Dominika Dróżdż

Od ograniczenia do zakazu użycia siły na świecie. Odpowiedzialność państwa i jednostek za agresję i zbrodnię agresji

* darmowy fragment *

©Copyright by Dominika Dróżdż 2017

Wydanie III zmienione, Szczecin 2017

Niniejsza pozycja stanowi zaktualizowane i poprawione wydanie
książki, która ukazała się pierwotnie pod tytułem Od ograniczenia do zakazu użycia siły. Odpowiedzialność za użycie siły zbrojnej na świecie.

ISBN 978-83-7564-514-9

Wydawnictwo My Book
www.mybook.pl

Wykaz ważniejszych skrótów

Dz. U. – Dziennik Ustaw

ECOSOC – Economic and Social Council (Rada Ekonomiczno-Społeczna)

EDZ – Elementy Definicji Zbrodni

EKPCz – Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 r.

ETPCz – Europejski Trybunał Praw Człowieka

GA – General Assembly

GEWS – Genocide Early Warning Systems (Wczesne Systemy Ostrzegania przed Ludobójstwem)

ICC – International Criminal Court

ICJ – International Court of Justice

ICTR – International Criminal Court for Rwanda

ICTY – International Criminal Court for the former Yugoslavia

KARTA MTW – Statut Międzynarodowego Trybunału Wojskowego

KH IV – IV Konwencja haska z 1907 roku o prawach i zwyczajach wojny na lądzie

KHMER ROUGE TRIBUNAL STATUTE – Law on the Establishment of Extraordinary Chambers in the court of Cambodia for the Prosecution of Crimes Committed during the Period of Democratic Kampuchea

KNZ, KARTA NZ – Karta Narodów Zjednoczonych

KONWENCJE GENEWSKIE – Konwencje z dn. 12 VIII 1949 r. o: polepszaniu losu rannych i chorych w armiach w polu będących (I); polepszaniu losu rannych i chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu (II); traktowaniu jeńców wojennych (III); ochronie osób cywilnych podczas wojny (IV) – (Dz. U. 1956, nr 38, poz. 271, zał.)

MPPOiP – Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r. (Dz. U.1977 r., nr 38, poz. 167, zał.)

MSK – Międzynarodowy Sąd Karny

MTK – Międzynarodowy Trybunał Karny

MTKJ, TRYBUNAŁ JUGOSŁOWIAŃSKI, MIĘDZYNARODOWY TRYBUNAŁ KARNY DLA BYŁEJ JUGOSŁAWII – Międzynarodowy Trybunał Karny dla osądzania sprawców poważnych naruszeń prawa humanitarnego na terytorium byłej Jugosławii od 1991 roku

MTKR, TRYBUNAŁ RWANDYJSKI, MIĘDZYNARODOWY TRYBUNAŁ KARNY DLA RWANDY – Międzynarodowy Trybunał Karny dla osądzenia osób odpowiedzialnych za ludobójstwo i inne poważne naruszenia międzynarodowego prawa humanitarnego popełnione na terytorium Rwandy oraz obywateli Rwandy odpowiedzialnych za ludobójstwo i inne poważne takie naruszenia popełnione na terytorium państw sąsiadujących między 1 stycznia a 31 grudnia 1994 roku

MTS – Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

MTW, TRYBUNAŁ NORYMBERSKI – Międzynarodowy Trybunał Wojskowy

MTWDW, TRYBUNAŁ TOKIJSKI – Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu

NATO – North Atlantic Treaty Organization

NZ – Narody Zjednoczone

ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych

Pal. – Palestra

PD I, II – Protokół Dodatkowy I, II z 1977 r. do Konwencji Genewskich z 1949 r.

PiP – Państwo i Prawo

POROZUMIENIE LONDYŃSKIE – Porozumienie pomiędzy Rządem Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki, Rządem Tymczasowym Republiki Francuskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w przedmiocie ścigania i karania głównych przestępców Osi Europejskiej (Dz.U. z 1947 roku nr 63, poz. 367)

Prok. i Pr. – Prokuratura i Prawo

I PROTOKÓŁ DODATKOWY – Protokół Dodatkowy z 1977 r. do Konwencji Genewskich z 1949 r. dotyczący ochrony ofiar konfliktów o charakterze międzynarodowym

II PROTOKÓŁ DODATKOWY – II Protokół Dodatkowy z 1977 r. do Konwencji Genewskich z 1949 r. o ochronie ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych

