Studio Ghibli.

Miejsce filmu animowanego w japońskiej kulturze

pod red. Joanny Zaremby-Penk i Marcina Lisieckiego

Recenzenci naukowi:

prof. dr hab. Waldemar Deluga

dr hab. Marek Jeziński, prof. UMK

Opracowanie graficzne i elektroniczne:

Krzysztof Wosiński

Copyright © for Polish edition by Wydawnictwo Kirin

Wydawca, sprzedaż hurtowa i wysyłkowa:

Wydawnictwo Kirin

tel. 51 636-78-55

www.kirin.pl

e-mail: kirin@kirin.pl

Księgarnia internetowa:

www.sklep.kirin.pl

www.ksiegarniajaponska.pl

Wydanie I elektroniczne

Bydgoszcz 2023

ISBN 978-83-66627-49-9

Wszystkie opinie wyrażone w artykułach należy traktować jako osobiste opinie ich autorów.

Spis treści

Nota o tytułach

Od Redakcji

Historia animacji japońskiej w zarysie

[Jerzy Malinowski] Wizyta w Muzeum Ghibli

[Yoshimasa Mizuo] Ukryta gwiazda Studia Ghibli: Producent Toshio Suzuki

[Joanna Zaremba-Penk] Nausicaä z Doliny Wiatrów Hayao Miyazakiego – manga i anime, dwa arcydzieła

[Adrianna Wosińska] Sen o cywilizacji. Laputa – Podniebny zamek Hayao Miyazakiego

[Krzysztof Stefański] Czy wypada płakać na Grobowcu świetlików?

[Elżbieta Kostowska-Watanabe] Mój sąsiad Totoro w Japonii utraconej

[Katarzyna Kulpińska] Podniebna poczta Kiki Hayao Miyazakiego jako autorska koncepcja rite de passage

[Radosław Siedliński] Nostalgia i tożsamość. Wokół Powrotu do marzeń Isao Takahaty

[Marcin Lisiecki] Między westernem a melodramatem. Postmodernistyczna wizja filmu Hayao Miyazakiego Szkarłatny pilot

[Marek Bednarz, Marcin Lisiecki] Pamięć, świadomość i tożsamość społeczna bohatera filmowego. Refleksje na podstawie Szumu morza Tomomiego Mochizukiego

[Radosław Bolałek] Okruchy japońskiej kultury w Szumie morza Tomomiego Mochizukiego

[Magdalena Furmanik-Kowalska] Ikonografia jenotów, lisów i japońskich demonów w filmie Szopy w natarciu. Pom Poko

[Joanna Zaremba-Penk] O młodości, miłości i marzeniach w filmie Yoshifumiego Kondō Szept serca

[Katarzyna Paczuska] Księżniczka Mononoke Hayao Miyazakiego jako opowieść o skutkach cywilizacji

[Joanna Chołaścińska] Poezja wpleciona w rytm codzienności. Refleksje na temat filmu Isao Takahaty Rodzinka Yamadów

[Iwona Merklejn] Alicja i Konfucjusz w krainie bogów. Bogactwo kulturowe współczesnej Japonii w filmie Hayao Miyazakiego Spirited Away: W krainie bogów

[Milena M. Śliwińska] Gramatyka anime. Schemat bajki według Władimira Proppa a anime. Na podstawie filmu Narzeczona dla kota

[Elżbieta Kruszyńska] O poszukiwaniu własnej tożsamości – Ruchomy zamek Hauru

[Marcin Lisiecki] Impotencja króla i magia w kulturze popularnej. Analiza na podstawie Opowieści z Ziemiomorza Gorō Miyazakiego

[Marcin Jaworski] Ponyo Hayao Miyazakiego – „ja” w zwierciadle „Inności”

Filmografia

Osoby związane ze Studiem Ghibli

Streszczenia w języku angielskim (abstracts)

Radosław Bolałek

Okruchy japońskiej kultury w Szumie morza Tomomiego Mochizukiego

Filmy tworzone przez Studio Ghibli[1] podejmują zróżnicowaną tematykę, a ich akcja umiejscowiona jest w różnym czasie i niejednokrotnie w wyimaginowanej przestrzeni. W związku z tym jakakolwiek próba ich klasyfikacji czy gradacji stanowi dość duży problem. Jednym ze sposobów podziału może być stopniowanie filmów Studia Ghibli na podstawie występowania w fabule elementów związanych z kulturą japońską.

