W PAPIER

OGNIA

NIE ZAWINIESZ

W papier ognia

nie zawiniesz

WIKTORA KRYSZCZUKAJTISA

zbiór satyrycznych felietonów

i czarnych reportaży z czasów PRL-u

pod redakcją

JOANNY KRYSZCZUKAJTIS-SZOPY

Spis treści

Od redakcji

O książce

I. Satyra na co dzień

Jak to bywało za czasów PRL-u

1. Czy można chodzić po suficie?

2. Dyrektor Nuda i towarzysz Szablon 6

3. Niech pani nie przerywa

4. Jako brzuchy odwilżać trzeba

5. Bezrobotni

6. W papier ognia nie zawiniesz

7. Oby podobni do Wenus

8. Ktoś nie śpi, aby spać mógł ktoś

9. Noc w Grand Hotelu

10. Z wędrówek reportera po ,,kurortach”

11. Listopadowe rozważania

12. TELEECHO. Ze ściągaczką w krzyżowym ogniu pytań

13. Orient Express…

14. Lekarze

15. Tragedia Olesia

16. Wędrująca igła i biurokracja

17. Superbiurokracja

18. Nad Wełtawą wstrzymano oddech…

19. Na cyplu Polski

20. Było ich

21. Były trzy karczmy, klasztorów dziewięć i...

22. Od maczugi do szubienicy. Zbójnik jo se zbójnik

23. Cicha woda

24. Niełatwa sztuka uprzejmości

25. Plotka…

26. Sztuka bluffu7

27. Ich 4 tysiące i ta jedna

II Czarne reportaże

1. Krzyk

2. Białe rękawiczki

3. Klucze do zbrodni

4. Małżeństwo oszustwa z gapiostwem...

5. Jak rozbito bank w Tarnowskich Górach

6. Kariera hochsztaplera Fioła

7. Łamigłówka z ulicy Bankowej

8. Miłość szpiega

9. Wiedeń - Katowice, droga brukowana zegarkami

10. Operacja „UCZCIWOŚĆ”

11. Służby Bezpieczeństwa operacje K-34

12. Podpisy dają majątek

13. Tajemnica listopadowej nocy

14. Va banque pani Kowalczewskiej

15. Przechytrzył śmierć

16. Szukamy przestępcy

17. Zabawna historia makabrycznej przesyłki

18. Najtragiczniejszy dzień w roku

19. Zbrodnia przy ulicy Dąbrowskiej

Wycinki i dokumenty ze zbiorów Joanny Kryszczukajtis-Szopy

Copyright © 1955 – 1977 Wiktor Kryszczukajtis

Katowice

Copyright © Joanna Kryszczukajtis-Szopa

Wrocław 2020

ISBN: 978-83-66358-71-3

Skład i korekta: Liberum Verbum

Projekt okładki: Zbigniew Zebar

Zdjęcie wykorzystane na okładce oraz ilustracje: ze zbiorów Joanny Kryszczukajtis-Szopy

Redakcja: Joanna Kryszczukajtis-Szopa

Korekta redakcyjna – Zbigniew Zebar

Wydanie I

Liberum Verbum

50-078 Wrocław

ul. Leszczyńskiego 4

www.liberumverbum.com.pl

liberum-verbum.sklepypasejo.com.pl

wydawnictwo@liberumverbum.com.pl

Od redakcji

W naszej pracy z tekstem musieliśmy zmierzyć się z klasycznym stanem zwanym próbą połączenia wody z ogniem: z jednej strony staraliśmy się zachować jak najdalej idącą wierność oryginałowi, ale z drugiej – a że książka mimo wszystko nie jest pracą stricte dokumentalną – musieliśmy stosować się do współczesnych zasad pisowni (niektóre teksty pochodzą sprzed ponad sześćdziesięciu lat), a także składu, wynikiem czego jest forma kompromisowa – może nie zawsze zgodna z literą, ale możliwie najlepiej oddająca ducha. Chcemy wierzyć, że udało nam się w ten sposób zachować cały koloryt tamtych czasów, który zawarty został w tekstach Wiktora Kryszczukajtisa. Ciebie zaś, Szanowny Czytelniku, prosimy o tolerancję wobec niektórych zapisów, które – odbierane zwłaszcza poza kontekstem historycznym – mogą wzbudzać Twoje zdziwienie.

O książce

Książka ,,W papier ognia nie zawiniesz” to zbiór wybranych felietonów i reportaży, napisanych przez Wiktora Kryszczukajtisa, dziennikarza śląskiej ,,Trybuny Robotniczej” w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Oparte na faktach gorące relacje z sal sądowych, miejsc zbrodni, a także zakładów pracy i urzędów województwa śląskiego, w latach kiedy absurd i niedorzeczność szły z sobą w parze, a życie toczyło się według ściśle określonych przez rządzącą partię reguł, gdy człowiek był traktowany jak intruz i zło konieczne, a najdrobniejsza sprawa urastała do rangi niewykonalnej. To obraz dziwnych i jakże nam dzisiaj obcych (czy aby na pewno?) lat, ukazanych jakby w krzywym zwierciadle satyry. To zapis zdarzeń i faktów, których Autor był świadkiem i którym bardzo radykalnie się sprzeciwiał jako dziennikarz, ujawniając wielokrotnie niesprawiedliwość, łamanie prawa, idiotyzm i nonsens tysięcy spraw dnia codziennego obywateli PRL-u.

Zachowane teksty są oryginalnymi artykułami, pisanymi ponad pół wieku temu przez mojego Ojca na łamach „Trybuny Robotniczej” na przestrzeni dwudziestu lat, tekstami, które udało mi się zebrać i w niezmienionej formie przedstawić w tej oto książce jako autentyczne świadectwo historycznych już czasów naszych rodziców.

Joanna Kryszczukajtis-Szopa

I. Satyra na co dzień

Jak to bywało za czasów PRL-u

1. Czy można chodzić po suficie?

Któregoś dnia, kiedy żar słoneczny lał się po prostu z nieba i topił się asfalt, a ludzie mdleli, przed sklepem z futrami przy ul. Wieczorka w Katowicach stał człowiek i z uporem wpatrywał się w rozwieszone za szybą futra. Ten człowiek musiał być ze stali lub z lodu. Obok sprzedawali właśnie lody, zimną wodę sodową, soczyste owoce, ale człowieka przed sklepem futrzanym nic to nie obchodziło, on patrzył na futra. Pot zlewał mi na ten widok czoło, a słońce zdawało się razić moją skórę jak rozjarzonym żelazem. Gdy człowiek ów wszedł do sklepu i zaczął przymierzać futra, nie wytrzymałem, przymknąłem oczy i odszedłem. Dziwne – pomyślałem – dzieją się czasem rzeczy.

I nie przeczę, że pytanie zawarte w tytule jest również co najmniej dziwne. Zdarzają się jednak w życiu kataklizmy, które spychają człowieka w taką depresję i zobojętnienie, iż niczemu się potem nie dziwi.

Taki kataklizm przeżył niedawno ob. S. G. S. z Zabrza. Człowiek ten jest dobry. Jest zbyt chyba dobry. I dlatego nie wątpię, że potrafi on nieraz zapłakać sam nad sobą, nad swoją dobrocią.

