Migawka

1

KALEJDO

SK

OP

– 0

6/2

3

MACIEJ PACAN.

Uprzęże

dla uchodźców

– wystawa

„MI/GRACJE”

w ramach

Łódź Design Festival 2023,

fot. ATN

2

K

3

AL

MONIKA GAŁAJ.

6/2

EJDO

„Stół”

– wystawa w nowej Galerii S35

– 0

SK

przy ul. Sienkiewicza 35/3a,

OP

OP

czynna do 22 VI

SK

– 0

JDOE

6/2

LA

3

K

WYDAWCA

PRENUMERATA

„Kalejdoskopu”

Cena za numer – 4 zł

RUCH – mieszkańcy Łodzi

ADRES REDAKCJI

DRUK

i województwa mogą zamówić

ŁDK, 90-113 Łódź, ul. Traugutta 18

SilverPrint

prenumeratę, korzystając ze strony

tel. 797 326 217

ul. Gliniana 13, 91-336 Łódź

www.prenumerata.ruch.com.pl

e-mail: kalejdoskop@ldk.lodz.pl

pytania: prenumerata@ruch.com.pl

www.e-kalejdoskop.pl

Nakład: 1400 egz.

lub tel.: 22 693 70 00,

801 800 803 (pn.-pt. w godz. 7-17).

REDAGUJĄ

INFORMACJE O IMPREZACH

KOLPORTER – tylko instytucje mogą Bogdan Sobieszek

prosimy przesyłać na adresy:

zamawiać prenumeratę w oddziałach

– p.o. redaktora naczelnego,

kalejdoskop@ldk.lodz.pl

firmy Kolporter S.A.

Aleksandra Talaga-Nowacka

kalendarium@ldk.lodz.pl

na terenie całego kraju.

Informacje pod numerem infolinii

PROJEKT GRAFICZNY

PARTNEREM PISMA JEST

0 801 205 555

Jakub Stępień,

lub na stronie internetowej

współpraca Oliwia Adamkowska

http://sa.kolporter.com.pl/

Wstępniak

3

Kadry OPORU

Bogdan Sobieszek, p.o. redaktora naczelnego Mówienie, że żyjemy w kulturze obrazkowej, to dziś truizm i oczywista oczywistość. Sami zresztą produkujemy większość tych obrazków. Służą do tego nasze kieszonkowe komputery.

Natychmiast i bez trudu dzielimy się utrwalonymi obserwa-cjami z całym światem. Fotografia zatem w stopniu dotąd niespotykanym stała się powszechnym nośnikiem informacji i środkiem wyrazu. I tak dramatyczne obrazy wojny nigdy nie były tak dosadne i wszechobecne w przestrzeni publicznej jak te docierające do nas z Ukrainy, reje-K

strowane przez sprawców, ofiary, uczest-3

AL

ników i świadków, czasem przez zawodo-

6/2

EJDO

wych fotoreporterów. Fotografowanie to

– 0

SK

– jak mówi Grzegorz Przyborek, jeden

OP

OP

SK

z najważniejszych polskich artystów – „pe-

– 0

JDO

wien sposób patrzenia na rzeczywistość”, E

6/2

LA

a zatem sposób wyrażenia stosunku do świata, w którym kryje 3

K

się myśl, refleksja. Każdy musi ją odczytać po swojemu. Szcze-gólną formą tej postawy wydaje się wizualny aktywizm i fotografia zaangażowana – według organizatorów odbywającego się w Łodzi od ponad dwudziestu lat Fotofestiwalu – aktualnie jeden z ważniejszych nurtów w fotografii. Artyzm i dokumen-tacja przestały być oddzielnymi kategoriami. Międzynarodowe projekty artystyczne poświęcone są różnym formom oporu, wsparcia i współpracy, prezentują ludzi walczących z korporacjami, utrwalających dziedzictwo kulturowe. Przybliżają tworzące się ruchy obywatelskie sprzeciwiające się negatywnym zjawiskom, działaniom urzędów, państw, organizacji prze-stępczych. Niektóre z tych projektów nie tyle dokumentują, ile same są formą protestu, a artyści coraz częściej stają się działaczami zaangażowanymi w walkę o realną zmianę. Tak właśnie sztuka staje się życiem.

4

SPIS TREŚCI

11 12Co roku 1M 6ania mienia? 18

O miejskich

Cisza i magia.

legendach.

warto.

