mty

? orlg

ry a

nr ind. 323489 | ISSN 0860-3057 nakład 1400 egz.

ta ie

S n

KA

k o

LE

t

AT)

JDO

ja t

z

SK

er

OP

cena 5 zł (w tym 5% V

rac

. M

a onc

A

J K

GAZYN K

UL

cia

TUR

y

A

ż

LNY

ne

ŁOD

ZI

peł

I W

a

OJE

iw

W

ch

ÓD

ZT

Temat numeru: Ar

WA ŁÓD

ZK

IEGO

/22

—

09

/22

magazyn kulturalny Łodzi i województwa łódzkiego 09

Migawka

1

KALEJDO

SK

OP

– 0

9/2

2

OKSANA ZABUŻKO.

W Bibliotece Wolność,

15 lipca 2022 r.,

fot. Flowlight Studio.

Czytaj na str. 11

2

IWONA DEMKO.

„Rektory szkół wyższych

K

2

A

u prezydenty RP

L

Ignacji Mościckiej”,

9/2

EJDO

fotokolaż z cyklu

„Realna niemożliwość.

– 0

SK

Czyli nieprawdopodobne

OP

OP

archiwalia Iwony D.”,

SK

2020–2022 – wystawa

– 0

„Ćwiczenia

JDO

z równouprawnienia”

E

9/2

L

(razem z Bartkiem Jarmoliń-

A

2

skim) w Galerii Re:Medium,

K

do 25 IX

WYDAWCA

PRENUMERATA

„Kalejdoskopu”

Cena za numer – 4 zł

RUCH – mieszkańcy Łodzi

ADRES REDAKCJI

DRUK

i województwa mogą zamówić

ŁDK, 90-113 Łódź, ul. Traugutta 18

SilverPrint

prenumeratę, korzystając ze strony

tel. 797 326 217

ul. Gliniana 13, 91-336 Łódź

www.prenumerata.ruch.com.pl

e-mail: kalejdoskop@ldk.lodz.pl

pytania: prenumerata@ruch.com.pl

www.e-kalejdoskop.pl

Nakład: 1400 egz.

lub tel.: 22 693 70 00,

801 800 803 (pn.-pt. w godz. 7-17).

REDAGUJĄ

INFORMACJE O IMPREZACH

KOLPORTER – tylko instytucje mogą Bogdan Sobieszek

prosimy przesyłać na adresy:

zamawiać prenumeratę w oddziałach

– p.o. redaktora naczelnego,

kalejdoskop@ldk.lodz.pl

firmy Kolporter S.A.

Aleksandra Talaga-Nowacka

kalendarium@ldk.lodz.pl

na terenie całego kraju.

Informacje pod numerem infolinii

PROJEKT GRAFICZNY

PARTNEREM PISMA JEST

0 801 205 555

Jakub Stępień,

lub na stronie internetowej

współpraca Oliwia Adamkowska

http://sa.kolporter.com.pl/

Wstępniak

3

Wydobywanie

z CHAOSU

Bogdan Sobieszek, p.o. redaktora naczelnego Historię piszą zwycięzcy. Przedstawiają fakty w taki sposób, by ukazywały ich w dobrym świetle. Jako że pamięć ludzka jest zawodna i trudno jej zaufać, wiedzę na temat przeszłości gromadzą archiwa, przechowujące dokumenty w postaci tek-stów, zdjęć, filmów nagrań, przedmiotów.

To świadectwa czasów, w jakich powstały.

Chcecie wiedzieć, jak było naprawdę, zrozumieć, co się wydarzyło? Tam szukajcie K

odpowiedzi, choć to zadanie nie jest wcale 2

AL

proste. Trzeba dotrzeć do materiałów „czy-9/2

EJDO

stych”, nienaznaczonych propagandowym

– 0

SK

stygmatem, tworzonych bez szczególnych

OP

OP

intencji, jedynie z myślą, by ocalić pamięć.

SK

– 0

Takim zasobem materiałów „źródłowych”

JDOE

9/2

są archiwa społeczne, dokumentujące codzienność, historie LA

2

K

lokalne, prezentujące wydarzenia widziane oczami zwykłego człowieka. Ta wiedza i perspektywa patrzenia stanowi nie-zbędny kontekst dla oficjalnej czy urzędowej historiografii.

