Maciej Żurawski

Jak rzyć

Niesamowite przygody Stanisława Szelca

Liberum Verbum

ISBN: 978-83-66358-94-2

Skład i korekta: Liberum Verbum

Redakcja: Zbigniew Zebar

Projekt okładki: Tomasz Broda

Wydanie I

Liberum Verbum

50-078 Wrocław

ul. Leszczyńskiego 4

www.liberumverbum.com.pl

wydawnictwo@liberumverbum.com.pl

Patronat medialny: Radio Wrocław

Spis treści

rozmawiamy

opinie i pomówienia

(nie)dopowiedzenia

Nie wiem, czy ktoś zdecyduje się napisać coś na kształt wstępu do tej książki, na wszelki wypadek zrobię to ja.

Po pierwsze primo: kłaniam się nisko i podlizuję memu Przyjacielowi, Wielkiemu Urodą, Konstrukcją Fizyczną i Fantastycznym Poczuciem Humoru – Maćkowi Kaczmarskiemu, bez którego to wstrząsające dzieło umarłoby w jakiejś szufladzie na suchoty. Natomiast po drugie primo pragnę zwrócić uwagę ewentualnych Szanownych Czytelników na fakt, że najczęściej używanym przez mnie słowem jest wyraz „pamiętam” (i pochodne). Używam go, gdyż z radością stwierdziłem, że pomimo zgrzybiałego wieku tak dużo pamiętam, ale także ze zdumieniem odkryłem, że jeszcze cokolwiek pamiętam…

Stanisław, z tego, co pamiętam, bodajże Szelc

Dla mojej Dorotki

rozmawiamy

Mieszkanie w odbudowanej kamienicy niedaleko wrocławskiego Rynku. Duży, wysoki pokój z oknami wychodzącymi na kościół garnizonowy. Trzy ściany zabudowano regałami wypełnionymi setkami książek, dokumentów i filmów, przed czwartą ustawiono ogromne biurko zawalone papierami, tekstami poetyckimi i wszelkim drobiazgiem. Jest na nim również miejsce dla komputera nie pierwszej świeżości. Ścianę za biurkiem wypełniają oprawione fotografie oraz kolekcja noży i mieczy, w tym japońskie katany. W masywnym fotelu siedzi postawny mężczyzna o krzaczastym spojrzeniu, pod wąsem i z idealnie wypolerowaną czaszką. Oczy ma spokojne, mądre, a spojrzenie przenikliwe i inteligentne. Trochę przypomina dziadka pomysłowego Dobromira ze znanej animowanej serii filmów dla dzieci. W rogu pokoju stoi ogromne łóżko, na którym piętrzą się sterty książek. To łóżko znane jest jako katafalk.

Zacznijmy od końca, czyli od katafalku.

Katafalk wykonałem prawie własnoręcznie. Byłem za dyrektora od sportu, pochwalę się, jednym z najlepszy w województwie, chociaż nie posiadałem żadnych zdolności ekonomicznych i nie posiadam do dzisiaj. Pracował tam Kazimierz Sienkiewicz, genialny stolarz, i to on nauczył mnie stolarki. Wszystko, co jest w moim pokoju, łącznie z półkami i katafalkiem, to jest ręczna robota pana Kazimierza i moja. Pan Sienkiewicz miał cudowne poczucie humoru i gdy pytałem: „A jak tam Krzyżacy, panie Kazimierzu?” Odpowiadał ze spokojem: „Właśnie kończą bitwę”. Wracając do katafalku – pomysł był mój, widocznie już wtedy spodziewałem się, że będę miał kłopoty z nogami. Dlatego jest tak wysoki. Nazwę wymyśliły dzieci, a jak wiadomo mam ich troje.

A przecież katafalk kojarzy się…

Ze śmiercią. A jest to niestety nieodwracalny proces. Oczywiście się nie palę do umierania, ale z drugiej strony mam świadomość, że któregoś dnia ten bolesny fakt nastąpi. Jedyne, czego się obawiam, to to, że zostawię moją Dorotkę. Śmierci się nie boję, bo dość napatrzyłem się na nią w dzieciństwie. Pamiętam ekshumację żołnierzy rosyjskich w Miliczu. Z jednej, mokrej prowizorycznej trumny zwisały długie czarne włosy. Jakiś mężczyzna mówił potem, że pochowana tam była siedemnastoletnia żołnierka. Tak młodo zginęła, że nie zdążyła nas zniewolić.

„Pogrzeb kurtyzany” ;Paweł Trybalski.

