Migawka

1

KALEJDO

SK

OP

– 0

7-0

8/2

3

AGNIESZKA SEJUD.

„Mimesis”

– Program Otwarty

22. Międzynarodowego

Festiwalu Fotografii

w Łodzi,

fot. ATN

2

LESZEK RÓZGA.

„Mielno”, 1964 r.

K

3

A

– „Grupa Realistów

L

– łódzka odsłona.

8/2

EJDO

Prace z kolekcji Miejskiej Galerii

-07

Sztuki w Łodzi”,

SK

otwarcie 28 VII w Galerii Willa

– 0

OP

OP

– 0

SK

7-0

JDOE

8/2

LA

3

K

WYDAWCA

PRENUMERATA

„Kalejdoskopu”

Cena za numer – 4 zł

RUCH – mieszkańcy Łodzi

ADRES REDAKCJI

DRUK

i województwa mogą zamówić

ŁDK, 90-113 Łódź, ul. Traugutta 18

SilverPrint

prenumeratę, korzystając ze strony

tel. 797 326 217

ul. Gliniana 13, 91-336 Łódź

www.prenumerata.ruch.com.pl

e-mail: kalejdoskop@ldk.lodz.pl

pytania: prenumerata@ruch.com.pl

www.e-kalejdoskop.pl

Nakład: 1400 egz.

lub tel.: 22 693 70 00,

801 800 803 (pn.-pt. w godz. 7-17).

REDAGUJĄ

INFORMACJE O IMPREZACH

KOLPORTER – tylko instytucje mogą Bogdan Sobieszek

prosimy przesyłać na adresy:

zamawiać prenumeratę w oddziałach

– p.o. redaktora naczelnego,

kalejdoskop@ldk.lodz.pl

firmy Kolporter S.A.

Aleksandra Talaga-Nowacka

kalendarium@ldk.lodz.pl

na terenie całego kraju.

Informacje pod numerem infolinii

PROJEKT GRAFICZNY

PARTNEREM PISMA JEST

0 801 205 555

Jakub Stępień,

lub na stronie internetowej

współpraca Oliwia Adamkowska

http://sa.kolporter.com.pl/

Wstępniak

3

SKALA robi różnicę

Bogdan Sobieszek, p.o. redaktora naczelnego

– Mamy dość tłumaczenia, że nie jesteśmy wielbłądem – mówi mi Monika Głowacka, szefowa Łódź Film Commission, miej-skiej instytucji zajmującej się wspieraniem producentów, chcących realizować w Łodzi swoje projekty, oraz będącej ope-ratorem Łódzkiego Funduszu Filmowego, który część z tych projektów dofinansowuje. To reakcja na moje przekonanie o upadku Łodzi filmowej, dawnej stolicy polskiej kinematografii, które wyrażałem w wielu tekstach publikowanych w „Kalejdoskopie”

na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat. Róż-K

3

A

nica ocen poziomu lokalnej produkcji filmo-L

8/2

EJDO

wej i jego znaczenia na tle całego kraju wyni-

-07

SK

ka z odmiennej perspektywy patrzenia. Gdzie

– 0

OP

więc leży prawda? Tam, gdzie zawsze, a racje OP

– 0

dzielą się między obydwie strony (nie mnie rozstrzygać, czy po SK

7-0

połowie). Pewne jest, że drastycznie zmieniła się skala. Serce JDOE

8/2

„przemysłu” od lat skoncentrowane jest w Warszawie, czyli LA

3

K

tam, gdzie najbliżej do pieniędzy, a jednocześnie jakaś część produkcji filmowej rozproszyła się po Polsce, o czym świadczy to, że mamy jedenaście regionalnych funduszy filmowych.

Łódź przeznacza na wspieranie kinematografii relatywnie dużo, ale w kontekście budżetów filmowych to wciąż skromne środki. Prestiżowa Szkoła Filmowa kształci kadry, ale niewie-lu twórców zostaje w Łodzi. Bywa, że na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni w konkursie głównym nie ma żadnej produkcji dofinansowanej przez Łódź. Z drugiej strony są „łódzkie” tytuły z Oscarem czy Złotą Palmą. Ludzie z Łódź

Film Commission dokładają starań, żeby w mieście kręciło się jak najwięcej i według nich dzieje się dużo interesujących rzeczy. Dla mnie określenie Łódź filmowa (również Miasto Filmu UNESCO) nie świadczy o realnym zobowiązaniu władz, a stało się propagandowym wytrychem.

4

SPIS TREŚCI

1 18Film na ulicy. 24Królikiewicz 27

Prz 6

echowajmy

Na jubileusz

się.

Alei Gwiazd.

Bogdan

spoza kadru.

Andrzej

Mieczysław

Sobieszek

Igor

Poniedzielski

Kuźmicki

Kędzierski

K

3

ALE

8/2

JDO

-07

SK

OP

– 0

OP

– 0

28 30 32 35

SK

7-0

JDO

Łódź Kaliska

8/2

E

(M)ARIA Diva. Kult

Galeria

L

jest kobietą.

Wspominam

nowoczesności.