Rozwój archiwistyki społecznej stał się możliwy dzięki cyfryzacji i istnieniu internetu. Teraz każdy może utrwalać dla potomnych okruchy przeszłości niesione przez wspomnienia osobistych przeżyć. Mało tego – ów archiwalny kosmos może-my traktować jak nieskończony rezerwuar materiałów, z któ-rych zbudujemy nowe znaczenia, wypowiedzi, które pozwolą nam inaczej spojrzeć na przeszłość, zbliżyć się do prawdy o tym, co było. To jednak nie wszystko. Jeśli nawet wiemy, gdzie szukać, powstaje pytanie, jak znaleźć, jak poruszać się w gąszczu archiwum, które nie poddaje się opisowi. Jakże często musimy zatem liczyć na intuicję albo na łut szczęścia, wchodząc w zaklęty krąg, w którym przeszłość pomaga przyszłości, ale też przyszłość wpływa na rozumienie przeszłości.

4

SPIS TREŚCI

1 18Poławiacze 22 25

J 6

est się

Przeszłość

Z miłości do

– dziecię.

pereł.

– lekcja życia.

dziedzictwa.

Andrzej

Ewa Mec

Rozmowa

Anna

Poniedzielski

z Martą

Maryjewska

Madejską

K

2

AL

9/2

EJDO

– 0

SK

OP

OP

SK

28 32 35 4Święt 0

– 0

JDOE

9/2

L

Archeologia

Najbardziej

Galeria

o

A

2

filmowa.

filmowe

Kalejdoskopu

komiksu

K

Bogdan

miasta świata

– Jessica

Sobieszek

– część II.

Rossolini

Małgorzata

Lisiecka-

-Muniak

4Now 2ość! 4Konc 3ert to 4 4Inneg 8

Kolor 6

owanie

o

Nowość!

nie algorytm.

wakacji.

końca świata

Nowość!

Rozmowa

Kinga

nie będzie.

Łukasz Barys

z Tomaszem

Wachula

Paulina Ilska

Bębnem

5

09/22

50 52 55 58

Pismo Święte

Jaracz

Dom,

Opuszczane

śni o piekle.

jak Stary?

który cierpi.

wernisaże.

Łukasz

Rozmowa

Aleksandra

Gustaw

CIA

Maciejewski

z Michałem

Talaga-

Romanowski

Chorosińskim

-Nowacka

K

2

AL

9/2

EJDO

– 0

SK

OP

OP

60Wielka, 66Morderca 68 70

PEŁNE ŻY

SK

– 0

JDOE

9/2

LA

Wokaliści

2

Kalendarium

K

nie tylko

nie z czapy.

na wokandę!

imperialna.

Rozmowa

Dariusz Bilski

Andrzej

z Kingą

de Lazari

Wójcik

Archiwa

I str. okładki: Domy robotnicze przy ul. Wróblewskiego w Łodzi, lata 50.–60. XX wieku (fragment zdjęcia) Fot. IGNACY PŁAŻEWSKI, ze zbiorów Muzeum Miasta Łodzi

Temat numeru

17

1

BOHATEROWIE

CODZIENNOŚCI

DOMOWE HISTORIE

K

2

AL

6/2

EJDO

– 0

SK

OP

– 0

PAŁACE PAMIĘCI

OP

SK

JDOE

9/2

L

2

przeszłość

AK

DLA PRZYSZŁOŚCI

ARCHIWA PEŁNE ŻYCIA

Dokumentowanie codzienności, historii lokalnej i opisywanie jednostkowych losów zarówno w perspektywie minionych lat, jak i wydarzeń bieżących, relacjonowanych przez świadków, ma znaczenie. Zapis dziejów widzianych przez pryzmat osobistych przeżyć zwykłego człowieka daje szansę następnym pokoleniom spojrzeć na nowo na przeszłość, lepiej ją zrozumieć, ale też wyciągnąć wnioski dotyczące teraźniejszości i przyszłości. Świadomość tego dziedzictwa pozwala nam lepiej radzić sobie w życiu i nie powtarzać starych, historycznych błędów.