RB NZ, RB– Rada Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych

R2P – Responsibility to Protect

SKŁADY SĄDZĄCE DS. POWAŻNYCH PRZESTĘPSTW, SPSC – Special Panels for Serious Crimes

SC – Security Council

Spr. Międzynar. – Sprawy Międzynarodowe

StMTK – Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego

STATUT MTK, STATUT RZYMSKI, StMTK – Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego przyjęty 17 lipca 1998 r. na Konferencji Dyplomatycznej Pełnomocników Rządów w sprawie Powołania Międzynarodowego Trybunału Karnego

STSM – Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej

UE – Unia Europejska

UNAMET – Misja Narodów Zjednoczonych w Timorze Wschodnim (United Nations Assistance Mission in East Timor)

UNAMIR – United Nations Assistance Mission for Rwanda

UNESCO – United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization

UNMIK – United Nations Interim Administration Mission in Kosovo

UNMISET – United Nations Mission of Support in East Timor

UNTAET – United Nations Transitional Administration in East Timor

ZO NZ – Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych

ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

Przedmowa

Monografia ta jest zwieńczeniem wieloletniej pracy nad tematyką zbrodni międzynarodowych i międzynarodowego sądownictwa karnego. Obroniona w 2009 r. praca doktorska na temat zbrodni ludobójstwa w międzynarodowym prawie karnym¹ była impulsem do podjęcia prac nad zrozumieniem struktury innych zbrodni międzynarodowych², w tym zbrodni agresji (uprzednio: zbrodni przeciwko pokojowi). Zbrodnia agresji może będzie częścią Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego jako zbrodnia zamieszczona w art. 8 bis tego Statutu. Należy też odnieść się do użycia siły przez państwo (np. w ramach samoobrony, interwencji humanitarnych, odpowiedzialności za ochronę), czy określić wreszcie, jakie warunki muszą być spełnione, by uznać użycie siły przez państwo za zbrodnię agresji. Podkreślany będzie charakterystyczny dla tej zbrodni niedookreślony i ograniczony charakter. Na agresję zostały nałożone ograniczenia wynikające z potrzeby uwzględnienia charakteru, skali, wagi i ciężaru zbrodni agresji, by móc wyeliminować incydenty mniejszej wagi, jak np. incydenty graniczne.

Opracowanie ma na celu zarysowanie problematyki związanej z agresją i zbrodnią agresji. W celach porównawczych uwzględniona zostanie problematyka interwencji humanitarnych oraz innych zbrodni międzynarodowych. Praca przedstawia genezę zbrodni agresji, powstanie kolejnych konwencji międzynarodowych i Statutów Międzynarodowych Trybunałów odnoszących się do agresji i zbrodni agresji, by osądzać zbrodniarzy za popełnione zbrodnie międzynarodowe. Nie da się uniknąć porównań między zbrodniami międzynarodowymi. Między definicjami zbrodni ze Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego i prawa krajowego odnoszącymi się do tej tematyki zachodzą subtelne różnice; zbrodnie te różnią się poszczególnymi elementami³, jednak często brak jest konsensusu między państwami, chociażby tylko co do nazewnictwa tych zbrodni w odniesieniu do konkretnego stanu faktycznego. Katalog zbrodni międzynarodowych w Statucie MTK wydaje się być stabilny i trwały. Nie oznacza to jednak, że nie są prowadzone prace nad kolejnymi zmianami w Statucie MTK. Trzeba by uzasadnić związek nowych zbrodni z prawem międzynarodowym publicznym i międzynarodowym karnym. W trakcie prac nad zbrodnią agresji poruszano tematykę samoobrony, interwencji humanitarnych, odpowiedzialności za ochronę, zakazu i powstrzymywania się od użycia różnych rodzajów broni. Stworzona definicja agresji będzie stosowana w środowisku międzynarodowym, w którym muszą być brane pod uwagę m.in. właśnie te powyższe zagadnienia. Przyjęta na konferencji w Kampali definicja zbrodni agresji i warunki jej wykonywania pozostawiają miejsce dla interpretacji tego przepisu. Trudno się nie zgodzić, że prawo międzynarodowe karne bądź karne międzynarodowe dopiero się tworzą, a część ogólna tego prawa jest in statu nascendi. Kolejne orzeczenia wydawane przez trybunały międzynarodowe, sądy krajowe, doktryna i poglądy przedstawicieli nauk społecznych wpłyną na jego rozwój.

