielkiej Brytanii, niebieska z czerwonym Krzyżem św. Jerzego (patrona Anglii) w białym obramowaniu, w tle po przekątnych nakładające się na siebie krzyże: czerwony św. Patryka (patrona Irlandii) i biały św. Andrzeja (patrona Szkocji); formalnie jej nazwa jako flagi narodowej brzmi Union Flag czyli Flaga Unii.

50 terenów po drugiej stronie kanału La Manche – czyli Wielkiej Brytanii (z punktu widzenia Francuzów).

51 Herodot (Herodotos z Halikarnasu, ok. 485-ok. 425 p.n.e.) – grecki historyk z Azji Mniejszej, zwany „ojcem historii”; podróżnik, autor licznych opisów podróży, materiałów historycznych, etnograficznych i geograficznych; jego najważniejsze dzieło Dzieje zawiera opis ekspansji Persji pierwszych Achemenidów, wypraw na Grecję zakończonych klęską pod Platejami (479 p.n.e.).

52 Vandino (czasami Vadino lub Guido) i Ugolino Vivaldi (czasami Ugolino de Vivaldo) – bracia, kupcy i odkrywcy genueńscy, którzy w 1291 roku wyruszyli dwoma galarami na wyprawę celem odkrycia drogi morskiej z Europy do Indii; ostatnie wiadomości o nich pochodziły z okolic Wysp Kanaryjskich, nie mogli więc widzieć Przylądka Dobrej Nadziei.

53 Przylądek Dobrej Nadziei – przylądek położony na południowym krańcu Afryki, odkryty w 1486 roku przez portugalskiego żeglarza Bartolomeu Diaza, który nazwał go Przylądkiem Burz; nazwę zmieniono na Przylądek Dobrej Nadziei, kiedy Vasco da Gama odkrył w 1498 roku drogę do Indii wiodącą dokoła Afryki.

54 Bartolomeu Diaz (ok 1450-1500) – portugalski żeglarz; w roku 1486 odkrył Przylądek Dobrej Nadziei, w roku 1500 wyruszył do Indii z flotą Pedro Cabrala, lecz podczas burzy utonął; Vasco da Gama (1469-1524) – portugalski żeglarz, odkrywca drogi morskiej do Indii, podczas wyprawy odbytej w latach 1497-1499 opłynął Przylądek Dobrej Nadziei i dotarł do Kalikatu na Wybrzeżu Malabarskim (Indie).

55 Jan van Riebeeck (właśc. Johan Anthoniszoon van Riebeeck, 1619-1677) – u L. Boussenarda: Jean-Antoine Van Risbeck, holenderski administrator kolonialny, pracownik Holenderskiej Kompanii Indii Wschodnich, założyciel ufortyfikowanej osady Cap (Cape), którą dowodził w latach 1652-1662.

56 Obecnie Kapsztad (ang. Cape Town).

57 Chodzi o wojnę o niepodległość Stanów Zjednoczonych, inaczej zwaną rewolucją amerykańską, czyli konflikt zbrojny pomiędzy Królestwem Wielkiej Brytanii a jego trzynastoma koloniami w Ameryce Północnej w latach 1775-1783.

58 George Keith Elphinstone, 1. wicehrabia Keith Orderu Łaźni (1746-1823) – brytyjski admirał, aktywny uczestnik wojen napoleońskich; w 1795 roku dowodził dziewięcioma okrętami wojennymi i jednym statkiem handlowym w bitwie pod Muinzenbergiem, w której zwycięstwo doprowadziło do opanowania Kapsztadu przez Wielką Brytanię.

59 Generał Clarke – właściwie chodzi tu o generał-majora sir Jamesa Henry’ego Craiga (1748-1812), angielskiego oficera i dyplomatę, który w bitwie pod Muinzenbergiem dowodził ośmiuset żołnierzami piechoty morskiej i regimentem szkockich górali; generał (później feldmarszałek) Alured Clarke (1744-1832) faktycznie przebywał wówczas w tym rejonie, ale nie brał udziału w tej bitwie, lecz w innej, pod Wynebergiem, w której pokonał siły holenderskie 16 września 1795 roku.