Każdy ma taki katafalk, na jaki zasłużył.

Jak się czujesz kładąc się codziennie na katafalku?

Tak, jakbym kład się na katafalku. Zawsze śpię podparty na lewej ręce, ponieważ czytam książki w tej pozycji i tak też zasypiam. Mój katafalk wypełniony jest książkami, gdyż czytam ich kilka naraz. Znudzi mi się jedna, to sięgam po drugą i tak dalej, i tak dalej. Tak więc na moim katafalku nie jest nudno i jestem z nim zaprzyjaźniony.

Skoro porozmawialiśmy o końcu, to opowiedz o początku.

Na świat przyszedłem w syberyjskim kołchozie „Krasnaja Zwiezda”. Z opowieści Mamy wiem, że urodziłem się ślepy. Miałem niewładne nogi i dużą głowę, co znamionowało późniejszą głupotę. W Prochładnoje (tak nazywała się wieś) mówili, że „ciotia Polaczka poradziła ślepowo rebionka” i posłano po szamankę. Trzymali mnie pod ramionami, a ona ryła nożem w ziemi i mruczała zaklęcia. Pomogło. Powiedziała Mamie, żebym uważał, bo mogę zginąć od noża. Jak się domyślam, będzie to nóż chirurgiczny, bo ja spokojny i nie czepliwy człowiek jestem.

Wierzysz w szamanizm, gusła i inne cudowne zjawiska?

Bywam umiarkowanie przesądny. Kiedy widzę czarnego kota, to pluję za siebie. Nie przechodzę pod drabiną i reaguję na kominiarzy. Przed laty podszedł do mnie jeden w mundurze galowym, był to czas przedświąteczny. Ów pan roznosił kalendarze i był w baśniowym nastroju. Z tej radości obdarował mnie ozdobnym guzikiem, oderwawszy go od munduru. Teraz ten talizman dynda na łańcuszku przy kluczykach do samochodu. „Niewolny” więc jestem od przesądów i to mnie śmieszy, ponieważ jestem ateistą, ale wierzącym. Niegdyś zgadaliśmy się z Andrzejem Waligórskim, że jesteśmy wierzący, ponieważ wierzymy w to, że nie wierzymy. A tak na serio, zawsze zastanawiało mnie, że cudownych widzeń doznają ludzie prości, nie profesorowie fizyki lub matematyki. Paradoksalnie mój ateizm ugruntował ksiądz profesor Józef Tischner. Cytuję go z niczego, czyli pamięci: „Gdy mówisz do Boga, to jest modlitwa. Kiedy Bóg mówi do ciebie, to jest schizofrenia”.

Co wiesz o swoich przodkach?

Dziadek Szelc był wytwornym mężczyzną i miał na imię Franciszek, natomiast drugi dziadek, Michał, był chłopem, o niezwykłych zdolnościach. Był świetnym rymarzem, znachorem (najchętniej leczył zwierzęta, bo uważał je za istoty szlachetne) i w ogóle złotą rączką. Mama opowiadała, że wyrabiał laski z leszczyny wyginanej w gorącym piasku.

Dziadek Franciszek Szelc z żoną Zofią z d. Gołębiowską.

Dowiedziałem się również, że któryś z moich przodków przemycał szare woły z Rumunii, a konkretnie z Siedmiogrodu, do Polski. Precyzyjniej, on je kupował, ale zapominał za nie płacić. Przed laty pojechaliśmy z moją Dorotką do sanatorium, bo wykryto u niej kłębuszki nerwowe. Pojechaliśmy do sanatorium w górach i meldowaliśmy się w hotelu. Dorota, wówczas jeszcze moja narzeczona, podała swoje panieńskie nazwisko, a ja swoje. Podałem dowód i w recepcji zapadła cisza. Recepcjonistka dziwnie popatrzyła i oświadczyła, że u nich jest pełno Szelców. Ucieszyłem się, potem mniej, gdy dodała, że to zbóje i przemytnicy są. Jeden z naszych bliskich krewniaków brał udział we wszystkich patriotycznych ruchawkach i po jednej z nich wylądował w syberyjskiej kopalni. W związku z tym, że zdarzały się tam nagminne kradzieże, to przykuto go do taczki. Do Polski wrócił bez taczki. Jest to dowód na to, że nasze kontakty z rodziną Romanowów i późniejszych carów były bliskie i serdeczne.

Pamiętasz swoich dziadków?

