Migawka

1

KALEJDO

SK

OP

– 01/2

4

ANDRZEJ SAPKOWSKI.

Podczas spotkania

w Centrum

Komiksu i Narracji

Interaktywnej EC1

2 XII 2023,

fot. Piotr Kamionka

2

K

4

AL

PAWEŁ KWIATKOWSKI.

E

„Dive XI” ,

JDO

przedruk, sucha igła, 2023

– 01/2

SK

– wystawa „Popływaj ze mną”

OP

w Galerii Stacja Nowa Gdynia,

OP

czynna do końca stycznia

SK

– 01/2

JDOELA

4

K

WYDAWCA

PRENUMERATA

REDAKCYJNA

ADRES REDAKCJI

DRUK

Nie możecie znaleźć „Kalejdoskopu”

ŁDK, 90-019 Łódź, ul. Dowborczyków 18

SilverPrint

w sklepie lub w kiosku?

tel. 797 326 217

ul. Gliniana 13, 91-336 Łódź

Zaprenumerujcie go w redakcji.

e-mail: kalejdoskop@ldk.lodz.pl

www.e-kalejdoskop.pl

Nakład: 1300 egz.

Wystarczy wpłacić na konto

Łódzkiego Domu Kultury

REDAGUJĄ

INFORMACJE O IMPREZACH

(44 1020 3352 0000 1002 0014 2562)

Bogdan Sobieszek

prosimy przesyłać na adresy:

kwotę 88 zł, a poczta dostarczy co

– p.o. redaktora naczelnego,

kalejdoskop@ldk.lodz.pl

miesiąc egzemplarz „Kalejdoskopu”

Aleksandra Talaga-Nowacka

kalendarium@ldk.lodz.pl

(jedenaście kolejnych numerów).

Na kalejdoskop@ldk.lodz.pl należy

PROJEKT GRAFICZNY

PARTNEREM PISMA JEST

przesłać swoje dane do wysyłki

Jakub Stępień,

wraz z informacją, od którego numeru

współpraca Oliwia Adamkowska

ma się zacząć prenumerata.

Wstępniak

3

Rozmowa TRWA

Bogdan Sobieszek, p.o. redaktora naczelnego Styczeń otwiera rok 50-lecia istnienia „Kalejdoskopu”. Przy okazji jubileuszu magazyn zmienia swój wygląd, a to zawsze duże wydarzenie dla redakcji i czytelników. Na kolejne wer-sje szaty graficznej wpływ miały zasobność budżetu wydawcy, trendy panujące w designie i typografii oraz fantazja artystycz-na projektantów. Zawsze chodziło o to,

by uczynić pismo atrakcyjnym wizualnie,

a także przejrzystym, w czytelny sposób

prezentującym treści. Nie inaczej było i tym razem. Profesjonalnie przygotowany przez

K

Leniva Studio projekt nowego layoutu na

4

ALE

łamy miesięcznika wprowadza przestrzeń,

JDO

porządek i spokój. Priorytetem dla nas jest

– 01/2

SK

bowiem komunikowanie czytelnikom tego,

OP

OP

SK

co ważne i ciekawe w kulturze Łodzi i wo-

– 01/2

JDO

jewództwa, promowanie młodych, obiecujących artystów, do-ELA

4

strzeganie nowych zjawisk i procesów, inspirowanie refleksji na K

temat otaczającego świata. Zależy nam, jak już pisałem na tych łamach, na podtrzymywaniu rozmowy i wspieraniu wrażliwo-ści, dokładaniu naszego skromnego głosu, niewielkiej cegiełki do wspólnego dobra, jakim jest kultura. Jako wspólne dobro i zobowiązanie traktujemy również „Kalejdoskop” i jego 50-let-nią historię, której – z dumą to sobie uświadamiamy – jesteśmy częścią. W najnowszym numerze przyglądamy się fenomenowi tańca i muzyki tradycyjnej, które coraz więcej zwolenników znajdują w mieście. Młodzi ludzie, często wykształceni muzycz-nie, dają się porwać wirowi oberków, mazurków i polek – uczą się grać, uczą się tańczyć. Zanikająca kultura wsi staje się językiem budującym subkulturę miejską. To sięganie do korzeni, czasem bardzo głęboko, jest wyrazem potrzeby poszukiwania tożsamości, oparcia się na czymś prawdziwym w czasach roz-mywania się standardów i hierarchii.

4

SPIS TREŚCI

1 12Sztuka 1Bar 6dziej 18

Tea 0

tralny

Zatańcz,

labirynt.

podnoszenia

nowy.

a zrozumiesz.

Gabriela

statuetki.

Andrzej

Aleksandra

Synowiec

Paulina Ilska

Poniedzielski

Faryńska

K

4

ALEJDO

– 01/2

SK

OP

OP

SK

22 24 28 30

– 01/2

JDOEL

Oberowy

Na scenie żyję To tylko rok…

Zakazany

A

4

K

puls.

innym życiem. Mieczysław

owoc.

Bogdan

Rozmowa

Kuźmicki

Łukasz

Sobieszek

z Iwoną

Maciejewski

Sobotką

32

4No 0

Z nadzieją

33Galeria 38Złote gody wy wygląd w nowy rok.

Kalejdoskopu

„Kalejdoskopu”

Piotr Kasiński

– Andrzej

Łobodziński

5

SPIS TREŚCI

01/24

4 44

Prze 2

trwają nie Komiwojażer

4 49

M

6iędzy prozą Czym jest

tylko drzewa.

traci oddech.

a dramatem.

praca dla

Magdalena

Michał

Rozmowa

człowieka?

Sasin

Rzepka

z Łukaszem

Łukasz Barys

Barysem

K

4

ALEJDO

– 01/2

SK

OP

OP

SK

50

56

Usłyszeć

53Hebel Archiwum 60

– 01/2

JDOELA

4

Na krańcu

K

obraz.

sieradzki.

– nieznana

znanego świata.

Bogumił

Bogumił

planeta.

