go ta

ie ia

k w

sń śienapliazis C

en opo

i s ieg

nr ind. 323489 | ISSN 0860-3057 nakład 1400 egz.

skń sk

K

a w

A

k e

LE

AT)

y z

JDO

rc

SK

ta

OP

cena 5 zł (w tym 5% V

Amer S

. M

AG

ik

AZ

n

Y

z

N K

c

UL

te

TUR

a

ALN

li m

Y

y

Ł

z

OD

ZI I W

O

cja, c

JE

in

W

ÓD

wo

ZTW

Temat numeru: Pr

A ŁÓD

2

ZK

IEGO

—

0

5

5/2

/22

magazyn kulturalny Łodzi i województwa łódzkiego 0

Migawka

1

KALEJDO

SK

OP

– 0

5/2

2

MARILLION

WEEKEND POLAND.

Klub Wytwórnia

8–10.04.2022,

fot. Bogdan Sobieszek

2

ROMAN MODZELEWSKI.

Fotele RM58,

Łódź, koniec lat 50.

K

– wystawa

2

AL

„RM. Roman Modzelewski.

5/2

E

Sen o Łodzi”

JDO

w Muzeum Miasta Łodzi,

– 0

SK

otwarcie 13 V

OP

OP

SK

– 0

JDOE

5/2

LA

2

K

WYDAWCA

PRENUMERATA

„Kalejdoskopu”

Cena za numer – 4 zł

RUCH – mieszkańcy Łodzi

ADRES REDAKCJI

DRUK

i województwa mogą zamówić

ŁDK, 90-113 Łódź, ul. Traugutta 18

SilverPrint

prenumeratę, korzystając ze strony

tel. 797 326 217

ul. Gliniana 13, 91-336 Łódź

www.prenumerata.ruch.com.pl

e-mail: kalejdoskop@ldk.lodz.pl

pytania: prenumerata@ruch.com.pl

www.e-kalejdoskop.pl

Nakład: 1400 egz.

lub tel.: 22 693 70 00,

801 800 803 (pn.-pt. w godz. 7-17).

REDAGUJĄ

INFORMACJE O IMPREZACH

KOLPORTER – tylko instytucje mogą

Bogdan Sobieszek

prosimy przesyłać na adresy:

zamawiać prenumeratę w oddziałach

– p.o. redaktora naczelnego,

kalejdoskop@ldk.lodz.pl

firmy Kolporter S.A.

Aleksandra Talaga-Nowacka

kalendarium@ldk.lodz.pl

na terenie całego kraju.

Informacje pod numerem infolinii

PROJEKT GRAFICZNY

PARTNEREM PISMA JEST

0 801 205 555

Jakub Stępień,

lub na stronie internetowej

współpraca Oliwia Adamkowska

http://sa.kolporter.com.pl/

Wstępniak

3

Ideał z dala

od CENTRUM?

Bogdan Sobieszek, p.o. redaktora naczelnego Czasy mamy ciężkie. Ustabilizowany świat skończył się na dobre. Trudno nam pogodzić się z docierającymi z Ukrainy obrazami bestialstwa agresorów i niezawinionego cierpienia ich ofiar. Okrucieństwo i pogarda dla ludzkiego życia wróciły. A żyliśmy w przeświadczeniu, że

to się już nigdy nie powtórzy. W chwilach zamętu, bezradności, upadku tego, co wy-dawało się nienaruszalne, i niepewności,

K

co dalej, szukamy ostoi, oparcia w dobru, 2

AL

które ocalało. Dla wielu pokoleń, w róż-

5/2

EJDO

nych momentach dziejowych, mateczni-

– 0

SK

kiem wartości duchowych, moralnych,

OP

OP

SK

estetycznych, wzorem prostoty, szczero-

– 0

JDO

ści i piękna życia była idealizowana pro-

E

5/2

LA

wincja. To miejsce, w którym zachowały się pierwotne tre-2

K

ści, nieskażone „złem” płynącym z nowoczesnego centrum.

Dlatego naukowcy badają świat peryferii i dokładają starań, by ocalić dawny krajobraz kulturowy (choćby pamięć o nim), ludzie miast promują kulturę prowincji, nierzadko inspirują się nią, przyjmują jako swoją. Można powiedzieć, że w wypadku Ukrainy – przez wieki pozbawionej własnej państwowości – tożsamość narodowa przetrwała właśnie dzięki kulturze ludu. Z niej w dużej mierze czerpie i do niej odwołuje się literatura i sztuka współczesnej, niepodległej Ukrainy. To chyba najbardziej jaskrawy przykład. W „Ka-lejdoskopie” piszemy o naturze prowincji i jej badaczach.

Przypominamy o programie rekonstrukcji małych form architektury sakralnej. Wracamy do dawnego osadnictwa niemieckiego w centralnej Polsce. A wchodząc głębiej, przedstawiamy Boczki – wieś, jakich wiele, małą ojczyznę.

4

SPIS TREŚCI

12 19Suchego 20 22

Amerykański

Maj – e-ranek.