Literatura polska odnosiła się już do problematyki prawa karnego międzynarodowego lub prawa międzynarodowego karnego⁴. Odrębna analiza kategorii zbrodni międzynarodowych czy definicji takich zbrodni, kwalifikacji kolektywnych, orzecznictwa sądów krajowych⁵, proceduralnych aspektów postępowań sądowych⁶ przekraczają zakreślone ramy tej pracy; zostały one już przedstawione w innych wspomnianych wyżej publikacjach. Zagadnienia te nie stanowią głównego przedmiotu rozważań w tej monografii. Wybrane akty prawne zostały zamieszczone na końcu tego opracowania.

Autorka chciałaby podziękować profesorom z Polski i z zagranicy, których cenne uwagi wzbogaciły tę publikację.

Zagadnienia wstępne

Agresja to pojęcie wieloznaczne⁷. Pojęcie agresji w międzynarodowym prawie publicznym związane jest z pojęciem ataku zbrojnego na inne państwo⁸, a spowodowanie (wszczęcie) wojny przez przywódcę państwa – ze zbrodnią przeciwko pokojowi⁹. Współczesność wydaje się pozwalać na podjęcie próby doprecyzowania tych pojęć, które do tej pory wydawały się być dalekie od zdefiniowania czy dookreślenia.

M. Flemming zwrócił uwagę, że „prawo karne zna szereg definicji wojny¹⁰. Można przyjąć, że wojna to walka zbrojna, trwająca dłużej i angażująca odpowiedzialność rządów państw uczestniczących”¹¹. J. Sawicki, T. Cyprian stwierdzili, że „Wojna jest odwieczną instytucją i, jak daleko sięga ludzka pamięć, rodziny, plemiona, szczepy, narody, państwa, a wreszcie bloki państw walczyły ze sobą i pokój na świecie był raczej wyjątkiem, oddechem między jedną a drugą wojną niż regułą”¹². Dążenia do wyeliminowania wojny stały się przedmiotem zainteresowania na szerszą skalę dopiero po I wojnie światowej. Próby ograniczenia wojen ujętych w pewne reguły znane były dużo wcześniej, co zostanie przedstawione w I rozdziale niniejszej dysertacji.

Reguły prawa międzynarodowego publicznego stanowiące o zakazie agresji są regułami pierwszego rzędu. Reguły prawa międzynarodowego publicznego odnoszące się do odpowiedzialności państw są normami drugiego rzędu. Z reguł pierwszego rzędu wywodzą się reguły drugiego rzędu. Ważkie reguły zachowania dla społeczności międzynarodowej znajdują potwierdzenie w systemie odpowiedzialności państwa. Przekształcenie reguł prawa międzynarodowego publicznego w przepisy prawa karnego międzynarodowego daje możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności karnej osób popełniających zbrodnię agresji. Punktem odniesienia łączącym pojęcie agresji z międzynarodowym prawem publicznym i karnym niech będzie stwierdzenie MTW, że to nie państwa jako abstrakcyjne twory, lecz jednostki (działające dla państwa) ponoszą odpowiedzialność karną za agresję.

Do standardów zachowań należy zakaz agresji i ludobójstwa. Zasady te są dla całej społeczności międzynarodowej niederogowalne. Obowiązek zapobiegania ludobójstwu prowadzi do zakazu popełniania zbrodni ludobójstwa¹³. W sprawie Furundżija, MTKJ poszedł dalej, stwierdzając, iż zgodnie z prawem humanitarnym odpowiedzialność państwa może skutkować odpowiedzialnością urzędników popełniających przestępstwo torturowania lub może skutkować odpowiedzialnością za zaniechanie zapobieganiu popełniania takich przestępstw, lub może skutkować ukaraniem sprawców tego przestępstwa¹⁴. Warto powtórzyć, że naruszenie tych zasad prowadzi do odpowiedzialności karnej jednostek. Jeżeli RB potwierdzi naruszenie KNZ przez państwo, w wyniku czego zostałaby popełniona agresja, to zbrodnia agresji popełniana jest przez odpowiedzialną za popełnienie tej zbrodni jednostkę. Byłoby to zgodne z projektem definicji zbrodni agresji dla MTK. Można zatem powiedzieć, że biorąc pod uwagę agresję i zbrodnię agresji, zobowiązania i obowiązki państw przekładałyby się na zobowiązania i obowiązki jednostek. Dzięki temu zasady odnoszące się do odrębnych zagadnień (odpowiedzialności państwa i odpowiedzialności jednostek) osiągają punkt wspólny, realizując wspólne wartości przyświecające wspomnianym regułom i normom¹⁵.

