Migawka

1

KALEJDO

SK

OP

– 0

9/2

3

„PO RZECE”.

Spotkanie z muzyką ludową

w Dzierżąznej,

17–20 VIII 2023,

fot. Piotr Baczewski

2

SALA NEOPLASTYCZNA.

Stan początkowy

K

– wystawa w ms1

3

A

z okazji 75-lecia powstania

L

zaprojektowanej przez

9/2

EJDO

Władysława Strzemińskiego

dla Muzeum Sztuki

– 0

SK

Sali Neoplastycznej,

OP

OP

fot. ATN

SK

– 0

JDOE

9/2

LA

3

K

WYDAWCA

PRENUMERATA

„Kalejdoskopu”

Cena za numer – 4 zł

RUCH – mieszkańcy Łodzi

ADRES REDAKCJI

DRUK

i województwa mogą zamówić

ŁDK, 90-113 Łódź, ul. Traugutta 18

SilverPrint

prenumeratę, korzystając ze strony

tel. 797 326 217

ul. Gliniana 13, 91-336 Łódź

www.prenumerata.ruch.com.pl

e-mail: kalejdoskop@ldk.lodz.pl

pytania: prenumerata@ruch.com.pl

www.e-kalejdoskop.pl

Nakład: 1300 egz.

lub tel.: 22 693 70 00,

801 800 803 (pn.-pt. w godz. 7-17).

REDAGUJĄ

INFORMACJE O IMPREZACH

KOLPORTER – tylko instytucje mogą

Bogdan Sobieszek

prosimy przesyłać na adresy:

zamawiać prenumeratę w oddziałach

– p.o. redaktora naczelnego,

kalejdoskop@ldk.lodz.pl

firmy Kolporter S.A.

Aleksandra Talaga-Nowacka

kalendarium@ldk.lodz.pl

na terenie całego kraju.

Informacje pod numerem infolinii

PROJEKT GRAFICZNY

PARTNEREM PISMA JEST

0 801 205 555

Jakub Stępień,

lub na stronie internetowej

współpraca Oliwia Adamkowska

http://sa.kolporter.com.pl/

Wstępniak

3

(r)EWOLUCJA

Bogdan Sobieszek, p.o. redaktora naczelnego Jak dotąd naukowcom nie udało się opracować teorii wszyst-kiego, która w sposób spójny opisywałaby wszystkie zjawiska fizyczne. Dużo łatwiej było wskazać przyczynę grożącej nam katastrofy klimatycznej, która sprawi, że na Ziemi zapanuje piekło. Tą przyczyną jest człowiek, a ściślej mówiąc: imperatyw wzrostu gospodarczego. Zanieczyszczenie atmosfery, globalne ocieplenie, wyczerpanie zasobów prowadzi

do nieodwracalnych zmian na naszej plane-

cie. On to – człowiek – swoją niepohamowa-ną żądzą zysku dokonał spustoszenia, które K

może spowodować kataklizm porównywalny

3

AL

z uderzeniem meteorytu. Ratunek, który

9/2

EJDO

umożliwi przedłużenie naszego istnienia

– 0

SK

jako gatunku na Ziemi, jest jeden. Według OP

OP

SK

coraz powszechniejszej opinii tylko zmiana stosunku człowie-

– 0

JDO

ka do natury i odejście od wzrostu gospodarczego ocali świat.

E

9/2

LA

Człowiek nie jest przecież czymś odrębnym, doskonalszym od 3

K

natury, przyroda zaś nie jest biernym mechanicznym przedmiotem. Od zarania swego istnienia ludzie postrzegali siebie jako integralną część otaczającego świata, rozumieli swoją współzależność z rzekami, roślinami, zwierzętami, czuli się ich braćmi. Z założenia, że wszystkie istoty żyjące są moralnie równe osobom, nie wynika wcale poniżenie człowieka z jego inteligencją i kulturą. Właściwe relacje – jak pisze Jason Hickel w książce „Mniej znaczy lepiej” – opierają się na wzajem-ności w duchu kultury daru. Należy dawać co najmniej tyle, ile się otrzymało. Hickel apeluje o odnalezienie radykalnego poczucia intymnego związku z innymi istotami, o radość ze współistnienia. I nie idzie tu o naszą znikomość, ale wielkość, o poszerzenie granic wspólnoty ludzkiej. Od zmiany naszego sposobu postrzegania świata i naszego w nim miejsca zależy ocalenie. To dopiero rewolucja.

4

SPIS TREŚCI

14 18Mnie 20Porozmawiajmy 21

Do końca

Jak podmiot

trzymaj

nie niesie.

o zwierzętach.

z podmiotem.

się siebie.

Andrzej

Patrycja

Zuzanna

Rozmowa

Poniedzielski

Chuszcz

Słomkowska

z Pawłem

Gumolą

K

3

ALE

9/2

JDO

– 0

SK

OP

OP

SK

24 28 30 35

– 0

JDO

9/2

EL

Los zwierząt

Helmut

Edukacja

Galeria

A

3

K

pisany

Berger.

dla animacji.

