Migawka

1

KALEJDO

SK

OP

– 1

2/2

3

MICHAŁ URBANIAK.

Na festiwalu Soundedit

12 XI 2023,

fot. Bogdan Sobieszek

2

K

3

ALE

2/2

JDO

– 1

STANISŁAW DRÓŻDŻ.

SK

„Alea iacta est”

OP

OP

– instalacja w Muzeum Sztuki ms2

SK

– 1

JDO

2/2

ELA

3

K

WYDAWCA

PRENUMERATA

REDAKCYJNA

ADRES REDAKCJI

DRUK

Nie możecie znaleźć „Kalejdoskopu”

ŁDK, 90-019 Łódź, ul. Dowborczyków 18

SilverPrint

w sklepie lub w kiosku?

tel. 797 326 217

ul. Gliniana 13, 91-336 Łódź

Zaprenumerujcie go w redakcji.

e-mail: kalejdoskop@ldk.lodz.pl

www.e-kalejdoskop.pl

Nakład: 1300 egz.

Wystarczy wpłacić na konto

Łódzkiego Domu Kultury

REDAGUJĄ

INFORMACJE O IMPREZACH

(44 1020 3352 0000 1002 0014 2562)

Bogdan Sobieszek

prosimy przesyłać na adresy:

kwotę 88 zł, a poczta dostarczy co

– p.o. redaktora naczelnego,

kalejdoskop@ldk.lodz.pl

miesiąc egzemplarz „Kalejdoskopu”

Aleksandra Talaga-Nowacka

kalendarium@ldk.lodz.pl

(jedenaście kolejnych numerów).

Na kalejdoskop@ldk.lodz.pl należy

PROJEKT GRAFICZNY

PARTNEREM PISMA JEST

przesłać swoje dane do wysyłki

Jakub Stępień,

wraz z informacją, od którego numeru

współpraca Oliwia Adamkowska

ma się zacząć prenumerata.

Wstępniak

3

Siła ZAPLECZA

Bogdan Sobieszek, p.o. redaktora naczelnego Każda władza lubi żywić się prestiżem kultury – grzać się w blasku gwiazd, w błyskach fleszy przecinać wstęgi w nowych siedzibach instytucji. Czy to znaczy, że dla decydentów kultura jest ważna? Chyba tylko w takiej formie i wtedy, kiedy może im służyć. Jako tworzone przez ludzi kultury

dobro, które ma poprawiać jakość życia

obywateli, zawsze pozostaje na końcu listy ważnych spraw polityków dysponujących

publicznymi pieniędzmi. Z konsekwen-

cjami takiej sytuacji każdego dnia mierzą

K

się osoby pracujące na zapleczu kultury,

3

ALE

przy organizowaniu koncertów, wystaw,

2/2

JDO

spektakli, festiwali, spotkań, warsztatów,

– 1

SK

przy wydawaniu książek i produkcji fil-

OP

OP

SK

mów. Wykonują mnóstwo czynności: od aktywności twórczych,

– 1

JDO

jak wymyślenie idei przedsięwzięcia, programu imprezy, przez 2/2

ELA

3

zmagania z papierologią, po działania prozaiczne typu spraw-K

dzenie biletów czy posprzątanie terenu. Ich praca na ogół jest niewidoczna, traktowana z pobłażliwym lekceważeniem i opła-cana na poziomie najniższej krajowej. Dlaczego zatem ludzie legitymujący się rozległą wiedzą, wysokimi kwalifikacjami, świetnie radzący sobie w trudnych, kryzysowych sytuacjach, godzą się na takie warunki? Bo lubią tę robotę, mają poczucie misji, pracują nie tylko dla pieniędzy. Ale na co dzień trzeba jednak jakoś wiązać koniec z końcem. To rodzi frustrację, poczucie wstydu, że należy się do tych naiwnych, nieważnych i po-mijanych. A przecież to oni współtworzą duchową treść, eduku-ją, poprawiają życie mieszkańców. Tym samym naprawiają wieś, miasto, wreszcie państwo, które bez kultury będzie tylko atrapą.

Dlaczego ludzie kultury są tak traktowani, wykorzystywani?

Bo tak można. Można jednak do czasu, aż pewnego dnia zaplecze się zbuntuje.

4

SPIS TREŚCI

14 1N 6a zapleczu, 19Jedno- 20

Chciałem

Drugi plan też

wiedzieć.

-kierunkowe

czyli gdzie?

jest ważny.

Andrzej

wahadło.

Natalia

Bogdan

Poniedzielski

Mieczysław

Słaboń

Sobieszek

Kuźmicki

K

3

ALE

2/2

JDO

– 1

SK

OP

OP

SK

22 26 28 32

– 1

JDO

2/2

EL

Robota jak

Pracujemy

Człowiek

Hugo Award

A

3

(nadal)

K

każda inna.

uchem.

dla Polaków!

Rozmowa

Rozmowa

w zagrożeniu.

Piotr Kasiński

z Michałem

z akustykami

Krzysztof

Pabisiem-

z Łódzkiego

Jajko

Orzeszyną

Domu Kultury

33

45

Galeria

38Nie wiadomo, 4P 3ieśni Klecki Kalejdoskopu

co nas jeszcze

młodego

– portret

– Józef Panfil

zachwyci.

sieradzanina.

nabiera

Rozmowa

Magdalena

szczegółów.

z Bartoszem

Sasin

Magdalena

Izbickim

Sasin

5

SPIS TREŚCI

12/23

4 49

ACT 6

IN_OUT.

Zmęczenie

50 52

Divadlo

Antyczna

Rozmowa

i Szymborska.

na wyspie.

rodzina.

y

z Maciejem

Łukasz Barys

Piotr

Michał

Trzebeńskim

Grobliński

Rzepka

kultur

K

3

ALE

2/2

JDO

– 1

SK

OP

OP

SK

54

60

Ifigenia

56

Pomyśl,

Podziw

62

– 1

JDO

2/2

ELA

Wyciskanie

3

K

z Jaracza.

filmie!

przez niechęć.

bożka.