Andrzej

Rozmowa

Maciej

Magdalena

Poniedzielski

z Grzegorzem

Cholewiński

Sasin

Przyborkiem

K

3

ALE

6/2

JDO

– 0

SK

OP

OP

SK

22 26 28 32

– 0

JDO

6/2

EL

Fotografia

Fotofestiwal.

Pończocha

Marzenia vs

A

3

K

zaangażowana.

Rekomendacje

kurtyzany.

rzeczywistość.

Aleksandra

Bogumił

Agata

Talaga-

Makowski

Gwizdała

-Nowacka

35Wejście 38Fenomen 4 4J 3

Cudz 0

e

ak powstała

z ławki.

żydowskiego

chwalicie…

kolekcja.

Piotr

skrzypka.

Małgorzata

Dominik

Grobliński

Magdalena

Wróblewska-

Antoszczyk

Sasin

-Markiewicz

5

SPIS TREŚCI

06/23

4G 5aleria 50 52 54

Post-quam,

Na los

Księga

Kalejdoskopu

czyli to, co

szczęścia.

rozmaitości.

– Grzegorz

zostało.

Łukasz

Kamila Żyto

Przyborek

Gustaw

Maciejewski

Romanowski

K

3

ALE

6/2

JDO

fotografii

– 0

SK

OP

OP

SK

57 58

Literatura

Tu się

60 62

– 0

JDO

6/2

ELA

3

Czynienie

Otyła Euterpe

K

i oryginalność.

wszystko

muzyki.

wśród

Łukasz Barys

zaczęło.

Piotr Dahlig

odpadów.

Klaudia

Dariusz Bilski

Stępień-

-Kowalik

OBLICZA

64 66 68 6K 9

Nadzieja

Anatomia

Cytując

alendarium

na więcej.

komiksu.

Mickiewicza.

Rafał Gawin

Piotr Kasiński

Mieczysław

Kuźmicki

I str. okładki: fotografia Ngadi Smart

– zdjęcie prezentowane na Fotofestiwalu 2023, czytaj na str. 17–27

18

Temat numeru

cisza

I MAGIA

Jeden z najważniejszych polskich artystów, mistrz fotografii inscenizowanej, autor instalacji, obiektów, grafik, a także pedagog – urodzony w 1949 r.

łodzianin Grzegorz Przyborek – pokaże retrospektywną wystawę w ramach tegorocznego Fotofestiwalu.

Otwarcie „Ciszy” 16 czerwca w Ośrodku Propagandy Sztuki.

Galeria prac artysty – na str. 45.

Temat numeru

19

Grzegorz Przyborek

„Gdy rozum śpi, budzą się demony wg F. Goi”, z serii covidowej, 2020

cisza

Aleksandra Talaga-

która prezentuje autentyczną

przeniesiona na płasz-

-Nowacka: „Autentycz-

fikcję. Konstruktywizm cenię,

czyznę?

na fikcja” – jak mówi

ale żebym się inspirował ja-

Fotografowanie to pewien

I MAGIA

się o pana fotografiach kimś konkretnym kierunkiem, sposób patrzenia na rze-

– to pojęcie kojarzące

to nie powiem. Konstrukcja

czywistość: wybór kadru,

się z surrealizmem.

pojawia się dlatego, że to jest

przestrzennego ustawienia.

Ale te prace są bar-

inscenizacja: budowanie planu

Powtarzam, że fotografia ma

dziej uporządkowane

koniecznego do fikcyjnego

więcej wspólnego z rzeźbą

niż twórczość surreali-

przedstawienia. Jak w teatrze

niż z obrazem malarskim, bo

styczna, precyzyjnie

– widz wciąga się w tę fikcję

musimy wybrać punkt widze-

zakomponowane, mają

i odbiera ją jako coś autentycz-

nia – możemy przemieszczać

wyrazistą konstrukcję

nego.

się w różnych kierunkach i,

– czy to pana przewrot-

Czy fotografia insce-

jak w rzeźbie, „lepić” elementy

na odsłona konstrukty-

nizowana powstała

umiejscowione w przestrze-

wizmu?