Prowincja,

sen fotografa.

przestwór

Andrzej

czyli

Rozmowa

oceanu…

Poniedzielski

matecznik.

z Czesławem

Mieczysław

Damian

Czaplińskim

Kuźmicki

Kasprzyk

K

2

AL

5/2

EJDO

– 0

SK

OP

OP

SK

26 29 32 36

– 0

JDOE

5/2

L

Pejzaż

Wielka droga

Zbiorowa

Ukraińskie

A

2

z sacrum.

na Boczkach.

amnezja?

powidoki.

K

Andrzej

Dariusz

Sebastian

Aleksandra

Białkowski

Jędrasiak

Latocha

Talaga-

-Nowacka

39 4Akt 2orka 44 4Z 6

Męskie |

Telemann

łanu żyta.

mądrość

roślinna.

na wizytówce.

Andrzej

kręgu.

Łukasz

Kinga

Sznajder

Maciejewski

Wachula

5

05/22

4 49Galeria 55 56

Pr

8odukt:

Apologeta

Szepty i krzyki

Kalejdoskopu

w sadzie.

– fotografie

Piotr

Grobliński

Czesława

TECZNIK

powieść.

zmysłów.

Łukasz Barys

Dariusz Bilski

Czaplińskiego

K

2

AL

5/2

EJDO

– 0

SK

OP

OP

SK

58 60

Dzieci

Piosenka

62Starczewskie- 65

CZYLI MA

– 0

JDOE

5/2

LA

Relax dla

2

K

mają głos.

jest dobra

go opisanie

wszystkich.

Klaudia

na młodość.

świata.

Piotr Kasiński

Stępień-

Kinga

Aleksandra

-Kowalik

Wachula

Talaga-

-Nowacka

66 68 6K 9

Prowincja,

Podglądanie

Piwne sankcje.

alendarium

kamienic.

Maciej Robert

Piotr

Grobliński

I str. okładki: JERZY KOSIŃSKI, z cyklu „Maski”, 1987

Fot. CZESŁAW CZAPLIŃSKI – wywiad na str. 12, galeria zdjęć na str. 49

12

Rozmowa miesiąca

AMERYKAŃSKI S



E

K

2

AL

5/2

EJDO

A

N

– 0

SK

OP

OP

F A

F

SK

– 0

JDOE

5/2

R G O T O

LA

2

K

CZESŁAW CZAPLIŃSKI.

Na Times Square

w Nowym Jorku,

fot. Adam Czapliński

Rozmowa miesiąca

13

AMERYKAŃSKI

Tysiące

S

 pomysłów, E

K

2

AL

5/2

EJDO

A milion zdjęć N

– 0

SK

OP

OP

F A

F

SK

– 0

JDOE

5/2

R G O T O

LA

2

K

ROZMOWA Z CZESŁAWEM CZAPLIŃSKIM

Mój mistrz Benedykt Jerzy Dorys, wybitny warszawski fotograf portrecista, doradził mi, abym tak jak on przed wojną był... najdroższy na rynku. I tak też robię, świadomie windując ceny za moje fotografie i podkreślając ich wartość – mówi Czesław Czapliński, którego zdjęcia można oglądać w Łódzkim Domu Kultury (otwarcie wystawy 14 maja).

14

Rozmowa miesiąca

Monika Nowakowska: Kolejny raz pokazuje pan w ro-dzinnej Łodzi swoje fotografie, w tym słynne „Maski”

Jerzego Kosińskiego, premierowo prezentowane w 1992 roku w łódzkim Muzeum Sztuki. Skąd wybór takich, a nie innych cykli na wystawę „Amerykański sen Czesława Czaplińskiego”?

Czesław Czapliński: Łódź to dziś duże europejskie miasto, które się fantastycznie rozwija. Na wystawie prezentuję między innymi zdjęcia Stanisława Lema i Tadeusza Różewicza (przygotowane na 100-lecie ich urodzin, obchodzone w Polsce w 2021 roku) oraz portrety Ryszarda Kapuścińskiego, na którego 90. urodziny została w tym roku wydana moja książka „Życie w podróży. Życie jako podróż. Rozmowy”. Szczególnej wymowy nabierają dziś zdjęcia K

2

AL

5/2

EJDO

– 0

SK

OP

OP

SK

– 0

JDOE

5/2

LA

2

K

Ryszard Kapuściński, Warszawa 13 X 1996 r., fot. Czesław Czapliński

Rozmowa miesiąca

15

profesora Zbigniewa Brzezińskiego, wybitnego polityka i męża stanu, który mówił: „Bez Ukrainy Rosja przestaje być imperium, ale z Ukrainą podporządkowaną i obezwładnioną automatycznie staje się imperium. Rosja może być albo imperium, albo demokracją, ale nie może być jednym i drugim”. Kontekstem dla nich są panoramy Kijowa. Na wystawie nie mogło zabraknąć fotografii Nowego Jorku, z którym jestem związany od ponad 40 lat i który wciąż mnie inspiruje. Tam zaczął się i wciąż trwa mój amerykański sen o sławie, pieniądzach, międzynarodowej karierze.

Co zadecydowało o pana sukcesie?

Ważni są ludzie i sytuacje, w jakich się z nimi poznajemy, i co z tego potem wynika. O tym, że zostałem w Nowym Jorku na stałe po wyjeździe z Łodzi w 1979 roku, zdecydowała pewna przygoda.