Dzięki cyfryzacji okruchy przeszłości utrwalać może dziś każdy. Powszechna dostępność narzędzi oraz poczucie dziejowej misji spowodowały w ostatnim czasie bujny rozkwit archiwistyki społecznej.

18

Temat numeru

EWA MEC

Poławiacze pereł

Widziane przez pryzmat osobistych przeżyć historie miejsc, grup społecznych czy konkretnych osób to bezcenne dziedzictwo dla przyszłych pokoleń.

Jaka jest wartość tego typu dokumentów, wie najlepiej naród, który je bezpowrotnie utracił w licznych burzach dziejowych.

Wincenty Tymieniecki, pierwszy biskup nowanych przez świadków. Widziane przez diecezji łódzkiej, charyzmatyczny dusz- pryzmat osobistych przeżyć historie miejsc, pasterz, opiekun najbiedniejszych i sierot, grup społecznych czy konkretnych osób to człowiek, który dostrzegał wszelkie przeja- bezcenne dziedzictwo dla przyszłych poko-wy krzywdy ludzkiej i skutecznie im prze- leń. Jaka jest wartość tego typu dokumentów, ciwdziałał, zapisał się złotymi zgłoskami wie najlepiej naród, który je bezpowrotnie w historii Łodzi. Jest jednak oczywiste, że utracił w licznych burzach dziejowych. Po liczne inicjatywy, które podejmował „biskup odzyskaniu niepodległości w 1918 roku ak-robotników”, realizowali jacyś ludzie. Ktoś tywność społeczeństwa polskiego w zakresie opiekował się dziećmi w ochronkach, ktoś je działań dokumentacyjnych była bezprece-K

leczył, kto inny z zaangażowaniem organizo- densowa. W tym okresie jak grzyby po desz-2

AL

wał dla nich wakacje, inni gotowali posiłki dla czu powstawały archiwa prywatne, zasoby 9/2

EJDO

biedoty czy prowadzili zbiórki żywności dla archiwalne stowarzyszeń, uczelni, szkół i in-potrzebujących. O tych osobach niestety nie nych organizacji działających na polu kul-

– 0

SK

wiemy prawie nic. Za dobry przykład może tu tury, ekonomii, przemysłu. Lata 1939–1989 OP

OP

posłużyć postać, o której już chyba nikt nie przesądziły o losach tych kolekcji. W czasie SK

pamięta. Apolonia Durys była zatrudniona II wojny światowej okupanci eliminowa-

– 0

w domu biskupa Tymienieckiego jako ku- li wszelkie przejawy oddolnej aktywności JDOE

9/2

charka. Polcia – bo tak nazywali ją znajomi społecznej, archiwa były niszczone, palone, LA

i rodzina – brała czynny udział w wielu ini- a cenniejsze zbiory rozkradane. Straty te nie 2

K

cjatywach charytatywnych w okresie mię- są możliwe do oszacowania. Dzieło znisz-dzywojennym. Pomagała biskupowi w czasie czenia dokończyła zwycięska ideologia po zbiórek żywności, dźwigając za nim kosze 1945 roku. W tym okresie mogły oficjalnie wyproszonego u zamożnych łodzian jedze- działać wyłącznie archiwa koncesjonowane, nia. Polcia była kobietą-olbrzymką o gołę- pod kontrolą władz.

bim sercu, niepodzielnie królującą w kuchni.

Początki ruchu społecznego archiwistów

Nie miała żadnego kłopotu z ugotowaniem wiążą się z powstaniem w 1982 roku pod-100-litrowego garnka pożywnej zupy dla ziemnej gazety „Karta”. Zespół redakcyjny łódzkich bezdomnych. Takich osób w oto- pisma gromadził w dobrze ukrytej bibliotece czeniu biskupa było z pewnością wiele. Ci dokumenty drugiego obiegu oraz świadectwa pozostający na uboczu ludzie tworzą ważną życia i działalności opozycjonistów w czasie część historii każdego miejsca w każdym stanu wojennego. Uzupełniane przez lata czasie, a ich życie i praca zasługują na pamięć. zbiory biblioteki stały się zalążkiem pierwszej