w pana przypadku

ni. Powstaje płaski obraz, ale

Grzegorz Przyborek: Na po-

w konsekwencji

podstawową materią fotografii

wtarzające się pytanie: czym

tworzenia instalacji

jest przestrzeń. Na początku

właściwie jest to, co robię,

i obiektów – jako trój-

dokumentowałem to, co poja-

odpowiadam, że to fotografia,

wymiarowa instalacja

wiało się przed aparatem, ale

22

Temat numeru

Fotografia zaangażowana

Aleksandra Talaga-Nowacka

Jakiej nadziei dziś potrzebujemy? Wystawy, które będzie można zobaczyć w czerwcu podczas 22. Międzynarodowego Festiwalu Fotografii w Łodzi, opatrzonego właśnie hasłem „Nadzieja”, nie mają dać odpowiedzi, a raczej natchnąć do zadawania pytań. Temat tegorocznej edycji powstał m.in. z inspiracji książką „Nadzieja w mroku” amerykańskiej aktywistki i pisarki Rebeki Solnit. Cytat z niej:

„nadzieja domaga się działania; działanie nie jest możliwe bez nadziei”

– jak mówi współodpowiedzialna za program Fotofestiwalu Marta Szymańska – dobrze podsumowuje tegoroczne ekspozycje.

F estiwal odbędzie się w różnych miejscach siedem wystaw prezentujących różne formy Łodzi i różne będą jego odsłony, jednak oporu, wsparcia i współpracy w krajach Eu-sercem wydarzenia jak zawsze będzie ropy Wschodniej i Zachodniej, w Ameryce program główny. Tym razem znajdą się Południowej i na Bliskim Wschodzie.

K

w nim międzynarodowe projekty poświę-

Marta Szymańska wskazuje przykłady: seria 3

AL

cone działaniu, współpracy i wierze w moc „Mama Coca” autorstwa Nadège Mazars po-6/2

EJDO

zmian – przybliżające inspirujące postaci, każe, w jaki sposób ludy inkaskie i andyjskie odważnych twórców i silne społeczności. To walczą ze światowymi korporacjami, a AVAH – 0

SK

OP

OP

SK

– 0

JDOE

6/2

LA

3

K

Fotografia Timura Nusimbekova (Odesa Photo Days)

Temat numeru

23

K

3

AL

6/2

EJDO

Fotografia Alexandra Zenkovicha (Miesiąc Fotografii w Mińsku)

– 0

SK

Collective zaprezentuje wycinek swojej pra-twórców najmłodszego pokolenia: Ugo Wo-

OP

OP

cy, która polega na zbieraniu dziedzictwa atzi mówi w imieniu społeczności LGBT, a Io SK

– 0

kulturowego Afganistanu, co także należy Siversten w poruszającym filmie opowiada JDO

postrzegać jako ważną formę zaangażowa-

o niezgodzie młodych ludzi na dewastacyjną E

6/2

L

nia oraz oporu wobec reżimowego rządu. eksploatację planety.

A

3

Wystawa „Stan przejściowy”, kuratorowana Można się zastanawiać, w jaki sposób fo-K

przez Katerynę Radchenko i przygotowana tografia mówi o tych wszystkich sprawach.

wspólnie przez Fotofestiwal i ukraińskie Ode-Czy jest tylko dokumentacją działań, czy ma sa Photo Days, zaprezentuje tworzące się ważniejszą funkcję? Czy to, że czyjejś dzia-ruchy obywatelskie w Europie Wschodniej łalności towarzyszy fotograf, ma znaczenie i na Kaukazie.

dla ważności i skuteczności tych działań?

Z

Marta Szymańska: – Wszyscy zdajemy sobie zapowiedzi organizatorów dowiadujemy sprawę, że obecność fotografa lub fotograf-się też, że „Oro verde” duetu Florencia ki… albo prościej: że sam akt fotografowania Grisanti i Tito Gonzalez opowie o tym, ma znaczenie. We współczesnej przestrze-jak bunt Meksykanek doprowadził do ni, zwłaszcza medialnej, ale także w naszej usunięcia z miasta Cherán kartelu narkoty-przestrzeni osobistej jeśli coś nie zostało kowego, a Pauline Hisbacqs przywoła historię sfotografowane, to jakby się nie zdarzyło.

