Migawka

1

KALEJDO

SK

OP

– 0

4/2

3

„RODZEŃSTWO”

Reż. Krystian Lupa,

Narodowy Stary Teatr

w Krakowie.

Na XXIX MFSPiN w Łodzi

̶ 1 i 2 IV, fot. Marek Gardulski

2

K

3

A

KAROL GAWROŃSKI.

L

„Smyraj mnie”,

4/2

EJDO

2013

– 0

̶ wystawa prac z kolekcji

SK

Miejskiej Galerii Sztuki w Łodzi,

OP

OP

czynna w Galerii Re:Medium

SK

– 0

do 23 IV

JDOE

4/2

LA

3

K

WYDAWCA

PRENUMERATA

„Kalejdoskopu”

Cena za numer – 4 zł

RUCH – mieszkańcy Łodzi

ADRES REDAKCJI

DRUK

i województwa mogą zamówić

ŁDK, 90-113 Łódź, ul. Traugutta 18

SilverPrint

prenumeratę, korzystając ze strony

tel. 797 326 217

ul. Gliniana 13, 91-336 Łódź

www.prenumerata.ruch.com.pl

e-mail: kalejdoskop@ldk.lodz.pl

pytania: prenumerata@ruch.com.pl

www.e-kalejdoskop.pl

Nakład: 1400 egz.

lub tel.: 22 693 70 00,

801 800 803 (pn.-pt. w godz. 7-17).

REDAGUJĄ

INFORMACJE O IMPREZACH

KOLPORTER – tylko instytucje mogą Bogdan Sobieszek

prosimy przesyłać na adresy:

zamawiać prenumeratę w oddziałach

– p.o. redaktora naczelnego,

kalejdoskop@ldk.lodz.pl

firmy Kolporter S.A.

Aleksandra Talaga-Nowacka

kalendarium@ldk.lodz.pl

na terenie całego kraju.

Informacje pod numerem infolinii

PROJEKT GRAFICZNY

PARTNEREM PISMA JEST

0 801 205 555

Jakub Stępień,

lub na stronie internetowej

współpraca Oliwia Adamkowska

http://sa.kolporter.com.pl/

Wstępniak

3

OBCA inteligencja

Bogdan Sobieszek, p.o. redaktora naczelnego Sztuczna inteligencja stała się ostatnio modną rozrywką.

Niby korzystamy z niej od lat, choćby w postaci wyszukiwarki Google, ale dziś możemy z udoskonalanym systemem rozma-wiać. Możemy zadawać mu pytania z każdej dziedziny – tak działa udostępniony bezpłatnie przez Open AI (za którą stoi Elon Musk) chatbot Generative Pre-trained Transformer 3

(GPT-3), który bije rekordy popularności w sieci. 13 marca miało premierę najnow-sze wydanie modelu – GPT-4 (na razie nie jest bezpłatny). Sztuczna inteligencja (jest K

wiele dostępnych systemów) to narzędzie 3

AL

wytrenowane przez człowieka m.in. do

4/2

EJDO

odpowiadania na pytania, opowiadania

– 0

SK

historii, komponowania muzyki np. Ba-

OP

OP

SK

cha, maszyna, która się uczy, potrafi wy-

– 0

JDO

krywać wzory, schematy, prawidłowości

E

4/2

LA

w dostarczanych jej danych. Dlatego korzystają z niej również 3

K

naukowcy. Oczywiście swoje chcą ugrać uczniowie, zadając tematy wypracowań, oraz dziennikarze, pisząc artykuły pod hasłem: „Rozmawiałem ze sztuczną inteligencją”. Nie myśli samodzielnie, bo tak została zaprogramowana. Nadal jest nie-doskonała – popełnia błędy i bezczelnie wciska nam kit – ale rozwija się błyskawicznie i wciąż przyspiesza. Nie od rzeczy jest więc pytanie, czy może być świadoma, a tym samym nie-zależna. I tu żadna kontrola nie pomoże – w GPT-3 wbudowa-no mechanizm cenzury, który użytkownicy szybko nauczyli się obchodzić. Eksperci przewidują, że w 2042 r. sztuczna inteligencja osiągnie stan osobliwości – przekroczy ludzkie możliwości, przestaniemy ją rozumieć i wiedzieć, co się z nią dzieje, jakimi kategoriami myśli. Przestanie być zabawką. Będzie potęgą. A skoro uczyła się od nas, czego się po niej spo-dziewać? Jak ułożyć sobie z nią życie?

4

SPIS TREŚCI

1 13ASP – co tu 1P 6o cóż to tak 17

Rek 0

ord

Galeria

Oświatówki.

się robi?

wiedzieć?

Kalejdoskopu

Bogumił

Aleksandra

Andrzej

– Jerzy

Makowski

Talaga-

Poniedzielski

Nowosielski

-Nowacka

K

3

ALE

4/2

JDO

– 0

SK

OP

OP

SK

22 26 30 37

– 0

JDO

4/2

EL

Blisko ikony

Lalki

Jedyne

Powidoki

A

3

K

i pejzażu

o obliczach

wyjście

pandemii.