Kalejdoskopu

A

3

Bogdan

K

Marię

Aleksandra

– Zygmunt

Sobieszek

Kornatowską.

Talaga-

Bilski

Mieczysław

Nowacka

Kuźmicki

4Doda 0tek 4P 5oczątek lata. 4 4Gdy 8

Mow 6

a jest

diabeł

Fabryki Sztuki

Łukasz Barys

najważniejsza

chodzi

po ziemi.

Magdalena

Sasin

5

SPIS TREŚCI

07-08/23

50 52

Salony

Żydowski

54 56

Ciastko

Sztuka

Majewskiego.

impuls nowej

w „Grandzie”.

do kwadratu.

Monika

sztuki.

Łukasz

Monika

Nowakowska

Aleksandra

Maciejewski

Nowakowska

Talaga-

Nowacka

K

3

ALE

8/2

JDO

-07

SK

OP

– 0

OP

– 0

58

62

Legendy

61

Y w mieście

Niełatwe

Radio Ga Ga.

64

SK

7-0

JDO

8/2

E

Tu i teraz

LA

3

„strasznego

życie

Dariusz Bilski

choćby koniec

K

dworu”.

komiksiarza.

świata.

Bogumił

Piotr Kasiński

Rafał Gawin

Makowski

KADR

66 68 6K 9

Pokolenie

Literatura™.

alendarium

Marca’68.

Maciej Robert

Gustaw

Romanowski

I str. okładki: SERHIJ ŻADAN, ukraiński pisarz i poeta, dramaturg, tłumacz, muzyk i performer na spotkaniu w Łodzi – czytaj str. 46

Fot. Bogdan Sobieszek

18

K

3

AL

8/2

EJDO

-07

SK

– 0

OP

OP

– 0

SK

7-0

JDOE

8/2

LA

3

K

FILM na ulicy

Bogdan Sobieszek

Choć Łódź wciąż stara się przyciągać ekipy filmowe nie tylko z Polski, od dawna nie jest już stolicą polskiej kinematografii. Jej główny atut stanowi dziś stara zabudowa: może zagrać nie tylko międzywojenną Warszawę (bo sama Warszawa już nie), ale Paryż, Nowy Jork, ba, nawet Władywostok. Oklaskiwany na niedawnym festiwalu w Cannes film

„Strefa interesów” Jonathana Glazera (zdobył Grand Prix, drugą co do ważności nagrodę) również powstawał w Łodzi.

19

K

3

AL

8/2

EJDO

-07

SK

– 0

OP

OP

– 0

SK

7-0

JDOE

8/2

LA

3

K

Plan serialu „Ludzie i bogowie”, fot. Bogdan Sobieszek

20B

Temat numeru

yły to trzy ostatnie dni zdjęć do an- pakula, autora animacji „Zima”, która miała gielskiego filmu o życiu rodziny ko- premierę na ostatnim Krakowskim Festiwalu mendanta obozu koncentracyjnego Filmowym (wraz z Kasumi Ozeki otrzymał

Auschwitz-Birkenau Rudolfa Hössa, Złotego Lajkonika dla reżysera najlepszego mieszkającej po drugiej stronie obozowe- krótkometrażowego filmu animowanego go muru. Dwa kręcono w Centrum Kształ- oraz Złotego Smoka dla reżysera najlepszego cenia Zawodowego i Ustawicznego przy filmu krótkometrażowego). Reżyser nie jest ul. Żeromskiego 115 (klimatyczne, otoczone z Łodzi, ale firma produkcyjna Yellow Tapir parkiem miejsce, często wykorzystywane Films owszem. Wyszukuję jeszcze w pamięci przez filmowców) i jeden w stadninie koni aktywne w branży firmy: oczywiście Opus w Łagiewnikach. Nie wiadomo, które sceny Film, ale także Lava Films, Centrala, Aura powstawały w Łodzi, bo ekipa nie dopusz- Films czy zajmujące się animacją WJTeam czała na plan nikogo z zewnątrz.

i Animapol.

Inną dużą zagraniczną produkcją, która

Ważniejsze jednak są chyba pieniądze.

w ostatnich latach korzystała z łódzkich ple- Łódzki Fundusz Filmowy istnieje od 2007

nerów i wnętrz, jest amerykański film „Znajdę roku i jest najstarszym spośród jedenastu cię” („Music, War and Love”) Marthy Coolidge Regionalnych Funduszy Filmowych w Polsce.

z 2019 roku z gwiazdorską obsadą. To tutaj Jest w czołówce, jeśli chodzi o kwoty prze-Łódź grała Nowy Jork: Park Źródliska był znaczane na produkcję filmową. W 2023 roku Central Parkiem, a ulica Roosevelta – Piątą jest to 1,5 mln zł (rok temu było tyle samo).