Straty nie do oszacowania

środowiskowej kolekcji archiwalnej. Prawdzi-we, metodyczne gromadzenie dokumentów

redaktorzy „Karty” rozpoczęli w 1987 roku Archiwistyka społeczna to coraz bardziej wraz z uruchomieniem Archiwum Wschod-popularna dziedzina życia publicznego, zaj- niego. Celem tego przedsięwzięcia było za-mująca się dokumentowaniem codzienności, chowanie relacji, wspomnień, fotografii, map historii lokalnej i opisywaniem jednostko- dotyczących losów Polaków w ZSRR i historii wych losów zarówno w perspektywie minio- Kresów Wschodnich, II RP oraz podziemia nych lat, jak i wydarzeń bieżących, relacjo- zbrojnego w Polsce powojennej. Akcja zbie-

Temat numeru

19

rania dokumentów

do tego archiwum

przerodziła się

w ruch obywatel-

ski, zbiory szybko

rozrastały się dzięki

przekazywanym do

„Karty” prywatnym

pamiątkom. W oba-

wie przed przejęciem

archiwum przez UB

zbiory rozparcelo-

wano i przechowy-

wano w nieznanych

służbom mieszka-

niach w różnych

miastach. Informa-

cji o miejscach, gdzie

ukryto poszczególne

Z archiwum rodzinnego Ewy Mec: Wiktor Jekimenko, autor fotograficznej części zasobu, nie

dokumentacji z elektrociepłowni EC1 w Łodzi („archiwum Dalkii”), z Gamą mieli nawet założyciele i organizatorzy „Kar- wielokrotnie oferowali Towarzystwu pomoc ty”. Po transformacji ustrojowej i legalizacji w zabezpieczeniu bezcennego zbioru pamięt-K

2

A

Archiwum Wschodniego przyszedł czas na ników i wspomnień, ale propozycje te nigdy L

scalenie kolekcji. Odbierając kolejne części nie zostały przyjęte. W końcu okazało się, że 9/2

EJDO

archiwaliów z „dziupli” rozsianych po kraju, pałac – siedzibę TPP – sprzedano prywat-

– 0

pracownicy Ośrodka Karta przekonali się, że nym właścicielom, a cały zasób znalazł się SK

właściwie wszędzie dokumenty przechowy- na bruku z przeznaczeniem na makulaturę.

OP

OP

wano w… tapczanach.

SK

– 0

W 1990 roku powołano Fundację Archiwum Połączenie sił

JDO

Wschodniego oraz Fundację Ośrodka Karta, E

9/2

L

ściśle ze sobą kooperujące. W następnym Dramatyczna walka o zachowanie archiwum A

2

roku utworzone zostało Archiwum Peerelu, TPP dała asumpt do połączenia sił archiwi-K

gromadzące wszelkie dokumenty i relacje stów Karty i Naczelnej Dyrekcji Archiwów z życia w powojennej Polsce, a także świa- Państwowych, czego przejawem było po-dectwa oporu przeciwko systemowi. W tym wołanie Rady Archiwów Społecznych jako samym roku ramy prawne uzyskał Ośrodek ciała doradczego przy Naczelnej Dyrekcji Karta, który odtąd pełnił funkcję koordy- Archiwów Państwowych. Główne zadania, natora działalności wszystkich wcześniej jakie powierzono Radzie, to określenie metod powołanych agend.

wsparcia ze strony państwa dla archiwów Pomimo aktywnych i wielokierunkowych społecznych oraz opracowanie metodologii działań Ośrodka Karta na polu pozyskania udostępniania poszczególnych kolekcji i in-i zabezpieczenia dokumentów społecznej formowania o nich. Wydawało się wówczas, proweniencji przez ponad 20 kolejnych lat że archiwistyka społeczna wejdzie na stałe w przestrzeni publicznej nie istniało określe- do polskiego życia publicznego, a wsparcie nie „archiwa społeczne”. Dopiero rok 2002 państwa pozwoli rozbudować sieć archiwów okazał się przełomowy dla tej dziedziny ży- w całym kraju. Tak się jednak nie stało, bo-cia publicznego i archiwistyki. Otóż w tym wiem rząd wycofał się z danych obietnic.

właśnie roku pracownicy Ośrodka Karta – Musiało minąć kolejnych 18 lat, aby władze poszukując oryginałów pewnych wspomnień państwa doceniły znaczenie oddolnych ini-