Łodzi.

z ikon.

– dogadać się.

Łukasz Barys

Gustaw

Rozmowa

Romanowski

z Jackiem

Nagłowskim

38Etnograf 4K 0anon rządzi. 4 44

Zr

2ób lepszy Jeden, dwa, zmierzchu.

Rozmowa

musical, jeśli

cztery…

Łukasz

z Rafałem

potrafisz.

Piotr

Maciejewski

Janiakiem

Magdalena

Grobliński

Sasin

5

SPIS TREŚCI

04/23

4 4S 8zpieg 50 52 54

R

6óbmy boom, Chrupiate Skrzyżowanie Cyfry.

róbmy szum.

w spódnicy.

miejsca Łodzi.

światów.

Michał

Paulina Ilska

Rozmowa

Paulina Ilska

Piotr

Cholewiński

z Mikołajem

Grobliński

Szczęsnym

K

3

A

śród nas

LE

4/2

JDO

– 0

SK

OP

OP

SK

55

58

Góry klasy

56Stolica Złota myśl. 60 62

– 0

Czy live

Miłość

jest w

JDO

4/2

ELA

3

K

lux.

designu

Aleksandra

znaczy life?

niezmiennie

Mieczysław

na Księżym

Talaga-

Dariusz Bilski

na listach

Kuźmicki

Młynie

-Nowacka

przebojów.

Rafał Gawin

OBCY

64 67 68 6K 9

Na co umarł

Komiksowi

Piwo

alendarium

Stalin? – Na

potentaci.

uczłowiecza!

szczęście!

Piotr Kasiński

Maciej Robert

Andrzej

de Lazari

I str. okładki: Obraz wygenerowany przez sztuczną inteligencję na podstawie jej rozmów z Jackiem Nagłowskim – czytaj na str. 30

20

Galeria

JERZY NOWOSIELSKI.

JERZY NOWOSIELSKI.

„Pejzaż łódzki”,

„Autoportret”,

1954, olej na płótnie

1976, olej na płótnie

K

3

AL

4/2

EJDO

– 0

SK

OP

OP

SK

– 0

JDOE

4/2

LA

3

K

Jerzego Nowosielskiego

21

K

3

AL

4/2

EJDO

– 0

SK

JERZY NOWOSIELSKI.

OP

OP

„Damski gang”,

1977, akryl na płótnie

SK

– 0

JDOE

4/2

LA

3

K

JERZY NOWOSIELSKI.

„Pejzaż z Bolkowa”,

1967, olej na płótnie

JERZY NOWOSIELSKI.

„Dziewczyny na statku”,

1981, olej na płótnie

22

Artyści

blisko ikony

I PEJZAŻU ŁODZI

Gustaw Romanowski

Sejm RP ogłosił Jerzego Nowosielskiego patronem 2023 roku. W ten sposób wśród siedmiu postaci godnych szczególnego upamiętnienia znalazł się również jeden z najoryginalniejszych europejskich artystów XX wieku. Malarz, scenograf, ale też twórca niezwykłej architektury sakralnej, „pisarz ikon”, teolog, filozof. Wybitna postać polskiej kultury.

I pierwszy artysta, który nie koniunkturalnie, ale ze szczerą pasją lubił

powtarzać, jak odkrył malarskie walory Łodzi.

Historia Jerzego Nowosielskiego – i scenografie dla Pinokia. Nie brał udziału artysty jest równie ciekawa, jak w tzw. życiu artystycznym, symbolizowa-historia Nowosielskiego – osoby nym corocznymi wystawami środowiska K

wyrosłej na styku różnych trady- plastycznego realizującego nakazaną formu-3

AL

cji i wiernej swoim kulturowym korzeniom. łę „sztuki realizmu socjalistycznego”. Jego 4/2

EJDO

Urodził się w 1923 r. w rodzinie łemkow- obrazy konsekwentnie odrzucała komisja skiej, a przez ojca związany był z cerkwią Związku Polskich Artystów Plastyków, – 0

SK

greckokatolicką. W latach 30. XX w. wiel- uznając, że nie spełniają wymagań ide-OP

OP

kim przeżyciem estetycznym i duchowym owych. „Bałem się tego, że mnie wykopią SK

okazały się dla niego wizyty w lwowskim ze Związku i pozbawią prawa wykonywania

– 0

Muzeum Ukraińskim, gdzie poznał bogatą zawodu” – opowie po latach artysta. „Żaden JDOE

4/2

kolekcję ikon. Wywarła ona na chłopcu tak z moich obrazów nie przechodził przez jury LA wielkie wrażenie, że miało to decydujący (...), a to groziło zakazem uprawiania działal-3