Aleją (5th Avenue). Jako Paryż Łódź pojawiła Dla porównania tylko Fundusz Mazowiec-K

się m.in. w filmie „Maria Skłodowska-Curie” ki i Warszawski oraz Fundusz Podkarpac-3

A

(2016) Marie Noelle. Na Piotrkowskiej japoń- ki wyłożyły więcej pieniędzy na filmy niż L

8/2

E

ski reżyser Cellin Gluck kręcił sceny do filmu Łódź – pierwszy 2,6 mln zł (wspólne środki JDO

-0

„Persona non grata” (2015). Jest to historia z miasta i województwa), drugi 1 mln 551 7

SK

Chiune Sugihary, japońskiego dyplomaty, tys. zł (województwo). Kraków i Wrocław który pracował w ambasadzie w Kownie. (województwo i miasto) dały po milionie – 0

OP

W czasie II wojny światowej uratował po- (dane z 2020 i z 2022). Pozostałe kwoty OP

– 0

nad 6 tysięcy Żydów, wydając im nielegalne oscylują wokół 500 tys. zł. Łódzki Fundusz SK

7

wizy tranzytowe przez Japonię. Wejście do Filmowy przez 15 lat istnienia wsparł ponad

-0

Citibanku (przy rogu z ul. Moniuszki) zagrało 100 filmów fabularnych, dokumentalnych JDOE

8/2

wejście do Ambasady Japonii we Władywo- i animowanych. Wśród nich są takie tytuły LA 3

stoku, sala balowa Pałacu Poznańskiego – jak nagrodzona Oscarem „Ida” Pawła Paw-K

wnętrze, a jeden z pokoi w Grand Hotelu był likowskiego, nominowane do nagrody Aka-nowojorskim pokojem hotelowym. Zdjęcia demii „W ciemności” Agnieszki Holland oraz realizowano także w cerkwi św. Olgi przy „Zimna wojna” Pawła Pawlikowskiego (Złota ul. Piramowicza.

Palma za reżyserię w Cannes), wyróżniony Oprócz atrakcyjnych obiektów zdjęciowych w Cannes „Sweat” Magnusa von Horna czy są jeszcze dwa powody, dla których producen- ostatni film Andrzeja Wajdy „Powidoki”.

ci filmowi przyjeżdżają ze swymi projektami Fundusz dofinansował pełnometrażową do Łodzi. Monika Głowacka i Wenancjusz animację „Zabij to i wyjedź z tego miasta”

Szuster z Łódź Film Commission wymieniają: Mariusza Wilczyńskiego (międzynarodowa twórców, którzy mieszkają w Łodzi, tutejsze premiera na Berlinale, Grand Prix na Festi-firmy produkcyjne i postprodukcyjne oraz walu w Annecy, Złote Lwy w Gdyni). Ob-pieniądze z Łódzkiego Funduszu Filmowego, sługująca fundusz Miejska instytucja Łódź

które miasto przeznacza na dofinansowanie Film Commission, podsumowując 2022 rok, produkcji filmowych. Z reżyserami nie jest informowała o ośmiu dofinansowanych pro-chyba tak dobrze, bo w odpowiedzi na moje dukcjach i ponad 160 dniach zdjęciowych na pytanie o konkretne nazwiska słyszę o Pio- łódzkich ulicach (w 2023 wsparcie uzyskało trze Szczepańskim i Annie Pachnickiej oraz siedem tytułów). Aplikujące o środki z fun-ich firmie Anagram, o Piotrze Trzaskalskim, duszu projekty oceniane są przez komisję który od dawna nie mieszka w Łodzi, i jego ekspertów. Te, które uzyskają dofinansowa-filmie „Mój rower” z 2012 roku. Po chwili za- nie, muszą 150 procent tej kwoty wydać na stanowienia Głowacka dorzuca Tomasza Po- terenie Łodzi lub województwa łódzkiego.

Temat numeru

21

Żeby zobaczyć aktualne miejsce Łodzi fil- Klasycy Absurdu”. Jednak główną postacią mowej w polskiej kinematografii, pytam, ile jest w tym gronie Piotr Szczepański (m.in.

filmów w roku pochodzi z Łodzi. Przy czym „Aleja Gówniarzy”, „@miriamfrompoland”), do tego samego tytułu może się przyznawać nazywany łódzkim kronikarzem. Fabuła „Mój kilka funduszy. Na przykład „Zimna wojna” rower” Piotra Trzaskalskiego dzieje się w Ło-uzyskała wsparcie z czterech funduszy, „Uła- dzi i tu była filmowana. Serial „Komisarz Alex”

skawienie” Jana Jakuba Kolskiego z trzech. kręcony jest w Łodzi od 2012 roku. Ważnym Jako przegląd części twórczości może słu- filmem, w którym Łódź zagrała samą siebie, żyć Festiwal Polskich Filmów Fabularnych są oczywiście „Powidoki”.

w Gdyni. Monika Głowacka tłumaczy, że róż-Do Łódź Film Commission często dzwonią

nie się to układa w poszczególnych latach. producenci polscy i zagraniczni szukający odBywa, że w konkursie głównym w Gdyni powiednich plenerów, obiektów zdjęciowych.

nie ma żadnego filmu „łódzkiego”, czyli do- Pracownicy mają bazę lokacji, wiedzą, gdzie finansowanego przez Łódź.

Wenancjusz Szuster doda-

je: – Śledzimy to na bieżąco.