Rozmowa

Makowski

Makowski

Bogdan

z Klaudiuszem

Sobieszek

Chrostowskim

to GRA WIEŚ

i Jakubem

Gierszałem

Mias

62 64 66

Charlie pełno-

Znikające

68

Zrób sobie

Utopia.

top.

metrażowy.

galerie.

Maciej Robert

Dariusz Bilski

Rozmowa ze

Gustaw

Sławomirem

Romanowski

Fijałkowskim

I str. okładki: IWONA SOBOTKA, sopranistka, która wystąpi w lutowej premierze „Traviaty”

w Teatrze Wielkim w Łodzi – wywiad na str. 24

Fot. Łukasz Rajchert

I str. okładki: IWONA SOBOTKA, sopranistka, która wystąpi w lutowej premierze „Traviaty” w Teatrze Wielkim w Łodzi

– wywiad na str. 24, fot. Łukasz Rajchert

Temat numeru

17

TRADYCJA

TANECZNY WIR

REKONSTRUKCJA

KALEJDO

POGRAJKA

4

– 01/2

SK

OP

OP

– 01/2

in crudo

SK

JDOELA

4

TRANS

K

PULSOWANIE

MIASTO GRA WIEŚ

Muzyka tradycyjna na wsi odeszła w niebyt, stała się muzyką dawną, bo już mało kto gra tam na skrzypcach oberki. Ludzie już tego nie pamiętają, pozostały enklawy. W miastach ta muzyka łączy się z postawami awangardowymi, staje się językiem budowania subkultury. Ludzie wkręcają się w obera – uczą się tańczyć, uczą się grać. Dlaczego? Szukają źródeł. Próbują odnaleźć swoją tożsamość, oprzeć się na czymś, co jest prawdziwe. Coraz więcej taborów, potańcówek, pograjek.

Środowisko tancerzy i muzyków rozwija się. Jedni rekonstruują muzykę tradycyjną in crudo, naśladując wiejskich mistrzów. Inni sięgają głębiej, do zarania muzyki, do korzeni wspólnych wszystkim ludziom. Jedni i drudzy często podkreślają, że nie chcą niczego ocalać. Tańczą i grają to, co sprawia im radość, co tkwi głęboko w ich naturze.

18

Temat numeru

ZATAŃCZ,

a zrozumiesz

Aleksandra Faryńska

Jeśli tylko słuchasz – nie zrozumiesz. Bo muzyka tradycyjna do prostych nie należy. Jeśli jednak zobaczysz, chwycisz wyciągniętą dłoń partnera i postawisz na parkiecie pierwsze kroki oberka, ta muzyka prawdopodobnie stanie się już częścią twojego życia. I choć po skończonych tańcach wracasz do codzienności, dźwięki zostają w twoich myślach. Nie przestajesz się zastanawiać, na czym polega fenomen tańca, który cię porwał i przeniósł w inną rzeczywistość.

„Dawniej na wsi nie było telewizora, nie niec był przeznaczony dla każdego, co wię-było radia, ale wesoło było, dużo weselej cej – nie każdy czas był na wsi odpowiedni niż teraz”. To jedno z takich zdań, które do tańca. Tańce sobótkowe wokół ognisk K

w rozmowach ze starszymi mieszkańcami świętojańskich miały na celu ochronę przed 4

AL

wsi słyszę nadzwyczaj często. Niewątpliwie złem i zapewnienie sobie dobrobytu czy EJDO

wynika to z bliskich relacji, które jeszcze kil- płodności. Tańce oczepinowe przeznaczo-kadziesiąt lat temu spajały małe wiejskie ne były wyłącznie dla wybranych, w prze-

– 01/2

SK

społeczności. Życie w wielopokoleniowych ciwieństwie do innych tańców weselnych OP

OP

rodzinach, mieszkanie w ciasnych izbach, – łączących wszystkich biesiadników, nawet SK

wspólny kościół, wspólna praca i wspólna tych, którzy zjawili się nieproszeni. Taniec

– 01/2

rozrywka, której wcale tak wiele w życiu nie na konopie wykonywany był przez starsze, JDOE

było… Wiejska zabawa taneczna stawała się zamężne kobiety, natomiast w tańcu dożyn-LA

4

jedną z niewielu okazji do wypełnienia go- kowym do pierwszej pary stawał dziedzic K

dzin wolnych od pracy. Taniec był jednak z przodownicą, stwarzając jedną z niewielu nie tylko sposobem na przyjemne spędzenie okazji do tak bliskiego spotkania przedsta-czasu, ale miał wymiar o wiele bardziej sym- wicieli dwóch odrębnych stanów. Polacy boliczny, a nawet magiczny. Nie każdy ta- kroki poloneza mają we krwi. Większość z nas spotkała się z kujawiakiem i krakowia-kiem. Podobnie rzecz ma się z oberkiem czy polką. Nieliczni jednak wiedzą, że na War-mii tańczy się żabkę, szewca czy kowala, na Mazurach zaś biwat, stryjenkę i kozioła. Na Lubelszczyźnie gra się powiśloki, w Wielko-polsce walcerki. Na Podhalu popularny jest zbójnicki, a na Kaszubach dżek. Co kraj, to obyczaj, podobnie więc – co wieś, to inne

taneczne kroki, inne muzyczne warianty.

Z upływem czasu także muzyka tradycyjna

zmienia swoje oblicze. Przez lata panowało przeświadczenie o wyższości społeczności

miejskiej, jakoby żyjącej w dobrobycie. Kie-dy w końcu nadarzyła się okazja, by uciec

w kierunku marzeń o lepszym życiu, wieś

Konkurs „5 minut dla oberka” w ŁDK,

zaczęła się wstydzić wsi, a jej wartość do-zdjęcia z archiwum ŁDK

ceniło… miasto.