Mianowicie chodziłem po Nowym Jorku z aparatem fotograficz-K

nym na wierzchu. Nagle poczułem nóż na gardle, dwóch facetów 2

AL

wyrwało mi sprzęt i zniknęło. Choć wkoło było pełno ludzi, nikt nie 5/2

EJDO

zareagował. Następnego dnia za pieniądze, które miałem przezna-

– 0

SK

czone na pobyt w Nowym Jorku, kupiłem nowy aparat. To z kolei OP

OP

SK

spowodowało, że aby móc dalej funkcjonować w USA, poszedłem

– 0

JDO

do jednego z najlepszych studiów fotograficznych na Manhattanie, E

5/2

L

na rogu 46th Street i 5th Avenue. Tam przychodzili członkowie A

2

K

grupy Magnum: Henri Cartier-Bresson, Robert Capa, David Sey-mour… Cudem mnie przyjęli, udało mi się tam przepracować rok i wiele nauczyć. Drugim szczęśliwym przypadkiem było spotkanie i przyjaźń z Jerzym Kosińskim, który znał wszystkich ważnych ludzi w tym mieście i, co najważniejsze, wszyscy znali jego. Pozna-łem Jurka w 1981 roku, podczas przygotowań do mojej pierwszej wystawy portretów fotograficznych wybitnych Polaków mieszka-jących w Nowym Jorku. Kiedy w księgarni Barnes&Noble zobaczy-łem książkę Jerzego Kosińskiego „Passion Play”, a w zamieszczonej tam biografii informację, że autor pochodzi z Łodzi, wiedziałem, że muszę go „mieć” na wystawie. Zdobyłem adres i telefon z Polskiego Instytutu Naukowego. Zadzwoniłem, odebrała przyjaciółka Kosińskiego Kiki. Wytłumaczyłem jej łamaną angielszczyzną, że chciałbym zrobić portret Kosińskiego. Usłyszałem, że wyjeżdżają do Szwajcarii i mam się odezwać za pół roku… Pomyślałem, że jeśli

22

Temat numeru

DAMIAN KASPRZYK

Prowincja, czyli matecznik

Centrum – prowincja to podział tak stary Prowincjonalny (warto też sięgnąć po przy-jak (ludzki) świat. Ma on wiele wspólnego miotnik „peryferyjny”) to poboczny, drugo-z podziałem na orbis interior i orbis exte- rzędny, położony z dala od centrum. Swoją rior, czyli przestrzeń własną – znaną, oswo- prowincję i peryferie posiada Europa, każ-joną i bezpieczną oraz przestrzeń obcą – dy składający się na nią kraj, dalej region, nieprzyjazną i groźną, przy czym prowincja miasto, a nawet gmina. Peryferyjność ronie jest obszarem obcym ani szczególnie dzi zagrożenie marginalizacją, gdyż cen-wrogim. Znajduje się w granicach znanego tra mają przewagę decyzyjno-polityczną.

nam świata, ale na uboczu, na jego skraju. Prowincji poświęca się niewiele uwagi, jej Oznacza krańce jakiejś powierzchni, stąd sprawy są odkładane „na później”. Zarów-też wyłania się pograniczny charakter wie- no prowincjonalność, jak i peryferyjność lu prowincji, choć nie wszystkich, gdyż ist- od dawna kojarzone są z zespołem zjawisk nieją też prowincje wewnętrzne, lokalizo- negatywnych.

wane w środku jakiegoś układu przestrzen-

K

nego. Generalnie rozróżnienie na prowincję 2

AL

i centrum nie ma charakteru obiektywnego, Źródło wiedzy o człowieku

5/2

EJDO

jest skomplikowane, względne, niejedno- A jednak z czasem prowincja zaczęła być znaczne, najeżone sprzecznościami, uza- postrzegana w myśli europejskiej jako – 0

SK

leżnione każdorazowo od jakiejś kategorii, matecznik wartości duchowych, moral-OP

OP

wedle której dokonujemy takiego podziału. nych, estetycznych. Ogromna w tym rola SK

Nie da się określić prowincji bez wskazania antropologii społeczno-kulturowej czy też

– 0

centrum i odwrotnie. Są to kategorie prze- kierunków intelektualnych i naukowych JDOE

5/2

ciwstawne, ale i dopełniające się.

stanowiących jej zapowiedź. Zaczęło się LA Mówiąc o centrach i peryferiach, z reguły od konstatacji, że skoro wszelka innowacja 2

K

wkraczamy w problematykę przestrzenne- rozchodzi się z centrum ku prowincjom, go układu instytucji politycznych, gospo- to są one krainami treści archaicznych, darczych, kulturalnych oraz wynikających zanikających, pierwotnych. Ewolucjoniści z niego konsekwencji. Sięgamy przy tym i dyfuzjoniści właśnie na obrzeżach świata także po kryteria infrastrukturalne i ko- doszukiwali się ludów, których życie to-munikacyjne. Centrum nie musi być w geo- czyło się, ich zdaniem, dokładnie tak jak metrycznym środku, ale jest miejscem, w Europie tysiące lat wcześniej. Peryferia w którym zbiegają się drogi i od którego się zaczęły nabierać nowego znaczenia jako rozchodzą. To miejsce koordynowania, za- źródło wiedzy o człowieku. Im bardziej zaś rządzania, planowania i koncentracji – lu- kontestowano kondycję świata zachodnie-dzi, zasobów, kapitału, wiedzy, technologii. go, tym większych walorów doszukiwano Centra przyciągają jednostki zdolne i am- się w kulturach ludzi żyjących na antypo-bitne, gdyż w nich znajdują się uniwersy- dach. Z czasem mechanizm ten, przybie-tety i siedziby korporacji. Tu ześrodkowują rający kolejne oblicza teoretyczne, zaczął