Międzynarodowe prawo publiczne definiuje zatem agresję jako użycie siły zbrojnej przez państwo przeciwko drugiemu państwu jako atak jednego państwa na drugie¹⁶, przy założeniu, że katalog czynów tych jest otwarty¹⁷. Pojęcie „agresja” należy odróżnić od pojęcia „wojna napastnicza”. Pojęcie „wojna napastnicza” jest zbliżone do pojęcia „agresja”, jednak pojęcie „agresja” jest pojęciem szerszym, bo dotyczy nie tylko wojen napastniczych, ale i działań stanowiących zagrożenie lub naruszenie pokoju międzynarodowego, które nie stanowią wojny międzynarodowej¹⁸. Znajduje to potwierdzenie w przepisach KNZ.

R.L. Griﬃths stwierdził, że „użycie siły przez państwo stanowi w tej samej mierze część międzynarodowego prawa karnego, co międzynarodowego prawa publicznego”¹⁹. Ponadto, rozważania dotyczące zdefiniowania zbrodni agresji odnieść należy do użycia i nieużycia siły²⁰, co jest pomocne przy ustalaniu, kiedy zostały wypełnione elementy zbrodni agresji. Uwzględnia się okoliczności, których spełnienie nie prowadzi do popełnienia zbrodni agresji²¹.

MTW ograniczył swoją wypowiedź odnoszącą się do zbrodni agresji do słów „najpoważniejsza międzynarodowa zbrodnia”, co oznaczało w zasadzie, że należą do niej wszystkie zbrodnie wojenne, jak stwierdził H.T. King²². Znajduje to potwierdzenie w umieszczeniu zbrodni agresji ze znaczkiem bis art. 8 StMTK za zbrodniami wojennymi (zbrodnie wojenne). W świetle międzynarodowego prawa publicznego, agresja jest skierowana przeciwko państwu. Zgodnie z międzynarodowym prawem karnym zbrodnia agresji to czyny popełniane przez państwo, za które odpowiadać będą jednostki, przy założeniu, że katalog tych czynów jest zamknięty²³. Dzięki przyjęciu tego ostatniego założenia możliwe będzie stosowanie wszystkich zasad międzynarodowego prawa karnego przyjętych w Statucie MTK. Na mocy definicji zbrodni agresji zamieszczonych w Statucie MTK, sprawcami są państwo (agresor sensu largo)²⁴ i jednostka (osoba fizyczna) (agresor sensu stricto)²⁵. W takim przypadku jednostka także mogłaby popełnić czyn agresji. Definicja została przyjęta jedynie na potrzeby tego trybunału, nie ma zatem charakteru uniwersalnego.

Wszczęcie wojny agresywnej to element zbrodni międzynarodowej, która jest najcięższą zbrodnią międzynarodową różniącą się tym od innych zbrodni wojennych, że „zawiera w sobie całe skumulowane zło”²⁶. Zdaniem W. A. Schabasa, „czyny [zbrodni przeciwko pokojowi – dop. D.D.], co do których były wątpliwości, gdzie zostały popełnione, osiągnęły szczyt w piramidzie zła”²⁷.

Pojęcie „zbrodnia przeciwko pokojowi” może być zastąpione przez pojęcie „zbrodnia agresji”. Pojęcie „zbrodnia przeciwko pokojowi” pojawiło się w latach 40. i 50. ubiegłego wieku i było wtedy w powszechnym użytku. Pojęcie zbrodni agresji zaczęło funkcjonować od 1994 r.²⁸

Jak stwierdził L. May²⁹, katalogi przestępstw zamieszczonych w Statutach MTW i w Statucie MTK można by uznać za tożsame³⁰. Terminy „zbrodnia przeciwko pokojowi” i „zbrodnia agresji” byłyby zatem dla tego autora synonimami³¹. Biorąc jednak pod uwagę sformułowanie użyte w wyroku MTW³², zgodnie z którym „A war of aggression constitutes a crime against the peace, for which there is responsibility under international law” i prace przygotowawcze związane z tworzeniem Statutu MTW³³, dojść by można do wniosku, że pojęcie „zbrodnia przeciwko pokojowi” ma szerszy zakres od drugiego rozważanego pojęcia. Zwrócić uwagę należy, iż wbrew niektórym pierwotnym założeniom (np. B. Eccera), współcześnie mówić można o odrębnym ukształtowaniu się zbrodni przeciwko pokojowi i zbrodni przeciwko ludzkości oraz zbrodni ludobójstwa³⁴, zwłaszcza uwzględniając Statut MTK.