Człowiek ten podjął się w ubiegłym roku konserwacji swego mieszkania. Z pomocą syna i żony wyremontował wszystkie piece, odpadające tynki, instalację elektryczną, naprawił zamki, krany, okitował okna, a potem przystąpił do malowania ścian, lakierowania okien, podłóg i mebli. Poświęcał na to wszystkie wolne chwile, niedziele i nawet urlop. Rodzinne oszczędności szły na zakup farb, lakierów, kafelek, gipsu i innych materiałów. Codziennie rano szedł z żoną do pracy, syn do szkoły, a po powrocie zabierali się do remontu, pracując nieraz długo w nocy.

Sąsiedzi pokpiwali, bo przecież był to dom państwowy i remonty są rzeczą MZBM-u. Ale ob. S. G. powiadał, że każdy obywatel powinien w miarę swych sił i możliwości, dbać o tzw. substancję mieszkaniową.

W trzy dni po ukończeniu wielomiesięcznej roboty, ob. S. G. otrzymał nagle z MZBM-u zawiadomienie, aby usunął z pokoju meble, bo u sąsiada – u góry – zrywać będą podłogę i przegniłe stropy. Przerażony S. G. interpelował w dyrekcji MZBM-u, zwracając uwagę na szkody, jakie powstaną w jego świeżo wyremontowanym mieszkaniu. Otrzymał wtedy odpowiedź, iż remont u sąsiada zaplanowany był już od trzech lat.

 – Od trzech lat? – dziwił się ob. S. G. – Dlaczego więc wcześniej nie zawiadomiliście o waszych poczynaniach?

Zaczęło się. Zaczęto zrywać i burzyć tę podłogę i stropy u sąsiada, które u ob. S. G. stanowiły pachnący świeżą farbą sufit. Leciały deski, cegły, tynk, kurz i pył. To, co było u góry, znalazło się na dole.

 – W ten sposób zacząłem po raz pierwszy w swoim życiu chodzić po moim własnym suficie – mówił S. G. Dokonałem chyba sztuki rzadko spotykanej od czasów Pompejów i innych podobnych kataklizmów. Mieszkanie podobne było do obrazu. Obrazu nędzy i rozpaczy. Bo to samo spotkało później inne pokoje.

Długie miesiące starał się potem ob. S. G. o naprawienie szkód i wymalowanie jego „substancji mieszkaniowej”, choćby w stopniu zdatnym do zamieszkania, bo o przywróceniu pierwotnego stanu, nie było mowy. Przyszła wreszcie jakaś brygada robocza, potem komisja na najwyższym szczeblu MZBM-u. Komisja orzekła, iż choć w Pompejach było znacznie gorzej, niemniej obywatelowi S. G. należy pomalować sufit. A reszta szkód?

Nie doczekał się ich naprawy ob. S. G., jak nie doczekały się również nigdy Pompeje.

I tylko sąsiedzi śmiali się w kułak, bo mówili, że troska o mienie państwowe jest rzeczą samego państwa, a nie obywatela. Również jeśli chodzi o tzw. substancję mieszkaniową. Kropka.

Po kropce piszę dalej – zwykł mawiać Słowacki. My jednak urywamy w tym miejscu. Chcemy bowiem wierzyć, że ktokolwiek ze zwierzchników MZBM-u będzie w zabrzańskiej stronie, zainteresuje się – bądź co bądź niecodziennym – faktem chodzenia po własnym suficie.

2. Dyrektor Nuda i towarzysz Szablon

Żonie czasami trzeba kupić kwiaty. Poszedłem kupować. Niewiele jest w Stalinogrodzie1 kwiaciarni. W pierwszej były tylko fiołki alpejskie. W drugiej były fiołki alpejskie. W trzeciej były fiołki alpejskie, róże i goździki. Ale któż te ostatnie kupi – po 20 zł za sztukę? Kupiłem więc fiołki. W południe widziałem fiołki w gabinecie dyrektora. Wieczorem pachniały mi fiołki przy kawie w ,,Orbisie”. Fiołki stały na stole w ,,Polonii” podczas kolacji. Jakby się wszyscy zmówili. Innych kwiatów widocznie nie ma. Może poszły na eksport, albo przestały rosnąć. I stąd fiołki w sklepie, w biurze, w lokalu, w domu. A na wiosnę zasadzą na skwerach 5 tysięcy bratków. Tylko. Tego jeszcze nie było od czasu, gdy Dariusz – król perski – kazał zasadzić na grobie swojej teściowej 2650 kaktusów.

Wracałem ulicą Ligonia. Sadzą tu drzewa. Zdaje się akacje. Tamtego roku posadzono w Stalinogrodzie 2000 akacji. W bieżącym roku zasadzi się ich jeszcze raz tyle. W Nowych Tychach, tylko na osiedlu barakowym, zasadzi się 150 topoli. Tak, jakby innych drzew nie było. Może jest jakiś okólnik, który mówi, że w tym mieście należy sadzić same akacje, w innym tylko topole. Gdy zapytają cię kiedyś, gdzie mieszkasz, będziesz mógł odpowiedzieć – ulica Chorzowska, akacja numer 1164.

Jakaś kwiecisto-drzewna monotonia. Fiołkowo-akacjowa nuda.

Zresztą, nie tylko w naszym mieście. Irena pojechała do Cieszyna szukać oryginalnego materiału na płaszcz. Żadna z jej znajomych nie będzie miała takiego okrycia. Uszyła i wyszła na miasto. Zzieleniała. Tylko jednego dnia spotkała 14 kobiet ubranych w płaszcze z tego samego materiału. W Stalinogrodzie, Kłobucku i Chebziu można zobaczyć w sklepach tysiące jednakowych ubrań męskich. W paski. Żeby nie było różnic, żeby było jednakowo. Tysiące jednakowych pelis męskich samodziałowych. Tysiące jednakowych kloszów na lampy nocne i butów, i swetrów, i sukienek… Bezbarwnie, jednakowo, mdło. Nuda. Gdzieś jakiś dyrektor Nuda – przeżarty na wskroś wygodnictwem i bezdusznością – podpisał okólnik, że… jednakowo, typowo, pod szablon. To łatwiej, wygodniej. Cóż go obchodzi, że ludzie chcą więcej. Cóż go obchodzi, że Partia i Rząd każą inaczej.

Znajomi się dziwili, że mimo iż byłem po raz pierwszy w ich mieszkaniu, czułem się jak u siebie w domu. Wiedziałem, gdzie popielniczka, gdzie szklanka, karafka, gdzie obrus, gdzie koszula, gdzie książki i w ogóle. Żadna w tym filozofia. Po prostu mają taki sam, identyczny komplet kombinowanych mebli. Setki mieszkań w Stalinogrodzie i gdzie indziej są jednakowo umeblowane. Te same meble, ten sam gatunek i kolor drzewa. Jeden tylko sklep w Stalinogrodzie w Rynku, sprzedał w ciągu paru miesięcy 102 jednakowe komplety. Innych nie było. I nie ma. Gdzie jest ten dyrektor Nuda, który każe produkować jeden rodzaj mebli. Kapralem był przed wojną w wojsku czy co?