się kluczowe dla funkcjonowania zbioro- kształtować także w wymiarze kulturo-wości procesy i zjawiska. Centrum często wym stosunek do bliższej – rodzimej pro-akceptowane jest bezrefleksyjnie i spon- wincji. Zmiany, których źródłem były cen-tanicznie, a przecież należy tu uwzględnić tra, traciły swój postępowy kierunek. Zbyt perspektywę intersubiektywistyczną. To, często stawało się oczywiste, że z centrum co dla jednych jest prowincją gospodarczo- rozprzestrzenia się to, co płytkie, miałkie,

-polityczną, dla innych może być centrum a nawet destrukcyjne. Rewolucje wybucha-życia kulturalnego lub duchowego.

ły zazwyczaj w stolicach, w nich też decy-

Temat numeru

23

dowano o wojnach.

Nie wszystko, co pły-

nęło z centrum, niosło

prowincji i światu po-

kój, dobrobyt i szczę-

ście.

Zanim na scenie ba-

dawczej pojawili się

przedstawiciele socjo-

logii wsi, mikrohisto-

rii i antropogeografii,

prowincję zaczęły od-

krywać zastępy ludo-

znawców. Termin „lu-

doznawstwo” zawitał

do polskiego piśmien-

nictwa stosunkowo

późno, bo w połowie

Skansen w Maurzycach, fot. Andrzej Białkowski XIX wieku i trzeba

było kilku dekad, aby został uzupełniony sentymentalizmu, egzaltacji, emocji. Nieo akademicko brzmiącą etnografię i et- mniej jednak wędrówki po prowincji stały nologię. Ludoznawstwo jako nurt nie tyle się czymś powszechnym. Wielu podróżniK

2

A

(jeszcze) nauki, co szerzej – polskiej kultury ków wracało z kajetami pełnymi opisów L

istniało już wcześniej. Na „kwestię chłop- i obserwacji. Choć w drugiej połowie XIX

5/2

EJDO

ską” zwracali uwagę reformatorzy epoki wieku wizja ludu jako nosiciela nieskażo-

– 0

oświecenia, zmierzający (bezskutecznie) nych wartości nieco podupadła, to jednak SK

do przebudowy feudalnych stosunków kultura ludowa wzbudzała coraz większe OP

OP

społeczno-ekonomicznych. Wskazywano zainteresowanie elit. Były to bowiem czasy, SK

– 0

wówczas na konieczność poprawy poli- kiedy ideał stanowił nie tylko naród suwe-JDO

tycznej pozycji chłopów oraz na potrzebę renny, lecz również szczycący się wspólną E

5/2

L

rozwinięcia wśród ludu akcji oświatowej. kulturą, odmienną od innych narodów. Nie A

2

Intensywne dowartościowanie prowincji mogła stanowić jej kultura zlokalizowana K

w wymiarze kulturowym nastąpiło jednak w centrach – wysoka, elitarna, niezmiennie dopiero za sprawą idei romantycznych. Nie kosmopolityczna. Znakomicie natomiast sposób pominąć tu wkładu wieszczów. nadawała się do tego kultura ludowa. Po-To z prowincjonalnych dworów i zaścian- jawili się ludoznawcy profesjonaliści (choć ków wywodzili się romantycy i z prowin- jeszcze nie dyplomowani etnografowie): cji płynęła inspiracja dla ich twórczości. Jan Karłowicz, Zygmunt Gloger, Roman W okresie tym postępował wyraźny pro- Zawiliński czy – najbardziej chyba znany ces mityzacji kultury ludowej, zawierający – Oskar Kolberg, którzy realizowali pozy-się w twierdzeniach, iż kultura ludowa jest tywistyczną wizję „pracy u podstaw”. Pod-samorodna i autentyczna oraz że jest źró- staw nie w znaczeniu społeczno-oświa-dłem wartości, które pozwolą dźwignąć się towym, a w wymiarze fundamentów ojczyźnie z upadku, przezwyciężyć moral- określonej dziedziny wiedzy. Prowincja to ny i polityczny marazm.

dla nich obszary pozamiejskie, rolnicze,

z siatką wsi i dworów, matecznik kultury

Kajety pełne prowincji

ludowej, ale i narodowej. Jednak nie tylko oni prowadzili badania ludoznawcze. Kraj

Częstokroć dzieła powstające w tym nur- wciąż przemierzały zastępy badaczy, któ-cie miały charakter oryginalnej twórczości rzy zasłużyli na miano regionalistów, jako poetyckiej, nawiązującej do motywów lu- że byli przede wszystkim „powiatowymi dowych. Autorzy dostosowywali zapis za- podróżnikami”, odbywającymi wycieczki słyszanych pieśni, baśni, podań do wrażli- po prowincji. Otwierały się dla ich opisów wości czytelników. Sporo w tym pisarstwie i relacji łamy pism ludoznawczych, społecz-

26

Temat numeru

PEJZAŻ Z SACRUM

Andrzej Białkowski

Można je było spotkać na wzniesieniach okalających miejscowości, przy rozstajach dróg, granicach, w pobliżu kościołów i cmentarzy, a nawet w ogródkach. Kapliczki, figury i krzyże przydrożne

– te małe formy architektury sakralnej od setek lat były nie tylko wyrazem wyznawanej wiary, ale też pełniły funkcję nośnika przekazu historycznego i kulturowego.