Paulina Ilska

Igor

Łukasz

Dariusz Bilski

Kędzierski

Maciejewski

NA ZAPLECZU

64 66Niebotyk 68

Łóżko jest

Kalendarium

bezpieczne.

i inne

Bogumił

przypadki.

Makowski

Aleksandra

Talaga-

Nowacka

I str. okładki: AGNIESZKA SKRZYPCZAK,

aktorka Teatru im. Jaracza w Łodzi

– czytaj na str. 52 i 54

Fot. Marek Zimakiewicz

Temat numeru

15

NA ZAPLECZU

KULTURY

-

KALEJDO

PRACA

3

2/2

– 1

SK

OP

– 1

Z POTRZEBY

OP

SK

JDOE

2/2

LA

3

SERCA

K

CZY ZABAWA?

TO WSZYSTKO NIE ROBI SIĘ SAMO

Przeciętny odbiorca nie zdaje sobie sprawy z ogromu czynności, jakich wymaga organizacja wydarzenia kulturalnego. Pracownicy zaplecza, najczęściej niewidoczni, często postrzegają siebie jako ofiary opresyjnego systemu drobiazgowego ogarniania miliona spraw, wymagającego poświęcenia życia prywatnego i czasu na odpoczynek. A to wszystko za marne pieniądze. Dzieje się tak, bo nie umieją postawić granic, bo są hobbystami albo „szaleńcami”, bo pracują nie tylko dla pieniędzy. Jednak to, że ludzie działający na zapleczu kultury lubią swoją pracę, nie jest grzechem i nie może być przyczyną złego traktowania i niskiego wynagradzania.

16

Temat numeru

na zapleczu,

CZYLI GDZIE?

Natalia Słaboń

Wielogłos dobiegający z zaplecza kultury cechuje wysoki poziom samoświadomości zarówno jeżeli chodzi o wyzwania, jak i ograniczenia pracy w kulturze. Ta samoświadomość generuje jednak coś jeszcze, a mianowicie frustrację.

D yskusję o zapleczu kultury „To wszyst- nia pracy w kulturze. Ta samoświadomość ko nie zrobi się samo”, która odbyła się generuje jednak coś jeszcze, a mianowicie 24 października w Domu Literatury, za- frustrację. Frustracja albo staje się moto-kończyłam apelem, aby poczekać z roz- rem napędowym do walki o poprawę sytu-mowami o przyszłości kultury w Polsce do acji pracowniczej, albo też, w przeważającej czasu powołania nowego ministra kultury większości, powoduje ostateczny odpływ (po cichu licząc na ministrę kultury). Od kadry z pola kultury i rozpoczęcie poszuki-tamtej chwili nie pojawiła się jednak żadna wań nowej ścieżki zawodowej. Najczęściej 3

deklaracja, z wyjątkiem kilku plotek (także traci na tym kultura (instytucja/organiza-2/2

takich bardzo środowiskowych), ze strony cja), a zyskuje życie osobiste, rodzina czy któregokolwiek z polityków choćby hipo- zdrowie psychiczne. Być może zabrzmi to – 1

tetycznie zainteresowanego stanowiskiem. nieco tendencyjnie i lekko katastroficznie, OP

Co gorsza, zainteresowanie opinii publicz- ale póki zmierzająca w stronę wypalenia za-SK

nej i mediów tym resortem także wydaje się wodowego kadra kultury będzie karmiona bliskie zeru. Powyższą obserwację można wizją pracy „dla wyższego celu” i mamiona JDOE

różnie interpretować, ale na pewno pozwala perspektywą (niezadowalających ostatecz-LA

ona potwierdzić jedną z głównych konkluzji nie) podwyżek, będzie tylko gorzej.

K

październikowej dyskusji z udziałem moim,

Aleksandry Boćkowskiej, Anny Ciszowskiej,

Marcina Polaka i Marty Zdanowskiej – kul-

tura mało kogo interesuje, z wyjątkiem osób, D rugim apelem, na który pozwoliłam sobie na koniec październikowej dyskusji, była

zachęta do wstępowania do związków

które w kulturze pracują. Również widok

zawodowych lub też powoływania komi-

stojących pod budynkiem ministerstwa sji zakładowych. Co ciekawe, ludzie reagu-

(nazajutrz po łódzkiej dyskusji, półtora ty- ją na pomysł zrzeszania się dość nieufnie, godnia po wyborach) aut firm zajmujących a bierze się to przede wszystkim z braku wie-się niszczeniem dokumentów prowokował dzy o roli związków zawodowych, ze strachu do namysłu nad priorytetami rządzących przed pracodawcą czy najogólniej rzecz bio-kulturą w kraju.

rąc z braku znajomości podstawowych praw

Pisząc to, mam na myśli głównie sytuację pracowniczych. Piszę te słowa jako pracow-pracownic i pracowników publicznych in- nica kultury z ponadpięcioletnim stażem, ale stytucji kultury, do grona których sama się także przewodnicząca istniejącej od dwóch zaliczam. Jednakże powszechność refleksji lat Komisji Zakładowej Ogólnopolskiego i liczba rozmów, które odbyłam przy różnych Związku Zawodowego Inicjatywa Pracow-okazjach z pracownikami sektora kultury, nicza w Muzeum Sztuki w Łodzi. Związki przynajmniej częściowo uprawomocnia zawodowe są jednym z najskuteczniejszych uogólnienie moich obserwacji. Wielogłos rozwiązań kwestii sformalizowanej komuni-dobiegający z zaplecza kultury cechuje wy- kacji z pracodawcą, organizatorami instytu-soki poziom samoświadomości zarówno cji, ale także z resztą zespołu. I to właśnie ta jeżeli chodzi o wyzwania, jak i ogranicze- ostatnia funkcja, praktycznie całkowicie po-

20

Temat numeru / Książka

Drugi plan też jest ważny

Bogdan Sobieszek

Ludzie kultury narzekają, że jest ona niedofinansowana. Rządzący twierdzą, że wydali olbrzymie kwoty na ten sektor, co zazwyczaj oznacza inwestycje w infrastrukturę: gigantyczne muzea, centra rozrywki, nowoczesne sale koncertowe, mediateki. Ktoś jednak musi wypełnić je treścią i ta praca jest wyjątkowo niedoceniana, a przecież to wszystko nie robi się samo.