Czasem mamy bardzo silne

projekty, które zdobywają

nagrody, jak choćby wspo-

mniana animacja Mariusza

Wilczyńskiego. Za to w ze-

K

3

szłym roku było słabo, cho-

AL ciaż „Orzeł. Ostatni patrol”

8/2

EJDO

Jacka Bławuta dostał nagrodę

-07

za reżyserię. Tego filmu nie

SK

dofinansowywaliśmy, ale

– 0

OP

dźwięki mogące imitować te,

OP

– 0

które słyszeli marynarze pod

SK

wodą, powstały w Centrum

Na planie filmu „Maria Skłodowska-Curie”, 7-0

Nauki i Techniki – z Jackiem

fot. Wenancjusz Szuster

JDO

Bławutem juniorem i jego

E

8/2

L

współpracownikami spędziliśmy w centrum co można znaleźć. Pomagają w uzyskiwaniu A

3

K

dwie noce na początku 2021 roku, uderza- pozwoleń urzędowych – w konsultacjach np.

jąc w różne metalowe elementy, wsporniki, z konserwatorem zabytków, kontaktach ze rury. Czasem do funduszu zgłaszanych jest służbami miejskimi, ustalają, kto jest wła-15 projektów i nie są to mocne pozycje, a in- ścicielem danego terenu. ŁFC wydaje prze-nym razem – jak w tym roku – aplikowały bar- wodnik informujący o tym, gdzie starać dzo dobre projekty i trudno dokonać wyboru. się o określone pozwolenia, z załączonymi

– W zeszłym roku musieliśmy ogłosić dru- wzorami wniosków. Czasem wypuszczają gi nabór, bo w pierwszym nie moglibyśmy do mediów informacje o castingach, o niedo-rozdysponować całej kwoty przeznaczonej godnościach na ulicach w związku z kręce-na dofinansowanie – uzupełnia Głowacka.

niem zdjęć. Szukali obiektów pofabrycznych, Filmowcy kręcą w Łodzi także wtedy, gdy w których można byłoby zorganizować hale bohaterem jest Łódź. Takie filmy najczęściej produkcyjne dla animacji. Dysponują rów-uzyskują dofinansowanie z funduszu. Zresztą nież bazą danych dotyczących fachowców działalność wielu funduszy regionalnych w zawodach filmowych, którzy tu na miejscu skupia się na wspieraniu lokalnych tematów, mogliby być zatrudnieni przez producenta.

postrzeganych jako autopromocja. Ostatnio Działają jednak przedstawiciele producenta najbardziej znanym tytułem „łódzkim” jest – oni decydują, gdzie umiejscowić kamp, czyli

„Zabij to i wyjedź z tego miasta”, ale akurat zaplecze ekipy zdjęciowej, oni muszą zdobyć animacji nie są potrzebne plenery. Łodzi naj- wszelkie pozwolenia, zawrzeć stosowne umo-częściej dotyczą filmy dokumentalne. Na wy, złożyć odpowiednie dokumenty. Łódź

festiwalu w Krakowie pokazany był doku- Film Commission pomaga, podpowiada, ment Sławomira Grünberga „Łódź Kaliska. wspiera. Uczestniczy w spotkaniach doty-

36

Galeria

Na nowo o folklorze

Zygmunt Bilski skończył IV rok studiów.

Na łódzką ASP przyjechał z Parszowa

w Świętokrzyskiem. Talent plastyczny

odziedziczył w genach. Jego ciocia jest

kostiumografką. Babcia – dekoratorką.

Malarstwo to nie jedyny środek wyrazu

stosowany przez Zygmunta. – Jest dla

mnie najbardziej intymną i osobistą formą wypowiedzi artystycznej, ale nie zamy-kam się na inne. Staram się komunikować

językiem przystępnym dla współczesnego

odbiorcy – mówi.

Zajmuje się też grafiką i tkaniną arty-

styczną. Każda dziedzina daje inne możliwości wyrazu, w pozamalarskiej twórczo-

ści artysta realizuje więc to, co nie spraw-dziłoby się w malarstwie. A poprzez sztukę opowiada o swoich przeżyciach. – Sztuka

bywa dla mnie formą autoterapii. Nieraz

udaje mi się namalować obrazy dla mnie

K

3

A

wyjątkowe – jak te pokazane na konkursie.

L

Starałem się przetransponować elementy

8/2

EJDO

folkloru na współczesny język sztuki.

-07

Zygmunt Bilski ceni twórczość, która

SK

porusza problemy społeczne bez angażo-

– 0

OP

wania tematów politycznych. Fascynuje

OP

– 0

go kultura ludowa Europy Środkowo-

SK

-Wschodniej: stroje i tkaniny. – Jeśli chodzi 7-0

o moje malarskie inspiracje, to jest to eks-JDO

presyjna sztuka polska lat 80. XX wieku, E

8/2

L

a z zagranicznych: Neue Wilde oraz włoska A

3

K

transawangarda – mówi.