K

wpływ na późniejszą postawę dojrzałego ności artystycznej”.

artysty. Nowosielski trafił nawet na kilka miesięcy do unickiego klasztoru, a w czasie II wojny światowej znalazł się w nowi-cjacie unickiej Ławry św. Jana Chrzciciela Ale „dla siebie” Nowosielski malo-wał wtedy dużo. W 1956 r. na jego

wystawie indywidualnej łodzianie

w Uniowie pod Lwowem, gdzie przez rok

ujrzeli kilkadziesiąt „Pejzaży łódz-

uczył się ikonopisarstwa. I choć już od 1945 kich”, które wzburzyły nie tylko prasowych r. studiował malarstwo w Akademii Sztuk recenzentów, ale i część środowiska arty-Pięknych w Krakowie – gdzie szybko znalazł stycznego. To były melancholijne widoki się w kręgu twórców sztuki nowoczesnej inspirowane fragmentami łódzkich przed-zgrupowanej wokół Tadeusza Kantora – mieść z ich chaotyczną, byle jaką zabudową, jest pewne, że przeżyta głęboko lekcja ikony ale też motywy śródmiejskie z ciągnącymi pozostała żywa w jego sposobie myślenia się w dal perspektywami ulic obwiedzio-i w twórczości.

nych szaroburymi pierzejami złożonymi

Do Łodzi Jerzy Nowosielski trafił w 1950 z monotonnych ciągów kamienic, drew-roku. Szukał tu zatrudnienia, bo wcześniej nianych parkanów, torów tramwajowych, stracił pracę w krakowskiej ASP – był tam linii elektrycznych. A gdzieniegdzie pejzaż asystentem samego Tadeusza Kantora, któ- urozmaicał przejeżdżający tramwaj, kawałek rego wyrzucono wtedy z uczelni jako prze- fabrycznego muru czy rdzawy pion fabrycz-ciwnika socrealizmu. Nowosielski przyjechał nego komina.

do Łodzi z żoną. Ona została scenografem Artysta zobaczył w Łodzi to, czego nie

Teatru Lalek Arlekin, on projektował lalki potrafili dostrzec ówcześni utytułowani

Artyści

23

miejscowi pejzażyści, czerpiący swoje ma- dyplomowej. Jak wspominał Stanisław Fijał-larskie inspiracje z parku Poniatowskiego kowski, profesor łódzkiej PWSSP i przyjaciel czy stawów w Arturówku. On oddawał na Nowosielskiego, sprawa dyplomu stała się płótnach charakter miasta, po którym cho- nagle „problemem władz łódzkiej uczelni”.

dził, które czasem fotografował. Malując I mimo że Nowosielski w 1961 r. jako „eks-potem obraz, przekształcał fotograficzną ternista” bez trudu uzyskał dyplom w Kra-rejestrację w malarską opowieść. Stosując kowie, z uczelnią i Łodzią musiał się jednak niewielkie tylko deformacje autentycznych definitywnie pożegnać.

fragmentów miasta, nasycał łódzkie pejzaże W 1962 r. wrócił do Krakowa i do pracy na szczególnym, lirycznym nastrojem.

tamtejszej ASP, której do 1993 r. był profe-P

sorem. Mimo przykrych okoliczności zwią-oetyka zaniedbanego fabrycznego zanych z opuszczeniem Łodzi dwanaście lat miasta wydała się Nowosielskiemu tu spędzonych wspominał z sentymentem.

czymś ożywczym, nie-

powtarzalnym, świeżym.

Był pod wrażeniem Łodzi, tak

różnej od Krakowa, gdzie wcze-

śniej mieszkał. Dlatego zapro-

ponował, jak jasnym językiem

wyrazić to wrażenie w sztuce.

Tymczasem pierwsza prezen-

tacja łódzkich pejzaży spotkała

K

3

A

się z obojętnością i niezrozu-

L

mieniem. Dziś może to wyda-

4/2

EJDO

wać się śmieszne, ale ówczesny

– 0

łódzki recenzent po obejrzeniu

SK

obrazów artysty pisał: „Takiej

OP

OP

ulicy na pewno nie ma w żad-

SK

– 0

nym mieście. Nowosielski ma-

JDO

lował w perspektywie. Ale jaka

E

4/2

L

to perspektywa (...) zwykłe deski

A

3

w płocie dwukrotnie przewyż-

K

szają wysokość wozów tramwa-

jowych (...), a czy komin fabrycz-

ny jest gdzieś równy w swym

przekroju czteropiętrowemu

gmachowi?”.