Monotonia, nuda. A nie ma nic nudniejszego od nudy. Gdzie jest ten dyrektor Nuda i towarzysz Szablon? Dajcie ich tu! Weźcie ich za kołnierz i zaprowadźcie do Nowych Tychów, na przykład na ulicę Stalina. Ulica ta nie ma ani początku, ani końca. Bo gdy idziesz w tamtą stronę, to tak, jakbyś szedł z powrotem. Po lewej i prawej stronie wszystko jednakowe – chodniki, domy, okna, dachy, drzwi… Inna ulica wygląda tak – blok z podcieniami, sklep – blok z podcieniami – sklep (taki sam) – blok z podcieniami, sklep – w głowie się kręci i nie wiesz, czy już doszedłeś do końca tej ulicy, czy też znajdujesz się wciąż w tym samym miejscu. Zrobiłem eksperyment – zamknąłem oczy, okręciłem się w miejscu 9 razy, pobiegłem kołując naprzód i otworzyłem oczy. Byłem w tym samym miejscu. Bo otoczenie to samo. Wróciłem się 100 metrów – to samo. Zgubić się można. Gdzie jestem? Gdzie? W Nowych Tychach. Nowe Tychy rosną jak grzyby po deszczu. Mają już wiele ulic. Noszą one miano sławnych przywódców ruchu robotniczego i nazwy wielkich wydarzeń. Słusznie, powinniśmy i będziemy uwieczniać imiona wielkich ludzi i wielkie wydarzenia. Ale nie wolno nam do tego się ograniczać. Nie możemy przecież czynić z ulic podręcznika historii ruchu robotniczego i historii partii. Są przecież także takie nazwy jak: Ogrodowa, Słoneczna, Parkowa, Spacerowa…

Zebrałem z 50 restauracji karty daniowe. Nie było różnic. Kotlet wieprzowy, bigos, jajka sadzone. We wszystkich barach mlecznych dostaniesz makaron z mlekiem i zupę pomidorową. Dyrektor Nuda lubi taki makaron i taką zupę. I taki widocznie wydał okólnik. A towarzysz Szablon pochwalił i poszli razem na makaron z mlekiem. Bujda! Na wódkę poszli.

Na afiszach, plakatach, nalepkach, wszystko ,,przyspiesza nasz marsz do socjalizmu”. I wczasy, i woda mineralna, i kioski. Marsz do socjalizmu przyspieszasz, korzystając z usług ,,Orbisu”, wysyłając na ozdobnych telegramach życzenia, nie depcząc trawników, telefonując po godzinie dziewiętnastej, przesuwając się do przedniego pomostu w tramwaju, ubezpieczając dom przed pożarem, nie przechodząc jezdni na ukos. Dyrektorowi Nudzie i towarzyszowi Szablonowi wydaje się wtedy, że maszerują do socjalizmu prawie biegiem.

A nie widzą, że stoją właśnie w miejscu i że nikomu takie poganianie nie jest potrzebne. Nie widzą w swej bezdennej głupocie, że czynią z naszych wzniosłych i pięknych idei i haseł – karykaturę.

Gdzieś siedzi dyrektor Nuda i gdzieś tkwi towarzysz Szablon. Trzeba powiedzieć dokładnie gdzie, bo jest ich niemało. Mają nożyczki i wycinają szablony naszego życia. Według własnych kaprysów, wbrew zaleceniom Partii i Rządu. Tu i ówdzie wegetuje taki dyrektor Nuda i chciałby wszystko ustawić pod jednobrzmiącym, jednakowym, jednobarwnym mianownikiem. Uważajcie, bo wszystkie nowe dworce na nowej linii elektrycznej do Stalinogrodu każe wybudować jednakowo.

Dyrektor Nuda to taki typ, który chce, żeby wszystko było jednakowe, szablonowe i typowe. Typowe? Chwileczkę. Warto byłoby, żeby taki pan zobaczył sobie nowoczesne osiedle w ZSRR, zbudowane z materiałów typowych. Każdy dom wygląda inaczej, różnorodnie, barwnie. Bo w naszym ustroju typowe jest to, co żywe, różnorodne, piękne.

Ja o nudzie i szablonie tylko tak sobie, tak przechodząc przez miasto, tak na marginesie. Bo mnie to się nie podoba. Bo nasze życie ma tyle możliwości – jak nigdy przedtem – aby rozkwitać bujnie, barwnie, różnorodnie, ciekawie, szeroko i pionowo, i poziomo, i wszerz, i w poprzek, na ukos i wzdłuż, a nie tylko pionowo, z góry w dół, według schematów opracowanych przez takich schematołów jak dyrektor Nuda czy towarzysz Szablon. Niech oni sobie sadzą bratki, jedzą makaron z mlekiem i chodzą ubrani w paski. Niech sobie…

A my chcemy wielobarwnych maków, róż, chryzantem, tulipanów i wszystkiego, co kolorowe, żywe, różnorodne.

3. Niech pani nie przerywa

TELEFONOSŁUCHACZ2 (zamiast rozmawiający przez telefon, podobnie jak np. telewidz) przełożył słuchawkę z ręki do ręki, sądząc, że w ten sposób poprawi słyszalność i zapytał raz jeszcze:

 – Kto przyjeżdża?

 – Delegacja węgierska… – zabrzmiało gdzieś na drugim końcu przewodu. – Jutro...? Halo!?

 – Nie, dziś. Idźcie na dworzec i...

 – O której przyjeżdża?

 – O godzinie...

W tym momencie niewieści głosik sopranowy, delikatny jak szelest przesiewanych pereł, włączył się do tej rozmowy.

 – Pan rozmawia lokalnie?

 – Proszę? Co? Tak. Nie. Tak, ale niech pani nie...

 – Rozłączam, Warszawa pana prosi. Niech pan odłoży słuchawkę.

Coś trzasnęło, zagwizdało i zaczęło łomotać, jak „szelest” łańcucha spuszczanej kotwicy potężnego transatlantyku.

Wczoraj do szpitala nr 6 (dawniej szpitale, apteki, sklepy, przedsiębiorstwa miały nazwy, dziś są numery – kiedy ponumerujemy ulice?), telefonowała matka operowanego dziecka.

 – Proszę mnie połączyć z oddziałem chirurgicznym. Fiu, fiu, tik, brzdęk, drzyzg, tut, tut...

 – Chirurgiczny, słucham…

 – Czy jest doktor X?

 – Chwileczkę. Chwileczka.

 – Słucham – mówi doktor X.

 – Mówi matka małego Januszka, który miał być dzisiaj operowany. Jak przeszła operacja, panie doktorze?

 – Jak pani wie... stan zdrowia pani dziecka był bardzo...

W słuchawce zaszczebiotało wesoło.

 – Pani rozmawia lokalnie? Kraków prosi... Łączę.

Z Krakowa dzwoniła Dzidka, donosząc, że kupiła w Nowym Targu szałowy ciuch...

(Kto panią prosił szczebiotko o samowolne rozłączenie rozmowy ze szpitalem? Dlaczego pani zadecydowała o tym, która rozmowa była ważniejsza – ta w sprawie operowanego dziecka czy tamta o ciuchach? Ach, pani nie znała treści rozmowy? To tym bardziej nie należało przerywać. Niech rozmówczyni decyduje o rozłączeniu lub kontynuowaniu rozmowy!)

Artykuł 26 ordynacji telefonicznej (załącznik do zarządzenia ministra łączności z 24 I 1958 r.) postanawia, że: „W razie zawiadomienia abonenta, prowadzącego rozmowę miejscową lub zamiejscową o gotowości udzielenia mu połączenia międzymiastowego, abonent decyduje o przerwaniu w związku z tym rozmowy miejscowej lub zamiejscowej”.