– dowiedzieli się o losach zbiorów Towa- cjatyw na rzecz zachowania lokalnej historii rzystwa Przyjaciół Pamiętnikarstwa (TPP), i tradycji. Pomimo trudności finansowych przechowywanych przez lata w tragicznych Ośrodek Karta nie zmarnował tych lat. Kon-warunkach w pałacu w podwarszawskim sekwentnie gromadzono dokumenty życia Rudnie. Archiwiści skupieni wokół Karty społecznego, mapy, fotografie i wszelkie

28

Temat numeru

ARCHEOLOGIA

filmowa

Bogdan Sobieszek

Postęp technologiczny spowodował zmianę spojrzenia na archiwum.

Dokumentalne materiały filmowe stały się powszechnie dostępne, zwłaszcza te spoza oficjalnego nurtu – wolne od publicystycznego kontekstu czy propagandowej manipulacji. W sieci powstały zbiory gromadzące zapisy codzienności, które uzupełniać mogą wszyscy. I korzystać z nich. W ten sposób w przyszłości rodzi się nowa przeszłość. Trochę niczym w dziwacznych, zapętlonych fabułach filmów spod znaku s.f.

Archiwum to pamięć – wszelkie zapiski powstałych na przestrzeni 70 lat istnienia mówiące o wydarzeniach przeszłych, pamięt- wytwórni. Są tam filmy popularno-nauko-niki, wycinki prasowe, fotografie, materiały we, przyrodnicze, instruktażowe, edukacyj-filmowe, nagrania dźwiękowe, przedmioty, ne – negatywy i pozytywy, fotosy, ujęcia, K

zebrane w uporządkowane – bądź nie – ko- które nie weszły do zrealizowanych filmów, 2

AL

lekcje. Niemal każdy dokument wytworzony teczki zawierające dokumentację związaną 9/2

EJDO

jakiś czas temu może być traktowany jak z przygotowaniem filmów, fonoteka. Choć materiał archiwalny. Kiedyś może nim się najczęściej mało spektakularne, dla reżysera

– 0

SK

stać „zwykły” napis na murze. Bo czym są od- Macieja Drygasa, zwanego Indianą Jonesem OP

OP

krywane dzisiaj naścienne inskrypcje sprzed polskiego filmu archiwalnego, są najbardziej SK

tysięcy lat albo jeszcze starsze malowidła na- cenne. – Robione na zamówienie filmy z se-

– 0

skalne? Każde archiwum zawiera jakąś praw- rii (jak je żartem określam) „człowiek i jego JDOE

9/2

dę o czasie, w którym powstało. To jednak, maska gazowa” albo „jak powstaje śrubka” LA jak podkreśla w rozmowie z „Kalejdoskopem” niosą ze sobą, jakby mimochodem, obraz 2

K

Kuba Mikurda, reżyser dokumentalista, nie tamtego świata, bo tam jest człowiek, jest jest po prostu prawda, ale prawda widziana fabryka – mówił Maciej Drygas podczas deba-z konkretnej perspektywy, w jakimś celu ty odbywającej się w ramach zeszłorocznego skonstruowana. Najistotniejszy jest kon- festiwalu „Kamera Akcja”. – Te materiały nie tekst. Trzeba wziąć pod uwagę, z jaką intencją miały znaczenia propagandowego. Cenię je i w jakich okolicznościach materiały powsta- za bezinteresowność obserwacji. Często są wały. Z jednej strony mamy np. Polską Kroni- świetnie zrealizowane przez późniejszych kę Filmową, archiwa Instytutu Pamięci Na- znanych artystów, znakomitych operatorów, rodowej, a z drugiej zbiór Wytwórni Filmów którzy sobie w WFO dorabiali.