Temat numeru

19

Środowisko miejskie skupione wokół

polskiej muzyki tradycyjnej coraz częściej określa się jako „neoplemię” czy nawet „subkulturę”. Społeczność tę tworzą ludzie zain-teresowani muzyką ludową, uczestniczący

w różnych wydarzeniach z nią związanych

– w festiwalach muzycznych (np. Wszystkie

Mazurki Świata), taborach Domów Tańca,

warsztatach i potańcówkach organizowa-

nych m.in. przez Ambasadę Muzyki Trady-

cyjnej w Warszawie. Szczególnie Ambasada

Potańcówka w Złakowie Kościelnym

jest w tym kontekście miejscem wyjątko-

wym. To właśnie tu ludzie często po razy

Trans obrotów

pierwszy dotykają tej muzyki żywej. Wcho-

dzą w to – wciąż kameralne – środowisko,

uczą się stawiać kroki swoich pierwszych

Rozpoczął się proces dokumentacji, na- oberów. Tu wszyscy znają się z widzenia.

grywania i spisywania. Dopiero po czasie W czasie potańcówek wyraźnie widać nowe muzyka wyszła z archiwów, a młodzi wy- osoby – nie znają jeszcze kroków i niepisa-kształceni instrumentaliści z miasta zaczęli nych zasad, nie wiedzą, co znaczy „taniec po się uczyć od wiejskich mistrzów, przejmując kole” czy „łokcie przy sobie”. Czynnikiem, ich maniery i charakterystyczny styl wyko- który wzmacnia przynależność do tego K

4

A

nawczy. Nastapiła wspólna celebracja tego, środowiska, jest więc umiejętność tańca.

LE

czego udało się nauczyć. Należało zobaczyć, Do szybszej nauki motywują ciepłe słowa JDO

jak zanikające formy sprawdzą się w nowej i otwartość stałych członków społeczności.

– 01/2

sytuacji. Stąd spotkania w większym gronie, Na co dzień większość tych osób funkcjonu-SK

odtwarzanie przyswojonej muzyki na wła- je w realiach zupełnie odmiennych – zwią-OP

OP

snych instrumentach, pierwsze stawiane zanych z życiem zawodowym i prywatnym.

SK

– 01/2

w jej rytm kroki tańca. Tańca, który sięga do Przychodzą na tańce, a potem wracają do JDO

źródeł, który jest czymś pierwotnym, natu- swojego „normalnego” życia. Niektórych EL

ralnym i szczerym. Bez słów wyraża strach, taniec pochłania coraz bardziej. Z czasem A

4

frustrację i radość. Rozładowuje napięcie. zaczynają ubierać się inaczej, zmieniają K

Pozwala poczuć. Wirując, wpaść w trans. uczesanie. Ostatecznie wyprowadzają się Trans obrotów. Trans jednego ducha.

z miasta. Poszukują „czegoś więcej”, chcą

Trans wspólnoty emocji. Odrealnienia.

być bliżej swoich mistrzów, nie tracą jednak Wiele jest nurtów nawiązujących do mu- łączności z dużym miastem, które… pozo-zyki tradycyjnej, wiele wydarzeń zahacza- staje tętniącym sercem tej muzyki i kultury.

jących o tę tematykę. Niemal zawsze koń-

czą się potańcówką wspólną dla wszystkich

uczestników. Zmienił się tu oczywiście kon- Poszukiwanie prawdy

tekst i zniknął obrzędowy wymiar tańca.

Podczas gdy dawniej tańczono i bawiono

W całym tym współczesnym zapatrzeniu

się dopiero po zakończeniu ciężkich prac w muzykę i kulturę ludową jest coś z XIX-żniwnych, dziś na okres wakacji przypada -wiecznej chłopomanii. Przyciąga jednak najwięcej wiejsko-miejskich pograjek i fe- nie tyle sielskość i mityczna idylla, a po-stiwali. Kiedyś na początku zabawy miej- szukiwanie czegoś, co jest z całą pewno-scem kobiety była ławka pod ścianą. Dziew- ścią prawdziwe. Przecież wśród dzisiejszych czyna szła w tany, dopiero gdy do tańca po- mieszkańców miast tylko nieliczni mają prosił ją jeden z obecnych na sali kawalerów. pochodzenie mieszczańskie lub szlachec-Dziś taniec w kółku, taniec z koleżanką czy kie. Przodkowie pozostałej części przywę-taniec samodzielny nie stanowi żadnego drowali do miasta ze wsi, dlatego skłaniają problemu. Muzyka tradycyjna zatacza coraz się ku jej autentycznej kulturze. W świecie, szersze kręgi, stała się fenomenem, którego w którym wszystko stało się pozorne, tra-nie da się zrozumieć, samemu nie próbując. dycja pielęgnowana przez środowiska wiej-

24

Rozmowy

NA SCENIE ŻYJĘ INNYM ŻYCIEM

W ostatnich latach zaczęłam zmieniać swój repertuar, co było podyktowane obserwacją rozwoju mojego głosu. Zaczynałam śpiewać jako sopran liryczno-koloraturowy, wykonywałam m.in. opery Mozarta oraz utwory Karola Szymanowskiego. Obecnie sięgam po role dramatyczne, „Traviata”

jest więc dla mnie odpoczynkiem od ciężkiego repertuaru

– mówi sopranistka Iwona Sobotka, która wystąpi w premierze „Traviaty” Verdiego w Teatrze Wielkim w Łodzi.

K

4

ALEJDO

– 01/2

SK

OP

OP

SK

– 01/2

JDOELA

4

K

Iwona Sobotka, fot. Łukasz Rajchert

Olaf Jackowski: W paź-

odbiorców spotka się mój

założyłam rodzinę i urodziłam

dzierniku wystąpiłaś

występ w nowym miejscu.

córkę. Dzięki przeprowadzce

w „Requiem” Verdiego

W Łodzi publiczność reaguje

do Polski stałam się bardziej

w Filharmonii Łódzkiej, szczerze i spontanicznie.

dostępna dla tutejszych te-

9 lutego natomiast

W ostatnich sezonach

atrów i chociaż mój kalendarz

będziemy mogli podzi-

mamy okazję słuchać

na spektakle operowe w Euro-

wiać cię podczas pre-

cię w Polsce częściej

pie zapełniony jest na trzy lata

miery „Traviaty” w Te-

niż jeszcze kilka lat

do przodu, staram się znajdo-

atrze Wielkim. W Łodzi

temu.