Dramatyczne wydarzenia naszej histo- cennych elementów dawnego ludowego rii doprowadziły do zniszczenia wielu krajobrazu, w którym szczególną rolę przejawów polskiej religijności, w tym odgrywały małe formy architektury sa-kapliczek. Również czas i czynniki atmos- kralnej. Idea zrodziła się w wyniku wielo-feryczne, szczególnie niebezpieczne dla letnich wspólnych wędrówek po terenie surowca, z jakiego były wykonywane ka- województwa łódzkiego i obserwacji za-pliczki, spowodowały, że tych pereł małej chodzących zmian. Fascynacja odnajdy-architektury drewnianej jest coraz mniej. wanymi resztkami nieistniejącego już, K

Dlatego tak ważne są wszelkie inicjatywy tradycyjnego i spójnego etnograficznie 2

AL

związane z odtwarzaniem „kulturowego pejzażu polskiej wsi zainspirowała nas 5/2

E

5/2

JDO

pejzażu”. Na 2022 rok zaplanowano na do poszukiwania sposobu na ocalanie przykład zrekonstruowanie w regionie od zapomnienia chociażby jego skrawka.

– 0

SK

dwóch krzyży związanych z powstaniem Tak właśnie narodził się projekt „Pejzaż OP

OP

styczniowym. Projekty obiektów powsta- Wszystkich Świętych…”, dzięki któremu SK

ną w oparciu o dokumentację fotogra- w ciągu siedmiu lat udało się zrekonstru-

– 0

ficzną, kwerendę archiwów parafialnych ować 48 obiektów: krzyży, kapliczek oraz JDOE

5/2

E

i wywiady środowiskowe. Całość działań przydrożnych figur świętych i patronów.

LA

dokumentacyjno-projektowych obję- Wszystkie obiekty, w dawnych zapisach 2

K

ta zostanie nadzorem etnograficznym określane jako „Boże męki”, zostały przy-i historycznym.

gotowane dzięki autorskim projektom

Właśnie rozpoczęła się kwerenda tere- Piotra Wypycha opierającym się na prze-nowa i archiwalna w celu wyznaczenia prowadzonych badaniach.

położenia nowych obiektów w Żeleźnicy

Realizowany w 2006 roku etap pierwszy

(pow. radomszczański) i Skotnikach (pow. dotyczył terenów Zespołu Nadpilicznych piotrkowski). To kolejna odsłona pro- Parków Krajobrazowych – Sulejowskiego, cesu ochrony kulturowej i historycznej Spalskiego i Przedborskiego i objął dwa

„pamięci”. Działania te mają wieloletnią powiaty: piotrkowski i radomszczań-historię. Powstał szlak kapliczek i krzyży ski. W 2007 roku projekt realizowano przydrożnych, które powróciły do kra- na terenie pięciu kolejnych powiatów jobrazu ziemi łódzkiej dzięki rozpoczę- położonych wzdłuż Pilicy. W kolejnych temu w 2006 roku projektowi „Pejzaż latach proces rekonstrukcji konsekwent-Wszystkich Świętych – rewitalizacja nie „podążał” wzdłuż największych rzek krajobrazu kulturowego”. Odtwarzanie województwa, od Nadpilicza przez prze-

„kapliczkowego pejzażu” było możliwe cinającą zachodnią część regionu Wartę dzięki dofinansowaniu, jakie Łódzki Dom (w jej dolnym biegu) po Bzurę, obejmując Kultury otrzymał z Ministerstwa Kultury pozostałe parki krajobrazowe: Załęczań-i Dziedzictwa Narodowego.

ski, Międzyrzecza Warty i Widawki czy

Byłem wraz z Piotrem Wypychem (foto- Bolimowski.

grafem, grafikiem, regionalistą) współau-

Wprowadzenie w życie projektu „Pejzaż

torem pomysłu rekonstrukcji niektórych Wszystkich Świętych...” stworzyło szansę

Temat numeru

27

K

2

AL

5/2

E

5/2

JDO

– 0

SK

OP

OP

SK

– 0

JDOE

5/2

ELA

2

K

Barczew, zdjęcia: Andrzej Białkowski

36

Sztuka

Aleksandra Talaga-Nowacka

Ukraińskie powidoki

W ojna na Ukrainie trwa. A my, Polacy, Gdy Dorota Sak była kierownikiem Kate-powodowani nagłym impulsem, napręd- dry Ubioru, w 2015 r., zorganizowała wyjazd ce próbujemy dowiadywać się czegoś na Huculszczyznę na plener ze studentami.