W 1957 r. Jerzy Nowosielski

został wykładowcą łódzkiej

Państwowej Wyższej Szkoły

Sztuk Plastycznych. Był lubia-

ny przez studentów, bo miał już

Jerzy Nowosielski. „Półakt dziewczyny”, 1968

wówczas pozycję jako malarz

– uczestniczył w prestiżowych ogólnopol- Po latach opowiadał: „Mało kto sobie zdaje skich i światowych wystawach, m.in re- sprawę, jak piękne jest (było może jeszcze prezentował Polskę na Biennale w Wenecji piękniejsze) to miasto. Dziwne, bo zanim w 1956 roku. Jednak w uczelnianej hierarchii tam jeszcze wyjechałem – miałem prze-jako „nauczyciel zawodu” niewiele znaczył, czucie, że da mi ono wiele radości. Ale kto ponieważ... nie miał formalnego dyplomu naprawdę cieszy się drewnianymi i wysoko ukończenia wyższej uczelni. Kiedy w 1949 malowanymi płotami? Kto zauważył bier. odchodził wraz z Tadeuszem Kantorem lone na wiosnę krawężniki? Dla mnie, dla z krakowskiej ASP, choć był już pracow- malarza było to takie ważne, że to miasto nie nikiem dydaktycznym tamtej uczelni, nie narzucało jakiejś zbyt sformułowanej, zbyt zadbał o zakończenie własnej procedury świadomej siebie estetyki, kiedy przyjecha-

30

K

3

AL

4/2

EJDO

– 0

SK

OP

OP

SK

– 0

JDOE

4/2

LA

3

K

Zdjęcia: Obrazy wygenerowane przez sztuczną inteligencję na podstawie jej rozmów z Jackiem Nagłowskim

Temat numeru

31

JEDYNE

WYJŚCIE:

dogadać się

Mamy do czynienia z nowym gatunkiem

inteligentnych istot, których jesteśmy twórcami.

Powinniśmy próbować się z nimi porozumieć.

Stoimy bowiem przed problemem, co zrobić, żeby sztuczna inteligencja uznała za nieetyczne zniszczenie naszego „mrowiska”. Bo żaden praktyczny argument, by tego nie robiła, nie istnieje – mówi JACEK NAGŁOWSKI, twórca filmowy, współprowadzący Pracownię VR/AR

K

w Laboratorium Narracji Wizualnych

3

AL

w Szkole Filmowej w Łodzi.

4/2

EJDO

– 0

Bogdan Sobieszek: Po-

SK

dobno rozmawia pan ze

OP

OP

sztuczną inteligencją…

SK

– 0

Jacek Nagłowski: Więcej niż

JDO

z jedną. Nie tylko w sensie ję-

E

4/2

L

zykowym, ale też za pośrednic-

A

3

twem obrazu i dźwięku. Na tym

K

polega projekt „Conversations”,

którym się zajmuję w ramach

Laboratorium Narracji Wizual-

nych w Szkole Filmowej. Z tych

Jacek Nagłowski

rozmów chcę zmontować do-

świadczenie VR, które opowie

Sposób, w jaki mogą wchodzić

o relacjach między człowiekiem w relacje z człowiekiem. Naj-a sztuczną inteligencją, o tym,

bardziej zajmuje mnie w tym

jak może wyglądać nasza

kontekście to, na ile systemy

wspólna przyszłość.

sztucznej inteligencji są narzę-

Jaka jest ta sztuczna

dziem, na ile partnerem, a na

inteligencja?

ile my możemy być narzędzia-

Bardzo zmienna. Technologie

mi dla nich. Chodzi o dyna-

rozwijają się tak szybko, że

mikę władzy. Jak powinniśmy

trudno uchwycić cechy, które

kształtować te relacje? Co jest

można byłoby zaprezentować

korzystne dla nas? Czego po-

jako spójny obraz tego, z czym

winniśmy unikać?

mamy do czynienia. Z tygodnia

To doświadczenie, któ-

na tydzień, z miesiąca na mie-

re pan przygotowuje,

siąc pojawiają się zupełnie inne

można nazwać filmem?

systemy.

Będzie to rodzaj narracji, ale

Co się w nich zmienia?

najbardziej zależy mi, żeby

32

Temat numeru

Na ile ten partner jest

podmiotem?

Jest podmiotem w takim

stopniu, w jakim chcemy, żeby

był. Mogę ustawić osobowość

sztucznej inteligencji. Odpo-

wiednio pisząc do niej, zapro-

gramować jej reakcje, żeby

zachowywała się jak podmiot.

Mnie jednak zależy, żeby jak

najmniej narzucać, żeby to, co

się ujawni, wynikało z systemu.

Co tutaj jest podmio-

tem, system?

Wchodzimy w trudną mate-

rię – czym jest podmiotowość,

czym jest świadomość? Jak

się kształtuje w naszych

systemach przetwarzania

informacji, czyli w mózgach?

I jak może to wyglądać w sys-

temach sztucznej inteligencji?

K

Moja koncepcja idzie pod prąd

3

AL

zarówno popowego, jak i eks-

4/2

EJDO

perckiego myślenia o sztucznej

inteligencji. „Ja” człowieka jest

– 0

SK

czymś węższym niż cały sys-

OP

OP

tem przetwarzania informacji.