wać w nim miejsce także na

śpiewasz już od kilku

Być może wynika to z mojej

występy w Polsce. Oczywiście

sezonów.

przeprowadzki z powrotem do

zależy to od repertuaru, jaki

Iwona Sobotka: Wydaje mi

Polski trzy lata temu. Wcze-

proponują mi teatry. Wybie-

się, że zjednałam sobie łódzką

śniej przez 17 lat mieszkałam

ram role interesujące pod

publiczność i czuję się tutaj

w Hiszpanii – najpierw w Ma-

względem artystycznym.

niemal jak w domu. Zawsze

drycie, gdzie studiowałam,

Czy taką propozycją

jestem ciekawa, z jaką reakcją

a następnie w Barcelonie. Tam

jest dla ciebie Violetta

Rozmowy

25

Valéry w „Traviacie”

Verdiego?

W ostatnich latach zaczęłam

zmieniać swój repertuar, co

było podyktowane obser-

wacją rozwoju mojego głosu.

Zaczynałam śpiewać jako

sopran liryczno-koloraturowy,

wykonywałam m.in. opery

Mozarta oraz utwory Karola

Szymanowskiego, dzięki któ-

rym stałam się rozpoznawalna.

Obecnie sięgam po role dra-

matyczne, „Traviata” jest więc

dla mnie odpoczynkiem od

ciężkiego repertuaru i bardzo

Iwona Sobotka w koncertowym wykonaniu „Parii” Moniuszki się cieszę z propozycji dyrek-w Teatrze Wielkim w Łodzi (2022), fot. Joanna Miklaszewska tora Teatru Wielkiego Marcina

Nałęcz-Niesiołowskiego.

siała być wykształcona, ale

z duszą. Od tej chwili patrzy

Wenecka prapremiera

również emocjonalnie dojrzała

na świat z innej perspektywy,

„Traviaty” w 1853 roku

i silna. Kurtyzany poddawane

widzi, czym jest życie. To wła-

okazała się fiaskiem.

były ogromnej presji społe-

śnie potrafi sprawić miłość.

K

4

A

Skąd obecna popular-

czeństwa. Otoczenie Violetty

Violetta przeistacza się, walczy

LE

ność tej opery?

odbiera jej prawo do miłości,

z uczuciem, które mimo to ją

JDO

„Traviata” ma spójne libretto,

osądza ją, wiecznie patrzy na

ogarnia.

– 01/2

a historia Violetty Valéry,

nią z góry. Obecnie zachowuje-

Czy to jest dla ciebie

SK

OP

paryskiej kurtyzany, jest nadal

my się podobnie – ciągle oce-

najpiękniejszy moment

OP

aktualna i wywołuje emo-

niamy, nie traktujemy innych

w tej historii?

SK

– 01/2

cje. Opera ta porusza kilka

na równi, tymczasem nigdy

Tak. To również moment

JDO

ważnych tematów: śmierci,

nie wiemy, jak sami zachowa-

największego zachwytu dla

EL

która dotyka każdego z nas,

libyśmy się w podobnych sytu-

publiczności.

A

4

K

prostytucji, o której w cza-

acjach. Nigdy nie powinniśmy

Szczęście zakłóca

sach Verdiego nie mówiono

oceniać innego człowieka ani

ojciec Alfreda, który

otwarcie, oraz miłości, czyli

odbierać mu prawa do miłości.

zaczyna grać na emo-

podstawowego wątku naszego

Czy Violetta przestała

cjach Violetty…

życia. Każdy przecież dąży do

zatem wierzyć w mi-

Postać Giorgio Germonta to

tego, by kochać i być kocha-

łość?

uosobienie społeczeństwa,

nym. Giuseppe Verdi w swoich

Obracając się w świecie,

które obserwuje, osądza, po-

dziełach dotykał problemów

w którym sprzedaje się ciało,

kazuje palcem. Mężczyzna źle

trudnych, a jednocześnie

człowiek się zatraca. Violetta

traktuje Violettę, nie odzywa

uniwersalnych. W „Traviacie”

myśli, że prawdziwa miłość nie

się do niej jak do damy i pod-

zadbał o mistrzowską warstwę

istnieje, ponieważ ma inne do-

kreśla, jak źle jest odbierana

muzyczną, w której znaleźć

świadczenia. Właśnie dlatego,

przez społeczeństwo. Choć

można szlagiery, znakomite

kiedy Alfred tak przekonująco

porzuciła swój zawód, nadal

partie chóralne i efektowne

i otwarcie wyznaje jej miłość,

jest piętnowana. Kurtyzany

sceny dla zespołu baletowego.

wyśmiewa go. Jej klienci nigdy

były kobietami wyklętymi,

Jak patrzysz na postać nie mówili o miłości, kurty-musiały same sobie radzić.

Violetty? Przez pry-

zana jest tylko przedmiotem,

Violetta zgadza się na warunki

zmat XIX-wieczny czy

ozdobną broszką. Gdy świado-

Germonta, porzuca ukocha-

współczesny?

my swoich uczuć Alfred poka-

nego i wraca do Paryża. Tam

Kobieta, która w czasach

zuje jej, że prawdziwa miłość

podczas balu karnawałowego

Verdiego decydowała się na

istnieje, w jej sercu zaczyna się

dochodzi do jej spotkania z Al-

uprawianie zawodu damy do

coś tlić. To moment rozkwitu

fredem, który nieświadomy

towarzystwa, nie tylko mu-

Violetty, połączenia jej ciała

powodu jej decyzji, nie kon-

46

Rozmowy

MIĘDZY PROZĄ A DRAMATEM

Rozmawiamy z Łukaszem Barysem, laureatem Nagrody Dramaturgicznej im. Tadeusza Różewicza za sztukę „Szwaczka” (50 tys. zł) w II edycji konkursu organizowanego przez Teatr Miejski w Gliwicach. Młody pisarz pochodzi z Pabianic. Jest laureatem Paszportu „Polityki” za powieść „Kości, które nosisz w kieszeni”. Od blisko dwóch lat pisuje felietony do „Kalejdoskopu”.

