i:

SŁ

nack M

ier i wkej Bzrądz

And por

K

nr ind. 323489 | ISSN 0860-3057 nakład 1400 egz.

A

0

LE

3.

JDO

ie

AT)

SK

OP

en

. M

dz

A

cena 5 zł (w tym 5% V

G

ro

AZ

d

YN

o

K

UL

ne

TUR

A

ela

L

z

NY

r

Ł

t

OD

sz

ZI I

o

W

Temat numeru: R

OJE

W

ÓD

Z

2

TWA ŁÓD

ZK

IE

8/2

GO

—

07-0

-0

8/22

7

magazyn kulturalny Łodzi i województwa łódzkiego 0

Migawka

1

KALEJDO

SK

OP

– 0

7-0

8/2

2

„TRYPTYK BALETOWY”.

CZĘŚĆ „BOLERO”.

W Teatrze Wielkim,

fot. Joanna Miklaszewska

2

K

2

AL

8/2

EJDO

-07

SK

MONIKA SOSNOWSKA.

„Wejście-Ursus”, 2012

– 0

OP

– wystawa „Wojna domom.

OP

– 0

Sala Neoplastyczna

SK

w solidarności z Ukrainą”,

7-0

czynna w ms1 do 11 IX

JDOE

8/2

LA

2

K

WYDAWCA

PRENUMERATA

„Kalejdoskopu”

Cena za numer – 4 zł

RUCH – mieszkańcy Łodzi

ADRES REDAKCJI

DRUK

i województwa mogą zamówić

ŁDK, 90-113 Łódź, ul. Traugutta 18

SilverPrint

prenumeratę, korzystając ze strony

tel. 797 326 217

ul. Gliniana 13, 91-336 Łódź

www.prenumerata.ruch.com.pl

e-mail: kalejdoskop@ldk.lodz.pl

pytania: prenumerata@ruch.com.pl

www.e-kalejdoskop.pl

Nakład: 1400 egz.

lub tel.: 22 693 70 00,

801 800 803 (pn.-pt. w godz. 7-17).

REDAGUJĄ

INFORMACJE O IMPREZACH

KOLPORTER – tylko instytucje mogą

Bogdan Sobieszek

prosimy przesyłać na adresy:

zamawiać prenumeratę w oddziałach

– p.o. redaktora naczelnego,

kalejdoskop@ldk.lodz.pl

firmy Kolporter S.A.

Aleksandra Talaga-Nowacka

kalendarium@ldk.lodz.pl

na terenie całego kraju.

Informacje pod numerem infolinii

PROJEKT GRAFICZNY

PARTNEREM PISMA JEST

0 801 205 555

Jakub Stępień,

lub na stronie internetowej

współpraca Oliwia Adamkowska

http://sa.kolporter.com.pl/

Wstępniak

3

DEkolonizacja

Bogdan Sobieszek, p.o. redaktora naczelnego Ukraina walczy. Kiedy oddajemy ten numer „Kalejdoskopu” do druku, opór przeciwko agresji Rosji trwa 120. dzień.

Emancypacja Ukrainy rozpoczęta w 1991 roku naruszyła trwające od stuleci kolonialne relacje między rosyjskim imperium a ukraińskim terytorium zależnym. Położyła kres spokojnej pewności Rosjan, że „Ukraina jest nasza”, dopro-wadzając do wściekłości część z nich,

wściekłości i oburzenia podsycanego

przez propagandę Putina. Do Polski trafi-ły ponad 4 miliony ukraińskich uchodź-

K

2

A

ców. W porywie serca udzieliliśmy im

L

8/2

EJDO

pomocy. Być może ukraińskie cierpienie

-07

SK

i polskie współczucie odmieni na lep-

– 0

OP

sze historycznie skomplikowane relacje

OP

– 0

między naszymi narodami. Musimy jed-

SK

7-0

nak włożyć więcej wysiłku w zrozumie-

JDOE

8/2

nie złożonych procesów budujących ukraińską tożsamość, LA

2

K

poznanie kultury i uświadomienie sobie, w jak trudnych warunkach się kształtowała, jakim represjom podlegała ze strony carskiego, a potem sowieckiego imperium. Wciąż mało o tym wiemy. Publikujemy obszerny tekst profesor Uniwersytetu Wrocławskiego Agnieszki Matusiak „Rozstrzelane odrodzenie 3.0”, w którym autorka z jednej strony demaskuje niszczycielski potencjał imperializmu „wielkiej kultury rosyjskiej”, wskazując na jej współodpowiedzialność za dzisiejsze zbrodnie na Ukrainie. Z drugiej – zwraca uwagę na wybitne osiągnięcia twórców ukraińskich, zapomniane i zatarte przez sowiecką propagandę. Profesor Matusiak nawołuje do oddania prymatu suwerennej perspektywie nie-rosyjskiej. Pisze rzeczy obrazoburcze, ale może tylko wstrząs będzie w stanie wytrącić nas z utartych kolein my-ślenia i pozwoli spojrzeć na te problemy świeżym okiem.

4

SPIS TREŚCI

14 1Ro 6zstrzelane 27 28

Trzymaj się.

Z żywymi

Teatr musi

Andrzej

odrodzenie

naprzód iść…

dotknąć.

Poniedzielski

3.0.

Mieczysław

Rozmowa

Agnieszka

Kuźmicki

z Tomaszem

Matusiak

Rodowiczem

K

2

AL

8/2

EJDO

-07

SK

– 0

OP

OP

– 0

31 32 36 40

SK

7-0

JDO

Niech

Najbardziej

Awangardowe RM58

E

8/2

L

literatura

filmowe

porządki.

– gwiazda

A

2

będzie

miasta świata

Rozmowa

designu.

K

zielona.

– część I.

z Andrzejem

Aleksandra

Łukasz Barys

Małgorzata

Biernackim

Talaga-

Lisiecka-

-Nowacka

-Muniak

44

Galeria

49Kadrujący 50 52

Bożęta na

Człowiek

Kalejdoskopu

malarze.

manowcach.

cieśnina.