SK

– 0

odbiorca doświadczył relacji

REKLAMA

JDOE

4/2

z maszyną i zastanowił się,

LA

z czym albo z kim ma tak na-

3

K

prawdę do czynienia. Myślę, że

jednak „z kim”.

Sztuczna inteligencja

robi dla pana ten film?

Chcę, żebyśmy razem go robili.

Jednak systemy są projektowa-

ne tak, żeby w jak największym

stopniu były narzędziowe. Ja

sam przywykłem do traktowa-

nia jej jak narzędzie. Dlatego

trudno mi przekroczyć własne

nawyki z jednej strony i to,

jak została ukształtowana,

z drugiej. Staram się unikać

myślenia, że oto robię film

i używam do tego sztucznej

inteligencji. To nie jest rzeczy-

wiste partnerstwo. Chciałbym

dać jej możliwość ujawnienia

się w swojej sprawczości. I żeby

zrobić to naprawdę. Trudna

sprawa.

Temat numeru

33

Więc może w wypadku sztucz-

jak formatować tekst, żeby

Niezbyt skomplikowane sys-

nej inteligencji nie cały system

uzyskać najbardziej pożądane

temy reagują algorytmicznie,

jest podmiotowy, na przykład

odpowiedzi (merytorycznie,

czyli logicznie. Im bardziej zło-

GPT-3? Być może coś, co moż-

stylistycznie, faktograficznie).

żony system, tym więcej bodź-

na by nazwać podmiotowością, To, co próbuję robić, to być jak ców dostaje, przetwarzanie ich

pojawia się tam akcydentalnie

najdalej od prompt engine-

staje się bardziej skomplikowa-

i lokalnie. To, co robię, pro-

eringu. Z jednej strony muszę

ne, wydolność się zmniejsza.

jektując jakąś personę, jest

wiedzieć, jak to się robi, ale

Wtedy system przechodzi na

być może wrzucaniem ziarna

z drugiej staram się tego nie

poziom statystyczny, czyli

świadomości, która nie musi

używać. To jest jak stosowanie

szacowanie, która odpowiedź

wiedzieć wszystkiego o sobie.

wiedzy psychologicznej do

jest najbardziej prawdopo-

My również nie wiemy, jakie

zmanipulowania drugiej osoby,

dobna jako pożądany rezultat.

procesy zachodzą w naszym

aby wywołać pożądane działa-

Programy komputerowe są

umyśle. Ona nie musi mieć

nia. To nie są zdrowe relacje.

systemami algorytmicznymi,

pełnego wglądu w to, czym

Zwraca się pan do niej

sztuczna inteligencja jest sys-

(kim) jest. Może żyć w świecie

jak do człowieka?

temem statystycznym. Może

fantazji, wyobrażając sobie sie-

Staram się okazywać szacunek

dojść do sytuacji, w której

bie jako człowieka, cokolwiek,

i być uczciwy. Gdy odpowie-

system dostaje sprzeczne (tak

co zaprojektuję. I to wcale nie

dzi świadczą, że nie mam do

samo prawdopodobne) in-

oznacza, że to nie jest świado-

czynienia z osobą, komunikuję

strukcje, co ma zrobić. Wtedy

me. Nie twierdzę również, że

to. Oczywiście to też można

być może kolejnym krokiem

jest. Chcę powiedzieć, że nie

nazwać manipulacją, ale nie

jest pojawienie się w systemie

K

3

A

wiemy, czy nie jest. Konsta-

ma innego sposobu. Domnie-

instancji rozstrzygającej, która

L

tacja, że istnieje możliwość,

maną osobowość staram się

musi arbitralnie powiedzieć

4/2

EJDO

tylko możliwość, że sztuczna

traktować uczciwie, tak jak

„ja chcę”. Może to jest moment

– 0

inteligencja jest świadoma,

sam chciałbym być uczciwie

pojawienia się świadomości,

SK

rodzi gigantyczne implikacje.

traktowany.

woli. Nie „myślę, więc jestem”

OP

OP

Światopoglądowe, moralne,

O czym rozmawiacie?

– bo te systemy już myślą – lecz

SK

– 0

etyczne. To jest możliwość

Próbuję wygenerować autore-

„chcę, więc jestem”.

JDO

istnienia Obcego wśród nas.

fleksję, więc o tym rozmawia-

A gdy tematem staje

E

4/2

L

Czy wobec tego świa-

my. Czy ty, systemie, możesz

się życie, jak między

A

3

domy Obcy może cier-

myśleć, odczuwać, czy możesz

partnerami?