Klasyfikację najprościej jest rozpocząć od znalezienia elementów skrajnych. Za najmniej nacechowany elementami kultury japońskiej można uznać film Opowieści z Ziemiomorza. Scenariusz powstał bowiem na bazie powieści Ursuli Le Guin, co stwarza już pewną dozę obcości, natomiast akcja rozgrywa się w wymyślonej krainie, gdzie z oczywistych przyczyn postacie nie są Japończykami.

Na tym samym biegunie plasować się będą również dwa filmy Hayao Miyazakiego: Laputa – podniebny zamek i Nausicaä z Doliny Wiatru[2]. W obu utworach rzecz się dzieje w wyimaginowanej czasoprzestrzeni, a już same tytuły mówią o zachodnich inspiracjach: Laputa – latająca wyspa z Podróży Guliwera Jonathana Swifta oraz Nausicaä – księżniczka z mitologii greckiej, która w Polsce znana jest jako Nauzykaa lub Nausikaa.

Również do tej grupy należeć będą Podniebna poczta Kiki oraz Szkarłatny pilot, których akcja rozgrywa się w świecie zbliżonym do naszego, jednakże toczą się poza Japonią i Japończycy tam się nie pojawiają. Elementy magiczne występujące w tych opowieściach inspirowane są w większej mierze historiami z zachodniego kręgu kulturowego (jak chociażby wiedźmy latające na miotłach) niż japońską tradycją.

Na drugim biegunie można umiejscowić Szopy w natarciu. Pom poko[3], którego fabuła bazuje na legendach japońskich; pojawiają się tu liczne symbole i nawiązania do rodzimej sztuki. Dodatkowo akcja rozgrywa się w Japonii i można założyć, że wszyscy bohaterowie pochodzą z tego kraju. Oczywiście ze względu na to, iż większość z nich to jenoty, nie można nazwać ich Japończykami, jednak mimo wszystko filmowe kunopsy są pewnego rodzaju odzwierciedleniem narodu Japońskiego (nawet przedstawiciele różnych rejonów kraju mówią w odmiennych dialektach).

___

[1] Liczone razem ze wczesnymi dokonaniami filmowymi Hayao Miyazakiego i Isao Takahaty.

[2] Często polskie tłumaczenie tytułów jest dyskusyjne (czy wręcz błędne), jednakże aby zachować przejrzystość tekstu, w większości zostaną one zachowane.

[3] Tytuł oryginalny: Heisei tanuki gassen Ponpoko, dosłownie: Pon Poko, czyli jenocie potyczki Ery Heisei. „Pon poko” / „pom poko” (obie wersje są poprawne) to japońska onomatopeja odgłosu, jaki wydają bębny lub pełny brzuch, pojawiającego się zresztą w filmie. Tytuł ten jest dość problematyczny w tłumaczeniu i oficjalny polski tytuł jest przełożony błędnie. Mimo tego, że nazwy filmów rządzą się własnymi prawami i zrozumiałe jest przesunięcie niezrozumiałej onomatopei na podtytuł (chociaż tutaj tłumacz mógłby się pokusić o inwencję twórczą) oraz usunięcie enigmatycznej dla Polaka Ery Heisei (trwającej od 8 stycznia 1989 r.), to zamiana „jenotów” na „szopy” jest już niedopuszczalna. Jenot (Nyctereutes procyonoides), znany również jako kunopies, należy do rodziny psowatych, a szop (Procyon lotor) do szopowatych. Introdukcja jenotów i szopów miała miejsce w Polsce w XX wieku, więc oba gatunki są znane w naszym kraju, stąd też nie było powodów do takich zmian w tytule. Co więcej, ze względu na to, iż film jest sztuką również wizualną, pojawia się desynchronizacja przekazu pomiędzy obrazem a treściami werbalnymi.