Pokojowego Obozu Kobiecego Greenham Fotografia od początku miała dawać świa-Common, w którym protestujące kobiety dectwo, głównie tego od niej oczekujemy.

wykorzystały śpiew jako formę oporu wobec Jednak przecież nie tylko dokumentuje dzia-policji i sprzeciw wobec koncepcji dominacji łania, ale także sama może być działaniem, Stanów Zjednoczonych nad światem.

protestem, znakiem oporu i niezgody. Więk-

– Na Fotofestiwalu znajdą się projekty do-szość artystów, których projekty zobaczymy kumentujące różne formy oporu, ale będzie podczas tegorocznej edycji Fotofestiwalu, to też dużo projektów artystycznych, które osoby, które zainteresowanie tematem łączą same są formą protestu – mówi Marta Szy-z zaangażowaniem i walką o realną zmianę.

mańska. – Warto zwrócić uwagę zwłaszcza na Czy poruszając się w takiej tematyce, można

28

W regionie

POŃCZOCHA

kurtyzany

Bogumił Makowski

Żeby wejść do Muzeum im. Jerzego Dunin-Borkowskiego w Krośniewicach, trzeba użyć dzwonka. Niemal kwadrans oczekiwania na otwarcie wynagradza uprzejmość osoby, która mnie wpuszcza.

Trafiam do miejsca, w którym czas się zatrzymał. Owszem, muzea są po to, aby deponować czas miniony, ale w tym krośniewickim zatrzymał

się on jakby jeszcze bardziej. Nawet muzealna strona www jest archaiczna i o wątpliwej aktualności treści.

K

Zakładka „ekspozycja czasowa”

informuje, że ostatnia dotyczyła

100. rocznicy odzyskania niepod-

3

AL

ległości i odbyła się w 2018 roku.

6/2

EJDO

„Eksponat miesiąca” jest jeszcze bardziej omszały. Aktualność kończy się tu bowiem

– 0

SK

w marcu 2013 roku na akwareli Leona Wy-

OP

OP

czółkowskiego „Panorama Sandomierza”.

SK

Co do ekspozycji stałych – wiadomo, że są

– 0

stałe i zapewne z tego powodu nic w ich opi-JDOE

6/2

sach nie zmieniano od roku 2010. „Eduka-LA

cja” zakończyła się w lipcu 2019 roku wraz 3

K

z wizytą gości ze szkoły podstawowej w Wi-toni. „Modelarstwo” wciąż jest w budowie, ale można się przenieść na dotychczasową jego podstronę ze spisem treści miesięczni-ka „Modelarz”, kończącym się w 2008 roku.

Najnowszy wpis na stronie krośniewickiego muzeum to życzenia na Wielkanoc 2023, za które serdecznie dziękujemy.

Nowe technologie to nie jest mocna stro-na muzeum. – W naszej placówce nie ma

Biurko generała Władysława Sikorskiego, ekspozycji wykorzystujących nowoczesne

fot. Bogumił Makowski

narzędzia multimedialne – przyznaje Ksenia Stasiak, dyrektorka muzeum, i zaraz doda- w sposób aktywny, i jak każde przedsiębior-je: – Niektórzy uważają to za wadę, inni za stwo działające w warunkach konkurencji, zaletę.

będzie zabiegać o klienta. Realizacja takiego Sytuacja ma się jednak zmienić, bo w stra- modelu wymaga wprowadzenia zasad zarzą-tegii rozwoju krośniewickiego muzeum na dzania strategicznego, które ma doprowa-lata 2023–2028, stworzonej przez jego sze- dzić w swoim założeniu do przekształcenia fową, jest zapis mówiący, że „Muzeum jako i reorganizacji muzeum w nowoczesną in-instytucja kultury musi dziś sprostać wy- stytucję interaktywną (muzeum – forum), sokim wymaganiom odbiorcy jej oferty. (…) prowadzącą dialog z odbiorcą, reagującą jest to możliwe, jeśli muzeum będzie działało elastycznie na jego potrzeby, nastawioną na

W regionie

29

działanie pro profit”. Taki model działania kowskiego w Krośniewicach. Dożywotnim ma zapewnić właśnie wykorzystanie nowo- kuratorem zbiorów został patron muzeum.

czesnych technik: internetu i multimediów. Pod koniec 1979 roku Muzeum Narodowe Muzeum chce się jednak rozwijać nie tylko w Warszawie kupiło dawny zajazd.