Oświatowych czy Polskie Archiwum Filmów Maciej Drygas, autor głośnego filmu

Domowych. Kroniki powstające w czasach „Usłyszcie mój krzyk” (1991) o samospaleniu PRL służyły przede wszystkim celom pro- Ryszarda Siwca podczas dożynek na Sta-pagandowym, odpowiednio zmontowane dionie X-lecia w Warszawie, realizuje filmy, i opatrzone „słusznym” komentarzem. Do- korzystając przede wszystkim z materiałów kumentację zgromadzoną w zasobach IPN archiwalnych – istniejących zapisów filmo-dotyczących działalności Służby Bezpieczeń- wych. Tak powstały jego „Jeden dzień w PRL”

stwa tworzyli funkcjonariusze „bezpieki”, (2005) czy „Cudze listy” (2010). Wyczer-prowadzący działania przeciwko opozycji. pująco mówił o swojej koncepcji archiwum Inaczej jest w WFO, gdzie filmy miały służyć w rozmowie z Katarzyną Mąką-Malatyńską, celom naukowym, upowszechnianiu wiedzy. zamieszczonej w „Kalejdoskopie Kultury”

Zasoby WFO to blisko pięć tysięcy filmów (1/2021), zastanawiając się m.in. nad hi-na temat wszelkiej aktywności ludzkiej storycznością napisu na murze. Drygas jest

Temat numeru

29

inicjatorem powstania

przy Muzeum Sztuki

Nowoczesnej w War-

szawie Polskiego Ar-

chiwum Filmów Do-

mowych, którego celem

jest gromadzenie, digi-

talizacja i udostępnia-

nie filmów prywatnych,

tworzonych w powo-

jennej Polsce w kontek-

ście życia codziennego

na taśmach 8 i 16 mm.

Na stronie archiwum

reżyser pisał o tych

Kadr z „Ucieczki na srebrny glob”

materiałach: „Domo-

we ósemki, superósemki, szesnastki. Po- kontekstem, budując rodzaj dokumentacji zbawione dźwięku. Nieme świadectwo na- okresu, w którym powstały. Tu ciekawe za-szych czasów. Unikalny zapis „parterowej” stosowanie, według Mikurdy, znajdują filmy historii Polski. Wolny od publicystycznego z zasobów WFO, które tylko pozornie spra-kontekstu. Święta rodzinne, domowe uro- wiają wrażenie spojrzenia wąskiego, nauko-czystości, wakacje, wycieczki, praca, piel- wego. Podczas debaty w ramach „Kamery K

2

A

grzymki, pogrzeby, manifestacje, szkoła… Akcji” mówił: – Spojrzenie twórców z WFO

L

Ale też zwyczajna rejestracja codzienności. jest inne, to odświeżająca perspektywa, z któ-9/2

EJDO

Uchwycona często niewprawną amatorską rej można dostrzec coś nowego na temat

– 0

ręką. Źródłowy materiał. Czysty i bezinte- tamtych czasów, co umożliwi rodzaj rewizji, SK

resowny. Nieostemplowany artystycznym powtórnego zobaczenia.

OP

OP

stygmatem. Tworzony z myślą o najbliższych.

Ale można też te materiały wyjąć z kon-

SK

– 0

Żeby przetrwała pamięć. Ta najmniejsza. tekstu i potraktować jako tworzywo zabawy.

JDO

Mikropamięć domowej historii”.

Obraz, który jest nośnikiem pamięci kultu-E

9/2

L

– Chciałbym, by to archiwum było żywe, rowej, który funkcjonuje w świadomości, A

2

by trwał nieustający proces identyfikowa- może być wykorzystany do tworzenia no-K

nia ludzi i miejsc – mówił Maciej Drygas we wych znaczeń, nowych zdań, wypowiedzi.

wspomnianej rozmowie. – Dla mnie niedo- Dzięki temu archiwa, te pałace pamięci, sta-ścignionym wzorem jest Archiwum Ośrodka ją się ważne dla przyszłości. O przewrocie Karta. Bardzo szanuję podejście tej insty- wideoeseistycznym mówił kolejny uczest-tucji do historii, oparte wyłącznie na bada- nik debaty Stanisław Liguziński, kierujący niu materiałów źródłowych. Listy, notatki, wraz z Kubą Mikurdą Pracownią Eseju Fil-dzienniki, wspomnienia w nim zgromadzone mowego w Laboratorium Narracji Wizual-niczego nie narzucają, przeciwnie – otwierają nych w Szkole Filmowej w Łodzi. Liguziński przestrzeń interpretacyjną.

prowadzi także warsztaty dla młodzieży.