– Klaudia

Piotr Kasiński

Bogdan

Łukasz

Pieniak

Sobieszek

Maciejewski

5

07-08/22

54 56 5 60

Wy 9

Opera nie

Muzeum jako

, ludzie.

11 ważnych

dla każdego.

wyzwanie.

Paulina Ilska

słów.

Rozmowa ze

Damian

Piotr

Sławomirem

Kasprzyk

Grobliński

Pietrasem

ODZENIE 3.0

K

2

AL

8/2

EJDO

-07

SK

ODR

– 0

OP

OP

– 0

61Wstałem 62„Tango” 63Kalendarium I-Doda Vtek: II

SK

7-0

JDOE

8/2

LA

2

z kanapy.

z piwem.

Lato

K

Maciej

Maciej Robert

w Fabryce

Cholewiński

Sztuki

w Łodzi

trzelaneRozs

I str. okładki: ANDRZEJ BIERNACKI, z cyklu „Lockdown”, malarstwo cyfrowe, 2021–22; wywiad na str. 36

Migawka

1

KALEJDO

SK

OP

– 0

7-0

8/2

2

„TRYPTYK BALETOWY”.

CZĘŚĆ „BOLERO”.

W Teatrze Wielkim,

fot. Joanna Miklaszewska

2

K

2

AL

8/2

EJDO

-07

SK

MONIKA SOSNOWSKA.

„Wejście-Ursus”, 2012

– 0

OP

– wystawa „Wojna domom.

OP

– 0

Sala Neoplastyczna

SK

w solidarności z Ukrainą”,

7-0

czynna w ms1 do 11 IX

JDOE

8/2

LA

2

K

WYDAWCA

PRENUMERATA

„Kalejdoskopu”

Cena za numer – 4 zł

RUCH – mieszkańcy Łodzi

ADRES REDAKCJI

DRUK

i województwa mogą zamówić

ŁDK, 90-113 Łódź, ul. Traugutta 18

SilverPrint

prenumeratę, korzystając ze strony

tel. 797 326 217

ul. Gliniana 13, 91-336 Łódź

www.prenumerata.ruch.com.pl

e-mail: kalejdoskop@ldk.lodz.pl

pytania: prenumerata@ruch.com.pl

www.e-kalejdoskop.pl

Nakład: 1400 egz.

lub tel.: 22 693 70 00,

801 800 803 (pn.-pt. w godz. 7-17).

REDAGUJĄ

INFORMACJE O IMPREZACH

KOLPORTER – tylko instytucje mogą

Bogdan Sobieszek

prosimy przesyłać na adresy:

zamawiać prenumeratę w oddziałach

– p.o. redaktora naczelnego,

kalejdoskop@ldk.lodz.pl

firmy Kolporter S.A.

Aleksandra Talaga-Nowacka

kalendarium@ldk.lodz.pl

na terenie całego kraju.

Informacje pod numerem infolinii

PROJEKT GRAFICZNY

PARTNEREM PISMA JEST

0 801 205 555

Jakub Stępień,

lub na stronie internetowej

współpraca Oliwia Adamkowska

http://sa.kolporter.com.pl/

Wstępniak

3

DEkolonizacja

Bogdan Sobieszek, p.o. redaktora naczelnego Ukraina walczy. Kiedy oddajemy ten numer „Kalejdoskopu” do druku, opór przeciwko agresji Rosji trwa 120. dzień.

Emancypacja Ukrainy rozpoczęta w 1991 roku naruszyła trwające od stuleci kolonialne relacje między rosyjskim imperium a ukraińskim terytorium zależnym. Położyła kres spokojnej pewności Rosjan, że „Ukraina jest nasza”, dopro-wadzając do wściekłości część z nich,

wściekłości i oburzenia podsycanego

przez propagandę Putina. Do Polski trafi-ły ponad 4 miliony ukraińskich uchodź-

K

2

A

ców. W porywie serca udzieliliśmy im

L

8/2

EJDO

pomocy. Być może ukraińskie cierpienie

-07

SK

i polskie współczucie odmieni na lep-

– 0

OP

sze historycznie skomplikowane relacje

OP

– 0

między naszymi narodami. Musimy jed-

SK

7-0

nak włożyć więcej wysiłku w zrozumie-

JDOE

8/2

nie złożonych procesów budujących ukraińską tożsamość, LA

2

K

poznanie kultury i uświadomienie sobie, w jak trudnych warunkach się kształtowała, jakim represjom podlegała ze strony carskiego, a potem sowieckiego imperium. Wciąż mało o tym wiemy. Publikujemy obszerny tekst profesor Uniwersytetu Wrocławskiego Agnieszki Matusiak „Rozstrzelane odrodzenie 3.0”, w którym autorka z jednej strony demaskuje niszczycielski potencjał imperializmu „wielkiej kultury rosyjskiej”, wskazując na jej współodpowiedzialność za dzisiejsze zbrodnie na Ukrainie. Z drugiej – zwraca uwagę na wybitne osiągnięcia twórców ukraińskich, zapomniane i zatarte przez sowiecką propagandę. Profesor Matusiak nawołuje do oddania prymatu suwerennej perspektywie nie-rosyjskiej. Pisze rzeczy obrazoburcze, ale może tylko wstrząs będzie w stanie wytrącić nas z utartych kolein my-ślenia i pozwoli spojrzeć na te problemy świeżym okiem.

4

SPIS TREŚCI

14 1Ro 6zstrzelane 27 28

Trzymaj się.

Z żywymi

Teatr musi

Andrzej

odrodzenie

naprzód iść…

dotknąć.

Poniedzielski

3.0.

Mieczysław

Rozmowa

Agnieszka

Kuźmicki

z Tomaszem

Matusiak

Rodowiczem

K

2

AL

8/2

EJDO

-07

SK

– 0

OP

OP

– 0

31 32 36 40

SK

7-0

JDO

Niech

Najbardziej

Awangardowe RM58

E

8/2

L

literatura

filmowe

porządki.

– gwiazda

A

2

będzie

miasta świata

Rozmowa

designu.

K

zielona.