Kalejdoskopu

wierszem

Kto tam

Bogdan

– Alicja

u ciebie jest?

Sobieszek

Pangowska

Łukasz

Maciejewski

4R 0ealizm 44

Morze jest

4 49

Italia 6

Galerie.

odrealniony.

szerokie

w powiecie

Łukasz Barys

Aleksandra

i głębokie.

łowickim.

Talaga-

Piotr

Bogumił

Nowacka

Grobliński

Makowski

5

SPIS TREŚCI

09/23

t?mio

50 54

Ćwiczenia

Rozszczelnianie 58

60

Od wirginału

Realiści?

z patrzenia.

bańki.

do energii

Maciej

Igor

Rozmowa

kosmosu.

Cholewiński

Kędzierski

z Agnieszką

Bogumił

Wojciechowską- Makowski

-Sej

t czy pod

K

3

ALE

9/2

JDO

– 0

SK

OP

OP

SK

61

64

Pro domo sua.

62Suplement. Jeśli nie 66

zedmio

– 0

JDO

9/2

ELA

3

Pożyteczni

K

Mieczysław

Dariusz Bilski

chcesz być

sukiennicy.

Kuźmicki

harcerzem…

Monika

Rafał Gawin

Nowakowska

– pr

68 6K 9

Święto ciszy.

alendarium

Pienisty

ZWIERZĘ

I str. okładki: PAWEŁ GUMOLA,

lider zespołu Moskwa – wywiad na str. 14

Fot. Bogdan Sobieszek

20

Temat numeru

Porozmawiajmy o zwierzętach

Patrycja Chuszcz

W dobie katastrofy klimatycznej i ekolo- tycznymi praw zwierząt, a także przypomi-gicznej coraz częściej zastanawiamy się naliśmy sobie, że i my należymy do animal-nad relacjami człowieka z otoczeniem, nego królestwa. Przyglądaliśmy się miejscu zwierzętami oraz innymi nieludzki-zwierząt w kulturze wizualnej i temu, jaki mi formami życia. Refleksje na ten temat wpływ na rozumienie zwierząt ma ich po-podejmowane są też w murach akademii. strzeganie, które jest determinowane nie Badacze w duchu posthumanizmu przy-tylko historycznie, ale także kulturowo oraz glądają się gatunkowi homo sapiens i pro-społecznie. Wreszcie rozmawialiśmy o tym, blematyzują ludzką tożsamość w ramach jaki jest stosunek do zwierząt każdej i każ-transhumanizmu, skoncentrowanego na dego z nas.

technologii i postczłowieku oraz w optyce kwestionującej antropocentryzm. To drugie ujęcie próbuje wynieść człowieka poza indywidualność i jednostkowość, włącza- E fektem zajęć są między innymi utwory literackie, w tym wiersze i esej autorstwa

studentek twórczego pisania. Oddajemy

jąc go w łańcuch życia biologicznego zoe.

je w Państwa ręce w niniejszym numerze

W takim posthumanistycznym krajobrazie „Kalejdoskopu”, mając nadzieję, że zachęcą K

rozwijają się interdyscyplinarne studia nad do dalszej dyskusji na temat przeszłości, 3

AL

zwierzętami ( animal studies, human-animal teraźniejszości i przyszłości wszystkich E

9/2

JDO

studies, critical animal studies). Ich celem jest zwierząt.

refleksja nad międzygatunkowymi relacjami,

– 0

SK

zmiana postaw wobec zwierząt oraz odda-

OP

OP

nie zwierzętom podmiotowości, odbieranej

SK

im sukcesywnie przez wieki, a ostatecznie

– 0

zawłaszczonej przez kartezjański dualizm

JDO

9/2

i rewolucję przemysłową, które sprowadziły EL

zwierzęta do roli surowca i pokarmu.

A

3

K

Z wrot zwierzęcy ( animal turn) i zaintere-sowanie zwierzęcą kwestią obserwujemy

w ramach różnych dziedzin, między in-

nymi filozofii, kulturoznawstwa, socjolo-

gii, prawa, historii, literaturoznawstwa czy geografii. Akademie wprowadzają pierwsze

studia lub pojedyncze przedmioty poru-

szające tę problematykę. Na Uniwersytecie Łódzkim w kończącym się roku akademickim 2022/2023 miałam przyjemność prowa-

dzić fakultatywny kurs pod tytułem „Status zwierząt pozaludzkich w kulturze, prawie

i filozofii” dla osób studiujących w Instytucie Kultury Współczesnej. Razem z uczestnika-mi i uczestniczkami zajęć zastanawialiśmy się między innymi nad statusem moralnym

zwierząt i międzygatunkową komunikacją.