Można o tym przeczytać w każdej książce telefonicznej na str. IX. Czyżby urzędnicy poczty nie znali przepisów?

Można zbagatelizować abonenta, ale swego szefa – ministra łączności? Nie wypada. Chyba że telefonistki kierują się nie zarządzeniem ministra, a słownikiem języka polskiego Arcta, który pod hasłem ,,telefonistka” wyjaśnia, że jest to: „kobieta zajęta w biurze telefonicznym łączeniem i rozłączaniem rozmawiających przez telefon”.

Ale inaczej mówił na bankiecie wydanym przed wojną z okazji uruchomienia centralki telefonicznej w Pińsku tamtejszy burmistrz: „Co aparat złączył, człowiek niechaj nie rozłącza”.

Trzeba przecież zapytać grzecznie, czy abonent zgadza się na rozłączenie rozmowy telefonicznej. Na przykład:

 – Przepraszam, czy pan rozmawia lokalnie?

 – Nie, z żoną. Może pani przerwać.

4. Jako brzuchy odwilżać trzeba

Tam, gdzie stoją dziś Katowickie Zakłady Mięsne, szumiała niegdyś puszcza. Hasały w niej dziki. Z biegiem lat – jak opowiadają starzy, choć nieco złośliwi ludzie – dzik, przez obcowanie z ludźmi stał się świnią. Dla upamiętnienia tego faktu, ludzie zaczęli urządzać świniobicie. Takie świniobicie odbywa się teraz codziennie w Katowickich Zakładach Mięsnych. Świń tych bije się tyle, że trzeba je eksportować np. do Anglii w postaci szynek.

Ale świnia świni nierówna, toteż i szynki wychodzą i z niej nierówne. To znaczy równo są obcięte i równą mają wagę. Tylko jeden świniak może być np. chory, albo po uboju za długo leżał i nieco się zestarzał, czyli zepsuł. Wtedy kontrola eksportowa mówi – stop, ten numer nie przejdzie, bo by się Anglicy z takiej szynki pochorowali.

Nie, to nie. Jeśli Anglicy mają takie delikatne żołądki, to my sami zjemy tę szynkę.

I szynka eksportowa, czyli Chopped Pressed Ham idzie do sklepów. I właśnie poszła tam we wrześniu.

Sęk w tym, że nasze żołądki nie okazały się wcale odporniejsze od angielskich i ludziska się pochorowali. „W obrocie handlowym na terenie woj. katowickiego – stwierdza Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w raporcie do KW PZPR z dnia 26 IX br. – znajduje się szynka mielona eksportowa, wykazująca maksymalne cechy zepsucia, wybitnie szkodliwa dla zdrowia, wyprodukowana przez Zakłady Mięsne w Katowicach”.

Jak tak można! A przecież hałasu i skandalu można by było uniknąć, gdyby producent zaopatrzył każdą puszkę szynki w przepis pouczający, jak należy leczyć się po spożyciu takiej szynki. Fabryka makaronu podaje np. na opakowaniu swoich wyrobów przepis gotowania tego makaronu. Można było postąpić podobnie z puszkami zepsutej szynki. Wystarczyło zajrzeć do słynnej książki medycznej Alexego Podemontany, wydanej w Supraślu roku Pańskiego 1758 i zastosować z niej przepisy uśmierzające bóle brzucha. Na przykład: „Weźmij czarnuchy, piołunu, słoneczniku, grochu, zetrzyjże je na proch, zmieszaj z sokiem piołunowym, a ciepło przywiń na pępek”. Albo: „Wszystkie rodzaje kobylego szczawiu sprawują, że mięso miętkie bywa. Przeto je ludzie ustawicznie od dawna jadali, żeby im w żołądku pokarmy trawiły, a brzuch odwilżały”.

Dużo prostszy natomiast sposób podaje we wnioskach swego raportu Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna: „Należy „trucicieli” konsumentów pociągać do surowej odpowiedzialności karnej”. Kto wie, może ten ostatni przepis byłby najskuteczniejszy. Tym bardziej, że – jak informuje nas Wojewódzka Stacja Sanitarno–Epidemiologiczna – do sprzedaży detalicznej w ślad za szynką puszcza się również zepsuty salceson, a być może i inne przetwory mięsne. W dniu 16 września w Koziegłowach zachorowały 32 osoby z objawami zatrucia po spożyciu salcesonu produkcji Zakładów Mięsnych w Czeladzi.

(10.10.1961)

5. Bezrobotni

W informacji prasowej czytamy czasami, że… sprawcą kradzieży okazał się nigdzie niepracujący Alojzy Cebrzyk”. Albo ,,…awanturę w restauracji wywołał nigdzie niepracujący Józef Fyłek” (panie zecerze, proszę się nie pomylić). Jeżeli w pierwszym wypadku źródła dochodów nigdzie nie pracującego Alojzego Cebrzyka nietrudno się domyślić, to zupełnie niezrozumiałe, a przynajmniej zagadkowe, wydają się być środki utrzymania Józefa Fyłka. No bo z czego taki facet żyje, skoro nigdzie nie pracuje. Jeżeli nie pracuje, to znaczy, że jest bezrobotny i powinien z garnuszkiem w ręku stanąć w kolejce po zupkę. Ale w naszym kraju nie wydaje się przecież zupek! Bo nie ma bezrobotnych. Czyżby więc Józef Fyłek przymierał głodem? A może jest na garnuszku u kogoś innego? Niczego mu jednak nie można zarzucić, niczego udowodnić. Przypomina to owego dyrektora, do którego po przedstawieniu go w towarzystwie odezwał się jeden z gości: – Ach, to pan dyrektor! Wiele o panu słyszałem… – Tak – odparł spokojnie dyrektor – ale niczego mi nie mogą udowodnić. Ktoś rzekłby diabli nam do tego, czy jakiś Fyłek pracuje, czy nie. Ilu jest ich ostatecznie w naszym województwie? Dziesięciu, stu, dwustu…?

W ubiegłym tygodniu na posiedzeniu Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej przedstawiciel Komendy Wojewódzkiej MO złożył informację dotyczącą osób niepracujących. Wynikało z niej, że w województwie katowickim uchyla się od pracy 4547 (!) zdrowych fizycznie mężczyzn, z których tylko 42 (!) zarejestrowanych jest w urzędach zatrudnienia. Tymczasem w województwie brakuje nam 16 tysięcy mężczyzn do pracy, których trzeba będzie ,,importować” z innych województw. Z cytowanej liczby niepracujących aż 3 246 mieszka w niecce węglowej, blokując mieszkania, telefony, pojazdy, sklepy, kina… W Bytomiu i Katowicach na 787 niepracujących mężczyzn, 308 było w wieku 18-25 lat, a powyżej 25 lat – 479. W roku 1961 brało udział w przestępstwach 13 192 nigdzie niepracujących. Ze statystyki globalnej wynika, że na każdych 100 przestępców kryminalnych, połowę stanowią niepracujący. Próby wyjaśnienia dochodów wykazały, że większość niepracujących czerpie środki na utrzymanie ze źródeł nieokreślonych, inni z dokonywanych przestępstw, z uprawianego hazardu lub poprzez wyłudzanie pieniędzy od rodziców, kochanek itp. Czterdzieści trzy osoby uchylające się od pracy posiadają aparaty telefoniczne.

