Władca finansów. Fantastyczny przewodnik po finansach osobistych

Redakcja: Anna Hat

Korekta: Ewelina Sikora-Chodakowska, Kinga Dąbrowicz

Korekta merytoryczna: Rafał Janik, Daniel Jaworowicz

Projekt okładki: Jan Paluch

Ilustracje na okładce oraz w książce: Tomasz Strzelczyk-Stachura

Skład: Maga Siarkiewicz

Copyright 2024 by Michał Mikołajczyk
All rights reserved.
Wydanie I
Warszawa 2024

ISBN: 978-83-970522-7-7

Księgarnia Maklerska.pl
ul. Konopnickiej 6
62-040 Puszczykowo
tel. 513 160 320
e-mail: ksiegarnia@maklerska.pl

Księgarnia internetowa: www.maklerska.pl

Facebook: Facebook.com/maklerska

Instagram: Instagram.com/maklerska.pl

YouTube: youtube.com/c/maklerskaTV

Konwersja: eLitera s.c.

.

Cieszymy się, że czytasz tę publikację z legalnego źródła.
Szanując pracę autora oraz naszą wspierasz rozwój i edukację inwestorów w Polsce.

Każdy sprzedany przez nas ebook jest indywidualnie znakowany za pomocą technologii Watermark.

Miłej lektury!

Ani,

bez której ta książka nigdy by nie powstała.

Finanse osobiste to przedmiot interdyscyplinarny. Tam, gdzie mamy do czynienia z pieniędzmi, może pojawić się ryzyko ich utraty. Niniejsza książka ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowi doradztwa inwestycyjnego. W tekście udzielam różnych porad oraz wskazuję narzędzia i konkretne instrumenty finansowe po to, abyś mógł łatwiej zrozumieć pewne zagadnienia. Nie znam Twojej sytuacji finansowej, więc wszelkie prezentowane rozwiązania wynikają z mojego doświadczenia. Nie są one skrojone idealnie pod Ciebie. Pamiętaj, że to Ty odpowiadasz za swoje decyzje.

Proszę, miej świadomość, że informacje przedstawione w tej książce są prywatnymi opiniami autora i nie stanowią rekomendacji inwestycyjnych w rozumieniu Rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 19 października 2005 roku w sprawie informacji stanowiących rekomendacje dotyczące instrumentów finansowych, ich emitentów lub wystawców (Dz. U. z 2005 roku, nr 206, poz. 1715). Autor nie ponosi odpowiedzialności za decyzje inwestycyjne podjęte na podstawie materiałów zawartych w tej książce, a czytelnik podejmuje je na własną odpowiedzialność.

Wstęp

.

Każdy z nas ma jakieś doświadczenia związane z pieniędzmi. Wszyscy obracamy nimi, zarabiając je i wydając. Pewne wzorce i stosunek do nich wynosimy z domu. Jedni rodzą się w rodzinach, w których pieniędzy nigdy nie brakowało, i teraz sami wydają je lekką ręką. U innych oszczędzanie nawet na niezbędne potrzeby wymagało wielu wyrzeczeń, więc – nawet jeśli ich sytuacja finansowa już się zmieniła – liczą każdy grosz. Niezależnie od tego, jakie masz doświadczenie w tej kwestii, jest ono unikatowe. Warto je wzbogacić, czerpiąc z wiedzy innych osób. Pomoże Ci w tym książka, którą właśnie masz w rękach.

Współczesny świat jest niesamowicie skomplikowany i wciąż się zmienia w coraz szybszym tempie. Szkoła – główne źródło wiedzy o świecie – zdaje się nie nadążać za tymi zmianami. Zagadnienia, które są w niej omawiane, dawno się zdezaktualizowały (chociaż chyba nigdy nie przekładały się na praktyczne umiejętności potrzebne w dorosłym życiu). Podstawa programowa skupia się raczej na zapamiętywaniu mniej lub bardziej niepotrzebnych faktów z biologii, historii i innych przedmiotów. Dzisiejszy świat wymaga od nas szerokich kompetencji. Poruszamy się samochodami, które z roku na rok mają coraz więcej wspólnego z komputerem niż z pojazdem z XIX wieku. Korzystamy z internetu, w którym wprawdzie znajdziemy niesamowitą liczbę informacji, ale możemy także paść ofiarą cyfrowych oszustów. Musimy wiedzieć, jak się przed nimi bronić i jak ich unikać. Dzięki wynikom badań naukowych możemy ocenić, co faktycznie powinniśmy robić, aby poprawić stan swojego zdrowia. Co roku w Polsce publikuje się tysiące stron nowych ustaw i rozporządzeń, które często zaczynają obowiązywać niemalże z dnia na dzień. Najlepiej, żebyśmy byli mechanikami, inżynierami, informatykami, lekarzami, dietetykami i prawnikami w jednej osobie.

Wśród niezbędnych współcześnie umiejętności jest zarządzanie swoimi finansami, czyli mądre wydawanie pieniędzy, bezpieczne powiększanie majątku i podejmowanie decyzji korzystnych dla własnego portfela. Jeżeli nie studiowaliśmy na kierunku związanym z finansami, ekonomią lub rachunkowością, to w toku naszej edukacji raczej nie przekazano nam żadnej przydatnej wiedzy w tym zakresie. Każdy z nas zarabia, wydaje i oszczędza pieniądze, warto zatem mieć o nich przynajmniej podstawowe pojęcie.

Sam uwielbiam finanse, ale wiem, że nie każdy podziela tę pasję. Aby jednak wykorzystywać w praktyce aktualną wiedzę i współczesne narzędzia, nie zawsze trzeba być ekspertem w danej dziedzinie. Wystarczy nabyć kilka praktycznych umiejętności. Żeby złożyć meble z Ikei, nie trzeba być inżynierem, żeby jeść zdrowo, nie trzeba być dietetykiem, a żeby korzystać z komputera, nie trzeba być programistą. Chyba widzisz, do czego zmierzam – żeby zadbać o własne finanse, nie musisz być ekonomistą. Tutaj także nie musisz wiedzieć wszystkiego, aby sensownie oszczędzać oraz pomnażać pieniądze.

Trzymasz w rękach praktyczny przewodnik po świecie finansów osobistych. Czytając Władcę finansów, wyruszysz w podróż, w trakcie której będziesz mógł osiągnąć trzy główne cele. Na każdym z nich skupimy się w poszczególnych częściach tej książki.