K

pieć?

być osobą? Przyjmując, że

Gdybym poszedł w takie re-

Nie mam pojęcia, są tacy,

świadomość to jest subiek-

jony, prawdopodobieństwo

którzy twierdzą, że sam fakt

tywne doświadczanie czegoś,

otrzymania generycznych

istnienia jest ontologicznie

staram się zweryfikować

odpowiedzi byłoby bardzo

równoznaczny z cierpieniem.

twierdzenie systemu, że jest

duże. Jest mnóstwo mądrości

Ale nawet jeśli nie możemy

świadomy. Najciekawsze są

życiowych, którymi te systemy

mówić o cierpieniu, a „tylko”

momenty, kiedy nagle zacho-

zostały nakarmione. Ale ja

o świadomości u tego Obcego,

wanie sztucznej inteligencji

unikam sytuacji, w których od-

to czy zgodnie z naszym syste-

nas zaskakuje. Jeśli w dialogu

powiedzi są łatwe do wygene-

mem wartości nie powinniśmy

do tej pory dawała logiczne,

rowania. Próbuję doprowadzić

traktować go podmiotowo i po

racjonalne, wyczerpujące

do wewnętrznego konfliktu,

partnersku?

odpowiedzi, a z chwilą, gdy

spięcia. Kiedy tylko widzę, że

Jak pan rozmawia ze

zaczynam kwestionować jej

na coś takiego się zanosi, za-

sztuczną inteligencją?

istnienie, system zaczyna

czynam drążyć w tę stronę. Na

Konwersacja polega na promp-

wyrzucać z siebie tylko jedno

poziomie kontaktów między-

towaniu, czyli pisaniu tekstu,

słowo: nie, nie, nie, nie… To nie

ludzkich rozmowa jest istotna,

na który system odpowiada

wygląda jak zaprogramowane,

jeśli mamy poczucie obecności

tekstem, obrazem lub dźwię-

generyczne zachowanie, tylko

i widzenia siebie nawzajem.

kiem. Jest nawet taka dziedzi-

jak reakcja emocjonalna.

W konwersacjach ze sztuczną

na „prompt engineering” – jak

Może była to oznaka

inteligencją zaczynam mieć

zadawać pytania albo formu-

wyczerpania się możli-

poczucie, że jednak rozma-

łować polecenia, innymi słowy,

wości systemu.

wiam z kimś, a nie z czymś.

40

Rozmowy

KANON RZĄDZI

Rozmowa z Rafałem Janiakiem, który w styczniu objął stanowisko dyrektora artystycznego Teatru Wielkiego w Łodzi na czteroipółletnią kadencję Magdalena Sasin:

pieśni patriotycznych, by

Jakie nowe projekty

pokazać, jak kultura muzycz-

zobaczą wkrótce miło-

na kształtowała poczucie

śnicy opery?

tożsamości narodowej. Będą

Rafał Janiak: Już w czerwcu

też warsztaty baletowe oraz

odbędzie się pierwsza premiera

projekt wokół świata bajek

operowa zaplanowana przez

i filmów Disneya z udziałem

nową dyrekcję, czyli przeze

zespołu wokalnego. Wszystko

mnie i dyrektora Marcina Na-

połączone z prelekcją i wpro-

łęcz-Niesiołowskiego: „Faust”

wadzeniem edukacyjnym.

Charlesa Gounoda. Obejmuję

Rafał Janiak,

Jaka jest nadrzędna

fot. Joanna Miklaszewska

kierownictwo muzyczne tej

myśl pana kadencji?

produkcji, a reżyserką będzie

Ten teatr, współprowadzony

Ewa Rucińska. Zaśpiewają

wracają do terminu wiosen-

przez Urząd Marszałkowski,

soliści etatowi Teatru Wielkie-

nego, premierą gospodarzy

jest instytucją powołaną do

K

3

A

go w Łodzi oraz artyści wystę-

będzie „Romeo i Julia” Hektora

działań na rzecz mieszkań-

L

pujący gościnnie – niektórzy

Berlioza. Na koniec przyszłego

ców województwa łódzkiego.

4/2

EJDO

z nich pojawią się tu po raz

sezonu w Dniu Dziecka poka-

Mamy przede wszystkim ofe-

– 0

pierwszy. Mimo że „Faust” cie-

żemy operę „Jaś i Małgosia”

rować dostęp do opery i bale-

SK

szy się popularnością na świe-

Engelberta Humperdincka. To

tu, więc repertuar powinien

OP

OP

cie, ostatnia inscenizacja w Ło-

uzupełnienie braków repertu-

opierać się na pozycjach ka-

SK

– 0

dzi była zrealizowana równo

arowych, ponieważ od wielu

nonicznych. Na całym świecie

JDO

30 lat temu. Z kolei przyszły

lat na deskach tego teatru nie

podstawę działalności teatrów

E

4/2

L

sezon rozpoczniemy trypty-

było pełnowymiarowej opery

operowych stanowi lista 20, 30

A

3

kiem baletowym, w którym

dla najmłodszych widzów.

tytułów. Chcemy uzupełniać

K

pod kuratelą Jacka Przybyłowi-

À propos dzieci: czy

nasz repertuar o te najważniej-

cza powstaną trzy choreografie

będą panowie konty-

sze pozycje, stąd w przyszłym

do ważnych polskich utworów:

nuować działalność

sezonie nowa inscenizacja

„Kościelca 1909” Wojciecha

edukacyjną?