U nikatowej wiedzy o tym, czym zajmują się ludzie, dzięki którym mogą się odbywać wszelkie wydarzenia kultural-

ne, dostarcza książka Aleksandry Boć-

kowskiej „To wszystko nie robi się samo”

– 17 rozmów, które opisują zaplecze kultury.

Są to wypowiedzi (pierwotnie ukazywały się w „Dwutygodniku”) osób bardzo ważnych

K

dla kultury, ale często niewidocznych dla

3

AL

odbiorców wystaw, przedstawień, koncer-

E

2/2

JDO

tów, publikacji, filmów. Rozmówcy repre-

zentują następujące zawody: montażysta

– 1

SK

wystaw, researcherka, kustoszka i kustosz

OP

OP

(z Centralnego Muzeum Włókiennictwa

SK

w Łodzi), tłumaczka na język migowy, re-

– 1

alizator dźwięku (powszechnie zwany aku-

JDO

2/2

E

stykiem), menedżer muzyków, archiwistka,

LA

3

druga scenografka w filmach, producentka

K

wydarzeń kulturalnych, krawcowa teatralna, i promowanie książek, nagrywanie płyt, re-kuratorka wystaw, audiodeskryptorka dzieł jestracje podcastów, po wystawy ściągające sztuki, kinooperator, koordynatorka wystaw tłumy, kręcenie filmów, koncerty klubowe (z Muzeum Sztuki w Łodzi), konsultantka i stadionowe, spektakle teatralne i modne intymności, realizatorka audiobooków, re- festiwale wszelakich sztuk. Niezależnie od daktor książek.

skali wydarzenia trzeba znaleźć dlań miejsce,

N

zaprosić gości, przekonać autorki i autorów, a pierwszy rzut oka wydaje się nam, że wypożyczyć dzieła, przetransportować je wiemy, na czym to polega, ale dopiero i wyeksponować, rozstawić sprzęt nagłaśnia-podczas lektury przekonujemy się, że jący, znaleźć rekwizyty, wydrukować plakaty, nasza wiedza była powierzchowna. Do- sprawdzić bilety, upilnować zwiedzających, piero w szczegółach widać, ile wysiłku kosz- zapewnić krzesła, catering i toi-toie, podpi-tuje przygotowanie każdego wydarzenia. sać setki umów i się z nich wywiązać, umyć Jednocześnie jest to opowieść pasjonująca, podłogę”.

a od lektury trudno się oderwać. Zaglądamy Mamy do czynienia z ludźmi niezwykłymi,

przecież za kulisy i poznajemy ludzi, którzy bo niemal wszyscy rozmówcy Aleksandry wkładają serce w to, co robią. Tak o aktyw- Boćkowskiej są twórcami, którzy wybra-ności swoich bohaterów pisze autorka we li (czasem z życiowej konieczności) pracę wstępie do książki: „Mikroczynności dotyczą w drugim planie. Wrażliwi i świadomi ob-wszystkiego, co dzieje się w kulturze. Od serwatorzy rzeczywistości potrafią intere-spotkań autorskich w domach kultury i wy- sująco opowiadać, do czego umiejętnie pro-staw w lokalnych muzeach, przez wydawanie wokuje ich autorka wywiadów. Szczególnie

22

Temat numeru / Rozmowy

ROBOTA JAK KAŻDA INNA

O pracy w sektorze kultury i jej wartości rozmawiamy z Michałem Pabisiem-Orzeszyną, który podczas ostatniego Festiwalu Kamera Akcja prowadził panel dyskusyjny „Robota”.

Bogdan Sobieszek:

below the line, czyli związane

Robota czy praca?

raczej z pracami techniczny-

Robota trochę źle się

mi, zazwyczaj są najbardziej

kojarzy…

asertywne, co nie znaczy, że

Michał Pabiś-Orzeszyna: Pa-

najlepiej opłacane, bo przemysł

nel dyskusyjny powstał z inspi-

filmowy koncentruje się na

racji artykułem Igora Kierkosza

gwiazdach i dysproporcje pła-

„Lubię tę robotę”, opublikowa-

cowe są tam olbrzymie. Jednak

nym w „Dwutygodniku”, w któ-

piony techniczne dysponują

rym autor opowiadał o dobrych

większą stanowczością i soli-

Michał Pabiś-Orzeszyna

stronach swojej pracy krytyka

darnością w negocjowaniu wa-

filmowego. Ten kolokwializm

samej miary, co innego rodzaju

runków zatrudnienia niż piony

w przewrotny sposób odwo-

czynności zawodowe. Osoby,

kreatywne. Wydaje się, że im

K

łuje się do stereotypu, że praca

które tworzą sztukę lub pracują

wyżej w hierarchii, tym poczu-

3

AL

w sektorach kreatywnych nie

w zawodach związanych z po-

cie solidarności zawodowej jest

2/2

EJDO

jest czymś w rozumieniu robo-

wołaniem, bardziej identyfikują bardziej skomplikowane.