Pierwszy cel to zabezpieczenie Ciebie i Twoich najbliższych przed niebezpieczeństwami, które tylko czyhają, aby zmaterializować się w najmniej odpowiednich momentach. Moim zdaniem jest to podstawowe zagadnienie przy rozmowie o finansach osobistych, bez którego nie można iść dalej. Dopiero po zabezpieczeniu podstawowych potrzeb oraz zbudowaniu pewnej finansowej tarczy ochronnej możemy myśleć o realizacji innych celów. Wszyscy muszą przejść przez ten etap, nawet jeśli u każdego będzie on wyglądał trochę inaczej.

Cel drugi to określenie, do czego są Ci potrzebne pieniądze. Może to być odkładanie środków na wymarzony dom, na przyszłość dzieci albo zwiększenie poczucia bezpieczeństwa. Czytając tę książkę, ustalisz, jakie są Twoje priorytety, a następnie zdobędziesz narzędzia do realizacji wyznaczonych założeń. Poznasz podstawowe typy aktywów¹, przekonasz się, jak podatki mogą Ci przeszkodzić w osiągnięciu celów i jak sobie z nimi poradzić, oraz dowiesz się, jak jeszcze lepiej zabezpieczyć swoich najbliższych, na wypadek gdyby coś Ci się stało. Po przeczytaniu pierwszych dwóch części Władcy finansów będziesz miał już wytyczony kierunek, w którym zmierzasz w swojej podróży, i będziesz przygotowany na niebezpieczeństwa czekające Cię po drodze.

W ostatniej, trzeciej części książki zapoznasz się ze światem inwestowania (co wprost nazywam magią). Spokojnie, książka nie zmieni się nagle w podręcznik akademicki, wręcz przeciwnie – skomplikowane pojęcia tłumaczę za pomocą prostych analogii. Jeśli chcesz pomnażać swój majątek, to warto, żebyś wiedział, jak robić to efektywniej. W tej części dowiesz się, czym jest dywersyfikacja, jak istotne są koszty w produktach finansowych oraz jak pokonać inflację. Przedstawię Ci również dwie proste strategie inwestycyjne, z których będziesz mógł skorzystać.

Na końcu książki znajdują się dodatki. Pierwszy z nich to kompendium wiedzy na temat zakupu mieszkania i finansowania go kredytem hipotecznym. Wiele osób mierzy się z tym tematem, a kwota zakupu jest na tyle istotna, że warto specjalnie przygotować się na to wyzwanie. Drugi dodatek zawiera opis programów emerytalnych: PPK (Pracownicze Plany Kapitałowe) oraz PPE (Pracownicze Programy Emerytalne). Są to powszechne w Polsce programy dostępne dla każdego pracownika etatowego, więc dobrze jest się orientować, na czym one polegają i czy warto z nich skorzystać.

Nie będę zagłębiał się w naturę pieniędzy i sposoby myślenia o finansach. Pieniądze są tylko narzędziem i nie są same w sobie ani dobre, ani złe. Dopiero to, jak je gromadzimy i wydajemy, definiuje ich istotę. Twoje przekonania na ich temat mogą Ci przeszkadzać lub pomagać. Niezależnie od swoich poglądów możesz śmiało czytać tę książkę i wykorzystywać zawarte w niej wskazówki.

Ma ona za zadanie pomóc Ci uporządkować własne finanse domowe. Przedstawiam w niej wiedzę oraz narzędzia, które posłużą do realizacji Twoich celów. Pamiętaj jednak, że to Ty jesteś bohaterem tej opowieści. To Twoje działania (lub zaniechania) zdecydują o tym, jak będzie wyglądał finał tej przygody. Może Ci się wydawać, że stan Twoich finansów jest zdeterminowany przez czynniki zewnętrzne. Do pewnego stopnia tak jest, lecz ta książka ma pokazać, jak wiele zależy również od Ciebie. Skup się na rzeczach, na które masz wpływ, a tym, co nie jest w Twojej mocy, nie musisz się przejmować. No cóż... nic z tym nie zrobisz.

Pięć szalenie ważnych kwestii, zanim zaczniesz czytać książkę.

Łatwo jest radzić

Książka ma formę przewodnika. Skoro czytasz to zdanie, to znaczy, że jesteś myślącą osobą. Masz zdolność do podejmowania własnych decyzji i mierzenia się z ich konsekwencjami. Pamiętaj, że nie znam Twojej sytuacji życiowej i finansowej. Rady, których udzielam, mają działać na zasadzie „reguły kciuka”, to znaczy sprawdzać się w większości przypadków (ale nie w absolutnie każdym). Miej na uwadze, że nie ma reguły bez wyjątku. Starałem się zaprezentować takie wskazówki, jakie powinny być pomocne dla zdecydowanej większości czytelników. Jeśli coś wyda Ci się w Twoim przypadku bezsensowne i po kilkukrotnym przeczytaniu danego rozdziału stwierdzisz, że akurat ta rada nie jest dla Ciebie, to w porządku. Pamiętaj jednak, że książka jest przemyślanym tworem, zatem w razie poważnych wątpliwości zastanów się dwa razy, a jeśli to nie pomoże, spróbuj się z kimś skonsultować. Prezentowane wskazówki są dla Ciebie, a nie Ty dla nich. Wiem, że mądrze z nich skorzystasz.

W ten sposób musisz zrozumieć, jak śmiesznie jest mówić: „Powiedz mi, co robić”. Jaką radę mógłbym ci dać? Nie, znacznie lepsza prośba to: „Wyszkol mój umysł, aby umiał dostosować się do wszelkich okoliczności”. Dzięki temu, gdy warunki będą odbiegać od skryptu, nie będziesz desperacko szukał nowych podpowiedzi.

Epiktet, Diatryby

Dla kogo jest ta książka?

Trudno napisać praktyczną książkę o finansach, nie odnosząc się np. do podatków, czyli konkretnego stanu prawnego w danym państwie. Niniejszy tekst jest przeznaczony dla osób mieszkających i rozliczających podatki w Polsce (jak to się ładnie mówi: mających polską rezydencję podatkową, choć niekoniecznie muszą mieć faktycznie jakąś posiadłość). Takie osoby będą zarabiać najprawdopodobniej w polskim złotym, ale tak naprawdę może to być jakakolwiek waluta.