Tematyka rozdziałów I-II stanowi wprowadzenie do rozważań na temat zbrodni agresji. Rozdział pierwszy nie będzie związany z oceną wydarzeń politycznych na przełomie dziejów; podjęta została w nim natomiast próba odpowiedzi na pytanie, jakie warunki, z prawnego punktu widzenia, powinny być spełnione, by wojnę można zakwalifikować do wojen sprawiedliwych/nieagresywnych w celu uznania użycia siły zbrojnej w obliczu prawa międzynarodowego publicznego za zgodne albo niezgodne z prawem. W rozdziale drugim przedstawione zostały akty prawa międzynarodowego związane z tematyką tej pracy. Rozdział III dotyczy samoobrony, a IV zaś zajmuje się innymi przypadkami użycia siły. Rozdział V poświęcony jest zbrodni agresji zdefiniowanej w StMTK, natomiast w rozdziale VI omówione zostały rozwiązania przyjęte w prawie polskim w zestawieniu z definicją zbrodni agresji i warunków stosowania tej definicji w StMTK.

Ze względu na rozmiary pracy opierać się ona mogła głównie na doktrynie, orzecznictwie Międzynarodowych Trybunałów oraz aktach prawnych, czyniąc niekiedy odniesienia do konkretnych zdarzeń w stosunkach międzynarodowych. Nie są w niej natomiast analizowane przykłady zaistniałych w przeszłości naruszeń międzynarodowego prawa publicznego i karnego, co będzie zapewne tematem innej dysertacji.

 I
Koncepcje wojny sprawiedliwej

Uwagi ogólne

Pojęcie wojny wydaje się być dalekie od jednoznacznego zdefiniowania. Konstatacja, że wojna jest chorobą ludzkości, wynika ze studiów przyczyn prowadzących do niej. Wcześniej mogła być postrzegana jako możliwość wyrażenia wielu przymiotów albo sposób utrzymania terytoriów, bogactwa, żywności albo bliskości rzek. Z biegiem czasu państwa mogły zagospodarować wyznaczony fragment terytorium, by móc udowadniać swoją siłę czy wyższość³⁵. Wraz z postępem ekonomicznym i społecznym, wzajemne zaufanie społeczności było niezbędne, jednak nawet małe społeczności dostrzegały w wojnie możliwość osiągnięcia przewagi. Wojna stała się naturalnym stanem pozwalającym przetrwać³⁶.

Koncepcje wojny sprawiedliwej wciąż są żywe na gruncie teorii moralności lub prawa. Są obecne w różnych kulturach na przestrzeni wieków, jako że, jak już zwrócono uwagę³⁷, wojna miała miejsce w stosunkach między państwami w historii zapisanej od momentu, gdy pojawiła się ludzkość, zatem pojęcie to odnieść można do całego okresu cywilizacyjnego rozwoju ludzkości³⁸. W starożytnej Grecji zbudowano teorie słusznej i niesłusznej wojny, a w kolejnych wiekach – teorie wojny sprawiedliwej i niesprawiedliwej. W okresie współczesnym chętniej stosowanym pojęciem jest wojna legalna i nielegalna, chociaż pojęcie „wojna sprawiedliwa” wciąż jest chętnie używane w literaturze związanej z politologią i stosunkami międzynarodowymi³⁹. Znajomość sposobów usprawiedliwiania wszczynania konfliktów zbrojnych w państwie jest pomocna przy uzasadnianiu wojen w oczach jej mieszkańców także i współcześnie. Dowodem na potwierdzenie tej tezy niech będzie przywoływanie koncepcji wojny sprawiedliwej po 11 września 2001 r.⁴⁰

Samo pojęcie „wojna” nie zostało w prawie międzynarodowym publicznym zdefiniowane⁴¹. Projektodawcy KNZ używali w zamian pojęcia „użycie siły”. Trybunał Wojskowy w Norymberdze stwierdził, iż „wszczynanie agresywnych wojen jest złem”, a „nie tylko zbrodnią międzynarodową”⁴². Można jednak przyjąć, że „wojna agresywna” to wojna, która wszczęta, nie może być usprawiedliwiona koniecznością użycia siły w celu samoobrony⁴³. Decyzje RB czy ZO autoryzujące prowadzenie działań zbrojnych przez państwa korzystające z prawa do samoobrony powodują, że skorzystanie z prawa do samoobrony może towarzyszyć wszczęciu wojny sprawiedliwej/legalnej. Pojęcia samoobrony i wojny sprawiedliwej nie są zatem synonimami. Samoobrona nie jest wojną, a odparciem zbrojnego zamachu. Państwo odpiera zamach bezprawny, niezgodny z przepisami prawa międzynarodowego, co usprawiedliwia jego działania w oczach społeczności międzynarodowej.