Tylko z opowiadań. Dziadek Franciszek miał dwie żony, pierwsza niestety zmarła, zostawiwszy go z dwoma córkami. Dziadek nie radził sobie z dziewczynkami, więc ożenił się z siostrą zmarłej, Zosią, naszą babcią. Pracowitość to przyrodzona cecha niektórych członków naszej rodziny, więc Franc z Zosią „dorobili się” sześciorga dzieci – Kaliksta (mego ojca), Bolka (stryja) oraz Stanisławy, Heleny, Jadwigi i Józefy, zwanej Afrykanką, bo wywędrowawszy z Armią Andersa, wylądowała w Rodezji. Żeby było jeszcze ciekawiej, dwie córki z pierwszego małżeństwa Franciszka wyjechały do Ameryki i pożeniły się z tuziemcami. Córka jednej z nich wyszła za pana, który był współwłaścicielem firmy Chevrolet. Bogaci byli niesłychanie i pamiętam, że gdy wróciliśmy z Syberii, to przysyłali nam paczki. Czekaliśmy na jedzenie, a oni słali luksusowe rzeczy. Siostra Bronka dostała przepiękną suknię ślubną. Czekaliśmy na żarcie, a oni wkładali do paczek duperele, bo nie zdawali sobie sprawy z sytuacji w Polsce. Na marginesie wspomnę, że imię Stanisław „odziedziczyłem” po ciotce Stanisławie. Malarce. Ciotka Stacha wyszła za mąż za Romana Strzelbickiego, którego pradziad, napoleoński generał, ożenił się z siostrą papieża Piusa, któregoś tam. Rodzina Strzelbickich w latach trzydziestych procesowała się o pałac w Barcelonie i jakieś cenne dobra. Niewiele brakowało, by proces zakończył się sukcesem. Niestety do władzy doszedł pewien Adolf, wywołał wojnę i majątek przepadł. Wuja Romana zapamiętałem jako wytwornego dżentelmena, który do mojej żony zwracał się „panie dobrodzieju”, natomiast ciocia Stacha była wesołą i uroczą damą, a moje wiecznie młode kuzynki to Krzysia, absolwentka konserwatorium, i Danusia – znana malarka. Nasz daleki krewny w czasie wojny (drugiej) służył jako komandos brytyjski i brał udział w brawurowych akcjach, z których wracał zawsze niedraśnięty. Po powrocie do kraju pewnego dnia korzystając z łazienki, pośliznął się na mydle i zabił. To ponoć prawda, a jeśli nawet nie, to dobrze pomyślane...

Opowiedz o Ojcu.

Tata Kalikst urodził się w zaborze austriackim. Po ucieczce z gimnazjum walczył przeciwko Włochom. Pod Isonzo dostał się do niewoli i przeżył epidemię hiszpanki. Opowiadał Mamie, że wieczorem położyło się spać kilkanaście tysięcy żołnierzy, a wstało dwustu, reszta zmarła we śnie. Skończyła się I wojna światowa i ojciec wrócił w rodzinne strony, a tam się toczyła wojna polsko-ukraińska. To mało znany epizod z tamtego okresu. Tata walczył z Ukraińcami, potem z bolszewikami, natomiast jego brat Bolesław dostał się do niewoli ukraińskiej i był okrutnie torturowany. Z tego co wiem, wuj Bolesław został zamordowany przez NKWD w Czortkowie. Podobny los spotkał wuja Karola Kruszelnickiego, dwumetrowego ułana, męża ciotki Heleny, zwanej Afrykanką. Wywieziona na Sybir, po wielu przygodach wylądowała aż w Rodezji. Ciotkę uwielbiałem powodowany ohydnym materializmem. Po powrocie do Polski została gospodynią w jednej z wrocławskich parafii i ilekroć ją nad wyraz chętnie odwiedzałem, obdarowywała mnie rulonikiem bilonu, który pozwalał mi na hulaszczy tryb życia w postaci nabywania słodyczy. Nic dziwnego, że pośrednio przeze mnie okradany poczciwy proboszcz nazywał się Smutek.

Ojciec Kalikst Szelc. Armia austriacka, front włoski ciągnie się jak makaron.

Skąd pochodził Ojciec?

Urodził się w 1896 roku i dzieciństwo spędził w Krościenku Wyżnym, potem były Kresy i nie do końca wiem, jak on się tam znalazł. Może zawierucha wojenna rzuciła go w tamte strony? W czasie wojny polsko-bolszewickiej był żołnierzem 9 Pułku Ułanów w Trembowoli. Po demobilizacji wstąpił do policji konnej, a jeszcze później został naczelnikiem komendy powiatowej w Kopczyńcu, powiat tarnopolski.