Zakładam także, że czytelnika nie dotyczą dwie następujące sytuacje: nie wpadł w spiralę długów i z miesiąca na miesiąc nie musi się zadłużać coraz bardziej ani nie jest bankrutem, którego wszystkie zobowiązania przewyższają wartość całego majątku. Jeśli jesteś w jednej z tych sytuacji, to ten poradnik Ci nie pomoże. W takim wypadku poszukaj pomocy prawnej, aby zrestrukturyzować swoje długi lub ogłosić upadłość konsumencką. Czytanie tej książki w tak krytycznym momencie życiowym nie przyniesie Ci żadnego pożytku.

Jeśli natomiast zarabiasz, masz jakieś oszczędności lub inne aktywa, chcesz oszczędzać więcej, gromadzić majątek szybciej, czuć się bezpieczniej pod kątem finansów, a jednocześnie nie poświęcać zbyt wiele czasu na zarządzanie swoim majątkiem, to zdecydowanie jest to pozycja dla Ciebie.

Dygresja na temat cytatów

W książce będzie się pojawiać sporo cytatów. Dobra sentencja pozwala uchwycić jakąś błyskotliwą refleksję za pomocą jednego lub dwóch zdań, co pomaga szybciej wejść w temat. Pamiętaj: cytat znanej osoby nie sprawia, że zagadnienie staje się bardziej lub mniej prawdziwe. Prawie na każdy temat można znaleźć maksymy, które będą sobie wzajemnie przeczyć. Dlatego nie traktuj cytatów jak argumentów. Chcę Ci za ich pomocą pokazać, że pewne wspólne wnioski i spostrzeżenia od wieków funkcjonują w świadomości ludzi – niezależnie od ich kultury i pochodzenia.

Bezpośredni styl

Chciałbym, aby rady zawarte w tej książce trafiły do mojej rodziny, przyjaciół, znajomych oraz do szerszego grona odbiorców. Pisałem tak, jak bym opowiadał o finansach mojemu przyjacielowi, który przychodzi do mnie po radę.

Drogi Czytelniku, Ciebie także traktuję jak przyjaciela, dlatego zwracam się do Ciebie osobiście. To nie jest podręcznik akademicki. Chcę, abyś poczuł, że ta książka została napisana z myślą o Tobie. Czasem będę brutalnie szczery albo poruszę trudny temat, ale robię to dla Twojego dobra.

Kiedy zwracam się bezpośrednio do czytelnika, język polski zmusza mnie do wybrania rodzaju męskiego lub żeńskiego. Podawanie każdorazowo obu form czasownika wpłynęłoby na płynność odbioru tekstu, dlatego aby go nie zakłócać, zastosowałem jedną formę, męską. Drogie Czytelniczki, proszę o wyrozumiałość. Mam nadzieję, że mimo to dobrze będzie się Wam czytać Władcę finansów.

Czy umiesz czytać?

Nie chodzi tutaj o samą umiejętność czytania (którą pewnie nabyłeś w wieku około 6 lat), tylko o faktyczną zdolność do czerpania wiedzy z książek. Już tłumaczę, o co chodzi, bo całkiem możliwe, że – tak jak mnie – nikt Cię tego nie nauczył. Ja sam zrozumiałem tę różnicę dopiero po 30 roku życia, a więc w niezbyt młodym wieku.

Zdarzyło Ci się przeczytać książkę i po tygodniu zupełnie nie pamiętać, o czym była? Spokojnie, to nie Twoja wina (a często także nie wina samej książki). To efekt tego, jak nauczono nas czytać w szkole. Istnieje podział na dwie kategorie książek. Pierwsza to literatura piękna: powieści, thrillery, książki przygodowe, romanse, fantastyka itp. Do tej grupy zalicza się 99% lektur szkolnych. Pozycje te czytamy zazwyczaj dla przyjemności, jest to dla nas rozrywka, dzięki której poznajemy odległe miejsca, fantastyczne historie i przeżywamy przygody. Takie książki możemy czytać, jak nam się podoba. Druga kategoria to literatura praktyczna (a w szczególności poradniki, przewodniki, książki o samorozwoju itp.). Jest to zupełnie inna grupa. Takie książki czytamy w konkretnym celu: chcemy poszerzyć lub zaktualizować wiedzę z danego tematu, opanować konkretną umiejętność, zastosować w praktyce pewne rozwiązanie. Tekst jest nie tylko medium, lecz przede wszystkim narzędziem do realizacji ściśle określonego celu.

Książka, którą trzymasz w rękach, należy do tej drugiej kategorii. Jak w takim razie ją czytać? Oto siedem wskazówek²:

1 Jeśli chcesz cokolwiek wynieść z tej lektury, to miej świadomość, że od wszystkich rad przedstawionych w tej książce ważniejsza jest tylko jedna rzecz: głęboka potrzeba doskonalenia umiejętności zarządzania pieniędzmi, postanowienie, że chcesz się kształcić w tym zakresie oraz zrealizować rady, które płyną z tego poradnika. Możesz nawet wypowiedzieć na głos, że będziesz tego przestrzegać, lub złożyć podpis na tej stronie. Bez tego nawet najlepsze wskazówki zostaną wyłącznie dobrymi radami na papierze.

2 Czytaj dwukrotnie rozdziały, które są w Twoim przypadku najbardziej przydatne. Brzmi to banalnie, ale naprawdę pomaga lepiej zrozumieć dany temat. Jeśli chcesz skorzystać z konkretnej rady (zrealizować zadanie), to dzięki ponownemu przeczytaniu rozdziału lub podrozdziału zwiększysz szanse na sukces.

3 Nie musisz czytać książki od deski do deski i dopiero po skończeniu korzystać z płynących z niej rad. Wręcz przeciwnie. Jeśli masz jakąś refleksję na temat tego, co czytasz, przerwij lekturę i zastanów się nad tym. Na końcu wielu rozdziałów znajdziesz konkretne zadania do zrealizowania. Zalecam ich wykonanie przed przejściem do kolejnej części.

4 Nigdzie Ci się nie śpieszy, książka poczeka i dostosuje się do Twojego tempa. Co więcej, stosując na bieżąco zawarte w niej rady, lepiej zapamiętasz jej treść. Wymaga to czasu, ale tylko w taki sposób poszerzysz wiedzę i zdobędziesz nowe umiejętności.