ty jako aktywności fizycznej,

się z tym, co robią, i odczuwają

Jednak pracownicy in-

– 1

SK

na przykład na budowie albo

innego rodzaju satysfakcję

stytucji kultury na ogół

OP

OP

przy taśmie produkcyjnej. Jest

niż osoby wykonujące pracę

godzą się ze złym trak-

SK

pracą, która daje satysfakcję,

administracyjną czy fizyczną.

towaniem. Wyjątkiem

– 1

więc dopuszcza gorsze wa-

Ktoś, kto pracuje przy pro-

był protest pracowni-

JDOE

2/2

runki zatrudnienia, pozwala

dukcji przemysłowej, rzadko

ków łączonych placó-

LA

3

na wyżywienie się prestiżem.

identyfikuje się z produktem.

wek przy tworzeniu

K

Powinniśmy już mieć jednak

Nauczyciel akademicki, jak

Miejskiej Strefy Kultury

za sobą przekonanie, że osoby

ja, odczuwa satysfakcję: uczę

i ostatnio, gdy załoga

pracujące w sektorze kultury

ludzi, poznaję świat, co jest dla

Wojewódzkiej Bibliote-

tak naprawdę nie pracują, tylko

mnie przywilejem.

ki Publicznej w Łodzi

się bawią.

Z kolei praca krytyków filmo-

pozbyła się niechcianej

Jest to robota jak każ-

wych, teatralnych, literackich

dyrektorki.

da inna.

może się spotkać z zarzutem, że W książce „Państwo, które Co więcej, nie jest grzechem ją

przecież dostają oni pieniądze

działa. O fińskich politykach

lubić. I nie może to być przyczy-

za coś, co inni robią w czasie

publicznych” łódzki socjolog

ną złego traktowania i niskiego

wolnym – oglądają filmy, czyta-

Wojciech Woźniak pokazuje,

wynagradzania.

ją książki, chodzą do teatru.

że w Finlandii sektor edukacji

Dlaczego zatem praca

Pozostając przy filmie,

ma wysoką pozycję społeczną

w kulturze nie jest po-

zwróćmy uwagę na lu-

i kapitał ekonomiczny. W Pol-

strzegana jak rzeczywi-

dzi, których praca jest

sce w tym sektorze jest mało

sta praca?

niewidoczna, a skła-

kapitału symbolicznego, czyli

To zależy od zawodów wyko-

da się na ostateczne

prestiżu, i ekonomicznego, czyli

nywanych w sektorze kreatyw-

dzieło. Ich sława nie

pieniędzy. A przecież trudno

nym. Te związane bezpośred-

dotyczy.

sobie wyobrazić działanie prze-

nio z twórczością kojarzone

Uczestnicy debaty „Robota”

mysłu audiowizualnego bez

są ze sławą. Taka aktywność

– reżyserka Natasza Parzymies

tzw. rozwoju widowni, działań

może sprawiać wrażenie, jak-

i reżyser Dawid Nickel – mó-

edukacyjnych w instytucjach

by nie wymagała wysiłku tej

wili, że grupy zawodowe tzw.

kultury dotyczących kompe-

28

Festiwal

Człowiek (nadal) w zagrożeniu

Krzysztof Jajko

Zaprezentowane w ramach 33. edycji Festiwalu Mediów Człowiek w Zagrożeniu filmy dokumentalne, a także reportaże telewizyjne i radiowe po raz kolejny potwierdziły smutną prawdę zawartą w nazwie łódzkiej imprezy. Przedstawione w nich niepokoje i lęki składają się na obraz świata naznaczonego konfliktami, nietolerancją, nierównościami społecznymi oraz patologiami życia społecznego i publicznego.

T ym bardziej należy docenić humanistycz- w busie, którym przewożeni są uchodźcy, ną postawę twórców, którzy w ciężkich, opowiadający ze łzami w oczach o okrucień-niekiedy tragicznych losach bohate- stwach wojny. Spośród wielu poruszających rów swoich filmów i reportaży starają scen w pamięć zapada zwłaszcza wstrząsają-się odnaleźć światło nadziei. Szczególnie ca rozmowa dwóch małych dziewczynek na mocno wybrzmiał na Festiwalu temat woj- temat gwałtów, jakich na kobietach i dzie-ny w Ukrainie. W konkursie filmów doku- ciach dopuszczają się okupanci. Na pozór mentalnych znalazły się trzy obrazy, które mamy tu do czynienia z konwencją gadają-K

ukazując różne etapy zbrojnego konfliktu za cych głów, ponieważ jednak nad bohaterami 3

AL

naszą wschodnią granicą, ułożyły się w pa- filmu ciągle wisi zagrożenie, ich opowieści nie E

2/2

JDO

noramę walczącego o przetrwanie narodu. są zwykłymi wspomnieniami, ale przejmują-

„Nie znikniemy” w reżyserii Alisy Kovalenko cymi relacjami ofiar – przeszłość miesza się

– 1

SK

przenosi nas do roku 2019 i opowiada o piąt- tu z teraźniejszością, a przyszłość jest nadal OP

OP

ce nastolatków z górniczego Donbasu, którzy nieznana. W tym sensie film „Skąd dokąd”, SK

dorastają w cieniu krwawych zmagań wojsk podobnie jak trwająca od prawie dwóch lat

– 1

ukraińskich z separatystami. Dobiegające wojna, jest wielkim pytaniem, na które wciąż JDO

2/2

E

nieustannie z oddali odgłosy wystrzałów brak odpowiedzi. Nadzieja w tych, którzy nie LA

3

i wybuchów sprawiają, że typowe dla okresu są obojętni na los pokrzywdzonych i niosą K

dojrzewania problemy i rozterki nabierają im pomoc.