– część I.

z Andrzejem

Aleksandra

Łukasz Barys

Małgorzata

Biernackim

Talaga-

Lisiecka-

-Nowacka

-Muniak

44

Galeria

49Kadrujący 50 52

Bożęta na

Człowiek

Kalejdoskopu

malarze.

manowcach.

cieśnina.

– Klaudia

Piotr Kasiński

Bogdan

Łukasz

Pieniak

Sobieszek

Maciejewski

5

07-08/22

54 56 5 60

Wy 9

Opera nie

Muzeum jako

, ludzie.

11 ważnych

dla każdego.

wyzwanie.

Paulina Ilska

słów.

Rozmowa ze

Damian

Piotr

Sławomirem

Kasprzyk

Grobliński

Pietrasem

ODZENIE 3.0

K

2

AL

8/2

EJDO

-07

SK

ODR

– 0

OP

OP

– 0

61Wstałem 62„Tango” 63Kalendarium I-Doda Vtek: II

SK

7-0

JDOE

8/2

LA

2

z kanapy.

z piwem.

Lato

K

Maciej

Maciej Robert

w Fabryce

Cholewiński

Sztuki

w Łodzi

trzelaneRozs

I str. okładki: ANDRZEJ BIERNACKI, z cyklu „Lockdown”, malarstwo cyfrowe, 2021–22; wywiad na str. 36

Temat numeru

15

ROZSTRZEL

Imperializm

E 3.0

A

K

I

N

2

AL

kultury

8/2

EJDO

N

E

-07

SK

E Z D O R D O

– 0

OP

OP

– 0

SK

7-0

JDOE

8/2

LA

2

K

Wymazani z pamięci

Termin rozstrzelane odrodzenie określa pokolenie ukraińskich artystów i naukowców, działających w latach 20. i na początku 30. XX wieku na terenie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

Rozkwit ukraińskiej kultury, oświaty i nauki na początku lat 20. możliwy był w obliczu prowadzonej przez bolszewików tzw. polityki ukrainizacji. Okres względnej tolerancji został gwałtownie zakończony przez Stalina w 1929 roku. Większość niezależnych przedstawicieli kultury, działaczy oświatowych i naukowców została aresztowana, zesłana i zamordowana przez NKWD w latach 30. XX wieku (szczególnie tragiczny był rok 1937). Pozostałych wywieziono w głąb Rosji.

Autorem terminu rozstrzelane odrodzenie jest ukraiński emigracyjny literaturoznawca Jurij Ławrinenko, który przygotował almanach ukraińskiej prozy i poezji, wydany w Paryżu w 1959

roku przez Instytut Literacki z inicjatywy Jerzego Giedroycia: „Rozstrzelane odrodzenie. Antologia 1917–1933”. Do dziś jest to jedno z najważniejszych źródeł wiedzy o okresie ukraińskiego odrodzenia narodowego lat 20. W wolnej Ukrainie po 1991 roku almanach wydano ośmiokrotnie.

16

Temat numeru

Rozstrzelane odrodzenie 3.0

a imperialna genetyczna dziedziczność „wielkiej kultury rosyjskiej”

Agnieszka Matusiak

Jak niszczycielski potencjał agresywnego imperializmu zawiera w sobie „wielka kultura rosyjska”, przekonuje prof. Agnieszka Matusiak, slawistka, szefowa Centrum Transkulturowych Studiów Posttotalitarnych na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Wrocławskiego. – Tak, wielka, wspaniała literatura, kultura rosyjska jest odpowiedzialna za to, co dziś dzieje się w Buczy, Irpiniu, Borodziance, Hostomelu, Makarowie, Czernihowie, Mariupolu, Chersoniu – pisze prof. Matusiak w odpowiedzi na głosy protestu przeciw ostracyzmowi, jaki spotkał kulturę rosyjską na świecie z powodu zbrojnej napaści Rosji na Ukrainę.

„Ambicjonalna południowa kampania renów Imperium Osmańskiego propagan-K

Imperium Rosyjskiego za czasów Kata- da carska przedstawiała zaś jako sprawie-2

A

rzyny II – dwie wojny rosyjsko-tureckie dliwą walkę chrześcijan z barbarzyńskim L

8/2

E

(1768–1774 oraz 1787–1792) – zakończyła islamem. Z kolei odebranie terytorium JDO

-0

się zajęciem wybrzeża Morza Czarnego, Rzeczpospolitej, które odmalowywano 7

SK

przyłączeniem Krymu (1783) i interwencją jako triumf prawdziwej wiary prawosław-na Kaukazie. Jednocześnie w wyniku trzech nej nad zepsutym katolicyzmem, Rosja mo-

– 0

OP

rozbiorów Polski (1772–1795) Rosja znacz- tywowała czystym pragmatyzmem: twier-OP

– 0

nie rozszerzyła swoje terytorium na zacho- dzono, iż realia polityczne jednoznacznie SK

7

dzie. W drugim dziesięcioleciu XIX wieku dowodzą, że w imieniu Słowian powinien

-0

po rewolucji francuskiej i wojnach napo- wypowiadać się tylko jeden potężny głos, JDOE

8/2

leońskich Rosja okazała się najpotężniej- a żeby tak się stało, należało usunąć hi-LA

2

szym państwem na wschodzie Europy, do storycznego konkurenta, pretendującego K

czego przyczyniło się również przyłączenie do tej misji. Stosunek wobec Ukrainy był

Finlandii (1809) i Besarabii oraz kontrola znacznie bardziej złożony. Stopniowe przy-dorzecza Dunaju (1812). Wojna z Persją łączenie Lewobrzeża w przeciągu poprzed-