5 Książka jest narzędziem, a nie eksponatem muzealnym z naklejką „nie dotykać”. Narzędzie może się lekko podniszczyć i nic w tym złego. Czytaj z zakreślaczem, a jeśli masz opory, to chociaż z ołówkiem. Jeśli w trakcie lektury uznasz coś za ważne, to podkreśl to lub postaw obok wykrzyknik. Jeśli czegoś nie rozumiesz, narysuj znak zapytania, aby później wrócić do tego zagadnienia. Świetną opcją są też stickery (przylepki), którymi możesz oznaczyć najciekawsze miejsca lub wybrane cytaty. Na końcu znajdziesz też stronę na notatki. Skorzystaj z niej, aby zapisać własne przemyślenia lub działania, które przyszły Ci do głowy. Takie czytanie jest dużo bardziej interesujące, a co najważniejsze, zapamiętasz w ten sposób znacznie więcej treści.

6 Skorzystaj z pomocy swojej drugiej połówki lub przyjaciół. Powiedz, że czytasz tę książkę, i poproś, aby np. co tydzień lub co miesiąc monitorowali Twój postęp, pytali, jakie zadanie wykonałeś lub czego się nauczyłeś. To nie tylko odświeży Twoją pamięć, lecz także zmotywuje Cię do działania. Możesz nawet pójść o krok dalej i umówić się, że jeśli ktoś Cię przyłapie na obijaniu się i nierealizowaniu zadań, to np. będziesz zmuszony kupić mu czekoladę :).

7 Mierz swój postęp (z dalszej lektury dowiesz się, jak to zrobić). Zaprezentowane tu mechanizmy mają zachęcić Cię do ponownego zajrzenia do książki po kilku miesiącach, ale jeśli to Cię nie przekona, może zrobi to współzawodnictwo z samym sobą. Mierzenie swojego postępu pomaga sprawdzić, czy faktycznie idziemy w kierunku, w którym chcemy podążać. Wracaj co jakiś czas do książki i monitoruj, jak radzą sobie Twoje finanse.

To już wszystkie wskazówki, które przygotowałem dla Ciebie na początek. Jesteś już gotowy na wyprawę do Fantastycznego Świata Finansów.

Ruszamy w podróż!

Chciałem nadać książce unikatowy charakter, dlatego w tym momencie przenoszę Cię do Fantastycznego Świata Finansów. Wyobraź sobie, że jesteś bohaterem mitu lub postacią ze świata fantasy. Możesz być dowolną postacią ze znanego Ci fantastycznego uniwersum (np. z Władcy Pierścieni, Harry’ego Pottera lub Wiedźmina).

Podobnie jak klasyczny bohater opowieści wyrusza w nieznane, aby dokonać wielkich czynów, tak i Ty wyruszasz w swoją finansową podróż. Jeśli nie odnajdujesz się w klimatach fantastycznych, to wyobraź sobie, że wybierasz się na swoją pierwszą wyprawę w góry. Musisz się do niej przygotować poprzez skompletowanie odpowiedniego sprzętu, wybranie trasy stosownej do Twoich możliwości fizycznych, a co najważniejsze – musisz podjąć decyzję, jaki szczyt chcesz zdobyć.

Podróż składa się z kilku etapów, a ta książka jest Twoim przewodnikiem, który podpowie Ci, dokąd możesz się udać i jak dotrzeć tam łatwo oraz bezpiecznie. Pamiętaj jednak, że musisz się wybrać w drogę. Samo przeczytanie tej książki nie wystarczy, konieczne jest działanie. Wyruszasz na nową przygodę. Jeszcze nie wiesz, dokąd Cię ona doprowadzi, ale każda podróż zaczyna się od pierwszego kroku, a ten jest właśnie przed Tobą. Powodzenia!

Michał

1 Aktywa to w uproszczeniu wszystkie rzeczy mające możliwą do określenia wartość ekonomiczną.

2 Wskazówki zostały zainspirowane książką Dale’a Carnegiego Jak zdobyć przyjaciół i zjednać sobie ludzi.

Prolog

.

Po wyjściu spod pokładu momentalnie uderza Cię silny podmuch powietrza. Wiatr mimo dominującego znajomego morskiego zapachu zdaje się mniej słony niż zwykle. To wiatr zmian! Już nie pamiętasz, jak długo żeglowałeś po morzu finansowej beztroski. Dni zlały się w miesiące, a miesiące w lata. Statek, na którym tak długo przebywałeś, stał się dla Ciebie czymś tak oczywistym, że zejście z niego wydaje Ci się bezsensowne. Pod pokładem znałeś każdy kąt, nikt Ci nie przeszkadzał i do niczego nie zmuszał. Żyłeś sobie z dnia na dzień i było Ci wygodnie. W sumie nawet teraz czujesz pokusę, aby się cofnąć i wrócić do znajomego hamaka. Z odmętów pamięci wypływają jednak fragmenty wspomnień o celu, który Ci przyświecał, kiedy wyruszyłeś w tę podróż. Nie było to przecież dryfowanie po oceanie.

W bezruchu stoisz na pokładzie, patrząc, jak w oddali znikają fale. W pewnym momencie podchodzi do Ciebie kapitan statku. Mimo że jest w Twoim wieku, zdaje się o dobrą dekadę starszy. Oznajmia to, czego i tak się spodziewałeś: „Po południu dobijemy do portu i tam Cię zostawiamy zgodnie z umową”. Po chwili dorzuca: „Powodzenia, dokądkolwiek dalej zmierzasz”.

.

Wstęp do każdego rozdziału jest wzbogacony o pewne elementy fabularne mające podkreślić charakter przygody, której częścią właśnie się stałeś. Wszystkie te akapity oznaczone zostały charakterystyczną czcionką, więc bez problemu odróżnisz je od reszty. Nie zawierają one elementów merytorycznych, zatem książka nie straci nic na swojej wartości, jeśli je pominiesz. Jako smaczek dodam, że wiele z tych fragmentów będzie luźno nawiązywać do filmów, powieści i gier. Jeśli lubisz takie ciekawostki, jest to coś dla Ciebie.

Przed wyruszeniem w drogę należy zebrać Drużynę

Stworzenie odpowiedniej drużyny jest niezwykle istotne w każdej przygodzie. Ten aspekt podkreślił chociażby Tolkien we Władcy Pierścieni, wykorzystując archetyp zdywersyfikowanej grupy, w której każdy członek odgrywa pewną rolę. Trudno sobie wyobrazić, że w prawdziwym życiu czyjaś Drużyna będzie się składać aż z dziewięciu osób (tak jak we Władcy), niemniej w czasie swojej wędrówki raczej nie będziemy sami.