niezwykle tragicznego wymiaru. Jak pla-

Z zupełnie innej perspektywy aniżeli Ha-

nować swoją przyszłość, gdy nad krajem mela konflikt ukazują w filmie „W Ukrainie”

wisi widmo rosyjskiej inwazji? Reżyserka Piotr Pawlus i Tomasz Wolski. Ten bazujący stara się co prawda pokazać, że nawet w tak na dalekich planach i nieśpiesznym tempie dramatycznej sytuacji można realizować filmowy kalejdoskop ukazuje codzienne swoje pasje i marze-nia, jednak końcowe

napisy mówiące o lo-

sach bohaterów po

2022 roku sugerują,

iż najmłodszemu

pokoleniu Ukraiń-

ców pozostaną po

tej wojnie głębokie

blizny. Pierwsze dni

rosyjskiej inwazji na

pełną skalę obrazu-

je film „Skąd dokąd”

w reżyserii Maćka

Halemy. Rozgry-

wa się on w całości

„Skąd dokąd”

Festiwal

29

życie Ukraińców, którzy pozostali w kra-

cającym pamięć o wywrotowej działalno-

ju. Od miejsc położonych z dala od frontu ści poznańskiej grupy Akcja Alternatywna twórcy przechodzą do zbombardowanych Naszość, scena ukazująca zerwanie przez jej miast i wsi, by na koniec rzucić widza w wir członków flagi w konsulacie Rosji w proteście działań wojennych. Ujęcia komponowane przeciwko wojnie w Czeczeni przypomniała na wzór pocztówek z jednej strony obna-widzom o zbrodniczych początkach dykta-

żają absurdalność wojny, która zamienia tury Putina. Pewnego rodzaju komentarz do kolorowe niegdyś miasta w czarne gruzo-konfliktu w Ukrainie stanowiły także filmy wiska, z drugiej – poprzez

swój zdystansowany charak-

ter – stanowią przewrotną grę

z formułą gorących przekazów

telewizyjnych, wypełnionych

emocjami i mocnymi wraże-

niami. Zresztą w kilku scenach

filmu twórcy wprost dema-

skują ambiwalentną postawę

mediów, ukazując reporterów

i fotografów wojennych jako

ludzi, którzy pod płaszczykiem

misji informowania żerują na

„Apolonia, Apolonia”

ludzkim nieszczęściu. Chociaż

K

3

A

„W Ukrainie” stanowi spójną stylistycznie bardziej ogólnie traktujące o wojnie i jej spoLE

i koncepcyjnie całość, to jednak wydaje się, że łecznych konsekwencjach. Wideoesej „So-2/2

JDO

taka chłodna, unikająca bliskiego kontaktu laris mon amour”, w którym Kuba Mikurda

– 1

z człowiekiem relacja z wojny zawiera jakiś wskazuje na obecność w fantastycznonauko-SK

fałszywy ton. O wiele bardziej przemawia wej twórczości Lema śladów jego wojennych OP

OP

do widza klasyczna, bazująca na intymnej traum, skłania do refleksji nad tym, w jakim SK

– 1

relacji z bohaterami formuła „Skąd dokąd”, stopniu obecny konflikt odciśnie swe piętno JDO

czego wyrazem jest przyznana filmowi na-

na ukraińskiej kulturze. Z kolei film „Słowami 2/2

EL

groda publiczności oraz nagroda „Cierpliwe żołnierzy” na przykładzie trwających pół

A

3

oko” im. Kazimierza Karabasza. Temat wojny wieku działań izraelskiej cenzury wojskowej K

w Ukrainie zaznaczył mocno swą obecność uświadamia, że ze względów propagando-także w konkursie reportaży telewizyjnych. wych obraz każdej wojny ulega wykrzywie-Oprócz zwycięskiej „Wody święconej” An-

niu. Siłę tego przekazu spotęgował wybuch

drieja Kuciły, stanowiącej impresyjny portret nowego konfliktu na Bliskim Wschodzie tuż mieszkańców Kijowa celebrujących święto przed rozpoczęciem Festiwalu.

Chrztu Pańskiego na miesiąc przed atakiem

Ważne miejsce w konkursie filmów

Rosji, obejrzeć było można w jego ramach dokumentalnych zajęły obrazy poświęcone dwa reportaże telewizji TVP i TVN poświęco-artystom. Uhonorowana Białą Kobrą oraz

ne polskim wolontariuszom oraz medykom Nagrodą Jury Młodych Krytyków Laureatów wspierającym Ukraińców w walce na froncie: Festiwalu Kamera Akcja „Apolonia, Apolonia”

„Dlatego tu jestem” oraz „Droga do piekła”. Lei Glob to dzieło kompletne. W oparciu Odległe echa rosyjskiej agresji na Ukrainę o rejestrowany przez kilkanaście lat materiał

pobrzmiewały na Festiwalu w trakcie kon-

filmowy reżyserce udało się stworzyć wielo-kursowych projekcji filmów „Pazur” oraz poziomowy traktat o sztuce, kobiecości,

„Naszość – tylko dla nienormalnych”. W tym życiu i śmierci. Warstwa publicystyczna filmu pierwszym, nieco surrealistycznym obrazie w postaci scen obnażających ciemne strony opowiadającym o budowie monstrualnej współczesnego rynku sztuki łączy się płynnie lalki kury jej konstruktor przyjmuje pod swój z namysłem nad wyzwalającą od ograniczeń dach ukraińskich uchodźców i poprzez za-egzystencjalnych, społecznych i kulturowych angażowanie ich w prace nad nietypowym siłą filmu i malarstwa. To także bardzo projektem pomaga im odnaleźć się w nowej ciekawy portret dwóch kobiet o odmiennych rzeczywistości. W drugim filmie, przywra-życiorysach, które w trakcie realizacji

34

Galeria

Wyciszenie

Z zazwyczaj klasycznych, realistycznych, choć niekiedy również zbliżających się do malarstwa abstrakcyjnego pejzaży Józefa Panfila emanuje spokój. Nawet pomimo tego, że malowane są

ekspresyjnie, szerokimi, wyraźnymi pocią-

gnięciami pędzla, często nakładającymi grubą warstwę farby. Malutki format wielu prac tego twórcy wymaga od widza bliskiego kontaktu, wysiłku przyjrzenia się, skupienia. Sprzyja zatem wyciszeniu.