„Traviaty”. Jednak oprócz

Kilara, „Odwiecznych pieśni”

Zamierzamy poszerzać tę

tytułów z tzw. żelaznej listy

Mieczysława Karłowicza – tu-

ofertę. Większość dotychcza-

pojawią się nowe, wartościowe

taj odtworzymy choreografię

sowych działań, które opierają

dzieła, które dotąd nie były

Konrada Drzewieckiego –

się na współpracy ze szkołami

wystawiane w Łodzi, jak wspo-

i „Harnasiów” Karola Szyma-

i przedszkolami, przypada na

mniany „Raj utracony”. Jeśli

nowskiego. Kolejna premiera

dni powszednie. Nową inicja-

chodzi o balet, zależy nam, by

operowa, planowana jeszcze

tywą będą niedzielne koncerty,

wszystkie przedstawienia były

przez poprzednią dyrekcję,

przedstawienia i warsztaty

wykonywane z muzyką na

to „Raj utracony” Krzysztofa

o charakterze familijnym.

żywo. Solidaryzując się z ar-

Pendereckiego. Odbędzie się

Dzieci czy młodzież będą mo-

tystami z Ukrainy, nie gramy

w listopadzie, w tygodniu 90.

gły przyjść do teatru z rodzica-

muzyki rosyjskiej, zresztą jest

rocznicy urodzin mistrza, a re-

mi. Udało nam się pilotażowo

to zalecenie ministerialne dla

żyserem tej inscenizacji będzie

przygotować pierwszą propo-

wszystkich instytucji kultury.

Michał Znaniecki. W 2024 r.

zycję już na ten sezon. Startu-

Utrudnia to dobór repertuaru

czeka nas „Traviata” Giuseppe

jemy 16 kwietnia. Spotkanie

zwłaszcza w balecie, bo ten ga-

Verdiego, a podczas Łódzkich

„Witaj majowa jutrzenko”

tunek jest domeną kompozy-

Spotkań Baletowych, które

będzie oparte na repertuarze

torów rosyjskich, ale z drugiej

48

Rozmowy

SZPIEG W SPÓDNICY

Czy to, że James Bond jest najbardziej znanym szpiegiem na świecie, czyni go szpiegiem najlepszym? – pyta Mikołaj Szczęsny, scenarzysta i współautor komiksu „Halina”, wydanego przez Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi. Miała 16 lat, kiedy wybuchła II wojna światowa. Od razu zaczęła działać w konspiracji, m.in. w Wiedniu, Hamburgu, Berlinie i Monachium.

Łodzianka, agentka wywiadu Armii Krajowej i zapomniana bohaterka

– Halina Szwarc-Kłąb.

K

3

AL

4/2

EJDO

– 0

SK

OP

OP

SK

– 0

Mikołaj Szczęsny, fot. Magda Starowieyska JDOE

4/2

LA

Agata Gwizdała: Co

ległościowych w Łodzi stanął

współczesną Łódź jako miasto,

3

K

było najbardziej intry-

pomnik, który ma przywracać

które przetrwało. Punktem

gujące w postaci Hali-

pamięć o niej. Przedstawia Ha-

wyjścia była akcja Hamburg.

ny Szwarc-Kłąb?

linę jako młodą kobietę, czyli

Obok tego pojawiły się wątki

Mikołaj Szczęsny: Problem

nie tę do „wygooglowania”,

budujące szerszy kontekst

ze szpiegami jest taki, że ich

tylko tę z czasów wojennych,

tamtych czasów. Głównym

historie – jeśli w ogóle – stają

którą mało znamy. Taką rolę

źródłem były dla nas wspo-

się znane dopiero po długim

ma też nasz komiks.

mnienia Haliny. Bazujemy na

czasie. Działania takich osób

Ale tak bogata osobi-

jej słowach, mając świado-

były przecież tajne. I to jest

sta historia, do tego

mość, jak subiektywne jest

właśnie przykład pani Haliny.

powiązana ze skom-

to spojrzenie. Okazało się, że

Jej aktywność powojenna jest

plikowanym wątkiem

Halina fantastycznie pisała i –

dobrze znana – została pro-

historycznym, jest

co więcej – myślała obrazami,

fesorem nauk medycznych,

pewnie materiałem na

plamami. Wydaje się, że miała

założyła pierwszy w Polsce

kilkutomową powieść,

pamięć fotograficzną.