Podobnie uważa Kuba Mikurda – że archi- – Zachęcam, aby za pomocą materiałów ar-wum powinno się używać, a nie tylko zabez- chiwalnych „myśleć” własne projekty, ko-pieczyć i eksponować. – Mam wrażenie, i tu rzystać z nich jako z budulca. To może być bliski mi jest Walter Benjamin i jego myślenie refleksja na temat współczesności wyrażona o wątkach archiwalnych, że pracując z ar- za pośrednictwem materiałów z przeszłości.

chiwum, musimy doprowadzić do krótkiego Istniejące filmy mogą wykorzystywać nie spięcia pomiędzy przeszłością a teraźniejszo- tylko filmowcy, ale także krytycy, kuratorzy, ścią, które powie nam coś o teraźniejszości blogerzy, uczniowie.

albo inaczej tę przeszłość naświetli.

– Esej, zgodnie z definicją György Lukásca, To jest zdecydowanie antykonserwatywne to myśli wywołane przez coś – obiekt, podejście w traktowaniu archiwum i my- artefakt, tekst – tłumaczy „Kalejdoskopowi”

śleniu o tym, czemu ma służyć. Można uży- Mikurda. – Esej nie zaczyna się z niczego. Ta wać materiałów archiwalnych zgodnie z ich formuła zawiera bliską mi teorię kultury, że

60

Dyskusja

wielka,

NIE TYLKO

imperialna

Andrzej de Lazari

Putin bez wątpienia „dziedziczy” idee rosyjskiego nacjonalizmu, szowinizmu, a nawet faszyzmu. Nacjonalizm jest jednak tylko fragmentem kultury rosyjskiej. W Rosji istniała i istnieje również inna kultura – europejska, liberalna, wolnościowa – choć w rzeczywistości autorytarnej często musi schodzić do podziemia.

Pisze prof. Andrzej de Lazari, historyk idei i rosjoznawca.

Mea culpa! To ja poleciłem redakcji

ści”) „wielka kultura rosyjska”. Autorka

„Kalejdoskopu” prof. Agnieszkę Ma-

nie definiuje tej kategorii, nie uświa-

K

tusiak. Gdy redaktor Bogdan Sobie-

damia czytelnikowi, że jest to wymysł

2

AL

szek poprosił mnie o tekst o Ukrainie,

rzeczywistości sowieckiej, w której

9/2

EJDO

uznałem, że jestem za mało kompe-

wszystko, co rosyjskie, musiało być

tentny i podpowiedziałem mu adres

„wielkie”. Putin, jako sowiecki kagiebi-

– 0

SK

wrocławskiej ukrainistki. Teraz za

sta, niczego tu nie dziedziczy.

OP

OP

głowę się łapię i nie dowierzam, gdyż

SK

jej tekst „Rozstrzelane odrodzenie 3.0

– 0

a imperialna genetyczna dziedziczność

JDOE

9/2

»wielkiej kultury rosyjskiej«” nie jest o Ukrainie, a o Rosji, fobiach i uprze-dzeniach autorki. Tekst niekompetent-

To prawda, że sam nie tak daw-

no oskarżyłem Fiodora Dosto-

jewskiego o pośrednią odpo-

LA

wiedzialność za putinowskie

2

K

zbrodnie w Buczy i Mariupolu. Oczy-

ny, z istotnymi błędami merytorycz-

wiście nie Dostojewskiego-pisarza,

nymi. Najdziwniejsze jest to, o czym

a Dostojewskiego-ideologa skrajnego

wcześniej nie wiedziałem, że pani Ma-

nacjonalizmu, którego romantyczne

tusiak z wykształcenia jest rusycystką, idee Putin i jego przyboczni wyko-czyli w sprawach Rosji powinna być

rzystują do uzasadnienia agresywnej

z założenia wiarygodna. Promotorem

polityki wobec Ukrainy i Zachodu.

jej doktoratu o Fiodorze Sołogubie jest Przeciwstawiłem go Lwu Tołstojowi

ceniony literaturoznawca prof. Tadeusz – pacyfiście, nauczycielowi Mahatmy Klimowicz, którego teraz w „Rozstrze-Gandhiego, natomiast prof. Matusiak,

lanym odrodzeniu 3.0” bez krzty zrozu-mówiąc o kulturze rosyjskiej, ma na

mienia atakuje za wywiad w „Gazecie

myśli szeroko rozumiane rosyjskie,

Wyborczej” (do tego wątku nie będę

jakoby jednorodne „dziedzictwo kul-

wracał – prof. Klimowicz sam zareago-

turowe”. Ocenia je negatywnie jako

wał na bezsensowne pomówienia).