Sukces w finansowej przygodzie w dużej mierze zależy właśnie od naszego partnera / naszej partnerki oraz innych domowników. Podobne podejście do wydawania pieniędzy, szeroki zakres możliwości zarobkowych oraz wzajemne wsparcie mogą być cennymi atutami Twojej Drużyny. Oczywiście nie jest to czynnik determinujący powodzenie misji, ale zdrowy stosunek do finansów w gospodarstwie domowym jest ogromnym ułatwieniem. Pamiętaj, że nawet jeśli jesteś singlem, warto, abyś miał kogoś, z kim będziesz mógł porozmawiać o finansach. Może to być przyjaciel, przyjaciółka albo inna zaufana osoba. Słowo wsparcia w czasie trudów podróży jest równie ważne, co wygodne buty.

Pisząc o dochodach, wydatkach i majątku, zawsze będę miał na myśli Twoją Drużynę, czyli całe gospodarstwo domowe, niezależnie od tego, z ilu osób się składa.

Chciałbym w tym miejscu podkreślić, jak ważny jest wybór odpowiedniego partnera życiowego. Oczywiście na pierwszej randce trudno stwierdzić, czy będziemy z tą osobą do grobowej deski, lecz dobrze byłoby w pewnym momencie podjąć temat finansów. Czy druga strona będzie Cię wspierać w trudnych chwilach, czy nazbyt zależy jej na kwestiach materialnych? Czy podchodzi do pieniędzy na zasadzie: „jutro jest niepewne, więc wydajemy wszystko dzisiaj”? Czy Ty lubisz żyć skromnie, a Twój partner / Twoja partnerka woli szastać pieniędzmi? Wkrótce konflikty staną się nieuniknione.

Jeśli myślisz o długim związku, to warto, abyś szczerze przegadał ze swoją drugą połówką aspekt finansowy. Nie mam tutaj na myśli jej stanu posiadania, lecz podejście do oszczędzania i wydawania. Wiem, że brzmi to górnolotnie, w praktyce jednak jest to bardzo proste. Można np. prowadzić wspólny budżet albo przynajmniej razem spisywać swoje wydatki. Nawet samo śledzenie tego, na co wydajecie pieniądze, może Wam uświadomić, jakie macie priorytety. Innym sposobem jest określenie Waszych celów życiowych. Czego druga osoba oczekuje od życia? Jak zamierza to osiągnąć? Oczywiście nie chodzi o to, by szukać kogoś, kto będzie pod tym względem Twoją kopią, lecz poznanie planów partnera pomoże Ci sprawdzić, czy Wasze oczekiwania się nie wykluczają. Poruszenie tych tematów da Wam wgląd w to, jak potoczy się Wasza wspólna finansowa (i nie tylko) przygoda – czy jedna osoba będzie ciągnęła drugą na siłę, czy też będziecie sobie nawzajem pomagać w trudniejszych momentach. Do budżetu i celów finansowych jeszcze wrócimy i warto, abyś na tych etapach zaangażował swoją drugą połówkę.

Jeśli natomiast samotnie kroczysz przez świat finansów, nie przejmuj się tym. Dla jednych jest to jedynie etap, a dla innych styl życia. Zarządzanie pieniędzmi w pojedynkę też ma swoje zalety. Nie musisz koordynować swoich działań z innymi, więc zyskujesz dużą swobodę w podejmowaniu decyzji. Jednocześnie wiesz, że musisz zatroszczyć się o swoje finanse dla własnego bezpieczeństwa – nie możesz przerzucić tej odpowiedzialności na nikogo innego.

Sytuacja każdego poszukiwacza przygód jest inna. Jedni podróżują sami (lub chwilowo sami), inni w tandemie, a jeszcze inni z małymi dziećmi. Ich możliwości będą zazwyczaj zdecydowanie różne. Trudny szlak górski łatwiej pokonać samodzielnie niż z dwójką brzdąców na plecach i psem na smyczy. Tak też jest w finansach. Nie wszystkie opcje są dostępne dla każdego z nas, a porównywanie się z innymi nie ma sensu.

Wiele osób czuje presję społeczną, by to robić. W Stanach Zjednoczonych utarło się powiedzenie „keeping up with the Joneses”, co oznacza porównywanie się z przeciętną rodziną z sąsiedztwa i jej jakością życia wyrażoną w dobrach materialnych i zielonym trawniku przed domem. Taka pokusa jest naturalna, lecz radzę jej nie ulegać. Porównywanie majątku wydaje się łatwe i pozornie od razu wskazuje, kto jest lepszy, a kto gorszy. To jednak tak nie działa. Znajomość wartości swojego majątku powinna służyć do porównywania się do siebie z przeszłości, a nie do innych poszukiwaczy przygód. Nieważne, ile pieniędzy zgromadzisz, i tak zawsze znajdzie się ktoś bogatszy od Ciebie. Twoim celem jest jak najbardziej udana wyprawa, a nie wypadnięcie dobrze na tle innych. Co gdyby we Władcy Pierścieni do Mordoru wyruszyły dwie drużyny z różnymi misjami? Dla każdej ekipy liczyłby się tylko cel jej misji. Ocenianie, jak radzi sobie drugi zespół, nie miałoby żadnego sensu, gdyż rezultat pierwszej drużyny nie zależałby od sukcesu bądź porażki drugiej. Warto o tym pamiętać.

Mam nadzieję, że udało mi się zwrócić Twoją uwagę na to, jak bliskie nam osoby wpływają na przebieg naszej finansowej przygody i dlaczego warto traktować je jako naszą Drużynę. Nie warto natomiast zbytnio przejmować się tym, jak radzą sobie inni. Skup się na własnym działaniu.

Przygoda wymaga czasu – to najcenniejszy zasób

Ludzie są oszczędni w chronieniu swojego majątku, ale stają się niezwykle rozrzutni, gdy ktoś poprosi ich o chwilę ich czasu, a to jest jedyna rzecz, w której warto być skąpym.

Seneka

Czas to nasz najcenniejszy zasób. Chyba nie trzeba o tym nikogo przekonywać. Dla wielu dbanie o finanse wiąże się z pragnieniem osiągnięcia takiej swobody finansowej, jaka pozwoliłaby nie pracować i mieć jedynie czas wolny. Jest to zrozumiałe, gdyż mamy tylko jedno życie. Już tysiące lat temu antyczni filozofowie podkreślali, że to właśnie nasz czas (a nie pieniądze) jest jedynym, czego powinniśmy strzec.