w tym kierunku. Planuje pozyskiwanie po-Dziś sale wystawowe zajmują parter i pię-przez darowizny przedmiotów związanych tro budynku. Pierwszą przeznaczono na z historią miasta i jego mieszkańców. – W za- ekspozycje czasowe. Eksponaty częścio-kresie naszych zainteresowań jest również wo zakrywają ściany, które są w fatalnym powiększanie kolekcji o dzieła sztuki i zabyt- stanie. Kolejne pomieszczenie ukazuje ki z dziedzin reprezentowanych w zbiorach, kolekcjonerskie pasje twórcy muzeum. Tu w miarę posiadanych środków – informuje z zachwytu zbieraczom może zakręcić się dyrektor Stasiak.

w głowie. Kilkadziesiąt zabytkowych zega-rów, najstarsze z XVIII wieku, wśród nich

Wiele wyrzeczeń, trochę intuicji

gabinetowy z warsztatu w Wiedniu, który nie tylko odmierza godziny i minuty, ale też pokazuje dni miesiąca i fazy księżyca oraz Rozpoczynam zwiedzanie. Przechodzę przez wybija godziny, półgodziny i kwadranse.

korytarz wiodący do sal wystawowych, mi- Imponujący zbiór falerystyczny obejmuje jając szklaną gablotę z naczyniami będący- polskie ordery i odznaczenia, głównie z XIX

mi niegdyś na wyposażeniu apteki – wszak i XX wieku.

założyciel muzeum prowadził aptekę w tym miejscu.

K

3

A

Jerzy Dunin-Borkowski był synem miej- Maska Piłsudskiego

L

scowego farmaceuty i Zdzisławy Bacciarelli, 6/2

EJDO

wywodzącej się z rodziny słynnego malarza Wśród pamiątek po sławnych Polakach są

– 0

Marcello Bacciarellego. Przed II wojną świa- rysunki przedstawiające Józefa Piłsudskiego SK

tową ukończył Szkołę Główną Handlową i jedna z nielicznych zachowanych masek OP

OP

w Warszawie. Był uczestnikiem Powstania pośmiertnych marszałka. Są brzytwa, fajka SK

– 0

Warszawskiego i żołnierzem Armii Krajowej. i łyżka używane przez księcia Józefa Ponia-JDO

Po wojnie mieszkał w Warszawie, ale w 1947 towskiego, maselniczka i „słonik szczęścia”

E

6/2

L

roku osiadł na stałe w Krośniewicach, jed- Kornela Makuszyńskiego, kieliszek do wina A

3

nocześnie studiując farmację w Łodzi. Od Jana Kasprowicza. Rzemiosło artystyczne K

początku lat pięćdziesiątych do 1978 roku to wyroby ze srebra, porcelana, także mi-w budynku niegdysiejszego dworskiego śnieńska, obrzędowe naczynia żydowskie, zajazdu hotelowego prowadził aptekę Pod samowary z Rosji, pierwowzory robotów ku-Łabędziem. Zmarł 23 lipca 1992 roku.

chennych, meble. Ciekawe są srebrne dam-Był jednym z najbardziej znanych polskich skie torebki i wachlarze, w tym egzemplarz kolekcjonerów XX wieku. O swoim hobby ozdobiony malowaną scenką z bawiącymi mówił, że „trzeba dużo pasji i uporu, wiele się w parku dziećmi warszawskiego bankie-poświęcenia i wyrzeczeń, trochę intuicji ra (koniec XIX w.). Także na parterze mieści i łutu szczęścia. Zsumowawszy to wszystko się sala generała Władysława Andersa, który można dojść do takich rezultatów jak moje – przyszedł na świat w Błoniu koło Krośniewic pod warunkiem, że sprawa stanie się treścią i jego rodzina mieszkała tam na początku życia (…)”. Zgromadził około 15 tysięcy dzieł XX wieku.

sztuki, wyrobów rzemiosła artystycznego, Na pierwszym piętrze znajduje się salo-archiwaliów, numizmatów i pamiątek po nik nawiązujący wystrojem do prywatnego wybitnych Polakach oraz wielotysięczny mieszkania Jerzego Dunin-Borkowskiego, księgozbiór z kilkoma inkunabułami. Zbio- w którym pracował i podejmował gości. Na ry prezentował w prywatnym Muzeum nad ścianach wiszą dzieła wybitnych artystów, Apteką. W 1978 roku kolekcjoner przekazał między innymi: Olgi Boznańskiej, Leona liczącą wiele tysięcy obiektów kolekcję Mu- Wyczółkowskiego, Stanisława Wyspiań-zeum Narodowemu w Warszawie. Wkrótce skiego, Artura Grottgera oraz – jak wynika potem jako oddział tej placówki rozpoczęło z informacji na stronie muzeum – Stanisława działalność Muzeum im. Jerzego Dunin-Bor- Podkowińskiego... Tyle tylko, że takiego ma-