Piotr Grobliński: Na-

grodzona w konkursie

dramaturgicznym

w Gliwicach sztuka

„Szwaczka” to twój

pierwszy utwór sce-

niczny?

Łukasz Barys: Pierwszy

ukończony. Już wcześniej pró-

bowałem pisać dramaty, ale

K

jakoś nie wychodziło.

4

AL

Napisałeś ten tekst

EJDO

specjalnie na konkurs

czy może leżał na dnie

– 01/2

SK

szuflady i czekał na

OP

OP

swoją szansę?

SK

Pomysł miałem wcześniej, ale

– 01/2

konkurs dał mi dodatkową

JDOE

motywację. Chciałem wziąć

LA

4

udział już w poprzedniej edy-

K

cji, ale dopiero w tym roku się

udało. To bardzo ciekawy kon-

kurs. Duża nagroda, spektakl

przygotowany na podstawie

sztuki, która wygrała poprzed-

nią edycję – to zwróciło nie

tylko moją uwagę.

Dlatego postanowiłeś

wystartować?

Godło, dane autora w osobnej

kopercie – wysyłając „Szwacz-

kę”, poczułem się, jakbym wrócił

do czasów, gdy brałem udział

w konkursach poetyckich.

Ostatnio mi się to nie zdarza,

ale chciałem spróbować czegoś

nowego. Tyle że nie miałem do-

świadczenia w pisaniu drama-

tów. Przeczytałem dwie anto-

logie dramatu amerykańskiego

i trochę się tymi realistycznymi

sztukami inspirowałem.

Łukasz Barys, zdjęcia: Agnieszka Cytacka dla „K”

Rozmowy

47

Tennessee Williams,

się powinno nazywać

opowie. Ty znasz taką

Arthur Miller?

„Syn szwaczki”?

rzeczywistość?

Tak, choć współczesnego dra-

Ta szwaczka jest faktycznie

No cóż, moja teściowa jest

matu polskiego też trochę po-

trochę w cieniu przez większą

szwaczką, czasami coś mi

czytałem, przejrzałem w Domu część utworu. Może rzeczy-opowiada. Ona właściwie lubi

Literatury kilka numerów

wiście głównym bohaterem

swoją pracę. Ma całkiem dobre

„Dialogu”, przeczytałem sztuki

jest Gustaw – typowa osoba

warunki, jej szef – w odróż-

nagradzane w konkursach. Ale

o ambicjach artystycznych.

nieniu od tego z mojej sztuki

te współczesne dramaty jakoś

Tworząc tę postać, trochę się

– płaci w terminie. Ale zawsze

mi się nie podobają. Przeszka-

inspirowałem cechami i za-

gdy ktoś zarabia kilkakrotnie

dza mi, że są mało fabularne.

chowaniami, których u siebie

więcej niż jego podwładni,

Zwykle przedstawiany jest

nie lubię. Jury także poszło

pojawiają się żale, napięcia.

jakiś problem i postaci, które

tym tropem, mówiąc, że jest

Chciałem to pokazać – że

mają się pojawić na scenie,

to sztuka o młodych ludziach,

szwaczki niby lubią szefa, że

wypowiadają kwestie związa-

ich niedojrzałości i narcyzmie.

jego córka nazywa je ciotecz-

ne z tym tematem. Te teksty są

Wyszło, że jestem takim mora-

kami, ale jednak jest jakieś

dyskursywne, publicystyczne.

listą wobec swojego pokolenia.

napięcie.

Dwie sztuki, które były z moją

Wątek pracy w szwal-

Chyba zawsze tak jest,

w finale konkursu, miały po-

ni wydaje się mimo

w każdej firmie czy

dobną budowę.

wszystko jedynie

instytucji.

Przed finałem były

tłem…

Im większe różnice w zarob-

jakieś eliminacje?

To dlatego, że czytelnik pa-

kach, tym więcej tej niechęci,

K

4

A

Konkurs miał trzy etapy.

trzy na świat oczami Gustawa

zazdrości.

LE

Najpierw pierwsza komisja

i jego dziewczyny Marii, a oni

Na szczęście w do-

JDO

z nadesłanych prac wybrała 19

nie znają realiów zakładu.

mach kultury różnice

– 01/2

utworów, potem komisja fina-

W utworze nie ma scen rozgry-

w zarobkach nie są

SK

OP

łowa wybrała trzy i w końcu

wających się w miejscu pracy

duże. Pracujesz jesz-

OP

z tych trzech jeden zwycięski.

Matki.

cze w Domu Literatury

SK

– 01/2

Miło mi, że właśnie mój.

Zobaczymy, co z tego

czy żyjesz z nagród?

JDO

Zaskoczyły mnie dida-

zrobi reżyser, może

Teraz pracuję w dziale praw-

EL

skalia w twoim utwo-

właśnie ustawi na sce-

nym pewnej firmy, postano-

A

4

K

rze, bardzo precyzyjne

nie maszyny do szycia

wiłem wykorzystać swoje

określenie wyglądu

i wyeksponuje wątek

prawnicze wykształcenie.

sceny. Niewiele zosta-

pracowniczy. Współ-

Niestety dzisiaj w Polsce nie

wiasz dla reżysera czy

czesny teatr podejmuje da się utrzymać z pisania.

scenografa…

takie tematy.