Poszukiwaliśmy źródeł szowinizmu ga-

tunkowego oraz sposobów na budowanie

wspólnoty ludzi i nieludzi. Podejmowaliśmy Kadr z filmu „Nénette”

refleksję nad współczesnymi teoriami poli-w reżyserii Nicolasa Philiberta

Temat numeru

21

JAK PODMIOT

z podmiotem

Zuzanna Słomkowska

Zwierzęta towarzyszyły człowiekowi od zawsze i od zawsze odgrywały w jego życiu ważną rolę – jako ubranie, jedzenie, a także jako pupile.

Znalazły też swoje miejsce w sztuce. Jednak na przestrzeni wieków miejsce to wielokrotnie się zmieniało. Może się nasuwać stwierdzenie, że zwierzęta często były przedmiotem sztuki, a od kilkunastu, jeśli nie kilkudziesięciu lat coraz częściej stają się jej podmiotem.

Sprawa nie jest jednak aż tak prosta.

Pierwszym utrudnieniem jest fakt, że

bliskość zwierząt i ludzi od zawsze

była widoczna w sztuce. Jak pod-

K

3

A

kreśla John Berger w eseju „Why

LE

look at animals” (1980), pierwszym moty-

9/2

JDO

wem malarskim, tematem malowideł na

– 0

ścianach jaskiń były właśnie zwierzęta.

SK

Najprawdopodobniej pierwszą farbą, którą

OP

OP

je malowano, była zwierzęca krew. W sta-

SK

– 0

rożytnych mitologiach wielokrotnie poja-

JDO

wiały się zwierzęco-ludzkie hybrydy, jak

9/2

EL

chociażby centaury, Minotaur czy nawet

A

3

zamieniona w krowę nimfa Io. W średnio-

K

wieczu często umiejscawiano je w scenach Francesca Todde „Wrażliwa edukacja” – wystawa

„Coexist. Wolność, równość, bioróżnorodność”

religijnych, wiążąc ze złożoną symboliką.

na Fotofestiwalu 2022

Później wiele ich wizerunków znajdowa-

ło się także w obrazach polowań, scenach zastanowić się, co w ogóle rozumiemy przez batalistycznych czy martwych naturach te pojęcia. Encyklopedia języka polskiego i scenkach rodzajowych, gdzie także przy- PWN definiuje podmiot jako „postać, z której pisywano im znaczenie raczej metaforycz- perspektywy jest oglądany i kształtowany ne. Dopiero w XIX wieku zwierzęta zaczęły świat przedstawiony w utworze literackim”.

funkcjonować w sztuce samodzielnie, coraz Taka definicja jest jednak problematyczna, większą popularnością cieszyły się ich por- nie tylko kiedy chce się rozszerzyć rozumie-trety albo obrazy, na których towarzyszyły nie pojęcia poza teksty literackie, ale także portretowanej osobie. Pierwsze przykłady poza ludzkich bohaterów. Nie wiemy prze-takich tendencji można zauważyć przede cież, jak zwierzęta widzą świat, możemy je-wszystkim w twórczości francuskiego ar- dynie próbować się do tego zbliżyć i speku-tysty Jean-Baptiste Greuze’a, chociażby na lować. Nieważne jednak, jak blisko ich oczu obrazie „Chłopiec z psem” (1757). Powstaje umieścimy kamerę, będzie to dalej jedynie jednak pytanie, czy zwierzęta służyły wtedy punkt widzenia obiektywu i ludzkiego oka.

lepszemu scharakteryzowaniu człowieka, Proponuję więc, podobnie jak Dorota Ła-dalej będąc instrumentalizowane, czy może godzka w tekście „Podmiotowość zwierząt zaczęły stanowić samodzielny podmiot.

w sztuce” (2018), przyjąć, że im ważniejsze Aby jednak rozważyć kwestie podmioto- są zwierzęta w danej pracy, im bardziej po-wości i przedmiotowości, należy najpierw traktowane zostały jako postać, tym bliżej

30

Film

EDUKACJA

dla animacji

Bogdan Sobieszek

Łódź, będąca niegdyś centrum polskiej animacji, pozostaje miejscem, gdzie rodzą się inicjatywy służące odbudowie i wzmocnieniu branży.

Łódzka firma Momakin doprowadziła do powstania Krajowej Strategii Rozwoju Szkolnictwa Branżowego dla Przemysłów Animacji Filmowej i Efektów Specjalnych na Lata 2023–2030.