Po III roku studiów młody artysta zaczął

szukać własnej drogi twórczej. Pierwszym efektem poszukiwań była „Torba” z cyklu

„Paseizm”, zainspirowana akcją „Katering”

Pavla Brăili, który poprosił matkę o przy-gotowanie mołdawskich dań, spakowanie

ich do torby i przesłanie autobusem do

Niemiec – jedzenie stało się metaforą tę-sknoty emigranta za domem. Bilski: – Dla mnie jedzenie zamknięte w uabstrakcyj-ZYGMUNT BILSKI.

nionej formie „folklorystycznej” torby jest

„Tkanina opoczyńska” ,

metaforą matczynej troski, ale też traum z cyklu „Paseizm”

przenoszonych z pokolenia na pokolenie.

akryl, pastel,

Obraz „Pies” wiąże się z rodzinnym do-

2023

mem. „Fabryka” powstała dlatego, że za-

nim dostałem się na ASP, przez rok pracowałem w fabryce w Starachowicach. Obra-

zy nawiązujące do tkanin opoczyńskich to z kolei wspomnienie pracowni cioci, gdzie obcowałem ze sztuką ludową.

Galeria

37

K

3

AL

8/2

EJDO

-07

SK

– 0

OP

OP

– 0

SK

7-0

JDOE

8/2

LA

3

K

ZYGMUNT BILSKI.

„Pies", z cyklu „Paseizm", akryl, pastel,

2022

ZYGMUNT BILSKI.

„Fabryka”, z cyklu „Paseizm", pastel, 2022

38

Galeria

K

3

AL

ZYGMUNT BILSKI.

8/2

EJDO

„Tkanina opoczyńska” ,

-0

z cyklu „Paseizm”

7

SK

akryl, pastel, 2023

– 0

OP

OP

– 0

SK

7-0

JDOE

8/2

LA

3

K

ZYGMUNT BILSKI.

„Piotrek” ,

z cyklu bez nazwy,

akryl, tempera, 2023

Galeria

39

K

3

AL

8/2

EJDO

-07

SK

– 0

OP

OP

– 0

ZYGMUNT BILSKI.

SK

„Torba” ,

7-0

z cyklu „Paseizm”

JDO

akryl, 2022

E

8/2

LA

3

K

ZYGMUNT BILSKI.

„Emil” ,

z cyklu bez nazwy,

akryl, tempera, 2023

46

Spotkanie

Mowa jest najważniejsza

Z naszej literatury zniknęła lekkość, bo – Każdy Ukrainiec wierzy w zwycięstwo nie można lekko pisać o tym, co się teraz i cały czas pracuje na to. Wierzymy, bo nie dzieje – powiedział Serhij Żadan, ukra- mamy wyboru. Niezależnie od tego, jakie iński pisarz i poeta, dramaturg, tłumacz, będą warunki wygranej, już wiadomo, że muzyk i performer, autor głośnej powieści zapłaciliśmy bardzo wysoką cenę za zwy-

„Internat”. 17 czerwca spotkał się z polski- cięstwo. Niezależnie od tego, jakie porozu-mi i ukraińskimi czytelnikami w Mediatece mienie pokojowe zostanie podpisane, nie MeMo w Łodzi. Czytał swoje wiersze, mó- ma powrotu do tego, co było. Wiele rzeczy wił o podobieństwie naszych losów, o roli będziemy musieli budować od zera, według kultury w zmaganiu się z wojną i w budo- nowych zasad. Chodzi nie tylko o zburzone waniu świata na nowo po zwycięstwie.

gmachy i zrujnowane miasta. Mówię o ży-

Po odczytaniu najnowszych wierszy Ża- ciu kraju, o nowych sensach, koncepcjach dana po ukraińsku i po polsku (w tłuma- funkcjonowania wielu sfer życia publiczne-czeniu Aleksandry Zińczuk) prowadzący go w Ukrainie. Będziemy potrzebować no-spotkanie Maciej Robert spytał gościa wego systemu ekonomicznego, polityczne-o trwający od dwóch dekad nowy rozdział go, bezpieczeństwa i edukacji. Oczywiście we wspólnej historii Ukrainy i Polski. We- i kultura będzie musiała być sformułowana K

3

A

dług Żadana nowe relacje zaczęły się po od nowa. Na wiele spraw na skutek bole-L

pomarańczowej rewolucji, kiedy Ukraina snych doświadczeń patrzymy teraz inaczej.

8/2

EJDO

pojawiła się jako kraj na mapie Europy, ale Jak Żadan tłumaczy ukrainofobię wiel-

-07

również w kulturze Europy. Kiedy jesienią kich pisarzy rosyjskich: Puszkina, Dosto-SK

2004 roku świat usłyszał o Ukrainie jako jewskiego, Bułhakowa, Brodskiego? Me-

– 0

OP

niepodległym kraju (formalnie niepodle- chanizm jest taki, że potępiamy krwawy OP

– 0

głość Ukraina uzyskała w 1991 roku – red.), reżim Lenina, ale doceniamy znakomitą SK

na fali tego podziwu pojawiły się tłumacze- awangardę lat 20. i 30. XX wieku. Nie pasuje 7-0

nia literatury ukraińskiej, najpierw w Pol- nam krwawy komisarz Trocki, ale zachwy-JDO