Ojciec z młodszym bratem Bolesławem, około 1908 roku.

Ojciec; około 1930 roku.

Jak poznali się twoi rodzice?

Mój ojciec po powrocie z włoskiej niewoli, w czasie uroczystości kościelnych, zobaczył piękną dziewczynę w roli Matki Boskiej. To była moja Mama. Zakochał się i niedługo potem się pobrali. Inna wersja tej opowieści jest taka, że zobaczył mamę stojącą u studni.

To się działo na Kresach. Jak nazywała się ta miejscowość?

Rodzina na letnisku; około 1935 roku.

Mieszkali w Husiatynie, a potem w Wasylkowcach nad Zbruczem. Ojciec został komendantem policji na tamtym terenie i miał bardzo dobrą opinię wśród ludności, a trzeba pamiętać, że mieszkali tam Polacy, Żydzi, Ukraińcy i czort wie, jakie narodowości. Taka była rzeczywistość II Rzeczpospolitej. Po zamachu majowym ojciec odmówił pacyfikowania wsi w czasie strajków chłopskich i to spowodowało, że już nigdy nie awansował. Został sekretarzem gminy i charakteryzował się pięknym pismem. W 1925 roku urodziła się Bronka, w 1926 roku mój brat Kazik, a w 1931 Janka. Była jeszcze najstarsza siostra Wanda, ale zmarła jako dziecko.

Opowiedz o rodzinie Mamy.

Rodzina Mamy była miejscowa, to byli Polacy osadzeni tam od paru pokoleń. Niewykluczone, że mieli koligację z ludnością ukraińską, bo przecież wiadomo, jaki to był wielonarodowy tygiel. Po latach przyniosłem Mamie album z fotografiami z tamtego regionu, obejrzała go ze łzami w oczach. Zapytałem, czy tęskni. Odpowiedziała, że tak i dodała, żebym pamiętał, że w tamtych latach panował głód, brud i nędza straszliwa. Mama miała specyficzne poczucie humoru. Zapytałem kiedyś: Jak było przed wojną? „Ucisk człowieka przez człowieka”. A teraz? „Teraz jest na odwrót”.

W którym roku rodzice wzięli ślub?

Myślę, że to był 20. albo 21. rok, dokładnie nie wiem, bo mnie przy tym nie było. W każdym razie żyli spokojnie i rodziły im się kolejne dzieci, aż nadszedł rok 1939.

Wojna.

Mama, Bronka, Janka, Kazik, tuż przed armagedonem.

17 września ojciec przygotowywał posterunek do ewakuacji, ale zorientował się, że sytuacja jest zła, więc usiłował wrócić do domu. Został aresztowany i wywieziony do obozu przejściowego, być może był to Starobielsk. W tym samym czasie do niewoli dostał się mój stryj Bolko, został osadzony w Czortkowie i zamordowany przez NKWD. Ojca cudem nie rozstrzelano w rzezi katyńskiej i wylądował na półwyspie Kola, gdzie rąbał tajgę. Po podpisaniu układu Sikorski – Majski odnalazł nas przez Czerwony Krzyż. Szedł parę miesięcy. Mama opowiadała, że w kołchozie zjawił się siwy staruszek, a ona nie poznała go. Ojciec był zawsze chudy, a wrócił gruby mężczyzna. W niewoli jadł tylko kaszę na oleju i dlatego tak przytył. To była cała korzyść z niewoli, a po pewnym czasie urodziłem się ja.

Co działo się z Mamą po aresztowaniu ojca przez Rosjan w 1939 roku?

Została wywieziona na przełomie 1939/1940 roku. Razem z nią wywieziono moje siostry Bronkę i Jankę oraz brata Kazika. Trafili do północnego Kazachstanu, geograficznie jest to fragment Syberii, do wsi Prochładnoje. Sprawdziłem, wieś i kołchoz już nie istnieją, wszystko pochłonął step. Mama wspominała, że jak przyszło NKWD, to jeden z żołnierzy okazał się przyzwoitym człowiekiem. Odesłał niższego stopniem i powiedział do mojej Mamy: „Bierz co chcesz, bo jak tamten wróci, to nic nie gwarantuję”. Na „kolej” Mamę i moje rodzeństwo odwiózł człowiek o nazwisku Wójtowicz. Ukrainiec i były zesłaniec, który dał Mamie słoninę, mąkę i cebulę dymkę. Zakazał jeść tej cebuli, tylko wysadzić wiosną. Dzięki temu moja rodzina uniknęła szkorbutu. Sporo ludzi dożyło tej pierwszej syberyjskiej wiosny tylko dzięki życzliwości miejscowej ludności. W większości to byli życzliwi ludzie.