Do zajęcia wobec niepracujących jakiegoś radykalnego stanowiska MO nie ma niestety podstaw prawnych. Może więc tylko stosować metody perswazji, przekonywania, a poprzez urzędy zatrudnienia pośredniczyć w zatrudnianiu tych osób. Na przeprowadzonych 315 rozmów w Sosnowcu 184 mężczyzn podjęło pracę. W Bytomiu rezultatem 181 rozmów było podjęcie pracy przez 59. W Gliwicach 271 osób na 490 rozmów i w Katowicach 42 na 72. To była na pewno słuszna i dobra robota. Nie zawsze przecież pomaga ,,bat”. Choć rzecz jasna w stosunku do niepracujących podejrzanych o dokonywanie przestępstw stosowane są inne, właściwe w pracy MO środki. Dobrze również, że problem ten rozważany był przez władze wojewódzkie.

Ale swoją drogą to bardzo szkoda, że nie ma takich środków prawnych, które pozwoliłyby na inne, nie perswazyjne traktowanie ,,niebieskich ptaków”. Biedaczyska nudzą się przecież bez pracy. A nie ma nic nudniejszego od nudy. Nie stać jednak na budowę dla nich czegoś w rodzaju ,,ogrodów jordanowskich dla dorosłych”, gdzie nigdzie niepracujący mogliby się zabawiać. Trudno też dla nich urządzać jakieś kluby towarzyskie lub wycieczki do Wieliczki autokarem, a pociągiem do Mamai.

Warto więc zastanowić się nad takimi innymi środkami, które pomagałyby różnym Cebrzykom i Fyłkom pozbywać się wstrętu do pracy. Na początek proponowałbym – na wzór podatku kawalerskiego – podatek od nieróbstwa.

6. W papier ognia nie zawiniesz

Raz jeszcze wypada powtórzyć za poetą: „w ogniu rzeczywistości, pod obuchem faktów pryska jak bańka mydlana łabędzi śpiew o racjonalnych poczynaniach...” niektórych naszych wydziałów spraw lokalowych. Zapowiadając, iż są z dala od wielkiej polityki, przechodzą niestety chyłkiem również obok nowych zasad polityki mieszkaniowej.

Była zresztą o tym mowa na ostatniej sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej, poświęconej sprawom mieszkaniowym.

Burzliwe dzieje naszego kwaterunku, jego wzlotów, a także i upadków, osiągnęły w historii, którą opowiemy – pułap, a raczej dno, bez precedensu.

Władysław B. – jeden z tysięcy pracowników państwowych, człowiek w wieku podeszłym, zajmował prawnie od 1952 r. z żoną i córką dwa pokoje z kuchnią w parterowym budynku w Katowicach-Ochojcu, którego właścicielem jest Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Produkcji Pomocniczej (zwanej dalej Przedsiębiorstwem). Zajmował je spokojnie do czasu, gdy Przedsiębiorstwo zażądało opuszczenia tych pomieszczeń, aby przeznaczyć je na biura. Choć zwykliśmy dziś biura (o tym też była mowa na sesji) przeznaczać na mieszkania, a nie na odwrót, ob. R., człek stroniący od waśni, zrezygnował więc z jednego pokoju, odstępując go Przedsiębiorstwu. Na więcej stać go nie było, bo ostatecznie musiał gdzieś mieszkać. Ale ponieważ apetyt rośnie w miarę jedzenia, Przedsiębiorstwo wezwało ob. R, do całkowitego opuszczenia mieszkania. I tym razem ob. R. gotów był je opuścić – choć nie musiał – ale w zamian za przynajmniej równorzędne mieszkanie.

Tego jednak Przedsiębiorstwo mu nie gwarantowało, toteż MKL w Katowicach uchyliła niesłuszne żądanie Przedsiębiorstwa. I w tym miejscu zaczyna się dopiero start, a nie – jak by ktoś sądził – meta utrapień ob. R. Przedsiębiorstwo, urażone decyzją MKL, odwołało się do Kolegium Spraw Lokalowych Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej (zwanego dalej – Kolegium). Trudno było od Kolegium, jako organu najwyższego i nadzorczego w sprawach lokalowych, oczekiwać innej decyzji, jak po prostu gładkiego odrzucenia pretensji Przedsiębiorstwa, które wprawdzie wskazało obywatelowi R. lokal zastępczy, ale znacznie gorszy – jak orzekło Kolegium – od dotychczas zajmowanego przez ob. R., a przy tym lokal użytkowany na razie przez innego obywatela.

W tej sytuacji zupełnie niezrozumiała stała się nagła decyzja Wydziału Spraw Lokalowych Prezydium MRN (zwanego dalej – Wydziałem), nakazująca ob. R. opróżnienie mieszkania w ciągu 11 dni. Z tą nieuzasadnioną decyzją nie mogła pogodzić się MKL, toteż ją uchyliła. Ale Wydział, to sztuka twarda. Niezrażony tym niepowodzeniem, znów wydaje dla ob. R. przydział na lokal zastępczy (ten sam zresztą, który został już raz przez Kolegium Wojewódzkie odrzucony) i co ciekawsze – MKL przydział ten zatwierdza, a Prezydium Dzielnicowej RN wydaje szybko nakaz eksmisyjny.

I znów swawole swoich podopiecznych musi ukrócić Kolegium. Uchyla ono natychmiast zarządzenie egzekucyjne, jako – cytuję – „wydane z naruszeniem rozporządzenia o postępowaniu przymusowym w administracji” i uchyla również decyzję MKL jako  – cytuję – „wadliwą”.

Przywołana do porządku, a pracująca „wadliwie” MKL bije się w piersi i uchyla (zatwierdzoną uprzednio przez siebie) decyzję Wydziału. A co robi pracujący „z naruszeniem” Wydział? Czy równie pokornie bije się w piersi? Nie. Wydział to twarda sztuka. Wydział z uporem wydaje 16 X br. nowy przydział, znów na ten sam, nienadający się do zamieszkania, lokal zastępczy dla ob. R. i to z zaznaczeniem, iż decyzji „nadaje się rygor natychmiastowej wykonalności”. A już następnego dnia (17 X br.) Dzielnicowa RN wzywa ob. R. „do pozostania 21 X br. w mieszkaniu, ponieważ w dniu tym odbędzie się eksmisja obywatela”.

Ob. R. zemdlał.

Niepotrzebnie. Bo ostatecznie są w województwie władze lokalowe, które potrafią poskromić husarską, zajazdową brawurę „wadliwie i z naruszeniem” pracujących czynników oddolnych. I tak tez się dzieje.

19 X br. Prezydium Wojewódzkiej RN  – cytuję  – „uchyla zarządzenie egzekucyjne wydane bezpodstawnie”.

Podziwiać zaiste należy cierpliwość, tolerancję i dobroduszność władz wojewódzkich wobec swawoli swych podwładnych. Wydaje nam się jednak, iż w tym wypadku dobroduszność była już nie na miejscu, bo z chwilą, gdy urzędnik lub urzędnicy wydają – wbrew przepisom i zarządzeniom – decyzje „bezpodstawne”, pracują „wadliwie” i z „naruszeniem”, i to kilkakrotnie, z uporem, wtedy bezapelacyjnie kończy się autorytet takiego urzędnika.