Z literaturą piękną trudno do-

Trochę się bałem, że przez te

Dla mnie teatr to miejsce para-

trzeć do ludzi. Trzeba by pisać

didaskalia jury uzna mnie za

doksalne. Niby demokratycz-

bestsellery.

kogoś, kto nie zna współcze-

ne, dla wszystkich, ale gdy tam

A może scenariusze

snego dramatu… Wiem, że

jestem, mam poczucie, że to

filmowe… Twoi młodzi

dzisiaj się od tego odchodzi,

zabawa dla osób wykształco-

bohaterowie w moim

zostawiając to twórcom insce-

nych, dysponujących czasem.

odczuciu są jacyś

nizacji. Ale chciałem tak napi-

Oglądanie sztuk o ludziach,

dziwnie zmęczeni

sać, bo mnie się bardzo podo-

którzy nie mają takich moż-

życiem. Myślałem, że

bają takie sztuki między prozą

liwości, ludziach biednych,

oni mają po 50 lat, a tu

a dramatem. Bardzo lubię na

z marginesu społecznego, jest

nagle pojawia się Mat-

przykład Przybyszewskiego,

moralnie podejrzane. Często

ka, która ma 45.

u którego didaskalia są często

się zastanawiam, czy jest sens

Ja to obserwuję u moich ró-

długie i poetyckie, momentami

poruszać w sztuce społeczne

wieśników, trochę też u siebie.

przechodzą w prozę.

tematy, skoro czytający na

Mamy dwadzieścia kilka lat

Kto jest głównym

ogół nie mają pojęcia o świecie

i już czujemy się zajechani.

bohaterem utworu?

ludzi pracujących fizycznie.

Studia, praca, związki, wymóg

Szwaczka czy może jej

Może autor im o tym

samodzielności. Wszyscy są

syn Gustaw? Może to

świecie coś ciekawego

skupieni na sobie, nie ma trwa-

50

Sztuka dla każdego

Usłyszeć obraz

Bogumił Makowski

Należy używać określeń, które są sensoryczne: „chłodne kolory”, „głęboki odcień”. Chodzi o zwroty wywołujące wrażenia pozawzrokowe. „Kolor cytrynowy” albo „bananowy” przywołuje wrażenia związane z doświadczeniem smaku – mówi Paulina Długosz z Muzeum Miasta Łodzi, opisująca dzieła sztuki osobom niewidzącym.

M argaret i Cody Pfanstichl na początku Najciekawsza i zarazem najtrudniejsza do lat 80. ub.w. zainicjowali w Stanach deskrybowania jest zdaniem Kończal sztuka Zjednoczonych tworzenie opisów dzieł współczesna, w szczególności abstrakcyjna.

audiowizualnych na potrzeby osób – Zakres opisu i porównań ograniczony jest niewidzących i niedowidzących. Po kilku jedynie wyobraźnią deskryptora. Odwołu-latach w amerykańskich muzeach pojawiły jemy się do rozmieszczenia elementów, na się pierwsze audiodeskrypcje, czyli werbalne przykład „w prawym górnym rogu”. Opisu-opisy treści wizualnych, pozwalające niewi- jąc, podajemy wielkość elementów, mówimy, domym i słabowidzącym odbierać malarstwo który z nich jest dominujący… – opowiada K

czy grę aktorską. W Polsce zaczęto myśleć deskryptorka z „Herbsta”. – Kwadraty, koła 4

AL

o tym znacznie później – pierwszy pokaz fil- i inne proste figury nie są trudne do opisa-EJDO

mu z audiodeskrypcją odbył się w białostoc- nia, ale jeśli kształt jest nieokreślony, staramy kim kinie w 2006 roku.

– 01/2

SK

W województwie łódzkim pionierami

OP

OP

w udostępnianiu dzieł sztuki osobom z dys-

SK

funkcją wzroku były dwie placówki: Muzeum

– 01/2

Pałac Herbsta – oddział Muzeum Sztuki

JDOE

w Łodzi oraz Muzeum Miasta Łodzi.

LA

4

– U nas zaczęło się od projektu „Podszepty”.

K

To były audioprzewodniki dla osób niewi-

dzących, którym udostępniliśmy przestrzeń

muzealną – opowiada Katarzyna Kończal,

Makieta tyflograficzna Sali Jadalnej

adiunkt w Dziale Edukacji Muzeum Pałac

pałacu Poznańskich, fot. Bogumił Makowski

Herbsta. Tekst z odtwarzacza opowiadał o sa-lach pałacowych oraz o tym, jak wyglądają się używać skojarzeń, odniesień, np. „rozlana muzealne budynki i ogród. Potem przyszła ciecz”, „poszarpane jak zęby grzebienia”.

kolej na opisywanie eksponatów.

Z malarstwem figuratywnym jest łatwiej,

– Na początku każdej audiodeskrypcji po- ale rządzą tu takie same zasady jak w przy-winna być tak zwana metryczka: autor, data padku abstrakcji. Oczywiście trzeba znać powstania dzieła, technika jego wykonania, i podać fakty dotyczące artysty i okoliczno-wymiary. To jest potrzebne, aby osoba słu- ści powstania dzieła, bo to pomaga osadzić je chająca mogła zbudować sobie obraz przed- w określonych realiach. – Po stałych elemen-miotu – wyjaśnia Katarzyna Kończal. – Trud- tach występujących w metryczce opis obra-no jednoznacznie określić pożądany czas zu zaczynam, zgodnie z zasadami, od góry trwania opisu. Zależy to od wielu czynników, do dołu oraz od ogółu do szczegółu – mówi np. czy scena jest figuralna, czy na obrazie Kończal. – Na przykład: „kwiaty stoją w wa-występuje dużo postaci. Niektórzy odbiorcy zonie. Są to słoneczniki”. Następnie mówię wolą teksty krótkie, inni długie. Przyjmuje się o kształcie kwiatów i ich płatkach, staram się jednak, że tekst audiodeskrypcji powinien używać porównań wygodnych do wyobraże-mieć maksymalnie dwie strony maszynopi- nia przez odbiorców. Wazon może mieć np.

su, ale oczywiście zdarzają się odstępstwa.

kształt przypominający damską talię.