Z twoją datą urodzin wiąże się pewna tajemnica.

W 1941 roku zakończył się romans rosyjsko-niemiecki i wybuchła wojna. Ojca zwolnili z obozu i z początkiem 1942 roku dotarł na Syberię. Teraz ciekawostka, urodziłem się dwa razy i w związku z tym, nie boję się śmierci. Umierać też będę dwa razy. Tak naprawdę urodziłem 29 listopada 1942 roku. Ojciec dotarł do Rajkomu dopiero pod koniec styczniu 1943 roku, gdzie zapisano, że urodziłem się 2 stycznia 1943 roku. W związku z tym żądam od swoich bliskich podwójnych prezentów urodzinowych. Mama za moją przyczyną przeżyła bolesny poród, a kołchoźnice złorzeczyły ojcu, że zmajstrował dziecko w ciężkich czasach. Stało się, zew natury był silniejszy niż zdrowy rozsądek. I wcale im się nie dziwię. Karmiła mnie Kozaczka Małanka (Melania) Jermolenko obdarzona bujną piersią i od tego czasu jestem bardzo przywiązany do tej części ciała.

Pewnie niewiele pamiętasz z pobytu w Kazachstanie?

Jak przez mgłę i prawie nic. Znam tylko opowieści Mamy i sióstr. Moja starsza siostra Bronka opowiadała, że z Mamą przebijały się przez śnieżne zaspy do ziemianki i nagle usłyszały, jak ktoś głośno wciąga powietrze. To byłem ja. Stałem boso na bryle lodu i przeskakiwałem z nogi na nogę. I muszę nadmienić, że stałem w sukience. Mama i siostry umiały robić na drutach, niestety nie potrafiły wydziergać spodni i stąd ta sukienka. Miała kolor ciemnobrązowy, bo była z wielbłądziej wełny, a w okolicach piersi widniała jasna plama. Mieliśmy kotkę Murkę, ciągle głodną, podobnie jak my. Raz wylałem na sukienkę kaszę i kotka wyżarła ją razem z tkaniną. Mama dorobiła kółko z innej wełny i wszyła do sukienki. Na koniec dodam, że nie nabyłem trwałego upodobania do tej części garderoby. Lubię, ale zdecydowanie na żeńskich egzemplarzach. Goły step, lepianki i ziemianki, to była nasza metropolia. Zimy z temperaturą poniżej 40 stopni i koszmarne upały latem. Cudowne wiosny. Mama opowiadała, że miejscowi chłopcy za pomocą biczów polowali na gęsi wracające z południa na północ. Były tak zmęczone, że leciały bardzo nisko, a chłopcy strącali je batami. Pamiętam konie na stepie, tabuny koni, które śniły mi się po powrocie do Polski. Pamiętam wszystko, ale nie jestem pewien, czy to widziałem.

Jakim byłeś dzieckiem?

Przede wszystkim dwujęzycznym. U nas w kołchozie mieszkał radziecki geolog i często nas odwiedzał. Rozmawiałem z nim po rosyjsku, a z Mamą i siostrami po polsku. Śpiewałem; zanoszono mnie do tak zwanego klubu, stawiano na skrzynce i śpiewałem. Podobno wszyscy byli zachwyceni. Byłem najmłodszy w rodzinie i bardzo hołubiony. Pamiętam, jak przytulała mnie Mama. Pamiętam jej dotyk. Ona nie żyje, a ja ciągle pamiętam dotyk.

Twoje rodzeństwo był starsze. Pracowali?