38

Musical

FENOMEN

żydowskiego

skrzypka

Magdalena Sasin

Gdy w 1964 roku musical „Skrzypek na dachu” po raz pierwszy pokazano na Broadwayu, w zaangażowanych w wojnę w Wietnamie Stanach Zjednoczonych nasilały się ruchy kontestacyjne. W 1983 roku, gdy „Skrzypek…” miał polską pre-mierę w Teatrze Muzycznym w Łodzi, kończył się stan wojenny. W 1999, podczas drugiej inscenizacji tego dzieła na łódzkiej scenie, trudnym początkom gospodar-ki rynkowej w Polsce towarzyszyła niepewność jutra. Obecnie, gdy świętujemy 40-lecie polskiej premiery, od ponad roku trwa wojna w Ukrainie. Każdą z tych sytuacji zdaje się komentować spektakl o ubogim żydowskim mleczarzu z Ana-tewki. Choć powstał w latach 60., a jego literacki pierwowzór – pod koniec XIX wieku, z biegiem czasu nie traci, a wręcz zyskuje na aktualności. Zapewne K

w tym tkwi sekret niezwykłego powodzenia tego dzieła – oczywiście obok cieka-3

AL

wej muzyki i wpadających w ucho piosenek.

6/2

EJDO

20 maja, w okrągłą rocznicę polskiej premiery, w Teatrze Muzycznym w Łodzi odbyło się wznowienie „Skrzypka na dachu”. Odświeżono jednak nie pierw-

– 0

SK

szą, a drugą łódzką inscenizację – z 1999 roku, w reżyserii Jana Szurmieja (nota-OP

OP

bene syna Szymona Szurmieja, wieloletniego dyrektora Teatru Żydowskiego).

SK

16 lat wcześniej musical Jerry’ego Bocka wyreżyserowała Maria Fołtyn, a kie-

– 0

rownictwo muzyczne sprawował Rajmund Ambroziak, ówczesny dyrektor JDOE

6/2

Teatru Muzycznego. Wówczas prawie nikt w Polsce nie znał tego tytułu. Film LA

Normana Jewisona z 1971 roku nie był u nas dostępny. O kulturze żydowskiej 3

K

w czasach PRL nie mówiło się prawie wcale, a jeśli już, to raczej źle. Polska premiera „Skrzypka na dachu” miała więc także ten walor, że zapoznawała widzów z obyczajami, mentalnością i folklorem narodu, którego historia nierozerwalnie związana jest z Polską. Powiewem świeżości była dla artystów bardzo nowocze-sna, jak na owe czasy,

muzyka.

„Skrzypek na da-

chu” odegrał istotną

rolę także w historii

łódzkiego Teatru Mu-

zycznego. Jako najdłużej

grany tytuł w dziejach

tej sceny stał się jej zna-

kiem rozpoznawczym.

Świadczą o tym choć-

by nazwiska artystów

w obecnej obsadzie:

Andrzej Orechwo, który

40 lat temu grał Mendla,

teraz wciela się w jego

Aktualna inscenizacja „Skrzypka na dachu”, ojca, Rabina. W premie-fot. materiały Teatru Muzycznego w Łodzi rze w roku 1999 Emilia

Musical

39

Klimczak występowała jako mała córka Tewjego, teraz można ją zobaczyć jako jedną z jej starszych sióstr. 40 lat temu w postać ty-tułową wcielił się legendarny polski bas Bernard Ładysz, a w drugiej obsadzie grał Zbigniew Macias – wówczas 28-letni student, obecnie doświadczony i ceniony artysta. W tym roku Macias znowu występuje jako Tewje. 40 lat temu nie wiedział jeszcze, jak ważne miejsce w jego karierze zajmie ta postać: spośród dwóch i pół tysiąca spek-takli, jakie w sumie zagrał, ponad 450 razy wystąpił jako Tewje Mleczarz, na różnych scenach i w różnych inscenizacjach.