Sztuka dla każdego

51

O potrzebie nazywania barw mówi też Pau-

Zapis deskrypcji:

lina Długosz, kierowniczka Działu Edukacji

„Portret matki artysty” z kolekcji

w Muzeum Miasta Łodzi: – Wiem od osób

Muzeum Sztuki w Łodzi

całkowicie niewidomych, że one potrzebu-

Autor: Henryk Rodakowski

ją informacji o kolorach. Często uczą się, że Rok powstania: 1853

barwy mają symbolikę, że czarny, granatowy, Technika: Olej na płótnie

brązowy to kolory bez światła, ciężkie, a żółty, Wymiary: wysokość 134 cm,

pomarańczowy to barwy odbijające światło.

szerokość 95 cm

Nie używam nazw odcieni, np. ultramaryna

Obraz przedstawia starszą kobietę

albo błękit paryski, bo to osobie niewidzącej na ciemnym tle. Portretowana stoi

nic nie powie, ale uważam, że należy używać w centralnej części obrazu. W uję-określeń, które są sensoryczne: „chłodne

ciu do kolan. Zwrócona jest lekko

kolory”, „głęboki odcień”. Chodzi o zwroty w prawo. Głowę delikatnie przechy-wywołujące wrażenia pozawzrokowe. „Ko-

la w lewo. Patrzy na nas. Ma łagodne

lor cytrynowy” albo „bananowy” przywołuje

spojrzenie. Delikatnie się uśmiecha.

wrażenia związane z doświadczeniem smaku.

Ubrana jest w obszerną czarną suk-

Zdaniem Pauliny Długosz im bardziej

nię z długimi rękawami. Dekorację

sensoryczny opis, tym bardziej dostępny

sukienki stanowi biały koronkowy

i zrozumiały dla osób niewidzących oraz

kołnierzyk oraz szeroki pas koronki,

przyjemniejszy w odbiorze. Kierowniczka

którym wykończone zostały luźne

Działu Edukacji w MMŁ podkreśla, że audio-

rękawy sukni. Ręce trzyma zgięte

deskrypcja korzysta z bogactwa leksykalnego K

4

A

poniżej piersi, lewa dłoń ułożona

i słowa będące synonimami mogą nabierać tu LE

na prawym nadgarstku. Na małym

innego znaczenia. Podaje przykład z obejmu-JDO

palcu wąska, złota obrączka. Kobie-

jącymi się ludźmi. – Czyli co? Przytulają się

– 01/2

ta ma ciemnobrązowe, lśniące wło-

po przyjacielsku czy jedna osoba przygarnia SK

sy z przedziałkiem pośrodku. Nad

drugą, a może to jest uścisk? Dla osoby nie-OP

OP

uszami ułożone zostały w formę po-

widzącej ta precyzja językowa jest niezwykle SK

– 01/2

ziomego rulonu. Tył głowy okrywa

ważna przy opisie. Jeśli postaci się przytulają, JDO

czarna chusta. Artysta poprzez jasny

to jest to relacja przyjacielska, dwustronna, EL

kolor zaakcentował to, co w portrecie

gdy dziecko przytula się do matki, być może A

4

istotne – twarz oraz dłonie.

poszukuje opieki, a gdy to matka przytula

K

dziecko, wyobrażamy sobie, że otacza opie-

ką dziecko.

Deskryptorzy unikają nazywania emocji, bo

Zanim jednak Paulina Długosz zacznie robić te odbiorcy dzieł sztuki powinni poczuć sami. opis deskrypcyjny, prosi dział zbiorów o kar-

– I choć unikanie takich określeń jest trudne, tę inwentarzową eksponatu, która staje się to jeżeli u postaci na obrazie występuje mimi- dla niej punktem wyjścia. Jest tam zapisana ka, trzeba ją opisać tak, aby osoba słuchają- technika wykonania, wymiary. Wyroby rze-ca mogła odczytać jej emocje. Nie mówimy miosła artystycznego mają np. charaktery-więc, że „uśmiecha się, czyli że z pewnością styczną nomenklaturę i czasami taka karta jest zadowolony, bo…” – wyjaśnia Katarzy- podpowiada, jakiego słowa użyć. – Jak opisać na Kończal i dodaje: – Zaczyna jednak być liczbę świeczek w kinkiecie? Można podać, że popularny pogląd, że opis deskrypcyjny nie ma on trzy ramiona, ale to nie oddaje liczby powinien być „suchy” i następuje skłanianie świeczek – mówi. – Powiedzenie, że jest „na się do używania metafor, porównań…

trzy świece” może brzmieć dziwnie, a okre-

Co zrobić, żeby porównanie było zrozumia- ślenie „kinkiet trójpłomienny” wydaje mi się łe dla osoby, która nigdy nie widziała i z tego dobrym określeniem. Czasem więc fachowe powodu brakuje jej punktów odniesienia? słownictwo jest najodpowiedniejsze.

– Tworzymy jedną deskrypcję danego dzieła

Ile czasu potrzeba na napisanie deskrypcji?

sztuki, ale mamy świadomość, że odbiorca- Pierwsza myśl po obejrzeniu dzieła sztuki jest mi będą osoby w różnym stopniu dotknięte wstępnym pomysłem. – Czasem odkłada się dysfunkcją wzroku – mówi adiunkt. – I nie pracę na dzień lub kilka dni, by nabrać dy-unikamy podawania nazw kolorów.

stansu. Po zakończeniu deskrypcji czyta się

56

Film

archiwum

NIEZNANA PLANETA

Bogdan Sobieszek

Ten film jest eksperymentem badawczym, zaś materią do testów

– przepastne archiwum Wytwórni Filmów Oświatowych w Łodzi, czyli blisko pięć tysięcy tytułów. Na początku hipotezą artystyczną była próba opowiedzenia „Solaris” Stanisława Lema za pomocą materiałów filmowych, które nakręcono w zupełnie innym kontekście i z inną intencją.