W literaturze można znaleźć przykłady ludzi, którzy mimo ogromnego bogactwa i wysokich zarobków zatracili się w pracy, byli nieszczęśliwi i nie mieli na nic czasu[1]. Z tego wynikałoby, że szczęśliwe mogą być tylko osoby, które potrafią znaleźć równowagę między obowiązkami a czasem dla siebie i najbliższych. Nasze emocjonalne podejście do pieniędzy jest niekiedy istotniejsze niż sama ich liczba. Skorzystaj z filozofii zen i staraj się unikać pułapki niedoboru, która polega na tym, że zawsze chcemy więcej i nigdy nie mamy dość – nieważne, ile dóbr byśmy nie zgromadzili i ilu zer nie mieli na koncie, i tak odczuwamy niedosyt. Umiejętność powiedzenia sobie w pewnym momencie „wystarczy” jest niezbędna.

Pamiętaj, że nie zawsze większe dochody będą się równać odczuwaniu większego szczęścia. Istnieją badania, które wykazują, że powyżej pewnej granicy dochodu poziom odczuwalnego szczęścia rośnie już nieznacznie, a wysokie zarobki nie zawsze nadają naszemu życiu poczucie sensu[2]. Oczywiście kwota ta zależy w dużej mierze od miejsca, w którym się żyje.

Czas może być Twoim sojusznikiem

Morgan Housel w książce Psychologia pieniędzy zdradził największy sekret Warrena Buffetta: „Jego talentem jest inwestowanie, natomiast jego sekretem jest czas. Tak działa namnażanie”. Odkładanie pieniędzy przez dłuższy okres sprawi, że po prostu zgromadzisz ich więcej (wynika to ze zwykłej arytmetyki). Jeśli dodatkowo pomnażasz pieniądze na lokatach lub je inwestujesz, to im dłużej będą one pracować, tym silniej zadziała magia procentu składanego, dzięki której Twój majątek się powiększy. Niezależnie od tego, w jakim jesteś wieku, masz możliwość poprawienia swojej sytuacji życiowej. Nie będę Cię jednak oszukiwał, wiek ma znaczenie. Im wcześniej zadbasz o finanse, tym bardziej Twoje działanie zaprocentuje, a w razie pomyłki będziesz mieć więcej czasu na jej naprawienie lub zaczęcie od nowa.

Rysunek P.1. prezentuje prostą symulację tego, jak wygląda kapitał osoby, która każdego roku odkłada 10 tys. złotych[3] i osiąga stopę zwrotu z inwestycji 4%. Jak widać, wiek ma tutaj ogromne znaczenie. Gdy zaczniemy w wieku 20 lat, w okolicach 60 lat zgromadzimy około 1 mln złotych, natomiast osoba, która wystartuje w wieku 50 lat – robiąc takie same dopłaty – zgromadzi niecałe 135 tys. Różnica jest znaczna.

Rysunek P.1. Wiek rozpoczęcia inwestycji a kapitał w wieku 60 lat (w zł)

Oczywiście w praktyce wykres Twoich oszczędności nie będzie tak wyglądał. Chcę Ci jednak pokazać, że konsekwencja w działaniu ma znaczenie, a budowanie odpowiednich nawyków najwcześniej, jak to możliwe, dosłownie procentuje. Oszczędzanie w perspektywie 40, 30, a nawet 10 lat może Ci się wydawać czymś niesamowicie odległym, ale mam nadzieję, że dzięki dalszej lekturze znajdziesz w sobie motywację, by tę odległą perspektywę potraktować jak realny cel i zacząć do niego dążyć już teraz.

Osiągnięcie bardzo wysokich stóp zwrotu jest niepewne, a może nawet okazać się niemożliwe lub próba ich osiągnięcia będzie zbyt ryzykowna. Czas natomiast jest sprawdzoną i pewną metodą pomnażania pieniędzy. Odkładanie nawet niewielkich kwot w pewnym momencie przełoży się na solidne oszczędności. Ten mechanizm nigdy Cię nie zawiedzie, niezależnie od tego, jak będziesz oszczędzał i inwestował swoje pieniądze.

Nie rozpaczaj, że zostało Ci mało dni, ale ciesz się z chwili obecnej i tego, że możesz coś zrobić dla siebie dzisiaj – teraz!

Nic nie jest zapisane w kamieniu

Lepsze jest wrogiem dobrego.

Mądrość ludowa

Czasy się zmieniają, zmieniają się produkty finansowe, zmieniają się też regulacje prawne. Zmieniasz się i Ty. Nic nie jest dane raz na zawsze.

W czasie naszej wspólnej wędrówki niejednokrotnie poproszę Cię o wykonanie jakiegoś zadania związanego z Twoimi finansami. Niekiedy może Ci się wydać, że to za szybko, że nie jesteś jeszcze na to gotowy lub że chcesz poznać wszystkie możliwe opcje przed podjęciem jakiejś decyzji. Pamiętaj, że nie żenisz się ze swoimi produktami finansowymi (ani nie wychodzisz za nie za mąż), rachunkami bankowymi czy kontami maklerskimi. Przyjdą takie momenty, kiedy trzeba będzie dokonać transferu, zamknąć konto i otworzyć inne. To normalna sprawa i nie należy się tego obawiać. Przytoczę tutaj genialną myśl generała Carla von Clausewitza, spopularyzowaną w świecie inwestowania przez Johna C. Bogle’a: „Idealny plan jest wrogiem dobrego planu”.

Ta książka ma Ci pomóc dokonać realnych zmian w Twoim życiu. Jeśli zamierzasz czekać z działaniem do momentu, kiedy będziesz już wszystko wiedział oraz znał idealne rozwiązanie, to od razu mogę Ci powiedzieć, kiedy ten moment nastąpi – nigdy! Czekanie i wieczna optymalizacja „na sucho” nic Ci nie da, dodatkowo różnica między dobrym a idealnym rozwiązaniem często jest tak nieduża, że nawet jej nie zauważysz. Jeśli skorzystasz z jakiegoś produktu, a potem się okaże, że możesz zastosować coś lepszego, to bez skrupułów i sentymentów po prostu dokonasz transferu środków do nowego produktu. Tak że nie przesadzaj z optymalizacją. Jeśli jesteś początkujący, nie szukaj w nieskończoność najlepszego rozwiązania. Obierz kurs i wyrusz w danym kierunku, a jeśli droga okaże się błędna, po prostu będziesz musiał trochę zmienić trasę – nic się nie stanie, i tak de facto znajdziesz się bliżej celu. Nauczysz się korygować kurs. Lepiej opanować tę umiejętność wcześniej, kiedy masz jeszcze szansę zawrócić i wybrać inną drogę, niż po miesiącach lub latach wędrówki, gdy będzie to już zdecydowanie trudniejsze. Z czasem zauważysz też, że im większe masz doświadczenie, tym łatwiej jest Ci optymalizować swoje działanie. Dobre działanie jest zazwyczaj więcej warte niż najdoskonalszy plan, gdyż tylko ono da Ci wymierne efekty.