Artysta maluje krajobrazy, wnętrza sakralne i fragmenty miast, ale nie weduty, lecz najchęt-niej ciasne kadry komponowane w taki sposób, jak robi się to, fotografując. Fragment muru, brama i kawałek cyprysa albo zarysy klasztoru, kamienic. Równie chętnie Panfil odzwierciedla widoki śródziemnomorskie, jak i polskie, w tym z okolic Łodzi, choćby ze Smardzewic, w których mieszka i pracuje, z Sieradza, Wolborza, Piotrko-wa Trybunalskiego, Tomaszowa Mazowieckiego, Skierniewic, Inowłodza czy Sulejowa. A robi to, kontynuując najlepsze tradycje impresjonistycz-ne i nawiązując do szerzej pojętej twórczości młodopolskiej. Światło jak u Wyczółkowskiego, JÓZEF PANFIL.

śnieg jak u Fałata, niebo jak u Stanisławskiego…

„Horyzont X – część A”, 1990

W jego portfolio znajdują się też obrazy

przedstawiające ludzi – jednak na wystawie w Muzeum Sztuki stanowią one zaledwie mały ułamek całości; kurator wybrał spośród nich głównie sporej wielkości dwubarwne szkice

portretowe, trzeba przyznać, że interesujące, ciekawie kontrastujące z maleńkimi pejzażami.

Które nota bene są wprawdzie wielobarwne, ale nie kolorowe – stonowane, stateczne, bywa, że wręcz ponure. Gdzieniegdzie wybija się jedynie mocna, hipnotyzująca zieleń pól. Tak działa światło w malarstwie. O tym, jak je uzyskuje, Józef Panfil mówił Piotrowi Groblińskiemu przy okazji wystawy w Galerii Willa w 2017 roku:

„Stosuję różne biele – od tytanowej, która jest bardzo kryjąca, poprzez cynkową i biele lase-runkowe, półprzejrzyste. Gdy się kolor dodaje do jednej, drugiej czy trzeciej, to on ma inną wartość. Można to stopniować i uzyskać większe bogactwo odcieni, efekt światła. Tam, gdzie ma być mocne, trzeba dodać bieli tytanowej. To jest moja metoda, wypracowana doświadczeniem

i obserwacją mistrzów malarstwa”.

Aleksandra Talaga-Nowacka

JÓZEF PANFIL.

16 XII o godz. 16.30 zaplanowano oprowadzanie po „Motyw z kwitnącą kaliną ekspozycji przez artystę połączone z warsztatem.

– Smardzewice”, 2005

Galeria

35

JÓZEF PANFIL.

„Horyzont X – część B”, 1990

JÓZEF PANFIL.

„Motyw z Inowłodza”, 1989

36

Galeria

K

3

ALE

2/2

JDO

– 1

SK

OP

OP

SK

– 1

JDO

2/2

ELA

3

K

JÓZEF PANFIL.

„Motyw z Tomaszowa

Mazowieckiego”, 2013

JÓZEF PANFIL.

„Księżyc – motyw z Wolborza”,

2021

Galeria

37

JÓZEF PANFIL.

„Pejzaż ze Smardzewic II”,

1992

K

3

ALE

2/2

JDO

– 1

SK

OP

OP

SK

– 1

JDO

2/2

ELA

3

K

JÓZEF PANFIL.

„Wiosna – klasztor franciszkanów

w Smardzewicach”, 1992

38

Rozmowy

NIE WIADOMO, CO NAS JESZCZE ZACHWYCI

Najbardziej autentycznym świadectwem dawnej muzyki są zapisy muzyczne, ale zapis sam nie zaśpiewa ani nie zagra. Do interpretacji potrzebny jest klucz – to mogą być źródła pisane: traktaty, świadectwa z epoki, z których dowiadujemy się, jak odczytywać takie zapisy. Druga rzecz to przekaz ustny

– mówi Bartosz Izbicki, lider zespołu Jerycho.

Piotr Grobliński: Roz-

mawiamy tuż po łódz-

kim koncercie z okazji

10-lecia zespołu Jery-

cho. Czego wysłucha-

liśmy?

Bartosz Izbicki: Początkowo

miał to być program, który zna-

lazł się ostatecznie w pierwszej

części koncertu – sztuka śre-

dniowiecznej polifonii, czyli

K

od prób dokładania do chorału

3

AL

drugiego głosu, przez szkołę

2/2

EJDO

Notre-Dame, utwory 3-gło-

sowe, motet wielotekstowy,

– 1

SK

aż do średniowiecznego dzie-

Zdjęcia: Dariusz Kulesza dla „K”

OP

OP

dzictwa naszej części Europy.