Wszyscy pracowali, kto nie pracował, umierał. Kazik był świetnym jeźdźcem i ujeżdżał konie, chociaż był nastolatkiem. Pracował w stepie z geologami. Miał spodnie zrobione z kalesonów pofarbowanych atramentem. Jego garniturek Mama sprzedała za jedzenia. Kazik był twardym młodzieńcem, któregoś dnia wskoczył na konia, spadł i zemdlał. Okazało się, że na brzuchu ma dwanaście wrzodów głodowych. Nikomu się nie przyznał, bo chciał pracować. Zaczęto organizować armię generała Andersa i po kołchozach jeździli werbownicy. Kazik się zaciągnął. Ojciec też chciał, ale go nie zapisali. Mama opowiadała, że Kazik popalał papierosy, a przed ojcem się ukrywał. Kiedy miał iść do Andersa, to tata go zawołał i powiedział, zapalimy sobie razem, bo może to ostatni raz. I miał rację. Kazik dotarł z armią Andersa do Iranu i wtedy pierwszy raz umarł. Miał ciężki atak malarii i myśleli, że nie żyje. Położyli go w kostnicy i dopiero chłód go ożywił. Był w tak zwanych oddziałach junaków, to byli nastoletni chłopcy, którzy nosili zaopatrzenie i amunicję. W ostatnich dniach walk o Monte Casino rzucono do walki wszystkie rezerwy. Do szturmu poszli też junacy i wtedy Kazik został ranny. Zanim go zabrano z pola walki, leżał pośród ciał z poprzednich szturmów napoczętych przez robactwo. Od tego czasu został wegetarianinem. Mama opowiadała, że wcześniej, w Palestynie, armię Andersa wizytował generał de Gaulle i idąc wzdłuż szeregu żołnierzy, dotarł do chłopca z karabinem, któremu bagnet wystawał ponad głową. To był mój brat Kazik. Generał zapytał: „A ty, chłopcze, co tutaj robisz?” Kazik odpowiedział, że służy ojczyźnie. De Gaulle pokiwał głową i stwierdził, no tak, Polacy. Po wojnie Kazik trafił do Anglii, gdzie czekała go poniewierka, tak jak większość polskich żołnierzy. Opowiadał, że dwa lata przemieszkiwał bezpłatnie w londyńskiej budce telefonicznej na złomowisku.

Wróćmy jeszcze do Kazachstanu - czym zajmowały się Mama i twoje siostry.

Bronka pracowała w Masłozawodzie i nauczyła się kombinować, a mówiąc wprost – kraść. Z zakładu można było brać serwatkę, ale zabronione było wynoszenie masła, śmietany mleka, bo wszystko szło na front. Bronka nauczyła się przemycać masło. Wyklejała spód wiadra masłem i zalewała serwatką. Któregoś dnia wracała do domu, a upał ogromny, masło zaczęło się rozpuszczać i wypływać na wierzch. Moja siostra była przerażona, bo za takie coś groziło jej parę lat łagru. Raz nawet mieliśmy mięso. Zaprzyjaźniona Kazaszka hodowała świnie dla wojska, a moja siostra Bronka dowiedziała się, że jak świnię się zabije i nie spuści się krwi, to zwierzę dostaję plam opadowych. Bronka i Luba, zaprzyjaźniona lekarka ewakuowana z oblężonego Leningradu, udusiły świnię. Przyszła komisja, obejrzała zwierzątko i orzekła, że było chore i należy je zakopać. Mieliśmy prawdziwą ucztę. Mama zajmowała się produkowaniem kiziaku, czyli zmieszanego nawozu wielbłądziego ze słomą i gliną. Ugniatała masę nogami, a później formowała z niej rodzaj cegieł służących do budowy lepianek. Roślinność była w zaniku. Step porastał karagajnik, kolczaste krzewy, pod którymi odpoczywały wilki. Na Boże Narodzenie z karagajnika robiło się drzewko i wieszało kule z bawełny, jako bombki. Razem z nami mieszkała przyszywana „babcia” Pańkowska zesłana z mężem leśnikiem. Ten pan zmarł i Mama ją przygarnęła. Zmarła też pani Kuczma, a przed śmiercią powierzyła naszej Mamie dwie małoletnie córki. Marysię i Paulinę. Obie przeżyły. Jeszcze dwa słowa o Bronce. Kiedyś, podczas prac polowych, kołchoźnica Balgarka (przedstawicielka miejscowego narodu) uderzyła Bronkę, a ona natychmiast oddała. Nadzorca nadjechał konno i chciał Bronkę potraktować nahajką. Nie dał rady. Bronka ugryzła go w konia. Sybiracy to twarda nacja. Parę lat temu moja siostra Janka, która działa na warszawskim Ursynowie w Związku Sybiraków, poszła z koleżankami odwiedzić dziewięćdziesięciopięcioletnią Sybiraczkę. Gospodyni siedziała przy stole, na którym stało pół litra płynu baśniowego i masowała kolano, stwierdzając: „Dziewczyny, tak mnie te kolana bolą. Co to będzie, jak starość przyjdzie?”