Pula Skarbów

Tuż przed zejściem z pokładu kapitan wręcza Ci malutką skrzynkę. Odruchowo próbujesz ją otworzyć, ale wydaje się to w tym momencie niemożliwe.

Co by to była za przygoda, gdyby jej celem nie były nagrody i skarby? Raczej kiepska. Każdy poszukiwacz przygód, oprócz satysfakcji z samej wyprawy, potrzebuje motywacji do dalszej drogi. A co byłoby lepszą motywacją niż skarb?

Chciałbym Ci zaproponować pewne rozwiązanie, które sprawi, że chętniej będziesz realizował kolejne misje. Ową koncepcję nazywam Pulą Skarbów. Wyobraź sobie, że otrzymałeś mały magiczny kufer, który otwiera się tylko po wykonaniu konkretnego zadania i wtedy wypada z niego jeden losowy przedmiot. Kufer ten najlepiej wręczyć zaufanej osobie, która będzie sprawdzać, czy korzystasz z Puli Skarbów zgodnie z jej przeznaczeniem.

Jak działa Pula Skarbów

Do tego zadania będziesz potrzebował kilkunastu małych karteczek, czegoś do pisania oraz jednego niewielkiego pojemnika, np. słoika, skrzyneczki albo dużej koperty, ważne, by można było to zamknąć i tym potrząsnąć. Wiele rozdziałów kończy się misjami do wykonania – konkretnymi czynnościami, które rozwiną Twoją finansową wiedzę lub umiejętności. Jeśli wykonasz zadanie, otrzymasz nagrodę. Będziesz mógł wylosować ją z Puli Skarbów. Co znajdzie się w tej puli? Drobne przyjemności, których listę zaraz sobie stworzysz.

Przygotuj minimum 15 karteczek i na każdej zapisz nagrodę, którą chciałbyś otrzymać. Następnie wrzuć karteczki do pojemnika i nim wstrząśnij. Niech nagrodami będą drobne rzeczy, które lubisz robić, ale nie masz czasu lub szkoda Ci na nie pieniędzy. Zrealizowanie nagrody z wylosowanej karteczki ma być dla Ciebie przyjemnością, a nie obowiązkiem. Wiele z tych rzeczy będzie wymagało mniejszego lub większego wydatku, więc warto przewidzieć w domowym budżecie kwotę na drobne atrakcje. Kieruj się tutaj własnym rozsądkiem, tak aby nagrody były dla Ciebie czymś fajnym, ale jednocześnie nie nadszarpywały budżetu. Za każdym razem, gdy wykonasz zadanie z książki, za którego ukończenie należy się skarb, wyciągnij jedną karteczkę z puli i ją zrealizuj. Staraj się nie kontynuować podróży przed skorzystaniem z nagrody.

Warto pamiętać, że długoterminowo więcej szczęścia przynoszą nam wspomnienia niż rzeczy, które kupiliśmy. Zachęcam więc do ustalenia nagród skłaniających do przyjemnego spędzania czasu, a niekoniecznie kupowania gadżetów (choć jeśli sprawia Ci to frajdę, to śmiało). Poniżej podaję kilka pomysłów, które pomogą Ci zrozumieć, co może być nagrodą:

• spędzenie dnia w parku;

• spędzenie dnia na plaży;

• wynajęcie na wieczór opiekunki do dzieci i spędzenie czasu we dwoje;

• zabranie dzieciaków na najlepszy plac zabaw w okolicy;

• spędzenie dnia w zoo;

• zakup wielkiej czekolady (i zjedzenie jej ;));

• gra w planszówki;

• zakup książki;

• wyjście do kina;

• wyjście do teatru;

• odwiedziny rodziny/znajomych;

• wyjście na długi weekendowy spacer w fajne miejsce;

• zamówienie na kolację sushi (lub innego ulubionego dania);

• wyjście na karaoke;

• wyjście do sauny;

• wizyta w parku trampolin;

• zakup ubrania, na które zawsze szkoda było pieniędzy;

• zakup akcesorium do hobby (np. porządne płetwy);

• wyjście do muzeum;

• wyjście na kawę/drinka/przekąskę.

Jeśli Twój budżet na to pozwala, możesz do puli dorzucić kilka większych skarbów, które będą swoistymi jokerami. Pomysły na skarby duże:

• wyjazd na weekend do innego miasta (mogą być różne wyjazdy na różnych karteczkach);

• wyjście do restauracji i wydanie tam określonego minimum pieniędzy (np. 200 złotych);

• wizyta w aquaparku;

• zakup droższego gadżetu do hobby (np. monitor lub klawiatura).

Wykorzystane karteczki możesz odkładać lub wrzucać je ponownie do słoika. Jeśli przyjdą Ci do głowy nowe pomysły, dorzuć je do puli. Oczywiście podałem tylko przykłady, faktycznych pomysłów jest nieskończenie wiele – dopasuj nagrody do siebie.

Po co to robić?

Żeby coś było celem, do którego warto dążyć, a nie po prostu zadaniem do wykonania, potrzebna jest wizja nagrody, zewnętrzny motywator. Wierzę, że mój pomysł Ci się spodoba i będziesz z niego korzystał. Pula Skarbów to dobra zabawa, która pomaga wytrwać w finansowej przygodzie. Zauważyłem, że takie małe zachęty świetnie się sprawdzają w mojej Drużynie. Kiedy trudno się zmobilizować, mała nagroda niespodzianka jest bardzo skuteczną motywacją. Mam nadzieję, że i Ciebie zachęci do działania.

Jak zawsze podkreślam – to Ty decydujesz. Nie podoba Ci się pomysł ze skarbami? Trudno, możesz iść dalej bez niego. Pomyśl jednak o tych wszystkich poszukiwaczach przygód, którzy po wykonaniu zadań zbierają łupy. Nie wiem jak Ty, ale ja wolałbym być jednym z nich.