(1804–1813) oraz Imperium Osmańskim niego stulecia było przedstawiane jako (1806–1812) przypieczętowały imperialny rezultat mądrości ukraińskich działaczy status Rosji” – tak o realizacji ambicji Ro- państwowych, którzy uznali, że w słusznie sji pisze kanadyjski slawista ukraińskiego pojętym interesie sprawy ukraińskiej bę-pochodzenia Myrosłav Shkandrij („Russia dzie scalenie się z Rosją w celu stworzenia and Ukraine. Literature and the Discourse jednego słowiańskiego nadpaństwa. Rosja of Empire from Napoleonic to Postcolonial traktowała związek z Ukrainą znacznie Times”, 2001). Autor skupia się na relacjach ściślej niż z innymi świeżo przyłączonymi rosyjsko-ukraińskich i ich literackim obra- zdobyczami terytorialnymi. Faktycznemu zie w piśmiennictwie rosyjskim: „W trakcie zagrabieniu Lewobrzeża, interpretowa-rozwoju owej ekspansji Rosja zdecydowa- nemu jako «reunifikacja» z Rosją, nada-nie wzmocniła swoje panowanie nad Ukra- no wymiar powrotu do «macierzy». Taki iną poprzez przyłączenie Prawobrzeża (na właśnie termin został użyty w 1654 roku skutek drugiego rozbioru Rzeczpospolitej w czasie ukraińsko-rosyjskich pertraktacji, w 1793 roku), zlikwidowanie Siczy Zapo- których rezultatem była ugoda perejasław-roskiej (1775) i Hetmanatu (1781) oraz ska. Podczas jej podpisywania carski peł-ujednolicenie systemu administracyjnego nomocnik powołał się na metaforę Kijowa i wprowadzenie pańszczyzny. Zdobycie te- jako niegdysiejszego gniazda «carskiego

Temat numeru

17

orła». W myśl tej metafory Ukraińcy zosta- się, czarnobrewe, / Lecz nie z Moskalami, /

li potraktowani jako «ruski» demos, który Oni obcy, litować się / Nie będą nad wami.

wraca na łono jednego, wspólnego naro- / Moskal tylko żartem kocha, / Żartując po-du. W XIX wieku owo przekonanie zostało rzuci, / Pójdzie w swoją Moskiewszczyznę, wzmocnione przez termin «trójjedynego / Dziewczynę zasmuci...” (przekł. Bohdan narodu rosyjskiego», który tworzyli Rosja- Łepki). Współcześnie znacznie bardziej do-nie wraz z Ukraińcami i Białorusinami. Po- sadnie, choć nie mniej wyrafinowanie po-cząwszy od czasów Piotra I termin «naród» etycko wyraził to Wołodymyr Rafiejenko i «ojczyzna» również był używany na okre- w powieści „Dołgota dniej / Dovhi czasy”, ślenie jednego narodu w granicach jednego (2018), wydanej po polsku przez KEW pod państwa”.

tytułem „Najdłuższe czasy” (przekł. Marcin

Zaloty i wykorzenienie

Gaczkowski i Anna Ursulenko, 2020). Po-

wieść ta zarówno samym Ukraińcom, jak

i nam, mieszkańcom pozostałych krajów

„Zacieśnienie relacji między Rosją a Ukra- europejskich, szczególnie zaś obszarów iną po roku 1654 uwypukliło silne różni- postkomunistycznych, pomaga dogłęb-ce między oboma krajami” – pisze dalej nie zrozumieć meandry ukraińskiej duszy, Myrosłav Shkandrij. „Jeszcze na początku zwłaszcza w jej kolonizującej, cynicznej XIX wieku w oczach Rosjan Prawobrzeże i agresywnej relacji z duszą rosyjską. Rafie-i Lewobrzeże było traktowane jako obce jenko ową relację wpisuje w figurę starego terytoria, a znaczna część ich historii i geo- imperialnego szelmy, lubieżnego Don Ju-K

2

grafii pozostawała nieprzyswojona przez ana – diabła (stanowiącego swoistą syntezę AL integracyjne narracje imperialne. Dlatego biesów, których literatura doby rosyjskiej, 8/2

EJDO

też wraz ze zintensyfikowaniem nacjona- a potem radzieckiej nie szczędziła czytelni-

-07

listycznej i imperialnej ideologii rozpoczął kowi: biesy Dostojewskiego, Woland Buł-SK

się proces «udomawiania» ukraińskiej hi- gakowa – postuluję zapis zgodny z polską

– 0

OP

storii i kultury. Ów proces skrzyżował się ortografią dla pisowni nazwisk rosyjskich OP

– 0

z innymi rosyjskimi narracjami imperial- – czy diabelskie zwodnicze siły z prozy SK

nymi, przede wszystkim z opisem Kaukazu Gogola, mały bies z powieści Fiodora Soło-7-0

i Polski, na pierwszy plan zostało wysunię- guba, tekstów Sałtykowa-Szczedrina itd.), JDO

te pokonanie zapiekłego oporu tubylczych który zadaje wielokrotny gwałt narodo-E

8/2

L

narodów. Imperialne spojrzenie na Kaukaz wemu ciału ukraińskiemu, przewrotnie je A

2

K

i Polskę raz po raz uwidoczniało się także przekonując, że sprawia to owemu ciału/

w dyskusjach o Ukrainie. Przejawem tego Ukrainie przyjemność. To jest właśnie to, było nawoływanie do zachowywania wier- z czym dziś mamy do czynienia w przy-ności imperium, usprawiedliwianie narzu- padku gwałtów zadawanych ukraińskim conej politycznej zwierzchności i hegemo- dziewczynkom i kobietom przez wysłań-nizacji kultury, surowe osądzanie buntów, ców „denazyfikacyjnej operacji specjalnej”

eskalowane pod wpływem wojennych Putina, a wcześniej, podczas II wojny świa-zwycięstw, nasilenie ekonomicznego bo- towej, przez wyzwolicielską Armię Czer-gacenia się i nieustannego przypominania woną, niosącą światu pokój od hitleryzmu.

o prowadzonej misji cywilizacyjnej. Przy Kobiety ukraińskie, wielokrotnie gwałco-czym imperialny stosunek Rosji do Ukra- ne przez sowieckich żołnierzy, by skrócić iny przybierał różne formy: czasami przy- swoje męczarnie, wieszały się na własnych pominał kuszące zaloty małżonka, a innym warkoczach. Czytelnik polski przeczytać razem – okrutne wykorzenianie inności”.