Powstała transowa, osobista opowieść raz pierwszy od kilkudziesięciu lat. – Nie o stracie, żałobie i pamięci. Choć jak twierdzi potrafiłem sobie powiedzieć stop – wspo-reżyser pokazywanego na festiwalach „Sola- mina Mikurda. – Wciąż miałem wrażenie, że ris mon amour” Kuba Mikurda, nie ma jednej w kolejnej puszce znajdę coś, co kompletnie interpretacji tego filmu. – Powiem, że nam wywróci ten film i sprawi, że będzie on jesz-się udało, jeśli widz poczuje się na tyle zain- cze ciekawszy. To uczucie nieporównywalne K

trygowany, żeby obejrzeć film od początku z niczym innym, kiedy oglądamy film, który 4

AL

do końca i zmierzyć się z tym, co zobaczył.

nie był oglądany przez dekady. I okazuje się, EJDO

Opowieść o „Solaris”, zrealizowana w Pra- że to są jakieś niezwykłe, kosmiczne obrazy.

cowni Eseju Filmowego Laboratorium Nar-

Podczas tej eksploracji istotne było okre-

– 01/2

SK

racji Wizualnych przy Szkole Filmowej w Ło- ślone nastawienie. Chodziło o to, żeby OP

OP

dzi, miała jednocześnie wydobywać pewne z otwartą głową szukać tematów wizualnych SK

wątki biograficzne dotyczące Lema. Pisała bez konkretnych oczekiwań, co też w tych

– 01/2

o nich Agnieszka Gajewska w książce „Stani- archiwach można znaleźć. Archiwa miały JDOE

sław Lem. Wypędzony z wysokiego zamku”. twórców zaskoczyć, zgodnie z tym, co mówił

LA

4

Postawiła tezę, że w utworach Lema mamy Pablo Picasso: „Ja nie szukam, ja znajduję”. K

do czynienia z przetworzeniem i przemiesz- Bo kiedy nastawiamy się na konkretną rzecz, czeniem historii związanej z II wojną świato- często przegapiamy coś, co mogłoby bardzo wą, z Zagładą, w której zginęła jego rodzina. pasować i być czymś otwierającym dla na-Treści te nie pojawiają się w głównych wąt- szego projektu, ale poprzez wąsko zdefinio-kach, pierwszych planach, ale gdzieś mar- wane kryteria to nam się wymyka.

ginalnie, z boku, w pewnych załamaniach

Do decyzji, by w poszukiwaniu materiałów

formy, założeniach językowych.

filmowych ograniczyć się do jednego kon-

kretnego źródła, przekonała Mikurdę „czy-

Wyprawa w nieznane

stość” tego pomysłu. To, że jego film może być jednocześnie próbą zbadania archiwum

WFO, stanowi ciekawy aspekt w kontekście

Archiwum WFO było dla twórców-badaczy powieści Lema. Jeden z jej wątków opowia-niczym nieznana planeta. Przeczesywali jej da o rozwoju nauki, jaką jest solarystyka, od obszary najpierw za pomocą słów kluczy pozytywizmu, optymizmu poznawczego –

według mapy, jaką był scenariusz ramowy, odkrywamy coś nowego i już za chwilę uda składający się z ośmiu sekwencji o prostej nam się to zjawisko zrozumieć i opisać, prze-treści: odkrycie planety, wylot, awaryjne lą- widzieć jego działanie – po kompletne zwąt-dowanie, szpital i tak dalej. Wybierając grupy pienie w to, że może do czegoś takiego dojść, dokumentów, skanowali katalog archiwum i rozpad dyskursu solarystycznego. U pod-przy użyciu słów: start rakiety, mózg, szpital, staw idei Wytwórni Filmów Oświatowych operacje, leczenie. Przeglądali listy i opisy (powołanej w latach 40.) legła podobna fi-filmów. Wyciągali rolki z puszek często po lozofia: wiara w siłę nauki, w tym wypadku

Film

57

K

4

ALEJDO

– 01/2

SK

Kadr z filmu „Solaris mon amour

OP

”

OP

SK

– 01/2

nauki uprawianej za pomocą kamery, która podczas Festiwalu Kamera Akcja. – Albo ta-JDO

jak teleskop czy mikroskop, jest narzędziem. kich obrazów, za pomocą których możemy EL

Kamera pozwala nam zobaczyć więcej i le- opowiedzieć zupełnie inną historię niż ta, A

4

piej, a przez to zrozumieć rzeczywistość i tę która jest zawarta w źródle.

K

wiedzę upowszechnić. Dlatego żeby być

Do rozdziału „Planeta” Mikurda szukał

wiernym duchowi powieści i przebiegowi obrazów związanych z lądowaniem na pla-ewolucji solarystyki, Mikurda postanowił necie, kierując się w oczywisty sposób ku zacząć od materiałów, które są czytelne, filmom dotyczącym kosmosu i Księżyca.

oczywiste i przypominają kino edukacyjne, Niestety to były pochodzące z lat 60. zdję-a potem przechodzić stopniowo do czegoś cia lądowania zainscenizowanego w studiu: bardziej awangardowego, nieprzejrzystego, kiedy kosmonauci skaczą, chwieje się de-aż do kompletnego rozpadu taśmy filmowej koracja. Miało to swój urok, ale twórcy nie w finale.

chcieli, żeby film wpadał w komiczny ton.

Z pięciu tysięcy tytułów znajdujących się I okazało się, że w dokumencie o gaszeniu w archiwum wyodrębniono 300 filmów, pól naftowych w Karlinie są ujęcia stylizo-które trzeba było obejrzeć. To był materiał wane już prawdopodobnie przez samych dziewiczy, nigdy wcześniej niewykorzysta- twórców na jakąś dziwną planetę. W sze-ny. Reżyser Kuba Mikurda oraz montażyst- rokich planach mamy tam strażaków w ob-ka i artystka wizualna Laura Pawela szukali szernych kombinezonach, którzy wyglądają materiałów, które jakoś nawiązywały do te- dokładnie jak astronauci. Z kolei do hasła matów zawartych w scenariuszu ramowym. „Szpital” pasowały obrazy z filmu „Wizyta Później patrzyli, co też można z nich zrobić, w banku”, który dotyczył banku szpiku ko-jak one mogą twórców poprowadzić. – Dla stnego. Była tam bardzo długa jazda kame-mnie najważniejsze było szukanie abstrakcji ry po korytarzu. Wykorzystali te fragmenty, w obrazach, które są bardzo określone – mó- a przecież z opisu filmu nigdy nie wymyśli-wiła Laura Pawela na spotkaniu z widzami liby, że w archiwum WFO coś takiego jest.