Eliksiry wzmacniające

Sekcja eliksirów wzmacniających będzie się pojawiać pod koniec każdego z rozdziałów. Znajdziesz w niej podsumowanie najważniejszych informacji. W kolejnych rozdziałach pojawią się też zadania do wykonania. W przygotowaniu do nich pomogą Ci właśnie te mikstury i eliksiry.

• Większość rzeczy istotnych w życiu wymaga czasu. Dojście do komfortowej sytuacji finansowej też nie nastąpi z dnia na dzień, ale im wcześniej zaczniesz, tym łatwiej będzie Ci osiągnąć zamierzone cele. Pomoże Ci moc procentu składanego.

• Jeżeli masz partnera lub partnerkę, to zaangażuj także jego/ją w myślenie o Waszych finansach. Nawet jeśli druga połówka jest mniej zainteresowana tym tematem, to i tak warto znać jej podejście do pieniędzy.

• Podróż każdego finansowego łowcy przygód jest unikatowa. Nie porównuj się do innych, gdyż w niczym Ci to nie pomoże. Staraj się skupić na tym, co sam możesz zrobić, a nie na tym, co mają inni.

• Szukanie najlepszej opcji lub tworzenie przesadnie zoptymalizowanych planów bardzo często nie jest warte wysiłku. Pamiętaj, że w przyszłości wraz z poszerzaniem swojej wiedzy będziesz w stanie podejmować lepsze decyzje i korygować swoje wybory. Nic nie jest zapisane w kamieniu i lepiej zacząć działać teraz, niż czekać na idealną sytuację. Takie momenty zazwyczaj albo wcale nie nadchodzą, albo łatwo je przegapiamy.

• Motywacja jest ulotna – raz jest, a raz jej nie ma. Spróbuj skorzystać z Puli Skarbów, aby podtrzymać swoje chęci jak najdłużej, a jednocześnie cieszyć się z własnego rozwoju finansowego.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Prolog

[1] Na końcu książki znajdziesz nie tylko bibliografię, lecz także polecaną literaturę do poszczególnych rozdziałów. Zazwyczaj będzie to jedna lub dwie pozycje, które stanowią dobre uzupełnienie dla osób chcących przeczytać więcej na dany temat.

[2] O ile starsze badania pokazują, że powyżej pewnego poziomu dochodu poczucie szczęścia nie rośnie, o tyle według nowszych badań poziom zadowolenia z życia poprawia się wraz ze wzrostem dochodu. Zależy to jednak głównie od indywidualnych preferencji, a zależność pieniądze = zadowolenie z życia nie jest taka prosta. Por. M. A. Killingsworth, D. Kahneman, B. Mellers, Income and emotional well-being: A conflict resolved, „Psychological and Cognitive Sciences” 120 (2023) nr 10. DOI: https://doi.org/10.1073/pnas.2208661120 (dostęp: 28.04.2024).

[3] Jeśli ta kwota wydaje Ci się za mała lub za duża, to po prostu ją przeskaluj, np. dzieląc lub mnożąc przez 2, 4 czy 10.

Książki wydawnictwa maklerska.pl

Zarządzanie wielkością pozycji
Tom Basso

Ustalanie odpowiedniego rozmiaru pozycji podczas otwierania transakcji oraz w trakcie jej trwania, bazując na wielkości stop lossa, zmienności, wymaganych depozytach zabezpieczających oraz całkowitym ryzyku portfelowym.

Analiza price action: odwroty
Al Brooks

Szczegółowy przewodnik, w jaki sposób należy wykorzystywać analizę price action w celu czerpania zysków z rynkowych odwrotów.

Niezwykłe złudzenia i szaleństwa tłumów
Charles Mackay

Holenderska Tulipanomania, Kompania Mórz Południowych i Afera Missisipi, czyli trzy najstarsze i najlepiej opisane kryzysy finansowe. Historyczny esej z 1841 roku.

Trader Vic
Victor Sperandeo

Podstawy ekonomii, polityka banków centralnych, metody transakcyjne, ryzyko oraz psychologia oczami mistrza Wall Street, który przez osiemnaście kolejnych lat osiągał średnioroczną stopę zwrotu na poziomie 72%, a w 1987 roku przewidział Czarny poniedziałek.

Zwykłe akcje, niezwykłe zyski
Philip A. Fisher

Absolutny klasyk poruszający tematy inwestowania w wartość oraz w spółki wzrostowe.

Najważniejsza rzecz
Howard Marks

Najważniejsza rzecz w inwestowaniu to...? No właśnie, co to jest? Gratka dla długoterminowych inwestorów skupionych na wartości.

Zawód inwestor giełdowy. Nowe ujęcie
dr Alexander Elder

Kompendium inwestowania: psychologia, narzędzia transakcyjne, kontrola ryzyka, zarządzanie pozycją.

Świece japońskie i analiza wykresów cenowych
Steve Nison

Klasyk Steve’a Nisona. Opisy formacji, analiza skuteczności i ich łączenie z narzędziami klasycznej analizy technicznej.

Analiza techniczna rynków finansowych
John J. Murphy

Absolutny klasyk. Nie do pominięcia dla zwolenników analizy technicznej.

Sekrety tradingu krótkoterminowego
Larry Williams

Trochę statystyki i podejście do tradingu Larry’ego Williamsa, zwycięzcy World Cup Championship of Futures Trading w 1987 roku z zawrotną stopą zwrotu 11 376%.

Analiza price action: trendy
Al Brooks

Price action w najczystszej postaci. Czytanie wykresu świeca po świecy z perspektywy rynków trendujących.

Day Trading
Joe Ross

Esencja doświadczenia Joe Rossa. Formacja 1-2-3, haka Rossa, wąskiej półki czy koncepcja Traders Trick Entry.

Inside Bar
Maciej Goliński

Jedna z najpopularniejszych dwubarowych formacji rozłożona na czynniki pierwsze.

Psychologia skutecznego tradingu
Steve Ward

35 strategii z zakresu psychologii oraz organizacji własnego tradingu, które pomogą poprawić osiągane wyniki.

Geometria Fibonacciego
Paweł Danielewicz

Połączenie trzyfalowych układów korygujących z analizą zniesień Fibonacciego, czyli układy ABCD oraz XABCD.

Artyści rynków
Michael McCarthy

Zapisy rozmów z ludźmi, którzy kreują oblicze świata finansów.