o tym może choćby u Oksany Zabużko

Istotę owych zalotów celnie i jaskrawo w „Muzeum porzuconych sekretów” czy wyraził już w XIX wieku Taras Szewczen- u Mariji Matios w przejmującej „Słodkiej ko, który w literaturze ukraińskiej odgrywa Darusi”. Niech nas zatem nie dziwi liczba tę samą rolę, co w Polsce Adam Mickiewicz, kobiet ukraińskich uciekających z dzieć-a w Rosji Aleksander Puszkin. Szewczenko mi poza granice Ukrainy – one doskonale w swym poemacie „Kateryna” (notabene pamiętają, przeważnie z rodzinnych prze-dedykowanym rosyjskiemu pisarzowi Wa- kazów, bo w oficjalnym obiegu wspomnie-silijowi Żukowskiemu) pisze: „Kochajcie nia o tym były zablokowane przez sowiec-

18

Temat numeru

kładzie Adama Mickiewicza,

który w drugim tomie wykła-

dów „Literatury słowiańskie”

dał przenikliwą analizę pato-

logii rosyjskiego imperializmu,

s. 195–197; tekst dostępny

w internecie): „Ty narodzie

podobny do piorunu, […] ze

wszech stron mocny, jedno-

duszny, / umiesz pogardzać

śmiercią i znojem. / Ty jedne-

mu Carowi podległy, / z nim

popierać wiarę zdołasz tylko

wojną. / Wielki duchu! Twój

Bóg z tobą. / Na co ci sojusze?

– O Rosyo! / Daj krok naprzód

Ostrzelany w 2022 r. przez Rosjan pomnik Tarasa Szewczenki

– a cały świat będzie w twym

w Borodziance, fot. domena publiczna

ręku!”. Z kolei Nikołaj Ka-

ki reżim – czego mogą się spodziewać od ramzin, rosyjski historyk i pisarz doby sen-mężczyzn rosyjskiego, jakoby „bratniego tymentalizmu, to przykład działacza kultu-narodu”.

rowego, który żarliwie objaśniał, a przez to K

Wróćmy do Shkandrija: „Piśmiennictwo i legitymizował przyłączanie i kolonizację 2

A

rosyjskie tworzyło literacki obraz Ukrainy przez Rosję wielu uciemiężonych narodów L

8/2

E

za pomocą szeregu hegemonialnych struk- w imię zachowania jej imperialnej potęgi.

JDO

-0

tur narracyjnych, wyposażonych w odpo- Nierosyjskie narody imperium rosyjskie-7

SK

wiednio dobrany system metafor i figur. go nazywał „zabawkami w rękach świato-Wszystko to razem krystalizowało impe- wej polityki”. Dla potomności zapisał się – 0

OP

rialny dyskurs w zbiór fundamentalnych, jako autor „Historii państwa rosyjskiego” OP

– 0

symbiotycznie powiązanych komponen- (1816–1826), dającej ideowy fundament SK

7

tów: anarchiczny charakter pogranicza, pod rosyjskie samodzierżawie.

-0

funkcjonowanie jedynego «ruskiego» naro-

Dla przedstawionej tutaj problematyki JDOE

8/2

du, bezgraniczna przestrzeń, siła i chwała kluczowe będą również opinie głównego LA 2

imperium, nieuchronność samodzierżawia, teoretyka rosyjskiego rewolucyjnego de-K

organiczność rosyjskiego narodu, unikato- mokratyzmu i okcydentalizmu Wissariona wa misja Rosji, legitymizowanie ekspansji Bielinskiego (1811–1848), pisarza, kryty-i zbawienna natura asymilacji”.

ka literackiego, filozofa. Demokratyczne

Jednemu carowi podległy

horyzonty Bielinskiego dopuszczały ist-

nienie kultury ukraińskiej jedynie jako imperialnej egzotyki, kultywowanej w tym

Warto przytoczyć kilka jaskrawych przy- samym duchu, co dyskurs orientalny przez kładów tworzących kanon imperializmu Zachód: „Małorosja – to kraj poetycki. Ma-literatury rosyjskiej. Teofan Prokopowicz łorusini obdarzeni są niepowtarzalnym swoją przemową na cześć zwycięstwa Pio- humorem. Miłość stanowi podstawowy ży-tra I pod Połtawą w 1709 roku zapocząt- wioł ich bytu. Dodajcie do tego azjatyckie kował długą listę utworów wychwalają- rycerstwo, znane pod nazwą zręcznego ko-cych potęgę carskiej władzy i jej wojenne zactwa – a wówczas zgodzicie się ze mną, sukcesy. Gawriła Dzierżawin, uznawany że trudno znaleźć bardziej natchnione za najwybitniejszego poetę rosyjskiego źródło poezji niż małorosyjskie życie”. Stąd klasycyzmu, pisał ody o sławie i potędze właśnie wypływało uznanie Bielinskiego Rosji, wychwalał sukcesy Katarzyny II, wo- dla Nikołaja Gogola – twórcy mitu Ukrainy jennych kampanii generała Aleksandra Su- jako świata odchodzącego w zapomnienie.

worowa w Europie czy generała Waleriana Kiedy jednak pojawił się na literackiej are-Zubowa na Kaukazie i w Persji. W odzie „Na nie imperium rosyjskiego Taras Szewczen-wzięcie Warszawy” pisał (podaję w prze- ko, tworzący emancypacyjny mit Ukrainy,

32

Film

MAŁGORZATA LISIECKA-MUNIAK

Najbardziej filmowe miasta świata – część I

Pięć lat temu Łódź uzyskała tytuł Miasta Filmu UNESCO.

Zapraszamy w podróż po innych miastach sieci, które budują markę i prestiż poprzez odwołanie do dziedzictwa filmowego.

Na trasie aż 21 przystanków – okazja do porównań, a może źródło inspiracji.