60 Hotentoci (nazwa własna Khoi Khoin) – lud afrykański zamieszkujący południowe i środkowe tereny RPA; posługujący się językiem hotentockim z rodziny języków khoisan; nazwę Hotentotów nadali im Holendrzy, którzy słysząc ich język, pełen charakterystycznych mlasków, nazwali ich „jąkałami” – Hotentotami.

61 Andries Wilhelmus Jacobus Pretorius (1798-1853) – burski dowódca wojskowy i polityk, jeden z twórców Republiki Transwalu oraz Natalu, której był prezydentem; na jego cześć nazwano miasto Pretoria w Republice Południowej Afryki; 16 grudnia 1838 roku w bitwie nad Blood River 500 dowodzonych przez niego Burów odparło atak dziesięciotysięcznej armii Zulusów i używając broni palnej, dokonało rzezi zuluskich oddziałów; po stronie Zulusów straty wyniosły ponad trzy tysiące zabitych, natomiast wśród Burów rannych zostało zaledwie trzech walczących; jego synem był Marthinus Pretorius, prezydent Transwalu i Oranii.

62 Zwierzchnictwo Rzeki Oranje – terytorium między rzekami Oranje i Vaal, znajdujące się pod kontrolą Wielkiej Brytanii, istniało w latach 1848-1854, następnie przekształcone w Wolne Państwo Oranii.

63 Vaal – rzeka w RPA o długości 1120 km, najdłuższy prawy dopływ Oranje; ma swoje źródła w Hoogeveld w Górach Smoczych; uchodzi do Oranje w okolicy miasta Douglas.

64 Basutosi (inaczej Sotho, Soto) – lud afrykański, plemię zajmujące się głównie pasterstwem, także wojownicy, pochodzi z grupy ludów Bantu, zamieszkuje obecne tereny RPA, Lesotho i Botswany, ok. 6,7 mln osób (dane z 1993).

65 Bloemfontein – miasto w Republice Południowej Afryki, ośrodek administracyjny prowincji Wolne Państwo (do 1995 prowincja Wolne Państwo Orania); urodził się w nim John Ronald Reuel Tolkien, autor m.in. powieści Hobbit i Władca Pierścieni.

66 Chodzi o powstanie sipajów (1857-1858), ogólnoindyjski bunt przeciw władzy brytyjskiej w Indiach, wzniecony przez żołnierzy indyjskich służących w wojsku brytyjskim; skutkiem powstania była likwidacja Kompanii Wschodnioindyjskiej i poddanie Indii władzy Korony Brytyjskiej.

67 Moshoeshoe I (Mshweshwe, Moszesz, ok. 1786-1870) – naczelny wódz i twórca państwa ludu Soto w południowej Afryce.

68 Zulusi (Zulu) – lud z południowo-wschodniej rodziny ludów Bantu, zamieszkujący wschodnią część RPA i Lesotho, głównie prowincję KwaZulu-Natal i sąsiednie ziemie Transwalu; na początku XIX wieku utworzył liczne militarne państwa, m.in. Matabele, Suazi; w roku 1816 Zulusi zostali zjednoczeni przez syna zuluskiego wodza Czakę, który utworzył silne królestwo o scentralizowanej administracji oraz przeprowadził reformę armii; pod panowaniem Czaki stali się potęgą w południowej Afryce, stawiając opór ekspansji Burów i Brytyjczyków; w roku 1879 ich królestwo rozpadło się na 13 odrębnych terytoriów zarządzanych przez lokalnych wodzów, a większość terytoriów zuluskich została włączona do Związku Południowej Afryki.

69 Ten handlarz nazywał się Schalk van Niekerk.

70 Drayman (ang.) – woźnica powożący drayem, czyli konną platformą bez boków, lub dwukółką.

71 Diament ten nazywa się Eureka i ma wagę 21,5 karata.

72 Diament jest oszlifowany w kształcie gruszki i waży 47,7 karata; został wycięty z kryształu o wadze 83,5 karata; Schalk van Niekerk dał za niego pięćset owiec, dziesięć wołów i konia, a kilka dni później sprzedał nieobrobiony kamień w Hopetown braciom Lilienfield za 56 tysięcy dolarów; brylant był dwa razy sprzedawany, zanim trafił w ręce Williama Warda za sumę 125 tysięcy dolarów; w rodzinie Wardów pozostawał do roku 1974, gdy został sprzedany na aukcji za ponad 225 tysięcy funtów szterlingów.