imperialistyczne i zniewalające inne

kultury, w odróżnieniu od wolnościo-

wej kultury ukraińskiej. Nie wyróżnia

kultury wysokiej (elitarnej), niskiej

(masowej), więziennej, obywatelskiej,

Teza tekstu prof. Matusiak za-

warta jest w tytule – za atak

putinowskiej Rosji na Ukrainę

i dokonywane zbrodnie po raz

politycznej itp. Wszystko wrzuca do

kolejny odpowiedzialna jest (w ramach jednego worka: „A zatem tak, wielka

„imperialnej genetycznej dziedziczno-

wspaniała literatura, kultura rosyjska

Dyskusja

61

jest odpowiedzialna za to, co dziś dzie-je się w Buczy, Irpieniu, Borodziance,

SAM

Hostomelu, Makarowie, Czernihowie,

Mariupolu, Chersoniu. To właśnie tam,

podobnie jak wcześniej w Afganista-

nie, Czeczenii, widzimy prawdziwych

OSKARŻYŁEM

rosyjskich bohaterów naszych cza-

sów: morderców, gwałcicieli, rabu-

siów, tysiące »miełkich/małych (czyli

DOSTOJEWSKIEGO nędznych) biesów«, dodających sobie odwagi litrami kradzionego alkoholu,

by z premedytacją celować do bezbron-

nej cywilnej ludności: dzieci, starców,

O POŚREDNIĄ

kobiet, wyniszczać mężczyzn w wie-

ku poborowym, którzy mogliby być

przydatni ukraińskiej armii. I moralna

ODPOWIEDZIALNOŚĆ odpowiedzialność solidarnie spada na cały naród rosyjski, bo nazwijmy rzecz

po imieniu: ludność w Ukrainie mordu-

je nie sam Władimir Putin i jego świta,

ZA

a zwykli Rosjanie”.

K

2

AL

9/2

EJDO

PUTINOWSKIE

I tu ni z gruszki, ni z pietruszki po-

jawia się „dialektyka duszy rosyj-

skiej”, zawarta jakoby w słynnym

– 0

czterowierszu Fiodora Tiutczewa,

SK

mająca tłumaczyć „zwolennikom wiel-

OP

OP

kiej kultury rosyjskiej” i usprawiedli-

SK

– 0

ZBRODNIE.

wiać postępowanie Rosjan: „Umysłem

JDO

Rosji nie zrozumiesz, / I zwykłą miarą

E

9/2

L

jej nie zmierzysz: / Postać szczególną

A

2

ona ma – / W Rosję można tylko wie-

K

OCZYWIŚCIE NIE rzyć”. Wątpię, by pani Profesor zrozu-miała ten czterowiersz, skoro jej wy-

DOSTOJEWSKIEGO- powiedzi patronuje dokładnie ta sama idea, acz ujęta w odbiciu lustrzanym:

„Umysłem Ukrainy nie zrozumiesz, /

-PISARZA,

I zwykłą miarą jej nie zmierzysz: /Po-

stać szczególną ona ma – / W Ruś (czyli Ukrainę) można tylko wierzyć”.

A DOSTOJEWSKIEGO A przecież myśl Tiutczewa „zro-zumiemy” tylko wtedy, gdy

uświadomimy sobie, że poeta

IDEOLOGA.

był późnym romantykiem

(por. w „Romantyczności” Mickiewicza:

„Czucie i wiara silniej mówi do mnie

/ Niż mędrca szkiełko i oko”) oraz że

prawosławna kultura rosyjska z reguły

inaczej niż my pojmuje kategorię ro-

zumu, że „rozum” jest w niej swoistym

synonimem Zachodu (racjonalizmu

dziedziczonego po Rzymie). Tłumacząc

myśl Tiutczewa na język naszej kultury,

Document Outline

Kalejdos_9_2022_okladka

Kal_09_2022xx