8/2

sce. – O dobrych relacjach polsko-ukra- camy się literackimi eksperymentami Ma-EL

ińskich najlepiej świadczy fakt, że moje jakowskiego. To, według Żadana, jest obłu-A

3

K

dopiero co napisane wiersze już zostały da, zmyłka, bo tak czy owak każda kultura przetłumaczone na język polski.

jest częścią polityczno-ideologicznej rze-

– Uczymy się, jak pomagać, organizu- czywistości. Ona może być liberalna, kon-jemy akcje charytatywne, ale ty mówisz serwatywna, kosmopolityczna, ale kultura wprost, tłumacząc wiersz polskiego poety narodowa jest częścią systemu i siłą rzeczy z Powstania Warszawskiego Zbigniewa Ja- rosyjska kultura jest częścią imperialnego sińskiego: żądamy amunicji, to jest najważ- projektu. W tym projekcie nie ma miejsca niejsze teraz – zauważył Maciej Robert.

na ukraińską niepodległość. Dla niepod-

– Nie jest przyjęte, żeby na spotkaniach ległej Polski również. Dla Rosjan Ukraina literackich rozmawiać o broni. Jednak pew- jest częścią ich przestrzeni politycznej, pu-ne rzeczy należy mówić wprost, bez owija- blicznej, socjalnej. – Możecie zarzucić mi nia w bawełnę albo nie mówić wcale. Zwy- ogólnikowość i powiedzieć, że są przecież cięstwo Ukrainy jest w rękach dziewczyn wyjątki. Może i są. Mam 49 lat i w swoim i chłopaków, którzy walczą z okupantem życiu zetknąłem się z setkami przedstawi-na linii frontu, a nie na salonach i w kulu- cieli rosyjskiej kultury – liberałami, impe-arach. Potrzeba posiadania broni, o którą rialistami, nacjonalistami i anarchistami chodziło w przywołanym wierszu, jest jak – i nie było wyjątków. Zawsze w którymś most łączący nasze doświadczenie: polskie momencie górę brał gen imperializmu.

w 1944 roku i ukraińskie dzisiaj.

– Mówiłeś, że trzeba będzie wiele rzeczy Pytany o nastroje Ukraińców, czy mocno budować od zera. Czy konieczny będzie wierzą w wygraną, Żadan odpowiedział: również nowy język, żeby opowiedzieć

58

W regionie

legendy

„STRASZNEGO

DWORU”

Bogumił Makowski

Jest lokalną ciekawostką – miejscowi dobrze ją znają i chętnie o niej mówią. Na stacji benzynowej w Kalinowej ekspedientka wskazuje mi drogę do dworu Moniuszki, zwanego też pałacem. Z pola wyjechał

właśnie rolnik. Zapytany o pałac, w którym mieszkał kompozytor, prostuje, że mieszkał nie w pałacu, a w domku obok. Napięcie podkręcają sprzedawczynie w delikatesach. Opowiadają, że do wsi wycieczki przyjeżdżają, żeby zobaczyć dwór ze „Strasznego dworu”.

K

3

AL

8/2

EJDO

-07

SK

– 0

OP

OP

– 0

SK

7-0

JDOE

8/2

LA

3

K

Pałac w Kalinowej,

fot. Bogumił Makowski

We wsi Kalinowa w gminie Błasz- Stanisława Augusta Poniatowskiego, a przed ki w powiecie sieradzkim we- jego elekcją, po śmierci Augusta III, był in-dług spisu ludności mieszkają terreksem Polski. Ostatnim z Łubieńskich 563 osoby. Tutejsze zabytki właścicielem majątku w Kalinowej był mini-to otoczony fosą dwór szlachecki, którego ster sprawiedliwości w Księstwie Warszaw-początki sięgają XVII w. oraz gotycki kościół skim – Feliks Walezjusz Władysław hrabia pw. św. Marii Magdaleny. Po II wojnie świa- Łubieński.

towej we wsi działała państwowa Stacja Ho-Hrabia wprowadzał kodeks Napoleona, za-

dowli Roślin (okresowo Państwowe Gospo- łożył Szkołę Prawa i dał początek bibliotece darstwo Rolne). Teren stał uprawą buraków publicznej oraz Głównemu Archiwum Kra-cukrowych i kartofli. Dyrekcja i biura SHR jowemu, stworzył Drukarnię Rządową oraz mieściły się w zabytkowym dworze. Uro- jako jeden z pierwszych w Polsce uprawiał

dził się w nim (choć niektóre źródła wska- w swoim majątku ziemniaki. I choć nie udało zują inne miejsce) Władysław Aleksander mu się wówczas wprowadzić ich do jadło-Łubieński, prymas Polski, który koronował spisu Polaków, dziś Kalinowa jest siedzibą

W regionie

59

rodzinnej spółki Agrosad, która na dużą tyczące Stanisława Moniuszki – opowiada skalę uprawia warzywa, w tym ziemniaki pani Anna. – Szukałam muzeum poświęco-sprzedawane do dyskontowych sieciówek.

nego kompozytorowi, ale w Polsce takiego Kalinowa słynie również z tego, że – jak nie znalazłam.