73 William Ward, 1. hrabia Dudley (1817-1885) – brytyjski właściciel ziemski i dobroczyńca, znany jako „The Lord Ward”.

74 Skalenie – glinokrzemianowe pospolite minerały skał magmowych i metamorficznych, najbardziej rozpowszechnione minerały skałotwórcze; granit – najpospolitsza w górnej części skorupy ziemskiej magmowa skała głębinowa o jasnoszarej lub różowej barwie, ziarnista, niekiedy o słabo zaznaczonej strukturze porfirowej; tuf wulkaniczny – rodzaj lekkiej, zwięzłej, zazwyczaj porowatej skały osadowej należącej do skał okruchowych; składa się z materiału piroklastycznego (głównie piasku i popiołu wulkanicznego, także bomb wulkanicznych), często z domieszką innego materiału okruchowego, scementowanego np. spoiwem krzemionkowym lub ilastym; łupki pirytowe – łupki (skały osadowe lub metamorficzne charakteryzujące się dobrym złupkowaceniem) zawierające dużą ilość pirytu; pokłady węgla są oddzielone od siebie tzw. skałami płonnymi (niemającymi wartości gospodarczej) zbudowanymi z łupków, piaskowców, czasami innych skał (występują one także w obrębie samych pokładów); aragonit (CaCO3) – minerał, polimorficzna odmiana węglanu wapnia; w warunkach naturalnych nietrwały, przechodzi w trygonalny kalcyt; pospolity składnik skorup i szkieletów współczesnych organizmów, główny składnik pereł.

75 Chalcedon (SiO2) – minerał, skrytokrystaliczna odmiana kwarcu; tworzy skupienia skrytokrystaliczne lub zbite, także nerkowate, groniaste lub naciekowe; najczęściej występuje w skałach osadowych, gdzie tworzy lite warstwy chalcedonitów, także jako składnik konkrecji w skałach węglanowych; agat – minerał, odmiana chalcedonu, kamień półszlachetny; charakteryzuje się budową wstęgową – równoległe koncentryczne naprzemianległe warstewki o odmiennym zabarwieniu, np. czarne i białe (onyks), brunatne i białe (sardonyks); granaty – grupa minerałów, krzemiany metali dwu- i trójwartościowych: magnezu, wapnia, manganu, żelaza i in.; rozmaicie zabarwione, twarde; wyróżnia się wśród nich np. pirop, almandyn, andradyt; używane jako materiał ścierny, także jako kamienie ozdobne.

76 Louis Figuier (1819-1894) – francuski naukowiec i pisarz, popularyzator nauki; z opisów zwierząt i roślin zawartych w jego książkach często korzystał J. Verne.

77 Prawo Lyncha (prawo linczu) – rodzaj samosądu praktykowany w I połowie XIX wieku w Stanach Zjednoczonych; polegał na pobiciu lub straceniu przez tłum człowieka posądzonego o zbrodnię albo przestępstwo; od nazwiska Charlesa Lyncha (1736-1796), sędziego i farmera.

78 Jej autorem jest Jean de La Fontaine (1621-1695) – francuski poeta, autor poematów, bajek, opowiadań; w przypowieści dwaj podróżni znajdują ostrygę i spierają się, kto ma ją zjeść; biorą na rozjemcę trzeciego podróżnego, który zjada ostrygę, każe sobie zapłacić za rozstrzygnięcie sporu, a pieniaczom daje za darmo po skorupce.

79 Cała opowieść zawarta jest w utworze Podróż do kopalń diamentów w południowej Afryce (Przylądek Dobrej Nadziei).

Chcesz przeczytać dalszą część?

Zapraszamy do księgarni!