D okument poddano środowiskowym kon- tują ekipę do realizacji projektu. Dlaczego sultacjom, ale już teraz realizowane są w wielu zagranicznych studiach pracują jego główne postulaty, czyli stworzenie Polacy, którzy twierdzą, że nie mogą zna-systemu szkolnictwa, w którym obok leźć pracy w Polsce, a nasi producenci mają szkół artystycznych pojawią się ośrodki kłopoty ze skompletowaniem ekip? Polski profesjonalizacyjne. Trwa nabór do klasy producent animacji 2D, firma Letko, która K

kształcącej techników animacji filmowej, we współpracy z Irlandczykami tworzy serial 3

AL

utworzonej w tym roku w Centrum Kształ- dla dzieci „Odo” (odniósł spory sukces mię-9/2

EJDO

cenia Zawodowego i Ustawicznego w Łodzi. dzynarodowy), zatrudnia animatorów spoza Wszyscy, którzy chcieliby związać swą Polski (np. z Indii), bo w Polsce nie udało się

– 0

SK

karierę zawodową z filmem animowanym, znaleźć odpowiedniej liczby osób do pracy.

OP

OP

w CKZiU mogą bezpłatnie podjąć naukę na

Strategia formułuje diagnozę na podsta-

SK

poziomie policealnym w trybie zaocznym. wie badań (wywiady i ankiety), którym

– 0

Trwający cztery semestry kurs zakończony poddano kluczowe grupy: osoby uczące się, JDOE

9/2

będzie egzaminem zawodowym. W progra- młodych twórców, producentów i przed-LA

mie przewidziano m.in. takie przedmioty, jak stawicieli studiów, ekspertów branżowych.

3

K

podstawy wiedzy o rynku animacji filmowej, Scharakteryzowano dziewięć problemów, realizacja animacji rysunkowej 2D, 3D i po- które muszą zostać rozwiązane, aby dzia-klatkowej, zarządzanie technikami animacji łania edukacyjne były efektywne. Paulina filmowej. Zajęcia będą realizowane w do- Zacharek z Momakin, pomysłodawczyni brze wyposażonych pracowniach CKZiU. strategii, główną przyczynę tego, że twórcy Jak informuje dyrektorka szkoły Dominika nie mogą się spotkać z producentami, upa-Walicka, poprowadzą je wykładowcy Szkoły truje w nieumiejętności dostosowania się Filmowej w Łodzi oraz eksperci Stowarzy- tych pierwszych. – W serialu potrzebna jest szenia Polskich Producentów Animacji.

duża ekipa na dłuższy czas. Wszyscy mu-

Pomysł kształcenia specjalistów w dzie- szą realizować tę animację w taki sposób, dzinie animacji to odpowiedź na zapotrze- jakiego oczekuje producent i reżyser. Panu-bowanie rynku, które zdiagnozowała wspo- je przekonanie, że przy dużych projektach mniana strategia, przygotowana we współ- pracuje się jak w fabryce – robi się wciąż tę pracy Momakin z Uniwersytetem Łódzkim, samą rzecz. A młodzi adepci kształtowani Stowarzyszeniem Producentów Polskiej są w przekonaniu, że animacja to dzieło au-Animacji i norweskim studiem animacji torskie. Już na kursach robią cały film sami.

Trollfilm, a sfinansowana z funduszy nor- Podobnie na uczelniach artystycznych. Ma-weskich (pieniądze z Islandii, Lichtensteinu rzą, żeby się zamknąć w piwnicy i tworzyć i Norwegii). Badania pokazały, że istnieje swoje filmy. Oczywiście, tak też można. Ale luka między osobami wchodzącymi na ry- dialog pomaga w stworzeniu dzieła, które nek z bagażem umiejętności i doświadczeń trafi do widzów. Film jest wizją reżysera, ale a producentami i reżyserami, którzy mon- realizowaną z ludźmi.

Film

31

Szkoła Filmowa

w Łodzi i Akade-

mia Sztuk Pięknych

w Łodzi kształcą ar-

tystów tworzących

animacje – reżyse-

rów, scenografów,

operatorów. Jednak

animacja potrze-

buje również ludzi

z technicznymi

umiejętnościami,

np. animatorów

stylizujących ruch

na ekranie, którzy

korzystają z odpo-

wiednich progra-

mów, rysują lub –

Wprawianie lalki w ruch, fot. z archiwum Momakin jak w wypadku stop

motion – potrafią przenosić ruch za pomo- tów robili wyspecjalizowane rzeczy, ale jed-cą lalki. Chodzi o rzemieślników animacji. nocześnie zrobią reklamę, a na boku własny W 2D i 3D mamy layoucistów, animatorów film autorski. – Z jednej strony musimy po-K

3

A

animujących postacie, animatorów od efek- stawić na twarde, techniczne umiejętności, L

tów specjalnych. W stop motion animator na świadomość języka, którym posługuje się 9/2

EJDO

animuje lalkę, potrzebni są też ci, którzy bu- animacja, a z drugiej strony na gotowość cią-

– 0

dują scenografię, tworzą lalki (bardzo trud- głego uczenia się. Technologie zmieniają się SK

na i wąska kompetencja), robią rekwizyty, błyskawicznie, wchodzi sztuczna inteligen-OP

OP

oświetlają plan zdjęciowy. Jest też pion pro- cja, trzeba umieć z tym pracować, wiedzieć, SK

– 0

ducencki, gdzie mamy administratorów pro- gdzie szukać informacji, jak się uczyć. Żaden JDO

dukcji i kierowników produkcji. W animacji producent nie zapewni pracy na stałe.