SK

Klasyczne Jerycho, czyli 8–10

realizujemy większe projekty

koncertu. Na czym ona

– 1

głosów męskich. Taki program

wokalno-instrumentalne, takie

polega? Chodzi o tek-

JDOE

2/2

śpiewaliśmy już na prestiżo-

jak program „Bogarodzica

sty, które opisują prak-

LA

3

wych festiwalach, np. Trigonale

1630”, „Nieszpory jezuickie

tyki wykonawcze, czy

K

w Austrii, Music in Kilkenny

1600” czy właśnie „Opera

o zachowane archaicz-

w Irlandii czy Banchetto Musi-

omnia” Bazylika.

ne sposoby śpiewania,

cale w Wilnie. Moim zdaniem

Czyli idziecie w stronę

jak choćby śpiew kor-

tego typu koncerty, oczywiście

renesansu i baroku?

sykański?

niekoniecznie w naszym wy-

Skupiamy się na twórczości lo-

Korsykanie są takim modelem

konaniu, powinny się odbywać

kalnej, peryferyjnej – czy to ze

przechowania tradycji – mamy

w każdej filharmonii. Muzyka

średniowiecza, czy baroku. Nie

wyspę, zachowawcze środowi-

średniowieczna też ma swoją

śpiewamy tego, co jest ekspo-

sko, a jednocześnie ta tradycja

publiczność, wcale nie jest taka

nowane w podręcznikach, ale

została rozpropagowana za

trudna w odbiorze. To nie jest

staramy się pokazać ciekawą

sprawą popularności zespołu

muzyka wyłącznie dla kone-

muzykę, która funkcjonowała

Marcela Pérèsa. Natomiast

serów.

przez lata. To pozwala też wy-

gdyby się dobrze przyjrzeć, to

A druga część – zdecy-

korzystać nasz atut, którym

podobne tradycje można zna-

dowanie krótsza?

jest zakorzenienie. Podstawą

leźć i u nas. Może nie śpiewu

Gdy okazało się, że koncerty

naszej pracy jest sięganie do

polifonicznego, ale w śpiewie

promujące naszą nową płytę

tradycji ustnej, do żywej tra-

jednogłosowym zachowało się

z muzyką Cypriana Bazylika

dycji. Do naszych programów

wiele archaicznych praktyk.

zostały przeniesione na przy-

włączamy pieśni kościelne,

Najbardziej autentycznym

szły rok, postanowiliśmy do-

które dotrwały prawie do na-

świadectwem dawnej muzyki

datkowo zaprezentować także

szych czasów.

są zapisy muzyczne, ale zapis

kilka jego utworów. Warto

O tej tradycji ustnej

sam nie zaśpiewa ani nie zagra.

wspomnieć, że od 2019 roku

mówił pan też podczas

Do interpretacji potrzebny

Rozmowy

39

jest klucz – to mogą być źródła

wał na Sorbonie i chciał u nas

ruchy stały się obszerne, żeby

pisane: traktaty, świadectwa

wprowadzić francuski model

każdy kątem oka mógł śledzić

z epoki, z których dowiadujemy kształcenia muzykologów, łą-tempo. W mniejszej przestrzeni

się, jak odczytywać takie zapi-

czący teorię z praktyką. W War-

to nie byłoby potrzebne. Zwy-

sy. Druga rzecz to przekaz ust-

szawie mieliśmy dwa wydziały

kle część prowadzenia zespołu

ny. Ja się uczyłem, że tradycja

muzykologiczne – Uniwersytet

spoczywa na moim głosie.

została przerwana i nic nie wie-

Warszawski kształcił teore-

Ma pan jakieś ulubione

my. Ale wiele rzeczy przetrwało

tyków o wysokim poziomie

zespoły muzyki śre-

w enklawach, dla mnie Polska

analizy muzyki, natomiast my

dniowiecznej?

jest taką enklawą – są miejsca,

mieliśmy też chór, zajęcia z gry

Ensemble Organum Marcela

osoby, które pamiętają, jak

na instrumentach, śpiewu,

Pérèsa, belgijski Graindelavoix,

się kiedyś śpiewało. W moich

dyrygentury.

holenderski Cantores Sancti

wystąpieniach udowadniałem,

Jak zespół funkcjo-

Gregorii i wiele innych.

że dopiero w II połowie XIX

nuje? Czy odbywacie

A co pan sądzi o eklek-

wieku zanikła tradycja średnio-

regularne próby?

tycznych połączeniach

wiecznego śpiewu w polskich

Przez pierwsze lata mieliśmy

w rodzaju nagrań

katedrach, która była zacho-

1–2 próby w tygodniu, oprócz

Hilliard Ensemble z Ja-

wywana przez kolegia księży

tego koncerty, nawet 30 w roku.

nem Garbarkiem? Ma-

wikariuszy, księży mansjonarzy Przygotowaliśmy dużo progra-cie w planach podobne

etc. Ta praktyka trwała przez

mów, przeszliśmy praktyczną

projekty?

całe wieki – w katedrze wło-

szkołę śpiewu. Teraz ćwiczymy

Nagranie Hilliard Ensemble

cławskiej ostatni egzamin na

nowe programy, a stare przypo-

z Garbarkiem oceniam bardzo

K

3

A

śpiewającego księdza wikariu-

minamy sobie przed koncerta-

pozytywnie, pomimo że jest

L

sza odbył się w 1863 roku.

mi. Spotykamy się w Warsza-

mi obca estetyka tego zespołu.

2/2

EJDO

Wróćmy do zespołu

wie, bo większość członków

Dźwięki się tam zgadzają, to

– 1

Jerycho. Jak powstał,

zespołu mieszka w okolicy.

jest muzyka, którą kocham,

SK

OP

skąd wziął się pomysł

W tym roku pracowaliśmy nad

choć odczytuję ją trochę

OP

i skąd wziął pan ludzi

programem „Siedem gwiazd

inaczej. Druga rzecz – zrobili

SK

– 1

do realizacji tego po-

Mikołaja” (z muzyką Mikołaja

to z saksofonem i w sensie

JDO

mysłu?

z Radomia – przypis red.) – od

popularyzatorskim było to

E

2/2

L

Na początku skrzyknęło się

lutego do sierpnia mieliśmy

coś wspaniałego. Dotarli do

A

3

K

pięciu kolegów i postanowiło

regularne próby tydzień w ty-

szerokiego grona odbiorców,

razem śpiewać. Znaliśmy się

dzień.

sam tej płyty słuchałem z dużą

jeszcze z czasów studenckich.