o ukraińskiej kulturze – bo, z różnych Pomysłem pani profesor był polsko-ukraiń-powodów, znamy tylko jej znikomą część. ski projekt „Symbole tożsamości. Tradycja Inaczej niż w przypadku pozostałych sąsia- i nowoczesność” – oprócz niej na Ukrainę dów: Czech, Niemiec czy Rosji. Czy ukraińska pojechała Izabela Stronias, która prowadzi kultura inspiruje polskich artystów? Rozma- w łódzkiej ASP Pracownię Kostiumu Te-wiamy z Dorotą Sak, artystką wizualną, pro- atralnego i Filmowego, oraz studenci, m.in.

fesorką sztuki, wykładowczynią w Akademii Tomasz Armada – dziś jeden z najbardziej Sztuk Pięknych w Łodzi, współpracującą rozpoznawalnych absolwentów katedry.

z Lwowską Narodową Akademią Sztuki.

Huculszczyzna tak go zainteresowała, że

Zaczęło się, gdy w 2003 r. Dorota Sak zosta- rok później pojechał na tamtejszy plener ła opiekunem w programie stypendialnym już na własną rękę, ze swoim przyjacielem, K

ministerstwa kultury „Gaude Polonia”, do- artystą Kacprem Szaleckim. Agata Flis z kolei 2

AL

tyczącym krajów Europy Wschodniej. Rok przygotowała inspirowaną Huculszczyzną 5/2

EJDO

później była wystawa w Kijowie. Prace jej kolekcję dyplomową, która została nagro-i jej męża Marka Saka podczas Roku Kultury dzona na Salone del Mobile w Mediolanie – 0

SK

Polskiej pokazano w prestiżowym Muzeum w 2017 roku. Plener na Ukrainie w 2015 r. OP

OP

Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenko. rozpoczął się między innymi wernisażem SK

Wtedy pani profesor trafiła na Ukrainę po wystawy pedagogów i studentów Katedry

– 0

raz pierwszy. W kolejnym roku była już na Ubioru w Muzeum Etnograficznym we Lwo-JDOE

5/2

plenerze w Kijowie, a w ramach „Gaude wie. Dorota Sak: – Potem w Muzeum Sztuki LA

Polonia” poznała stypendystkę ze Lwowa Ludowej Huculszczyzny i Pokucia im. J. Ko-2

K

Sofię Burak. – Kiedyś rozmawiałyśmy o Hu- brynskiego w Kołomyi, dzięki uprzejmości culszczyźnie – wspomina Dorota Sak. – Na pani dyrektor Yaroslavy Tkaczuk, oglądali-tamtejszą sztukę zwróciłam uwagę już dużo śmy i przymierzaliśmy tamtejsze ubiory – po wcześniej, gdy jako młoda dziewczyna w Mu- dwóch godzinach byliśmy tak zmęczeni ko-zeum Narodowym w Krakowie oglądałam lorami, że studenci polegiwali na kanapach.

obrazy Sichulskiego, Pautscha, Axentowicza. Pojechaliśmy też do Kosowa na słynny targ, Motywy huculskie przyciągnęły mój wzrok gdzie można kupić lokalne tkaniny, hafty, dzięki mocnym akcentom koloru. Od tamtej rubaszki czy łyżniki, czyli grube koce tkane pory chciałam poznać Hucułów.

przez góralki.

Sofia znała organizatorkę plenerów w Ja-

Na plenerze byli też studenci i profesorowie woriwie na Huculszczyźnie, artystkę z aka- z akademii we Lwowie, którzy potem przyje-demii we Lwowie Zenovię Shulhę-Galan. chali do Łodzi. Zawieziono ich do Muzeum Dorota Sak wspomina: – Pojechałam tam w Łowiczu i do skansenu w Maurzycach.

w 2007 r. i zobaczyłam autentyczne ubiory W łódzkim Muzeum Archeologicznym i Et-huculskie – to coś wspaniałego! W rzeczy- nograficznym, dzięki kustosz Alicji Woźniak, wistości robią jeszcze większe wrażenie niż oglądali i przymierzali łowickie stroje ludowe.

na obrazach. W trakcie rozmów zapytałam W efekcie wyjazdów łódzcy studenci zapro-jedną z Hucułek, jak zestawiają kolory, czym jektowali ubiory inspirowane Huculszczyzną, się kierują, jak decydują, który kolor pasuje a lwowscy – folklorem łowickim.

do którego. A ona odpowiedziała, że każdy Poznana podczas pleneru w 2007 r. Zeno-pasuje do każdego. Do dziś powtarzam to via Shulha-Galan w oddalonych od Lwowa moim studentom.

o około 40 km Glinianach, skąd pochodzi,

42

Wodzireje i amatorzy

AKTORKA

roślinna

Łukasz Maciejewski

„Chrzciny” – ciekawy debiut Jakuba Skocznia. Może trochę już dosyć tego PRL-u w polskim kinie. Eskapizm może być współczesny, ale pojedynczo, nie parami, nie grupami. Wszystko jedno, mniejsza o film, to nie jest zresztą recenzja, wolę napisać o Katarzynie Figurze.

Łatwizna. Wiadomo, że

jest odważna, ma w sobie

i macierzyńskość, i słodycz,

n

i złość w tej słodyczy. Od lat

K

2

A

udowadnia, że właściwie ob-

o

L

5/2

E

5/2

JDO

sadzona, jest aktorką o ponad-

– 0

SK

przeciętnych możliwościach.