E

9/2

L

ten proces przebiega inaczej, inaczej pisze A

3

się scenariusze, bo przecież nie wszystko da K

się zrealizować w tej technice. Producenci oraz eksperci branżowi w wywiadach i an- S prawy nie ułatwiają stereotypy i zły wize-runek branży. Funkcjonuje negatywny ob-

raz producenta, który kradnie, nie płaci, kietach zwrócili uwagę na niedobór specja-dominuje, chce zawłaszczyć dzieło, zrobić listów o kompetencjach dopasowanych do komercję, stłamsić artystycznie twórcę, bo produkcji animowanych w zakresie scena- trzeba zarabiać pieniądze. To nieprawdziwy riopisarstwa, ilustracji i character designu, i krzywdzący obraz. Z kolei producenci myślą tworzenia storyboardów, animatików, za- o twórcach jako osobach roszczeniowych, co rządzania procesem produkcji. Niezbędna również jest błędnym przekonaniem. Twórcy jest też choćby znajomość specjalistycznego narzekają na niskie stawki, bo system jest języka angielskiego na poziomie współpracy niedofinansowany. Problemem nie są na-międzynarodowej czy korzystania z materia- wet dotacje z pieniędzy publicznych (czyli łów edukacyjnych, ale również umiejętność z Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej), ale przygotowania portfolio.

wsparcie rynku przez podmioty, które ko-

Konieczna jest zmiana mentalności twór- rzystają z filmów animowanych. Nadawcy, ców animacji. Każdy z tych specjalistów streamerzy, telewizje, które operują na rynku powinien być elastyczny. Ktoś, kto mieszka polskim, platformy nie chcą współpracować w Polsce i robi np. efekty specjalne do serialu z animacją. Chcą kupować, ale za pieniądze

„Kucyki Pony”, mógłby również zrobić kilka nieadekwatne do kosztów produkcji. Zresztą, innych rzeczy, przerzucić się na inny rodzaj jak zauważa Zacharek, poza pieniędzmi po-pracy. Według Pauliny Zacharek kwestią bli- winni wnieść współpracę kreatywną. Twórcy skiej przyszłości jest wytworzenie się grupy muszą wiedzieć, czego chce odbiorca, czego freelacerów, którzy będą dla dużych projek- szuka, co się ogląda i dlaczego. W Polsce bar-

36

Galeria

Korzystam z instynktu

Alicja do Łodzi przyjechała z podwarszawskiej wsi. Potrzebowała miejsca, w którym czas pły-nie wolniej niż w Warszawie i tutaj je odnalazła.

Wpływ na jej osobowość i sztukę mieli w du-żej mierze rodzice – mimo że nie są artystami.

– Wyjeżdżaliśmy w niezamieszkane miejsca, gdzie poszukiwaliśmy nieznanego. Zapewnili mi też piękne miejsce do rozwoju, pośród pól i lasów. Uwielbiam spontaniczność i chwilę, kiedy czuję, że dane miejsce przyjmuje mnie do siebie, a ja korzystam z instynktu i zbieram in-spiracje – mówi Alicja, dla której malarstwo jest czymś najbardziej szczerym. – Gdy maluję, nic nie ukrywam. Moment malowania od momentu

doświadczenia dzieli pewien czas. Doznania muszą we mnie osiąść.

Dobór środków wyrazu i stosunek Alicji do danej pracy zależy od tematu. Malarstwo to podstawa, ale młoda artystka sięga też do innych dziedzin sztuki, by poszerzyć przestrzeń wypowiedzi. Należy do Kolektywu Pełnia, który K

współtworzy z założycielką Aleksandrą Chciuk, 3

AL

Joanną Dreczką i Natalią Kędzierską. Szukają ALICJA PANGOWSKA.

9/2

EJDO

soundartowej formy wyrazu, łączącej sztuki wi-

„Boguś” ,

zualne z zagadnieniami osadzonymi w muzyce z cyklu „Z łemkowskich wsi”,

– 0

SK

współczesnej. Tworzą poszerzone o inne środki akryl, 2022

OP

OP

wyrazu performensy, które prezentują na festi-SK

walach. Ważne jest tu myślenie konceptualne,

– 0

szukanie środków wyrazu dla idei.

JDOE

9/2

Alicja realizuje się też w animacji. – Dzięki niej LA

mogę opowiadać bardziej rozbudowane historie 3

K

i przedstawiać w nich własny świat. Wprowa-dzam w ruch moje fotografie, rysunki, malarstwo, nadając im nowe życie.