wieść gminna niesie – w tutejszym dworze-Ojciec polskiej opery narodowej ma salę

-pałacu miał mieszkać Stanisław Moniuszko swojego imienia w Teatrze Wielkim Operze i że to tutaj napisał jedną ze swych oper. – Narodowej w Warszawie, w Poznaniu jest Według przekazów nasz dwór był inspiracją patronem Teatru Wielkiego, ale rzeczywiście i pierwowzorem „Strasznego dworu” – opo- w żadnym mieście w Polsce nie ma swoje-wiada Anna Wróbel, żona współwłaściciela go muzeum. – Jedyne znane mi muzeum spółki, zajmująca się sprawami personalny- Moniuszki jest w dawnej szkole muzycznej mi i PR w firmie. – Także goszcząca tu przed w Śmiłowiczach pod Mińskiem na Biało-laty Maria Fołtyn, śpiewaczka i reżyserka rusi, gdzie kompozytor został ochrzczony, operowa oraz założycielka i prezeska To- a na świat przyszedł w pobliskim majątku warzystwa Miłośników Muzyki Moniuszki, w Ubielu, po którym dziś nie ma śladu, bo twierdziła, że właśnie nasz pałac zainspiro- wszyscy mieszkańcy wymarli – opowiada wał kompozytora.

Anna Wróbel. – Chodzi mi więc o to, aby

w Kalinowej stworzyć centrum moniusz-

Dworek w ruinie

kowskie na kształt chopinowskiej Żelazo-

wej Woli. Moglibyśmy prezentować to, co

jest mało znane z twórczości kompozytora, K

3

Jaka jest prawda? Stanisław Moniuszko na przykład jego muzykę kameralną, utwory AL był w Kalinowej przejazdem, ale nie miesz- fortepianowe, organowe.

8/2

EJDO

kał w pałacu. – Mieszkał w modrzewiowym

Z biblioteki przez ogromne drzwi przecho-

-07

dworku, który dziś należy do prywatnego dzimy do sali balowej. Zasiedliły ją mane-SK

właściciela – Anna Wróbel, stojąc na wiel- kiny ubrane w stroje z epoki. – Kupiłam je

– 0

OP

kim balkonie pałacu, wskazuje pobliskie dzięki przypadkowi i odrobinie szczęścia OP

– 0

chaszcze. – Kompozytor miał grać na orga- – wspomina admiratorka Moniuszki. – Po-SK

nach w tutejszym kościele.

jechałam do teatru na „Aidę” i wówczas

7-0

Dziś modrzewiowy dworek jest niemal dowiedziałam się, że właśnie zaczyna się JDO

kompletną ruiną. Ściany trzymają pion chy- wyprzedaż kostiumów teatralnych.

E

8/2

L

ba tylko z przyzwyczajenia. Trochę butelek Kolejne pomieszczenie zdobią portrety

A

3

K

po wódce i śmieci wala się po zapadających Łubieńskich i meble kupione we Włoszech.

się podłogach, po których strach stąpać, wi- – Chcielibyśmy mieć oryginalne polskie me-dać ślady doraźnych adaptacji… A wszystko ble z epoki, ale takie można spotkać jedynie tak zarośnięte samosiejkami, że z drogi nie- w muzeach i nie ma szans na ich kupienie wiele widać.

– ubolewa moja przewodniczka po „strasz-

Od 2011 r. „straszny dwór” w Kalinowej nym dworze”. – Kiedyś mieściła się tutaj należy do braci Wróbel, właścicieli Agrosa- zasobna w cenne książki biblioteka pryma-du. – Zakochałam się w tym miejscu i chcę sowska. Z Feliksem Łubieńskim trafiła do mu przywrócić świetność – mówi z rozma- Warszawy, ale ślad po niej zaginął, być może rzeniem w głosie Anna Wróbel, która jest pochłonęła ją wojenna pożoga. Szczęśliwie też autorką książki „Nie taki straszny dwór pałac w wojnach nie ucierpiał, a należy to za-w Kalinowej”, wydanej w 2021 roku. – Za- wdzięczać położeniu wsi trochę na uboczu.

częliśmy od likwidacji ścianek działowych, Przy wejściu do następnej sali, zwanej ga-które postawiono w czasach, gdy w pałacu binetem, stoi stary podłogowy zegar typu mieściły się biura PGR. Wszystkie prace re- „baba” ze świebodzickiej wytwórni zega-montowe odbywały się pod nadzorem kon- rów Gustawa Beckera. Nakręcony, wybija serwatora zabytków.

kuranty niczym w słynnej arii. – Ponieważ W pomieszczeniu albo raczej komnacie zachowały się zaledwie śladowe dokumenty z wychodzącymi na południe oknami i bal- dotyczące wystroju i funkcji poszczególnych konem urządzana jest biblioteka. – Chcemy wnętrz, urządzamy je na podstawie lektur tu zgromadzić źródła mówiące o dziejach o tego typu obiektach – opowiada pani Kalinowej, pałacu, a przede wszystkim do- Anna. – Wyobrażamy sobie na przykład, że

Fale ultrazakrótkie

63

się pomyli, stłucze się kubek albo jeśli wybuchnie pożar, odbiorca to usłyszy i usłyszy też reakcję prowadzącego. Ta bezzwłoczność to złota zasada radia, niepodwa-żalna i najcenniejsza. Podcast zaś oferuje wyłącznie ocenzurowaną i wypolerowa-ną zawartość.