Prawa łamać się u nas nie da ani chyłkiem, ani na siłę. W papier ognia nie zawiniesz. Prawo i sprawiedliwość wyjdą zawsze na wierzch. I dlatego, bez atutu praworządności, karty Wydziału Spraw Lokalowych musiały się okazać za słabe w tej grze. I dlatego – w tej rozgrywającej, co najmniej dziwnego szlema, czwórce: ob. R., Kolegium, MKL i Wydział – ktoś powinien być pierwszym wychodzącym. Czy ten ostatni, to już nie sprawa piszącego ten felieton.

(05.11.1963)

7. Oby podobni do Wenus

Ludzie piszą dużo podań do urzędów. Każdemu wolno pisać podania.

Piszą ludzie różne podania. Ręcznie i na maszynie, podania krótkie i długie. Każdemu wolno pisać długie podania. Najdłuższe, jakie widziałem, miało 84 duże strony arkuszowe, zapisane drobnym pismem ręcznym. Urzędnik, który je otrzymał, doczytał do 58. strony i poprosił o przeniesienie do lżejszej pracy. Jego następca ukończył wprawdzie czytanie, ale wtedy okazało się, że do załatwienia tego podania kompetentny był inny wydział. Najkrótsze natomiast podanie, pisane na kartce pocztowej, brzmiało: „Co z moim mieszkaniem?”.

Ale jest pewien rodzaj pism i podań, które mają szczególną siłę wymowy i argumentacji, a na urzędnika działają jak trzask bicza. Są to podania „bluźniercze”. Argumentacja piszącego polega na częstym zwracaniu się w podaniu wprost do urzędnika, słowami np. „ty stary biurokrato”, „ty połamany spinaczu” lub „durniu sześciopiętrowy”.

Kodeks postępowania administracyjnego dokładnie określa warunki i sposoby załatwiania przez urzędników podań. Normuje on również obowiązki stron wobec urzędników. KPA nie zabrania wprawdzie używania tytułów „ty stary biurokrato”, ale cały jego nowy, społeczny sens polega na właściwym ustawieniu wzajemnych stosunków między obywatelem i urzędem, na poszanowaniu indywidualnego autorytetu obywatela i autorytetu urzędu.

Jakże tu mówić o poszanowaniu, skoro np. dyrektor Wacław W. z Gliwic, w odpowiedzi na reklamację ORS-u, zarzuca temu państwowemu przedsiębiorstwu „ordynarne chamstwo”, wiedząc, że zalega ze spłatami rat, podjętego na zakup samochodu kredytu. Postępowanie ZUS-u – zgodnie zresztą z przepisami – nazywa ob. Józef T. z Siemianowic „ochydną zbrodnią” (pisownia oryginalna). Dla przybyłego z woj. poznańskiego i poszukującego pracy ob. Bronisława W. Prezydium MRN w Czeladzi wyszukało pracę w kopalni lub do wyboru w spółdzielni inwalidów, dając mu również mieszkanie w hotelu robotniczym. Tę uprzejmość nazwał ob. W. w piśmie do Prezydium Wojewódzkiej RN – „idiotycznymi wybrykami”, a pracowników w Czeladzi określił, jako ludzi o „wrogim i zbrodniczym nastawieniu”. Szczególną brawurę wykazała ob. Genowefa G. z Kamienicy k. Bielska, wyzywając w podaniu do Prezydium Wojewódzkiej RN od „kretynów”.

Co ciekawsze, wulgaryzm ten właściwy jest zazwyczaj ludziom niemających racji, domagających się od urzędów łamania praworządności i postępowania wbrew przepisom. Gdy „łamanie” nie dochodzi do skutku, petent zaczyna się jąkać, seplenić i warczeć. W zależności od jego erudycji intonuje wtedy aktualną wiązankę przekleństw. I to jakich. Wybraliśmy tylko najłagodniejsze.

O jednym z takich erudytów pisał kiedyś Słonimski, że szkoda, iż nie jest on podobny do Wenus milońskiej. „Myślę tu oczywiście – pisał – o braku rąk, a choćby braku tej jednej ręki, którą napisał...” Zbyt mocno to powiedziane. Wystarczyłoby, aby owi spece od „kretynów” pisali swoje podania np. w narzeczu jednego ze szczepów polinezyjskich. Słowo „kretyn” brzmiałoby na pewno łagodniej, a urzędnik miałby podstawę do odrzucenia podania, z racji niezrozumienia tekstu.

8. Ktoś nie śpi, aby spać mógł ktoś

Był i jest w Katowicach (choć dziś stanowi już tylko – nie z własnej winy – lichą imitację swojej pełnej chwały przeszłości) Amatorski Klub Filmowy ,,Śląsk”.

Powstał kilkanaście lat temu, jako pierwszy w Polsce. I jako pierwszy w Polsce zaczął zbierać laury, puchary i nagrody. I zajmować na konkursach i festiwalach miejsca. Nałogowo pierwsze. ,,Nasza chluba – mówiono– ten filmowy klub-a”. I śmiano się z kapitalnego rymu. Potem mówiąc ,,tylko tak dalej”, poklepywano wyrozumiale jedną ręką, podczas gdy drugą wychylano bankietową lampkę wina.

W roku ubiegłym, zgodnie z życzeniem ,,czynników miarodajnych”, tudzież za ogólną zgodą, AKF ,,Śląsk” zgodził się opuścić świetnie urządzone i specjalnie do swoich potrzeb adaptowane pomieszczenia w Gmachu Biblioteki Śląskiej, przekazując je na potrzeby Śląskiego Instytutu Naukowego. Rzecz jasna tenże Instytut będzie musiał zwrócić AKF poniesione przez niego koszty nakładów inwestycyjnych i wyposażenia pokojów. W tym celu powołana przez Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej komisja rzeczoznawców dokonała oceny i sporządziła protokół, z którego wynikało, że Instytut zapłaci Klubowi 87 170 złotych polskich. Instytut zgodził się oczywiście i 2 lutego 1962 roku zawarte zostało między Klubem i Instytutem porozumienie regulujące terminy płatności i opuszczenia przez Klub gmachu. To porozumienie podpisane zostało uroczyście przez obie zainteresowane strony w obecności przedstawiciela Wydziału Kultury.

W dwa tygodnie później Klub – zgodnie z umową – opuścił zajmowane pomieszczenia i przekazał je Instytutowi, podczas gdy ten ostatni należne pieniądze…

Stop. Lasciate ogni speranza czyli ,,Porzućcie wszelką nadzieję”, jak już powiedział to, pisząc o piekle, Dante.

Nie dwa tygodnie i nie dwa miesiące, ale dwanaście miesięcy minęło już od czasu umowy, a Instytut ani kwapi się do zapłacenia 87 tysięcy złotych, które AKF ,,Śląsk” miał zużyć na adaptację dla siebie pomieszczeń znajdujących się na podwórzu Domu Stowarzyszeń Twórczych.