Sieć Miast Kreatywnych UNESCO to pro- kańskich firm Nu Image i Millenium Media.

gram utworzony w 2004 r., mający na celu Rozległe terytorium (30 ha), rozwinięte za-waloryzację historycznego i kulturowego plecze techniczne i anglojęzyczna ekipa przy-dziedzictwa danego miasta. Stawia na sty- ciągają głównie projekty międzynarodowe.

mulację aktywności kulturowych, tworzenie Nic dziwnego, koszt wyprodukowania filmu tzw. przemysłów kreatywnych, a także dą- w Bułgarii jest o około 30 procent niższy niż żenie do społeczno-gospodarczego rozwo- w Europie Zachodniej lub Stanach Zjedno-K

ju. I choć spotyka się z krytyką ze względu czonych. W Nu Boyana Studio znajdują się 2

A

na idealistyczne założenia i brak realnego plany, które imitują Nowy Jork i dzielnicę L

8/2

E

finansowego wsparcia, wszystkie miasta, Soho, Londyn, starożytny Rzym, las, łagier, JDO

-0

które otrzymały chlubny tytuł, twierdzą, że miasteczko z Bliskiego Wschodu. W sofijskim 7

SK

to ogromny prestiż.

kompleksie powstały m.in. „Niepokonani”

Niezależnie od aktualnego stanu kultury Petera Weira, „Czarna Dalia” Briana De Palmy

– 0

OP

filmowej w wybranych miastach, zrzeszenie czy „Septembers of Shiraz” Wayna Blaira.

OP

– 0

w sieci UNESCO to dla wielu z nich gratka.

Natomiast Poczdam (w sieci od 2019 r.), SK

7

Powstają pola do współpracy, konstruktyw- miasto w Brandenburgii pełne architekto-

-0

nej krytyki, otwartej dyskusji, aby z dziedzic- nicznych i przyrodniczych zabytków, także JDOE

8/2

twem, które doceniono na forum międzyna- wpisanych na światową listę UNESCO, pa-LA

2

rodowym, zrobić „coś” wartościowego.

mięta tradycje kina niemego. To tutaj Fritz K

W jaki sposób eksponowana jest filmo- Lang nakręcił „Metropolis” (1927), uznawane wość? Czy praktyki upowszechniające kul- za arcydzieło kinematografii. Współcześnie turę są w istocie „na pierwszym planie”? Naj- kultura filmowa Poczdamu funkcjonuje wie-pierw zwiedzimy, a potem zobaczymy. Podróż lotorowo: od edukacji filmowej, przez produk-podzieliłam na cztery szlaki. Kolejność miast cję i festiwale, aż po działalność Niemieckiej jest przypadkowa, ale mapa – wbrew pozo- Orkiestry Filmowej Babelsberg. Filmowe rom – może się przydać.

początki miasta sięgają roku 1912, kiedy uruchomiono działający do dziś, najwięk-

Miasta-miasteczka

szy kompleks filmowy w Europie, Studio

Babelsberg. Nakręcono tam m.in. „Pianistę”

Filmowe „fabryki snów” nie istnieją tylko Romana Polańskiego, „Ultimatum Bourne’a”

w Stanach Zjednoczonych. Na całym świecie Paula Greengrassa, „Lektora” Stephena Dal-są miasta, w których wydzielone przestrzenie dry’ego. Poczdamskie studio wyposażone zajmują rozbudowane wytwórnie, zwane jest w nowoczesne technologie z zakresu potocznie miasteczkami filmowymi.

produkcji i postprodukcji filmowej, ma 22

W Sofii (w sieci UNESCO od 2014 r.) mieści hale zdjęciowe oraz kilka planów plenero-się Nu Boyana Studio, jedno z największych wych, w tym: zabudowę miasta (kamienice studiów filmowych w Europie Środkowo- i domy w różnych stylach), stację i wnętrze

-Wschodniej, którego korzenie sięgają 1962 metra oraz zbiornik wodny przystosowany roku. Do 2006 r. było państwowym przed- do scen wypadków samochodowych.

siębiorstwem, a obecnie należy do amery-

Do najlepszych przestrzeni filmowych

Film

33

w Europie zali-

czany jest również

Rzym (w sieci od

2015 r.). Ze wzglę-

du na zabytko-

wą architekturę

jest atrakcyjnym

punktem na mapie

europejskiej kine-

matografii. W pa-

mięci pozostają

szczególnie kadry

z filmów Federica

Felliniego, któ-

ry udowodnił, że

Rzym jest jednym

Qingdao w Chinach, fot. Wikipedia

z najbardziej foto-

genicznych miejsc na świecie. Dzięki pracy wielokrotnie było ono lokacją dla planów Lazio Film Commission, czyli regionalnej zdjęciowych. Organizowanych jest tu wiele komisji filmowej, dziś w wiecznym mieście wydarzeń kulturalnych, w tym wręczenie kręci się wiele międzynarodowych produkcji. nagród Chińskiej Gildii Aktorów. Ale dziś K

2

Najbardziej filmowym miejscem w Rzymie Qingdao słynie przede wszystkim z Oriental AL jest niewątpliwie Cinecittà, zwana „Holly- Movie Metropolis, czyli największego studia 8/2

EJDO

wood nad Tybrem”. Otwarta w 1937 r. przez filmowego na świecie (liczącego ponad 370

-07

Benita Mussoliniego, powstała jako narzędzie ha), nazywanego również Wschodnim Hol-SK

faszystowskiej propagandy, ale już po drugiej lywood. W uruchomionej w 2018 r. wytwórni

– 0

OP

wojnie światowej stała się sercem włoskiej wyprodukowano już kilka komercyjnych fil-OP

– 0

kinematografii. Współcześnie to kompleks mów, ale docelowo ma tam również powstać SK

muzealny, produkcyjny, a nawet turystyczny. rodzinny park rozrywki, co jest unikatowym 7-0

Mieszczą się tam wystawy edukacyjne, 21 rozwiązaniem. Kompleks wyróżnia nowocze-JDO

hal zdjęciowych i trzy zewnętrzne lokacje sna zabudowa i umieszczone w przestrzeni E

8/2

L

(antyczny Rzym, Jerozolima oraz XIV-wiecz- motywy taśmy filmowej.