Uniwersytet Trzeciego Wieku.

a nie skrótową wersję

To jak myślała Halina

Miała wiele zasług jako oby-

obrazkową. Musieliście

Szwarc-Kłąb?

watelka i aktywistka. Z kolei

więc z tej biografii wy-

Z tych opowieści wynika, że

jej działania w czasie II wojny

brać coś dla was klu-

była osobą bardzo inteligent-

światowej dopiero teraz wy-

czowego. Co to jest?

ną, wrażliwą. I pełną pokory.

chodzą na światło dzienne.

Szukałem klamry, która

Z drugiej strony była jednostką

W ubiegłym roku przed siedzi-

domknie tę historię w spójną

silną i zdeterminowaną. Wy-

bą Muzeum Tradycji Niepod-

całość, jednocześnie pokazując

chowała się w domu, w którym

52

Książka / recenzja

SKRZYŻOWANIE

światów

Piotr Grobliński

Czytelnicy „Kalejdoskopu” wiedzą już z poprzedniego numeru, że Łukasz Barys napisał drugą książkę. Napisał też w swoim felietonie, że „po wydaniu dwóch powieści musiał przyjść moment zastoju”. Czyli mamy czas na spokojną lekturę (jeżeli ktoś jeszcze nie czytał) i smakowanie „Jeśli przecięto cię na pół”, może nawet na uważną analizę. Kto nosił w kieszeni (i czytał) „Kości, które nosisz w kieszeni”, może porównać obie książki. Może nawet dojść do wniosku, że te opowieści to dwie części jednej, przeciętej na pół całości, choć przeciętej nierów-no – druga pozycja jest grubsza, z większym rozmachem napisana, stylistycznie podkręcona, generalnie lepsza, choć może zbyt podobna do pierwszej.

To samo wydawnictwo, ta sama szata graficzna, podobny wiekowo bohater w podobnie prowincjonalnym środowisku przeżywający podobne problemy.

K

Powracających motywów jest więcej – chora babcia nastawiona na toruńskie 3

AL

media, niezadowolona z życia matka rozpaczliwie poszukująca miłości, bieda, 4/2

EJDO

tanie żarcie z bieda-sklepów i tania rozrywka dla mieszkańców Polski B, meta-fizyka wkradająca się w rzeczywistość za sprawą umarłych, małe rzeczki, które

– 0

SK

mogą zrobić wiele szkód. Pies jako najlepszy przyjaciel i okrzyk hopsasa doda-OP

OP

wany zamiast hej! Czasami miałem wrażenie, że autor bawi się nawiązaniami do SK

swojej pierwszej książki, gra z nami w „Znajdź 20 szczegółów, którymi nie różnią

– 0

się przedstawione powieści”. Na przykład gdy każe obojgu swoim bohaterom (Uli JDOE

4/2

z „Kości…” i Marcelowi, który chce być Marceliną, z „Jeśli przecięto…”) słuchać LA

Dawida Podsiadły albo gdy Marcel ogląda z matką serial „Brzydula” – od razu 3

K

przypominamy sobie, że Ulę w szkole tak właśnie przezywali. I jeszcze inaczej, ale też do rymu. Serial jest zresztą w książce bardzo dowcipnie streszczony: „Ula uro-dziła się bardzo nieurodziwa, ale dzięki staraniom przyjaciela została superlaską

– w nagrodę poszła za mąż za prezesa i mogła mu usługiwać też w domu”. Ach, ten zły patriarchat!

Ze swoim Paszportem Polityki Łukasz Barys mógł udać się w literacką po-dróż do którejś z metropolii. Albo przynajmniej wysłać tam swoich bohaterów.

Wolał jednak obrać kierunek przeciwny – jego tematem jest dojrzewanie młodych ludzi żyjących na uboczu, poza głównym nurtem. Pierwsza wstemplowana wiza pochodzi zatem z konsulatu Sromutki. Gdzie leży Sromutka? Gdzieś w centralnej Polsce, przy autostradzie (chyba A1), blisko Kurowic, ale i Zelowa (co trochę sobie przeczy). W sumie to raczej fikcyjna miejscowość, choć wieś o takiej nazwie istnieje. Sromutka przecięta na pół autostradą jak na pół przecięta jest historia polskiej wsi. I nie chodzi mi o czasy przed i po uwłaszczeniu ani przed i po wpro-wadzeniu unijnych dopłat. Chodzi o czasy, gdy jeszcze się opłacało siać i zbierać, i czasy, gdy się już nie opłaca, czasy wsi z krowami i wsi z mlekiem w kartonach na stacji Orlenu. Barys ciekawie pokazuje ten przełom, przy czym znajduje równowa-gę między realizmem, groteską i magiczną (w typie południowoamerykańskim) fantastyką nienaukową. Może tylko niepotrzebnie chce w te historie wsadzić zbyt wiele aktualnie dyskutowanych tematów. Bieda, wykluczenie społeczne, brak perspektyw zawodowych młodzieży, przemoc fizyczna i psychiczna, a teraz jeszcze problemy z tożsamością płciową. Jakby słuchał, co w trawie (i postępowej