Ponieważ Instytut wystawił Klub rufą do wiatru, ten ostatni (Klub, a nie wiatr i nie rufa) przez rok znajdował się, i nadal znajduje się, bez dachu nad głową, na podwórzowym bruku. Mógł Diogenes mieszkać w beczce, a Sokrates na rynku – myślano w Instytucie – może AKF rozbić sobie namioty na podwórzu. W ten sposób, jak to się mówi, ktoś – czyli AKF – nie śpi, aby ktoś – czyli Instytut – mógł spać wygodnie. I w niemniej wygodny sposób stwierdza Instytut w liście do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, iż ,,uprzejmie informujemy, że Śląski Instytut Naukowy nie może wywiązać się wobec AKF Śląsk, gdyż kwota 87 170 złotych nie została przewidziana w budżecie Instytutu”. Ale podpisując rok temu umowę można było przecież przewidzieć w budżecie tę kwotę, a po wtóre Instytut świadomy był chyba faktu, że podpisana umowa stanie się jak najbardziej zobowiązującym aktem prawnym. Nie żyjemy w epoce kamienia łupanego.

AKF, pozbawiony siedziby pracy, stoi dziś – po kilkunastu latach owocnej działalności – u progu rozwiązania. Dłużej czekać ,,nie ma za co”. Pewnie, że Solwegia czekała kilkadziesiąt lat na Peera Gynta! Ale też posiwiała i bardzo posmutniała. A filmowcy śląscy nie chcą na razie siwieć. Choć smutno jest im bardzo. Bardzo…

9. Noc w Grand Hotelu

Zamieszkałem w pokoju nr 222 na drugim piętrze. Sto jeden złotych za pokój, za łóżko, za stolik, radio, telefon i lustro. Za łazienkę z firmowym mydełkiem i trzema ręcznikami. Mydełko potem zabrałem z sobą na pamiątkę do Katowic. Proszę? Nic podobnego, ręcznika nie!

Droga do pokoju 222 warszawskiego Grand Hotelu wiedzie od drzwi wahadłowych i przez szeroki hall do balustrady recepcji. Tu spotykasz się oko w oko z człowiekiem, który nie podnosząc głowy znad biurka, odpowiada ci: ,,Niestety, nie ma” (najczęściej) lub: ,,owszem, jest” (bardzo rzadko). Chyba że jesteś cudzoziemcem, co dla Polaka w Polsce jest rzeczą raczej trudną.

 – Płaci pan z góry, czy później?

A więc można zapłacić przy odjeździe.

To jakiś przyjemny gest zaufania wobec gościa hotelowego. Wobec gościa, który niestety nie zawsze odpłaca pięknym za nadobne. Bywa bowiem i tak, że następnego dnia gość wychodzi za sprawunkami i więcej nie wraca. Zapomina, że w karcie meldunkowej zdradził przecież swój adres.

Dawniej podobno bywało inaczej. Opowiada o tym jeden z pracowników recepcji, pan Lucjan Rutecki. W służbie hotelarskiej – 37 lat!

 – Dzisiejszy gość hotelowy? Z aktówką pod pachą? To tak jak żołnierz bez karabinu. A walizki gdzie? Z walizkami niełatwo umknąć bez zapłacenia rachunku.

Była wczesna godzina popołudniowa, usiadłem więc w hallu i obserwowałem hotelowych gości. Przy recepcji ten sam, niezmiennie przez cała dobę, ruch przybywających i odjeżdżających. Przy okienku ,,Pay-desk” ktoś właśnie regulował rachunek obliczony przez jedyną tego typu maszynę w Polsce (dopiero od stycznia zainstalowaną w hotelu), przy okienku ,,Exchange” cudzoziemiec wymieniał pieniądze. Ktoś prosił o klucz nr 361, ktoś inny zwracał klucz do pokoju 125.

Telefony Grand Hotelu. Osobny rozdział hotelowej wieży Babel. Tu w centrali telefonicznej spotykają się na kablach pan Cebrzyk z Ełku i mister Norton z Southhampton, obywatel Malinowski z Krakowa i pan Rebos z le Lockle. Przez kwadrans obserwowałem pracę dwóch telefonistek. Jedna łączyła z zagranicą, druga obsługiwała rozmowy miejscowe i krajowe. Pan de Messa zamawiał nr 30-18-11 w Monte Carlo, a pan Jędryczko 40-00 w Dzierżoniowie, pan Villascus, hotel ,,Etna” w Paryżu (nr 78-87), a pan Bandura 59-280 w Krakowie. Codziennie kilkadziesiąt rozmów krajowych i taka sama porcja zagranicznych.

Wracając podziemiami hotelu, mijałem chłodnie i garmażernie, pralnię i prasowalnię, magazyny i wytwórnię wód gazowanych, basen pływacki dla gości hotelowych i kioski z gazetami. Tu w hotelu zaopatrzyć się możesz w koszule i spinki, szczoteczkę do zębów i piżamę. Hotel zamówi ci bilety na wszystkie środki lokomocji w Polsce, załatwi ci wizy. Do twojej dyspozycji stoją dalekopisy i 10 własnych taksówek, klub brydżowy i czytelnia pism zagranicznych. Pod koniec marca zamieszka w hotelu kolejny dwustopiędziesięciotysięczny gość. W jednym z 429 pokoi. Codziennie przyjeżdża i wyjeżdża średnio 300 gości, 80 procent stanowią cudzoziemcy.

Tu mieszkał szwedzki minister komunikacji pan Skoglund i minister oświaty Iranu pan Muhiddin, w Grand Hotelu mieszkali Artur Rubinstein i bohater powieści Polewoja, Eleonora Roosevelt i delegacja rządowa Libanu. Tu mieszka dziś ambasador Kuby. Piętro wyżej – ja.

Grand Hotel – w Europie jeden z największych i najlepszych, po hotelach w Moskwie, Pradze i norweskiej ,,Astorii”. Hotel uwidoczniony w europejskim indeksie hoteli (Hotel Index World Wide Directory). Jeden z nielicznych hoteli o sufitowym ogrzewaniu i specjalnych próżniowych ścianach, tłumiących hałas. Warszawski Grand Hotel przy ul. Kruczej nr 28. Ośmiuset ludzi załogi. Jeden dyrektor. Dyrektor, który o każdej porze dnia i nocy wie, co się dzieje na wszystkich 11 piętrach, w recepcji, biurach i w pięciu salach restauracyjnych. Prócz pokoi. Tam, do wynajętego pokoju, nie wolno wchodzić nawet dyrektorowi. Tym bardziej, gdy gość wywiesza na drzwiach specjalną etykietę hotelową, znajdującą się w każdym pokoju, z napisem: ,,Proszę nie przeszkadzać”.

Dyrektor Wacław Rybnicki. Ciekawa postać. Człowiek, który w najtrudniejszej sytuacji umie zachować niezwykły spokój, opanowanie i uprzejmość, a równocześnie podjąć błyskawicznie decyzję. Obchodzi w tym roku 40-lecie pracy w hotelarstwie. Zaczął od chłopca hotelowego.

Możesz w Grand Hotelu mieszkać przez miesiąc, a nie spotkasz go (dyrektora, a nie chłopca) ani razu. A równocześnie ,,wszędzie go pełno”, jak mówią pracownicy.