A

2

K

na Florencja), a także siedziba firmy pro-Wróćmy jednak do Europy. Terrassa (w sieci dukcyjnej Istituto Luce Cinecittà. To jedna od 2017 r.) wraz z Barceloną – Miastem Li-z niewielu wytwórni filmowych, w których teratury UNESCO – reprezentuje kulturowe organizowane są wycieczki z przewodnikiem. dziedzictwo Hiszpanii. Jej filmowe korzenie Jest jeszcze jedno miejsce, które otwie- sięgają XIX wieku. W Katalońskim Archiwum ra swoje drzwi dla przyjezdnych. Mumbaj Narodowym przechowywanych jest ponad (w sieci od 2019 r.) to potężna aglomeracja 40 tysięcy tytułów, cyklicznie prezentowa-Indii, której związki z filmem sięgają ery nych przy okazji festiwali czy przeglądów.

kina niemego. Wizytówką mumbajskiego Escuela Superior de Cine y Audiovisuales de krajobrazu jest Film City. Kompleks powstał Cataluña, czyli katalońska szkoła filmowa, w 1977 r., a jego powierzchnia zajmuje aż to ważny ośrodek dydaktyczny, który oferuje 210 ha i obejmuje 16 atelier oraz ponad 40 studia na poziomie uniwersyteckim. Miasto lokacji plenerowych, w tym nadbrzeże jeziora słynie z Katalońskiego Parku Audiowizualne-Vihar. To prawdziwa fabryka filmów, spe- go, centrum produkcyjnego na powierzchni cjalizująca się w produkcji bollywoodzkiej, 5 ha, które mieści cztery hale zdjęciowe gdzie powstało ponad 2000 tytułów. Istnieje i kilka plenerów zdjęciowych, np. wnętrza możliwość zwiedzania miasteczka.

szpitala z lat. 50, tunele, podziemia czy ogro-Pozostając w Azji, przenosimy się do chiń- dy. Powstało tu wiele filmów hiszpańskich skiego Qingdao (w sieci od 2017 r.), miasta i produkcji międzynarodowych: „Tajemnice o bogatej tradycji kinematograficznej. Ma- Marrowbone” Sergia G. Sancheza, a ostatnio lownicze położenie nad Morzem Żółtym kilka netfliksowych seriali, np. „Niewinny”.

i nowoczesna architektura sprawiły, że W Parku ma siedzibę około 40 prywatnych

40

Wystawa / recenzja

RM58

– gwiazda

designu

Aleksandra Talaga-Nowacka

Wystawa „RM. Roman Modzelewski. Sen o Łodzi”

jest głównym wydarzeniem Roku Romana Modzelewskiego, który w 2022 ogłoszono w naszym mieście dzięki inicjatywie Muzeum Miasta Łodzi. Artysta, uro-dzony przed 110 laty i zmarły 25 lat temu, a z Łodzią a

związany od 1945 roku do śmierci, był malarzem, rzeź-K

2

A

biarzem, współtwórcą państwowej uczelni plastycz-L

8/2

E

nej w Łodzi (wykładał w niej 40 lat), ale nade wszystko JDO

-07

projektantem.

SK

Jego fotel RM58, stworzony w roku 1958, a opaten-

– 0

OP

taw OP – 0

towany cztery lata później, to chyba najsłynniejszy SK

7

polski obiekt designerski. Przypomnę, że jeden z orygi-

-0

s JDO

nalnych egzemplarzy od 2008 roku ma w swojej „kole-E

8/2

LA

y

2

K

w

Wystawa w Muzeum Miasta Łodzi, RM58 pierwszy z lewej, fot. ATN

Wystawa / recenzja

41

RECE

Witraż Romana Modzelewskiego z Poddębic

kcji światowego designu” Victoria and Albert Museum w Londynie. Prototypu nie wdrożono do produkcji se-K

2

A

ryjnej – mimo że zainteresowany współpracą był sam L

8/2

EJDO

Le Corbusier – aż do momentu, gdy w 2012 r. polska

-07

SK

firma Vzór postanowiła włączyć go do powszechnej

– 0

OP

N

świadomości. Dziś fotel zdobi galerie handlowe i hote-OP

– 0

le, może go kupić każdy, kogo na to stać, także w skle-SK

Z

7-0

pie Museum of Modern Art w Nowym Jorku. Na wy-JDOE

8/2

obraźnię działał już w epoce, w której powstał – foto-L

J

A

2

K

A

geniczny mebel zagrał w kilku filmach. Wiele lat później, w wersji rysunkowej, pojawił się m.in. na kartach książki o designie dla dzieci.

Nie dość, że RM58 ma wyrafinowany, jedyny w swoim rodzaju kształt, że jego masywne siedzisko ciekawie kontrastuje z delikatnymi nogami, że jest er-gonomiczny, wygodny i stabilny, to jeszcze został wy-konany w nowatorskiej ówcześnie technologii – z two-rzywa sztucznego. Roman Modzelewski zastosował

mianowicie – prawdopodobnie pierwszy raz w Polsce –

laminat poliestrowo-szklany.

Ale twórca ten jest też autorem innych znakomi-tych siedzisk, które są zarazem przedmiotami codzien-nego użytku i dziełami sztuki (na wystawie znalazły się m.in. oryginalne fotele RM56 i RM57). Projekto-

56

W regionie

MUZEUM

jako wyzwanie

Damian Kasprzyk

W kwietniu uroczyście otwarto zrekonstruowane częściowo grodzisko w Tumie pod Łęczycą. To długo oczekiwane przez muzealników, archeologów, miłośników historii, władze i lokalną społeczność wydarzenie O nastąpiło w szczególnym momencie.

d lat zmieniają się oczekiwania zacji doraźnych działań w sferze publicznej muzealnej klienteli, a polskie re- i wpływa korzystnie na mechanizm spo-giony konkurują o napływ tury- łecznej mobilizacji. Potwierdzają to liczne stów i inwestorów. Co to oznacza badania.

dla Muzeum Archeologicznego i Etnogra-

ficznego w Łodzi, które dysponuje pod Łę-K

czycą już dwoma oddziałami w pełni udo-

2

A

stępnionymi dla publiczności? To powód Dziś tożsamość regionalna w wy-miarze jednostkowym przestaje

być tylko tworem teoretycznym,

L

8/2

E

do dumy, ale i wyzwanie.