OP

OP

Pisząc „łatwizna” w aspek-

et SK – 0

cie filmu „Chrzciny”, myślę

JDOE

5/2

o „Żurku”, pięknym kameralnym filmie Ryszarda Bryl-li ELA 2

K

skiego według prozy Olgi Tokarczuk, w którym Figura zagrała podobną rolę. A ponieważ tamten film był gło-e

śny (zasłużenie), może to przykryć kreację w „Chrzci-f

nach”, a szkoda byłoby tej roli nie zauważyć. Ramą są czasy – wybuch stanu wojennego, ale osią stają się sytuacje jednostkowe. Kino staje się sytuacją jednost-kową. Lustrem pojedynczym, nawet jeśli jest zbiorowe.

I w tym lustrze jest mama. Jest Katarzyna. I figura matki. „Chrzciny” oglądałem, czytając „Dziennik żałobny”

Rolanda Barthesa. Dziennik po stracie mamy, pisany codziennie, przez wiele miesięcy, na fiszkach. Unikato-we dzieło. „Mama nauczyła mnie, że możemy nie zada-wać cierpienia tym, których kochamy” – pisze Barthes.

Mama z filmu „Chrzciny” nie czyta Barthesa, do nicze-go nie byłby jej potrzebny. Barthes szukał, a ona znala-

Felieton

43

zła. Ona wie. Że rodzinę trzeba kleić, nawet brutalnie, butaprenem, a jeżeli części składowe rozczochrały się i nie ma już czego sklejać – ktoś musi takie próby wziąć W

na siebie. Kto? Mama, figura matki. Dom, dzieci, ciąże, za krótka spódniczka. A w filmie jeszcze SB i „Solidar-O

ność”. Dzisiaj to byłyby: PiS i antyPiS.

Za dużo mówią w tym filmie, matka w wykonaniu D

Figury wie o wszystkim, a nawet jeżeli nie wie, to czuje, co się nie klei, a co się rozczochrało. Potrzeba stabiliza-Z

cji każe bohaterce Figury wierzyć, że wszystko się roz-I

padnie, jeżeli ona się rozpadnie, jeżeli jej świat się rozR

wali. A trzyma się ledwo, ledwo. Na wątłych rytuałach społecznych i kościelnych, na dzieciach, na sprzątaniu, E

na porankach i pajdzie razowego chleba. Katarzyna K

2

A

J

K

Figura gra razowy chleb naszych matek. Tyle w niej 2

ALE

5/2

JDO

E

L

siły, zadziorności, pazerności i zawstydzenia. Zapytana 5/2

EJDO

w mojej książce „Przygoda myśli” o charakterystyczną

– 0

SK

i

– 0

SK

cechę swojego aktorstwa, odpowiedziała intrygująco: OP

OP

SK

– 0

OP

SK

„Może ja zawsze byłam nie cielesna, nie fizyczna, tylko a

– 0

JDO

roślinna? Jeżeli mam przed sobą postać, która mnie E

5/2

ELA

fascynuje i zaczynam się w nią wgłębiać, ta postać 2

K

m

A

2

K

wchodzi we mnie dosłownie: dostaje się wręcz do mo-jego krwiobiegu. Żyję z nią kilka tygodni albo miesiąc, a

wszystko dzieje się jednak – jak u rośliny – w przyspie-t

szonym tempie, intensywniej. Aktor roślinny jest akto-rem w potrzasku, zaczyna kwestię i nagle, w trakcie jej o

trwania, skręca, szuka nowych tonów, innego akcentu.

Ale efekty dzięki temu też mogą być nieoczekiwane”.

rzy

Równolegle z „Chrzcinami” obejrzałem „Pianistę”

Polańskiego. Niecałe dwie minuty tam była. Jako an-tysemitka Kitty wydała z siebie ryk. Wystarczyło, żeby zapamiętać. Nie ma innych epizodów z tego wspaniałego filmu, ale jest ona. Polański nie przeszkadzał.

Wiedział, że to jest dobre. W „Chrzcinach” dźwiga na barkach już cały film. I w zasadzie zostaje tylko ona.

Matka Figura.

62

Wystawa / recenzja

Starczewskiego opisanie świata

Aleksandra Talaga-Nowacka

Jak oryginalnie można rozwijać dziedzictwo poprzedników, dowodzi twórczość Antoniego Starczewskiego, wybitnego łódzkiego artysty, który wychodząc z kręgu Władysława Strzemińskiego, zinterpretował

unizm na swój niepowtarzalny sposób.

D zieła Starczewskiego to głównie uporząd- czewskiego, ale też sfotografowane zabawne kowane, zrytmizowane szeregi znaków – scenki z pobytu w szpitalu (artysta otoczony najczęściej czarne na białym lub białe na wianuszkiem pielęgniarek, artysta ubezwła-białym. Artysta zachował cechy unizmu: snowolniony przez aparaturę, artysta nagi, nieskończoność dzieła i jednorodność bez zakrywający przyrodzenie kartką) – bo na-punktów kulminacyjnych, ale ze zróżnicowa- wet z poważnych spraw potrafił żartować, niem elementów, a aliterackość potraktował a artystycznym obiektem uczynił nawet z przymrużeniem oka, odwołując się właśnie własną twarz zranioną w wypadku.

do zapisu języka, do litery – pozbawionej jednak treści. W ogóle Starczewski musiał

K

2

A

mieć poczucie humoru, czego dowodzi wysta-L

wa w Centralnym Muzeum Włókiennictwa.