Oto jedna z nich, starsza pokojowa Zofia Bartkiewicz. Pracuje od dnia otwarcia hotelu (1957 rok). Nie chce mówić o gościach. To jej tajemnica służbowa. Wreszcie jednak kobieca słabość zwycięża. Mówi o brudasach i czyściochach, o ich kaprysach, ale i ich kulturze. Właśnie jesteśmy świadkami, jak dwuosobowy apartament nr 101 (z telewizorem) opuszcza Argentyńczyk z żoną i dzieckiem. Wracają do Buenos Aires. Pani Zofia oddycha z ulgą. Mieszkali tylko 3 dni, ale zabrudzali pokoje bardziej, niż ktoś inny nie uczyniłby tego nawet przez miesiąc. Najbardziej jednak ,,gimnastykowano” się podczas pobytu pewnego Hindusa. Był to jakiś milioner pertraktujący z jedną z naszych firm eksportowych. Na jego żądanie sprowadzono murarzy i postawiono ściankę odgradzającą łazienkę od ubikacji. Religia jego bowiem zabrania mu kąpieli w pomieszczeniu, w którym mieści się ubikacja. Potem wstawiono mu jeszcze piecyk, by mógł gotować potrawy, znów zalecane przez jego wiarę. Resztki jedzenia wgniatał obcasem w parkiet i dywany. Gdyby ich bowiem nie zniszczył i wrzucił do zlewu lub do kosza, bogowie zesłaliby głód na jego kraj.

A propos, trzeba było coś zjeść. Ostatecznie samym zachłystywaniem się wielkością Grand Hotelu nie można się nasycić. Miałem do wyboru restaurację ,,Grand” i ,,Turkusową” lub jedną z kawiarń. Ewentualnie cocktail-bar, ale to chyba na deser. Usiadłem w fotelu ,,Turkusowej”. Była godzina 22. Nie wiem, skąd ta nazwa ,,Turkusowa”. Nic w tym kolorze nie zauważyłem. Orkiestra oczywiście grała. Przy jej akompaniamencie jakaś bardzo czarna babka śpiewała ,,Manuelo”. Na sali komplet. Przyćmione światła, jak cienie, bezszelestnie krążący kelnerzy, brzęk szkła i śmiech. Tuż za mną całe kaskady śmiechu. Obróciłem się. Siedziało tam 8-osobowe towarzystwo z ,,BEA”, brytyjskiego ,,LOT-u”. Przychodzą tu częściej. Tymczasem minął kwadrans. Dlaczego dotychczas nie dostrzegł mnie żaden z kelnerów? Ubrany przecież byłem w moje najnowsze, przed dwoma miesiącami uszyte ubranie. I z oczu mi patrzyło dobrze. I zachowywałem się bez zarzutu.

Skąd u licha kelnerzy mogli wiedzieć, że nie mam za wiele pieniędzy? Na złość im wszystkim zamówię tylko piwo.

 – Piwo – rzuciłem, gdy pojawił się kelner.

 – Proszę uprzejmie.

Coś podobnego, a ja myślałem, że mnie zniszczy przynajmniej wzrokiem.

W każdym razie kolację zjadłem w ,,konkurencji”, w restauracji ,,Grand”. Uciąłem tu nawet pogawędkę z kierownikiem obu sal, panem Ryszardem Ryszkowskim. Nie byle jaki spec. 10 lat w samym ,,Bristolu”! Ostrygi umiał tak otwierać, że Francuzi do niego po naukę przychodzili.

Tam, przy stoliku pod oknem, kelner podawał whisky. To Amerykanie lub Belgowie. Gdy natomiast kelner poda naszą starkę lub jarzębiak – będą to Anglicy, eksportowa – to nasi. Zajrzałem do karty. Ceny wcale nie ,,eksportowe”. Kuropatwa w maladze – 18,20 zł, a zając w maladze – 16,35 zł, gęś pieczona – 21,80 zł, sztuka mięsa – 16,35 zł. Pewnie, jest i medalion schabowy za 33,90 zł, bryzol z polędwicy za 33,90 i łosoś z rusztu za 50,90 zł. Jest szampan, koniak… ale komu się to trafi?!

Może tej pani, co siedzi w barze obok gościa w jasnej marynarce, albo tej, co wchodzi w tej chwili przez wahadłowe drzwi i zasłaniając twarz lusterkiem, udaje, że wpadło jej coś do oka i nie dostrzega otoczenia. Już skręca w prawo, do windy hotelowej. O, ten numer nie przejdzie. Jeden z pracowników recepcji zastępuje jej właśnie drogę i pyta uprzejmie o kartę hotelową. Nie ma. Trzeba zawrócić. Wstęp do pokojów hotelowych o tej porze zakazany. A do kawiarni i restauracji wejście jest z ulicy.

Czas nieco odpocząć. Jutro dalszy ciąg emocji. Jutro jemy po francusku.

W ramach bowiem umowy o współpracy pomiędzy towarzystwem lotniczym ,,Air France” i ,,Orbisem” w sali ,,Turkusowej” Grand Hotelu przez dwa tygodnie prowadzona będzie wyłącznie kuchnia francuska. Gotować będzie pan C. Mercadier, piastujący tytuł najlepszego kucharza Francji. Ano, zobaczymy i skosztujemy.

Teraz jeszcze krótki bilans i wnioski. Trzy są ,,Grand Hotele” w Polsce – w Warszawie, Łodzi i Sopocie. I sto innych hoteli. Żaden z nich nie dorównuje warszawskiemu.

I nie trzeba. Inaczej wszystkie sto nazywałyby się ,,Grand Hotelami”. Nie mogą sprostać w rywalizacji z ,,Grandem” budowanym w 1957 roku, podczas gdy tamte staruszki mają już pół wieku. Zresztą warszawski ,,Grand” jest hotelem nastawionym na elitarnych gości zagranicznych. Kapryśnych i wymagających, ale tzw. ,,dewizowych”. Hotel jest interesem. W ,,Grandzie” zagraniczni goście zostawili już ćwierć miliona dolarów. Ale i nie o to nawet chodzi. Hotelarstwo to trudna rzecz. Hotel od dawna jest synonimem czystości i wygody, ciszy i dyskrecji, dużej dozy dyplomacji i kunsztu handlowego. Bo hotel jest przedsiębiorstwem handlowym. Od tego, jak te przedsiębiorstwa będą działać, zależy rozwój turystyki, ruch turystów zagranicznych, ergo – dochody hoteli w złotówkach i dolarach. Niestety wciąż jeszcze większość naszych hoteli pielęgnuje tradycję gospód i zajazdów. Warto więc sięgnąć do doświadczeń i pomysłów, wzorów i metod pracy ,,Grand Hotelu”. Podpatrzeć, podsłuchać i przenieść na swoje podwórko.

Minął dzień, mijała noc, a ja nie zdążyłem nawet podziękować tej, która mnie z ramienia dyrekcji oprowadzała po ,,Grand Hotelu”. Ofiarnej (ile ze mną się namęczyła, by wszystko wyjaśnić) pani Marii Gorzkowskiej, kierownikowi recepcji hotelu. Dziękuję.

Wolnym krokiem wspiąłem się na II piętro. W białych fartuszkach, przy stolikach z telefonem dyżurowały pokojowe.

 – Dobranoc pani.

 – Dobranoc panu.

1 Decyzją władz PRL Katowice przemianowano na Stalinogród (7 III 1953 - 21 XI 1956), żeby uczcić pamięć zmarłego w 1953 r. Józefa Stalina -  przyp. red.

2 Oryginalny zapis Autora (przyp. red.).