Jako dziecko lat 60. wychowywałem się przy dźwiękach z radia. To one stano-wiły dla mnie inspirację i kształtowały moją wrażliwość. Począwszy od literatury w postaci słuchowisk radiowych, poprzez muzykę, której nigdzie indziej nie było, błyskotliwe poczucie humoru magazynów rozrywkowych, a skończywszy na radiowych osobowościach, czyli ludziach, których głosy i słowa otwierały mi (para-doksalnie) oczy i były dla mnie drogowskazem podczas wędrówki w dorosłość.

Od tamtego czasu zawsze wolałem radio od innych form przekazu. Jestem przekonany, że ta zamknięta w jednym obszarze zmysłowym estetyka miała ogromny wpływ na moją wyobraźnię. Pod wpływem tembru głosu spikera, efek-tów akustycznych, muzyki i wszystkiego, co wybrzmiewało z głośnika, nauczyłem się tworzyć w głowie obrazy i nadawać im znaczenie. To była bogatsza wersja książki, ale nie tak degradująca jak film, który poprzez nagromadzenie bodźców pozostawia niewiele miejsca na przenikliwość. Radio było ucieleśnieniem senten-cji „mniej znaczy więcej”. Jak śpiewała kiedyś celnie grupa The Buggles – Video Killed the Radio Star, co oznacza ni mniej, ni więcej, że czasem zobaczenie czegoś, co wcześniej sobie tylko wyobrażaliśmy, bywa mocno rozczarowujące.

Ta tkliwość wobec dźwięku pozostała we mnie do dziś. Najbardziej oczywi-K

stym jej wyrazem jest miłość do muzyki. Ale wydaje się, że to upodobanie sięga 3

AL

dużo dalej, poza rytm czy melodię, które są przecież najłatwiej przyswajanymi E

8/2

JDO

elementami utworów. Fascynuje mnie dźwięk sam w sobie, brzmienie, przestrzeń,

-07

pogłębione warstwy, mieszanie instrumentów naturalnych z generowanymi SK

sztucznie. To też sprawia, że od początku ważna była dla mnie jakość odsłuchu, OP

– 0

czyli zwracałem uwagę na służące temu urządzenia. Współcześnie, w dobie lek-OP

– 0

kich plików mp3, choć doceniam ekonomiczność takiego rozwiązania, wciąż od-czuwam dyskomfort, słysząc, jak ten format kiereszuje materiał muzyczny, jak go SK

7-0

spłaszcza i pozbawia tłustszych nut. Wciąż uwielbiam zasiadać na kanapie przed JDO

parą podłogowych głośników podpiętych do wzmacniacza NAD (jestem wierny 8/2

EL

tej marce) i uruchamiając wysokiej klasy odtwarzacz CD lub gramofon, z nabożną A

3

K

uwagą zanurzać się w świecie wykreowanym przez twórców albumu.

Mam pełną świadomość, że to trąci boomerstwem. Albowiem współczesna muzyka, przynajmniej popularna, stara się dostosować do tych nowych norm –

nacechowanych pośpiechem, przypadkowością wyboru, ekonomicznością narzę-dzi odsłuchu i tak dalej. Utwory są przejrzystsze, mocniej skompresowane, z wy-razistymi brzmieniami. Ale wystarczy sięgnąć po jakiś wybitny album z ubiegłego wieku, by dostrzec, z jaką czułością cyzelowano każdy dźwięk, poszukiwano tej jedynej barwy, właściwego odcienia. Nie chcę przez to powiedzieć, że współczesna muzyka jest gorsza, bo to nieprawda. Jest wielowymiarowa. Obok produkcji ko-mercyjnych, obliczonych na spektakularny efekt, czyli nacechowanych dostępno-ścią i dopasowanych do modnych trendów, istnieje cała masa świetnych propozy-cji uformowanych w domowych niezależnych studiach, gdzie wciąż kultywowana jest dbałość o oryginalną i uczciwą wypowiedź artystyczną.

Radio sprawiło, że nieustannie marzyłem o tym, by stać się jego częścią.

W latach 90. pracowałem nawet przez krótki czas w łódzkich rozgłośniach radia Classic i Plus, ale nie wynikło z tego nic trwałego. Dopiero pojawienie się stacji internetowych sprawiło, że dostępność do radiowej formuły nabrała bardziej demokratycznego, a nie tylko środowiskowego wymiaru. Dziś mam za sobą lata prowadzenia audycji, a kierowanie redakcją RadiaJAZZ.FM, całkowicie niekomer-cyjnej i idącej „pod prąd” trendom inicjatywy, daje mi wreszcie radość i poczucie spełnienia. Tym bardziej jestem przekonany, że radio nie powiedziało jeszcze ostatniego słowa.