Ostatnio, dzięki udziałowi w projekcie pro-wadzonym przez polskich dokumentalistów,

zrealizowała film. To historia młodego Łemka, który żyje na wsi, pracując w gospodarstwie i opiekując się mamą. – Realizacja filmu wpły-nęła na moje malarstwo z cyklu „Z łemkowskich wsi”. Beskidy są mi bliskie od dzieciństwa, ale przebywanie wśród ich mieszkańców i praca nad filmem sprawiły, że głębiej doświadczyłam łemkowskiej kultury. Chciałam opowiedzieć o tym zanikającym świecie.

– Przez sztukę mówię o swoim sposobie wi-

dzenia rzeczywistości, o tym, z czego się skła-dam i co się we mnie osadza. Interesuje mnie człowiek, jego wpływ na rzeczywistość. Inspiru-je – codzienność. Ważne są dla mnie góry, które ALICJA PANGOWSKA.

„Autoportret” ,

dają mi oddech. Wycieczki po zaśnieżonych z cyklu „Z łemkowskich wsi”,

szczytach, a później zjazd na nartach są dla akryl, 2022

mnie doświadczeniem wolności.

Galeria

37

K

3

AL

9/2

EJDO

– 0

SK

OP

OP

SK

– 0

JDOE

9/2

LA

3

K

ALICJA PANGOWSKA.

„Bracia”,

z cyklu „Z łemkowskich wsi”,

akryl, 2022

ALICJA PANGOWSKA.

„Boguś z mamą”,

z cyklu „Z łemkowskich wsi”,

akryl, 2022

46

W regionie

ITALIA

w powiecie

łowickim

Bogumił Makowski

Wschód słońca nad Parmą nastąpił zgodnie z ruchami ciał niebieskich.

Wszystko jeszcze spało, na strada principale nie było żywego ducha.

Jedynie galli odważnie dawały znać, że dzień się zaczyna. Niebawem okolica zaśpiewa warkotem traktorów ciągnących maszyny rolnicze.

I w ten sposób dzień w polskiej Parmie wjedzie w koleiny codziennych zajęć. Podobnie będzie w pobliskiej Placencji.

K

3

AL

9/2

EJDO

– 0

SK

OP

OP

SK

– 0

JDOE

9/2

LA

3

K

Wjazd do Parmy, zdjęcia: Bogumił Makowski W powiecie łowickim są czte- Biskup Bogoria był jednym z najlepiej wy-ry miejscowości o nazwach kształconych ludzi w Polsce czasów Kazi-z włoską proweniencją lub mierza Wielkiego. Władca powierzał mu ją przypominających: Par- skomplikowane zadania prawnicze, mię-ma, Placencja i Bogoria Górna oraz Dolna. dzy innymi był jednym z trzech prokurato-

– Z Bogorią może mieć związek Jarosław rów, którzy w 1339 r. reprezentowali Polskę Bogoria Skotnicki ze Skotnik, biskup gnieź- w sporze z Krzyżakami. Skutkiem działań nieński i doradca Kazimierza Wielkiego. On polskich przedstawicieli króla było zwróce-bowiem był sprawcą budowy murowanego nie Koronie Kujaw, ziemi dobrzyńskiej, cheł-zamku w Łowiczu – wyjaśnia Wojciech Gro- mińskiej i michałowskiej, a także Pomorza necki, właściciel pozostałości po okazałej Gdańskiego. Oprócz tego Bracia Domu Nie-warownej budowli.

mieckiego mieli zapłacić wysoką grzywnę.

W regionie

47

Sklep w Placencji

Arcybiskup Bogoria był także inicjatorem

Po artystycznych upodobaniach założy-

budowy gotyckiej katedry w Gnieźnie i zam- cielki wsi nie ma w Parmie śladu. Jedyna ków oraz rezydencji w Uniejowie, Opatowie, pamiątka historyczna to pomnik poświę-Kaliszu, Łęczycy i Gnieźnie. W dobrach ko- cony mieszkańcom zamordowanym przez ścielnych lokował około 100 wsi, co w znacz- hitlerowców w czasie II wojny światowej.

nym stopniu przyczyniło się do rozwoju Stoi przy budynku, w którym dawniej była K

3

A

gospodarczego tych terenów. – Może stąd szkoła, a teraz Stowarzyszenie Osób NieL

właśnie nasze łowickie Bogorie Dolna i Gór- pełnosprawnych „Tacy Sami” prowadzi tu 9/2

EJDO

na, ale o jego inicjatywie względem powia- Warsztat Terapii Zajęciowej.

– 0

towej Parmy raczej mówić nie można, choć

Dziś w Parmie mieszkają 474 osoby.

SK

jego ekscelencja kształcił się w Italii – mówi Do kościoła pw. Matki Boskiej Jasnogór-OP

OP

Gronecki.

skiej jeżdżą dwa kilometry do Bobrow-

SK

– 0

Skąd więc podłowickie Parma i Placencja? nik. Jak się żyje w Parmie? – Spokojnie JDO

Przedstawicielka il governo locale krząta się – mówi Sulwińska. – Tu każdy pilnuje swoje-E

9/2

L

po niewielkim, schludnym podwórku. – Skąd go pola, swojej pracy, żeby było z czego żyć.