ma bowiem realny wpływ na roz-

JDO

-0

Kwestię można też sformułować nieco wój lokalny. Mobilne jednostki, zmienia-7

SK

inaczej, ogólniej. Według leciwej, ale wciąż jąc miejsca i środowiska, często zrywają aktualnej definicji muzeum przyjętej przez kontakt ze swoim regionem. Nie będą go – 0

OP

ICOM (International Council of Museums) wówczas promować ani wspierać, nie za-OP

– 0

placówki te działają „w służbie społeczeń- inwestują w nim. Natomiast żadna akcja SK

7

stwa i jego rozwoju”. Jak dziś można inter- marketingowa, wsparta ogromnym nawet

-0

pretować ten postulat? Jak placówka kultu- budżetem, nie zastąpi w dziele promocji JDOE

8/2

ry może służyć społeczeństwu i w ramach regionu sytuacji, gdy „wielki ziomek” i oby-LA

2

jakiego modelu rozwojowego? Spróbujmy watel świata, który osiągnął sukces w do-K

odpowiedzieć na te pytania, sięgając po ka- wolnej dziedzinie, powie z dumą, skąd jest.

tegorie kapitału społecznego, tożsamości Jeśli okaże się, że jego matecznikiem jest regionalnej, zrównoważonego rozwoju i po Łęczyca, Łowicz lub Kutno, zakątek ten postulat usieciowienia oferty kulturalnej.

wiele zyskuje. Regionalna polityka kultu-Elementy tradycji i dziedzictwa, czyli tre- ralna powinna zatem uwzględniać potrze-ści zdeponowane w muzeach, można wy- bę działań, których efektem byłoby zmi-korzystać w procesie budowania kapitału nimalizowanie postaw tożsamościowego społecznego, który najogólniej oznacza wyparcia. Muzea regionalne, krzewiąc zaufanie, otwartość i zdolność do współ- w najbliższym środowisku wiedzę na te-pracy. W komentarzach towarzyszących mat lokalnych dziejów, tradycji i osiągnięć, otwarciu grodziska w Tumie pojawiły się pomagają oddalić tego rodzaju postawy.

informacje, że obiekt ten potwierdza „wiel- Mają więc ważną rolę do odegrania. Tym kie znaczenie ziemi łęczyckiej” w histo- istotniejsze jest, aby robiły to skutecznie, rii jako „jednego z kilku najważniejszych wychodząc z ofertą wystawienniczą i edu-ośrodków państwowości”, odgrywającego kacyjną na zewnątrz – szczególnie do lu-w pewnym momencie rolę „stolicy Polski”. dzi młodych – lub z sukcesem nakłaniając Takie opinie mogą budzić poczucie dumy mieszkańców regionu, aby przekroczyli i identyfikacji, co jest o tyle ważne, że utoż- muzealne progi. To się w przyszłości opłaci.

samianie się mieszkańców ze swoim regio-

Kolejna rola współczesnych muzeów

nem warunkuje sprawną organizację życia wiąże się z koncepcją głoszącą, że dbałość społecznego na danym terenie, służy reali- o zachowanie dziedzictwa i rozwój insty-

W regionie

57

K

2

AL

Grodzisko w Tumie, fot. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi 8/2

EJDO

-07

tucji kultury pozostaje w ścisłym związku ły, że muzeum musi uwzględniać gusta i po-SK

z kondycją gospodarczą danego teryto- trzeby społeczne. Nie jest już świątynią elit,

– 0

OP

rium. Na takim przeświadczeniu opiera się ale przybytkiem niosącym zadowolenie OP

– 0

idea zrównoważonego rozwoju. Między wszystkim zainteresowanym. Z kolei widz SK

kapitałem społecznym, silną tożsamością muzealny to dziś uczestnik pragnący do-7-0

i prężną gospodarką istnieje rodzaj sprzę- świadczać i przeżywać, a nie tylko dowia-JDO

żenia. Dzięki nowoczesnym muzeom regio- dywać się. Bywa uzależniony od postępu E

8/2

L

ny zaczynają przyciągać uwagę turystów technologicznego, więc wybiera poznanie A

2

K

i inwestorów. To zjawisko zawdzięczamy sensualne – zmysłowe, przede wszystkim demokracji i globalizacji, których odrzu- zaś wzrokowe zamiast intelektualnego. To cenie skazywałoby nas na marginalizację widz złakniony widowiska, a nie meryto-i destabilizację. Wydatki na kulturę są waż- rycznego przekazu. Muzeum regionalne nym sposobem ożywienia regionów i ich (szczególnie o charakterze skansenow-ekonomicznej regeneracji. Aby to nastąpi- skim) pojmowane i kreowane jako atrakcja ło, instytucje kultury (w tym muzea) muszą turystyczna musi znaleźć „złoty środek”

się jednak dostosować. Muzeum nie jest między misją chronienia zabytków i edu-już tylko przeznaczone do ochrony mate- kowania a wymogiem zabiegania o zainte-rialnego dziedzictwa kulturowego i stania resowanie widza.

na straży wierności historycznej. Musi się podporządkować prawom rynku i ekono-mii. Placówki te stają się bowiem elemen-tami walki o wizerunek i prestiż regionu. Oto teoretyczny bilans wyzwań. Jak im sprostać? Wśród równie teo-retycznych propozycji wymień-

Łęczyca i województwo łódzkie dzięki gro-my usieciowienie, rzetelność me-

dzisku ogromnie w tym kontekście zyskują, rytoryczną i stały kontakt ze społecznością ale musi być to miejsce odpowiednio doin- lokalną. Aby ta ostatnia utożsamiała się westowane, a jego oferta przemyślana.

z muzeum, musi dostrzegać, że jest przed-W tle wymienionych procesów czai się miotem zainteresowania tej placówki. To jeszcze jedna okoliczność, której muzeal- kwestia wzajemnych, pozytywnych relacji.

nicy są szczególnie świadomi. Zmiany spo- Związek ten nie może się ograniczać do łeczno-kulturowe ostatnich dekad sprawi- tradycyjnej penetracji okolicy w poszuki-

Document Outline

okladka

Kal_07_2022_frx