– Choć podczas premiery byłem bardzo młody, młodszy, niż wynika to z libretta, niektórzy twierdzili, że na scenie wyglądałem nawet

„Skrzypek

starzej niż sam Bernard Ładysz – opowiada artysta. – Gruntownie na dachu” :

się przygotowałem do tej roli i myślałem wtedy, że wiem już o niej Joseph Stein

wszystko. Teraz, po 40 latach, mogę powiedzieć, że wciąż Tewjego (libretto), Jerry

Bock (muzyka),

Mleczarza poznaję. Odkrywam jego mądrość, przez moje sceniczne Sheldon Harnick

życie idę z Tewjem pod rękę i on wciąż mnie zaskakuje.

(teksty piosenek).

Polska premiera broadwayowskiego hitu była w latach 80. du-Reżyseria

żym wydarzeniem. – Zjechały się wszystkie polskie telewizje, żeby i choreografia

wznowienia:

to pokazać – wspomina Zbigniew Macias. – O Teatrze Muzycznym Jan Szurmiej,

w Łodzi mówiono w całym kraju. „Skrzypek” przetarł drogę do Polski kierownictwo

całemu niezwykle bogatemu zjawisku, jakim jest światowy musical.

muzyczne

Tytuł znalazł się w repertuarze teatrów w kilkunastu polskich K

wznowienia:

3

A

Elżbieta Tomala-

miastach, m.in. w Warszawie, Poznaniu, Chorzowie, Lublinie, Wro-L

Nocuń, dekoracje:

cławiu i Gdyni. Walory muzyczne sprawiają, że chętnie sięgają po 6/2

EJDO

Wojciech

niego nie tylko teatry musicalowe i operetkowe, ale także opery. Na-Jankowiak,

– 0

wet ci, którzy nigdy nie oglądali tego przedstawienia, znają melodię SK

kostiumy:

Marta Hubka.

i słowa piosenki „Gdybym był bogaty”. Niektóre powiedzenia Tewje-OP

OP

Wznowienie

go weszły do języka potocznego. Chętni mogą nawet odwiedzić Ana-SK

– 0

premiery

tewkę – tak nazywa się sieć żydowskich restauracji Pawła Zynera.

z 12 grudnia

JDO

Odświeżona inscenizacja Jana Szurmieja w Muzycznym chwy-E

6/2

1999 r.

L

w 40-lecie polskiej

ta za serce urokiem tradycji i plastycznością scenicznych wizji. Akt A

3

prapremiery

pierwszy chwilami sprawia wrażenie uroczej ramotki, ale drugi ma K

w Teatrze

już wydźwięk całkiem współczesny. Pozwala w pełni zjednoczyć się Muzycznym

z przeżyciami bohaterów, którzy rozstają się na nie wiadomo jak dłu-w Łodzi

(1983–2023).

go, wyjeżdżając nie wiadomo dokąd i z żalem żegnają dobrze znany porządek, by z obawami czekać na nieznane jutro. Gdy Tewje wadzi się z Bogiem, tylko na pierwszy rzut oka jest to beztroskie i śmieszne.

W głębi kryje się niepewność, a chwilami nawet rozpacz. Lęk przed zmianami przeradza się w bunt, by wreszcie ustąpić pogodnej rezy-gnacji i zgodzie na to, co niesie los. Wszyscy aktorzy świetnie odnaj-dują się w swoich rolach, ale pierwsze skrzypce – nomen omen – gra Zbigniew Macias: on nie występuje w roli Tewjego, on wręcz się nim staje. Muzykę świetnie interpretuje orkiestra pod batutą Elżbiety Tomali-Nocuń.

A kim jest tytułowy skrzypek? Wzięta niemal żywcem z płó-cien Marca Chagalla postać w jaskrawym ubraniu, kontrastującym z neutralnymi barwami pozostałych strojów i dekoracji, pojawia się najpierw na dachu, potem tuż obok innych bohaterów, wygrywając znane melodie. Widzimy ją na scenie w kluczowych momentach, co sprawia, że tradycyjna, dość oczywista inscenizacja nabiera dodat-kowego wymiaru. Jak rozumieć tę postać? Wyjaśnia to sam główny bohater: „W naszej Anatewce każdy jest takim skrzypkiem na dachu.

Chce wydobyć ze swoich skrzypiec prosty i miły ton, nie skręcając sobie przy tym karku. A to zadanie wcale niełatwe”.