A

3

włoska nazwa? – powtarza pytanie Aleksan-

Na to samo pytanie contadino wjeżdżający K

dra Sulwińska, sołtys Parmy. – To podobno ciągnikiem na pole odpowiada:: włoska na-właścicielka wsi, księżna Radziwiłł, taką zwa, polska praca. – Jak się chce coś mieć, nazwę nadała.

trzeba pracować. Na pizzę nie mam czasu,

Może coś jest na rzeczy, bo wieś Parma była a nawet gdybym miał, to u nas nie ma czegoś własnością księżnej Heleny z Przeździeckich takiego. Chyba że dzieci w domu zrobią albo Radziwiłłowej i prawdopodobnie przez nią z Łowicza przywiozą.

została założona. Z pewnością księżna była Z Parmy do sąsiedniej Placencji wjeżdża się założycielką ogrodu Arkadia nieopodal pała- ul. Zarzecką. To strada principale w obydwu cu w Nieborowie. Realizację przedsięwzięcia miejscowościach. To nią mieszkańcy Parmy rozpoczęła w 1778 roku. Helena Radziwił- jeżdżą do jedynego sklepu w okolicy. Super-łowa zgromadziła w Arkadii bogatą kolek- mercato jest u Joanny Adach, sołtysa Placen-cję sztuki antycznej (część z nich to kopie), cji. Na półkach etykiety znane z innych skle-a także średniowiecznych i renesansowych. pów, ale poza spaghetti innej „włoszczyzny”

Powstała z tego Świątynia Diany, poniekąd nie widzę. Nawet szynki parmeńskiej.

muzeum, w którym znalazły się między

W albumie „My, Księżacy. Tradycje kultu-

innymi głowa Niobe, popiersie Rzymianki, rowe w gminie Łowicz” można wyczytać, że grecko-rzymskie stele, sarkofagi i urny gro- nazwa Placencja nawiązuje do włoskiego bowe, ozdoby ogrodowe, architektoniczne miasta i gminy Piacenza. Włoską „imien-elementy lapidarialne, trójnóg (mebel) Sta- niczkę” zamieszkuje dobrze ponad 99 ty-nisława Augusta, a także manierystyczny sięcy osób, a podłowicka miejscowość liczy maszkaron Guglielmo della Porta i hermy 157 osób. Także i tutaj znane jest nazwisko autorstwa Michałowicza z Urzędowa.

księżnej Heleny Radziwiłłowej, albowiem

50

Film

ĆWICZENIA

z patrzenia

Igor Kędzierski

Czy zastanawiasz się czasami, jak myślisz? Jak patrzysz i na co patrzysz?

Jak myślisz o tym, co widzisz? Nad strukturą poznania dostępnego za sprawą sztuk audiowizualnych pochylali się już twórcy łódzkiej grupy nazywanej Warsztatem Formy Filmowej. Przez siedem lat od 1970 roku funkcjonowała ona za sprawą studentów, absolwentów i wykładowców Wydziałów Operatorskiego i Reżyserii Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera.

Członkowie grupy do swoich dzia- stanowiące podstawę wykładów wygłasza-łań wykorzystywali nie tylko film, nych przez nich w Szkole Filmowej.

ale także sztukę wideo i fotografię.

Postanowiłem przyjrzeć się konkretnym

K

Zwracali uwagę na środki formalne, działaniom artystycznym wybranych twór-3

AL

którymi artyści posługują się przy tworzeniu ców Warsztatu, pokazać, jak ja sam odbie-9/2

EJDO

utworów audiowizualnych. Interesowali się ram te utwory, jak je reinterpretuję, jaki po-ich strukturą, a nie stroną estetyczną. Przy- tencjał poznawczy widzę w tych ekspery-

– 0

SK

glądali się rzeczywistości w wymiarze jej mentach, które na czynniki pierwsze rozkła-OP

OP

medialnego zapośredniczenia i transmisji. dały strukturę utworów audiowizualnych.

SK

Pokazywali, jak „mówić sztuką”, tudzież

Przez Warsztat przewinęło się wielu zna-

– 0

przez sztukę, a może nawet jak mówić razem komitych twórców, ale najdłużej z grupą JDOE

9/2

z nią. Nie sięgali jednak do „języka” kina, związani byli przede wszystkim: LA

gdyż radykalnie odcinali się od literackich 3

K

czy teatralnych konwencji filmowych nar-

racji powszechnych w kinie głównego nurtu. Wojciech Bruszewski

Manifest Warsztatu Formy Filmowej moż-

na rozumieć m.in. jako wyraz chęci tworze-W „Doświadczeniu audiowizualnym/Pu-

nia sztuki poza ekskluzywnym, administra- dełku zapałek” (1975) widzimy dłoń, która cyjnym czy akademickim rygorem percep- przytrzymuje pudełko. Po chwili podnosi je cyjnych konwencji i komercji kina. Twórcy do góry i uderza nim o parapet. Cięcie prze-chcieli na ogół audiowizualnej obiektywno- nosi widok na framugę okna. Sytuacja się ści na zasadach pozostających poza kontrolą powtarza… Po takim opisie sytuacja może dominujących aparatów politycznych czy jawić się jako nazbyt prosta i niezajmująca.