Czy to pan jako kierow-

przyjemnością. Natomiast nie

Ja zostałem kierownikiem ar-

nik artystyczny decy-

zamierzamy – przynajmniej na

tystycznym, a nazwę wymyślił

duje, co gracie?

razie – czegoś takiego robić. Nie

Wawrzyniec Dąbrowski – on

Tak, ja proponuję repertuar,

musimy...

i Maciej Królikowski są w ze-

kreuję programy. Po części są

Jak to jest z tym śre-

spole do dziś. Później dołączały

one wynikiem zamówień ani-

dniowieczem? Jedni

kolejne osoby, zaciekawione

matorów kultury, powstają na

mówią o nim jako

naszym brzmieniem i podej-

przykład na zamówienie kon-

o epoce ciemnoty, inni

ściem do muzyki.

kretnych festiwali.

jak o najpiękniejszym

Jakie studia pan koń-

Jest pan też dyrygen-

czasie w historii.

czył?

tem. Na czym polega

Nie da się tak jednoznacznie

Muzykologię kościelną na Aka-

specyfika dyrygowania

określić tamtych czasów. Jeśli

demii Teologii Katolickiej (dziś

takim zespołem?

weźmiemy pod uwagę stosunki

Uniwersytet Kardynała Stefana Mój sposób dyrygowania to międzyludzkie, to trudno nam

Wyszyńskiego) – nie ma już

jest synteza tego, co zoba-

sobie wyobrazić coś gorszego.

tego kierunku.

czyłem u innych, i praktyki

Natomiast jeśli chodzi o świat

Muzykologia jako teoria z moim zespołem. Musi to być idei, liturgię, to jest to wielka

czy połączenie teorii

komunikatywne. Na przykład

tajemnica. Znikąd się prze-

z praktyką?

w drugiej części koncertu w Fil-

cież nie wzięły te wspaniałe

To była idea księdza profesora

harmonii Łódzkiej nie bardzo

rękopisy, iluminacje, pomniki

Jerzego Pikulika, który studio-

się słyszeliśmy, dlatego moje

architektury, filozofia. Nie

52

Teatr

ANTYCZNA RODZINA

Michał Rzepka

W Europie spektakl teatralny był i jest jedyną w swoim rodzaju mieszanką iluzji i realności. Wspólne pochodzenie językowe terminów iluzja i widowisko pokazuje, że istotą każdej europejskiej praktyki teatralnej jest gra, udawanie.

Teatr stwarza iluzję i rości sobie przy tym prawa do bycia w oczach widzów świa-tem prawdziwym. Nawet jeśli trwa to godzinę, dwie czy 40 minut. O tym, jak zwodnicza potrafi być sztuka iluzji, mówi już sięgająca antyku legenda dotykająca fenomenu sztuki malarskiej. Apelles z Kolofonu podczas konkursu plastycznego namalował konia wyścigowego. Efekt był zdumiewający dla samego autora: konie wprowadzone do sali z obrazami rżały na widok płótna.

Praźródeł teatralnej iluzji należy szukać w obrzędowych początkach teatru greckiego. Pierwotny związek teatru i kultu zmarłych polegał na tym, że pierwsi aktorzy wyróżniali się ze zbiorowości, grając role przodków. Rytualny charakter miało zakrywanie twarzy maską, za którą zawsze kryła się kraina duchów, skąd przybywały one nie tylko na obrzędy, ale również na scenę teatru. Aktor, wcielając się w postać, przywoływał również stwarzające ją okoliczności, a te były starannie zaprogramowane przez los czy bogów. Znajdujący się na frontonie świątyni Apol-K

lina w Delfach słynny grecki afo-

3

AL

ryzm „Poznaj samego siebie” w rze-

2/2

EJDO

czywistości nakładał na człowieka

obowiązek rozpoznania własnych

– 1

SK

ograniczeń, aby nie popadł on w hy-

OP

OP

bris (pychę). Sposób pojmowania

SK

człowieka przez antyczną Grecję był

– 1

raczej pesymistyczny. Pozbawiony

JDOE

2/2

wolności, miał on we wszechświe-

LA

3

cie określone miejsce i nie mógł go

K

opuścić bez konsekwencji i kary,

zazwyczaj niewspółmiernej do

popełnionego czynu. Przykładem

może być tutaj Antygona. Bohater-

Agnieszka Skrzypczak jako Iwka, ka dramatu Sofoklesa przynależy fot. Krzysztof Bieliński do wielkiej antycznej rodziny i nie chodzi mi tutaj jedynie o ród Labdakidów, z którego się wywodzi, ale o specyficz-ne relacje łączące Ifigenię i Agamemnona czy Orestesa z Elektrą.

Teatr często sięga dziś po antyczne tematy. Przepisuje je jednak na współczesne okoliczności. Nieobecny w życiu syna ojciec zajmuje dziś miejsce gromo-władnego Zeusa. Opuszczona matka, która domaga się kary na ojcu dlatego, że ją opuścił, staje się odpowiednikiem Klitajmestry. Dla Krzysztofa Warlikowskiego, Michała Zadary czy Marcina Libera osobisty stosunek do tekstu antycznego pozwala odkrywać w nim współczesne traumy: kryzys relacji rodzinnych, odrzuce-nie inności czy fundamentalizm religijny. Współczesne realizacje tragedii greckiej przybliżyły tę sztukę do życia. Sprawiły, że teatr nie jest już domeną iluzji i uda-wania, lecz próbą uobecniania, nazywania i odsłaniania ukrytych lęków – tego, co nieznane i nieujawnione. Każdy człowiek nosi w sobie swój prywatny mit, który czasem jest źródłem siły, a czasem tykającą bombą zegarową, eksplodującą w najbardziej krytycznych momentach.

Odkrywanie na nowo antyku realizuje się w formie ponownej analizy mitu, jak w „Antygonie” Sofoklesa w reżyserii Marcina Libera w Teatrze Nowym w Ło-