5/2

E

J ego porządkująca chaos sztuka obejmuje całokształt rzeczywistości, a do przekazu artysta wykorzystywał najróżniejsze

JDO

A przede wszystkim miał dystans do sie-

media, mieszając sztukę wysoką z użyt-

– 0

bie – traktując swoją osobę jako artystyczne kową: od malarstwa we wczesnym okresie SK

tworzywo, robił to bez zadęcia, jak niegdyś twórczości, przez performens, fotografię, OP

OP

Witkacy, a współcześnie choćby Cezary Bo- film, obiekty z ceramiki, rzeźbę, płaskorzeź-SK

– 0

dzianowski. Na wystawie znalazły się m.in. bę (także architektoniczną – na wystawie JDO

przebierane fotograficzne autoportrety Star- są modele takich realizacji), instalacje, gra-E

5/2

LA

2

K

„Biało-czarny”, 1974, tkanina

Wystawa / recenzja

63

Antoni Satrczewski podczas performansu w Lozannie, 1983, fot. dzięki uprzejmości Galerii 86

fiki, gofraże (graficzne elementy tłoczone wyrazów, znak korektorski, przekreślenie).

w papierze), nagrania dźwięków, po tkaninę Zwyczajność uświęcona przez sztukę. Twórcy oczywiście – bo to jego nowatorskie podej- neoplastycyzmu opisywali konstrukcję świa-ście do tej dziedziny sztuki sprawiło, że tę ta na swój sposób, Starczewski – na swój. I tu, K

2

A

wystawę zorganizowano właśnie w Cen- i tu mamy do czynienia z pewnym szkieletem L

tralnym Muzeum Włókiennictwa (w cyklu rzeczywistości.

5/2

EJDO

poświęconym wybitnym artystom, którzy

– 0

zrewolucjonizowali tkaninę artystyczną

SK

– po pokazie prac Magdaleny Abakano-

OP

OP

wicz).

J akby dla kontrastu z pozornie „technicz-nymi” grafikami, gofrażami czy tkaninami

na wystawie znalazły się obiekty „biolo-

SK

– 0

giczne”, sięgające do organicznych, nie-

JDO

okiełznanych form i do żywych kolorów:

E

5/2

L

obraz i artystyczne przedmioty użytkowe.

A

2

W spomniane zróżnicowanie elementów to jedna z naczelnych cech twórczości

Starczewskiego – owa wielość w jedno-

A na czym polega nowatorskie podejście

K

ści czy też jedność w wielości. Widoczne Starczewskiego do tkaniny (której zresztą z daleka jako powtarzalne, z bliska elemen- nie wykonywał sam)? Nie na zastosowaniu ty dzieła okazują się zindywidualizowane. nowej formy czy techniki – to tkanina trady-Każdy narysowany na graficznej matrycy cyjna – ale m.in. na włączeniu jej w opisanie albo utkany listek jest inny, tak jak każdy świata na równi z dziedzinami sztuki zwycza-porcelanowy odlew ziemniaka z zestawu jowo bardziej ku temu predestynowanymi.

ułożonego na stole nakrytym białym obru-

Duża wystawa dzieł Antoniego Starczew-

sem. Współkurator (z Martą Kowalewską) skiego miała zostać otwarta w 20-lecie śmier-wystawy Grzegorz Musiał wspominał, jak ci artysty, ale uniemożliwiła to pandemia –

Antoni Starczewski na Rynku Bałuckim go- udało się za to na 20-lecie ostatniej wystawy dzinami przebierał w stertach ziemniaków, retrospektywnej w Muzeum Sztuki w Łodzi by odnaleźć okazy o najciekawszych formach. i towarzyszącej jej ekspozycji w Galerii 86.

Zatem artysta nie ułatwiał sobie zadania, Gdyby próbować porównać pokazy: obecny

powielając raz opracowane kształty – prze- w CMWŁ i ten sprzed lat w MS, to wtedy ciwnie. Jego przekaz mówi o niepowtarzal- starano się zaprezentować twórczość i dzia-ności każdego elementu rzeczywistości, przy łalność Starczewskiego jak najszerzej (pamię-czym wszystkie one składają się na jeden tam, że przeszkadzała mi obecność ulubio-wspólny obraz świata. A rzeczywistość to nych przedmiotów artysty, choćby skrzypiec nie kosmos, nie metafizyka i sprawy ducha, i fotela), a teraz wyodrębniono pewne wątki ale codzienność, to, co najbliżej: stół, poży- (rytm biologiczny, rytm muzyczny, alfabet wienie – poza ziemniakami choćby marchew, oraz działania performatywne – mise-en-sce-pieczywo, ryż – przyroda, zapis (litera, ciąg ne) i zaprezentowano prace w taki sposób, by

Document Outline

Kalejdos_5_2022_ok

Kal_05_2022_fragmenty