poznawczych. Próbowali poszerzać percep- Eksperyment Bruszewskiego dotyczy jednak cyjne granice wyznaczane przez konwenan- przede wszystkim manipulacji dźwiękiem.

se i stereotypy, którymi posługują się na co Na początku odgłos uderzenia pudełkiem dzień ludzie z zachodniego kręgu kulturo- o parapet jest synchroniczny z wykony-wego. Zwracali się raczej ku takim środkom wanym ruchem, ale po chwili przesuwa się przekazu, które przetwarzają rzeczywistość w czasie. Stuknięcie „oddala się” od źródła na innych zasadach niż człowiek.

dźwięku, stając się brzmieniem framugi sta-Swoje przemyślenia i obserwacje często rego okna w kolejnym ujęciu. Na koniec fil-spisywali w ramach wydawanych przez nich mu odgłos uderzenia wraca „na swoje miej-

„Zeszytów”. Na ich treść składały się przede sce”. Ale czy kiedykolwiek do niego należał?

wszystkim opisy artystycznych działań po-

Bruszewski ujawnił możliwości audiowi-

szczególnych członków kolektywu i teksty zualnej manipulacji. Jeden dźwięk może być

Film

51

interpretowany na wiele sposobów i zależy od tego, co dzieje się w obrazie. Widz, próbu-jąc nadać sens audialnym manipulacjom, po chwili może zacząć utożsamiać stukot pu-dełka z trzaskaniem starego okna. Bruszewski pokazał, jak wszystko ze sobą współistnieje i współdziała, jak jeden dźwięk nakłada się na całe środowisko dookoła. Twórca za-kwestionował także pojęcie „normy”. Poka-

zał, że materia filmowa jest w stanie ujawnić odbiorcy inne sposoby postrzegania świata, Członkowie Warsztatu Formy

prowokujące aparat poznawczy człowieka,

Filmowej, fotomontaż, 1973, Łódź,

a przynajmniej jego nawyki, do rozwoju. To, fot. z arch. Józefa Robakowskiego

że dla człowieka jedne sytuacje jawią się jako synchroniczne w obrazie i dźwięku, nie znaczy, że inne organizmy czy maszyny – w tym przypadku aparat filmowy – percypują świat w taki sam sposób. W takim razie jak odbiera świat kamera, a jak zapałki, okno, i jak w końcu robi to sam człowiek?

K

3

A

Paweł Kwiek

L

9/2

EJDO

Do Pawła Kwieka mam tylko jeden „Ko-

Kadr z „Idę” Józefa Robakowskiego

– 0

mentarz” (1972). W trakcie zaplanowanej

SK

projekcji filmu artysta udawał, że puszcza OP

OP

aparat filmowy w ruch i że ulega on awarii, SK

– 0

a jednocześnie relacjonował widowni to,

JDO

czego nie mogła zobaczyć na ekranie. Zwra-E

9/2

L

cał tym samym uwagę, że wielu ówczesnych

A

3

filmów wcale nie trzeba było oglądać, żeby je K

„obejrzeć”. Skupiały się bowiem na narracyjnych kliszach tak bardzo, że ograniczały się do monotonnego wizualizowania historii.

W pewnym sensie Kwiek widział film,

którego nigdy nie było, i niejako „kazał”

Kadr z „Prosto-krzywej”

go oglądać także innym. W radykalny, bo

Ryszarda Waśki, z kolekcji Muzeum

pozbawiony klasycznego materiału audio-

Sztuki Nowoczesnej w Warszawie

wizualnego sposób unaoczniał widzom ich

przyzwyczajenia. Wskazywał, iż tkwią oni

w strukturze poznawczej, która we wszyst-

kim doszukuje się początku, rozwinięcia

i zakończenia, a przynajmniej jakiegoś

sensu. Kwiek stawiał siebie wtedy niejako w roli despotycznego reżysera, narzucające-go widowni ograniczoną historię, a przez to również jej wąską percepcję – tak samo jak współcześnie mają to w zwyczaju robić ma-sowo produkowane utwory audiowizualne.

Jednocześnie Kwiek rozwijał swoją kon-

Kadr z „Pudełka zapałek” Wojciecha

cepcję filmu, w którym rola reżysera stawała Bruszewskiego, z kolekcji Muzeum

się coraz bardziej marginalna. W kolejnych Sztuki Nowoczesnej w Warszawie

pracach, zamiast filmować osoby w zasta-