Sprecyzowanie różnicy pomiędzy obiema kategoriami wojen agresywnej i sprawiedliwej wydaje się być uwarunkowane przez czynniki społeczne, polityczne lub prawne⁴⁴. Trzeba przy tym podkreślić, że trudniej jest ustalić, co jest wojną agresywną niż co nią nie jest⁴⁵. „Wojna bez umocowania prawnego (np. bez samoobrony, bez usankcjonowania przez ZO NZ, czy bez usankcjonowania przez art. 51 KNZ) może być uważana za wojnę agresywną; jednakże naruszenie prawa samo zazwyczaj nie tworzy definicji zbrodni wojny agresywnej; wojny mogą być bezprawne, ale nie agresywne”⁴⁶. Za przykład podana została wojna w celu ustalenia granicy, „inicjatora działań, który ma rozsądne deklaracje i ograniczone cele”⁴⁷. W deklaracji o przyjaznych stosunkach⁴⁸ przyjęto w jej punkcie pierwszym, że wojna agresywna jest zbrodnią przeciwko pokojowi⁴⁹.

Klasyfikując wojny jako sprawiedliwe/niesprawiedliwe, agresywne/nieagresywne, należy zdawać sobie sprawę, iż wojna traktowana jest przez podmioty je prowadzące jako instrument ich polityki, zatem, zgodnie z definicją polityki, jest to działanie ukierunkowane na osiągnięcie celu, określonego przez podmioty ją wszczynające. Polityka poszczególnych państw czy organizacji nie będzie jednak przedmiotem oceny niniejszej dysertacji. Użycie siły zbrojnej jest instrumentem rozważanym pod kątem zachowania zgodności z KNZ, która wyznaczać powinna aktualne reguły postępowania. Należy zatem rozważyć zagadnienie aktualności postanowień KNZ. Trzeba też pamiętać o koncepcji samoobrony, zgodnie z którą prawo do samoobrony jest prawem przyrodzonym, naturalnym.

Współcześnie, na gruncie międzynarodowego prawa karnego, osoba wszczynająca tzw. wojnę sprawiedliwą może nie ponieść odpowiedzialności karnej; wszczęcie wojny legalnej mogłoby stanowić okoliczność wyłączającą odpowiedzialność karną z powodu braku bezprawności osoby ją wszczynającej.

Przypisy

¹Została ona opublikowana w opracowaniu D. Dróżdż, Zbrodnia ludobójstwa w międzynarodowym prawie karnym, Oficyna a Wolters Kluwer business, 2010, idem, Zbrodnia ludobójstwa w międzynarodowym prawie karnym, Wydawnictwo My book, Szczecin 2016

²Por. np. D. Dróżdż, Międzynarodowe trybunaly karne, Łódź 2011, idem, Interwencje humanitarne a suwerenność, My Book, wyd. 2, Szczecin 2016.

³Elementy to pojęcia zbliżone do polskich znamion przestępstwa. W monografii używane będą pojęcia polskie, z tym zastrzeżeniem, że tłumaczenia zagranicznych odpowiedników nie muszą się pokrywać znaczeniowo w 100% ze znaczeniem polskim. Wynika to np. z różnorodności koncepcji doktrynalnych przyjmowanych na świecie czy niemożnością właściwego oddania sensu za pomocą jednego słowa.

⁴Nie zakładając, że wyliczenie monografii i prac zbiorowych jest wyczerpujące i pełne, wymienić by można obszerne zestawienie polskich i zagranicznych monografii oraz opracowań zbiorowych, które zamieszczone zostało w: T. Iwanek, Zbrodnia ludobójstwa i zbrodnie przeciwko ludzkości w prawie międzynarodowym, Oficyna a Wolters Kluwer business 2015, s. 405-419.

⁵Ibidem, s. 35-162

⁶P. Grzebyk, Odpowiedzialność karna za zbrodnię agresji, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 262-269. P. Grzebyk, Criminal Respomsibility for the Crime of Aggression, Routledge Research in International Law, Routledge 2013, s. 217-244.

⁷Por. B. Broomhall, International Justice and International Criminal Court, Between Sovereignty and the Rule of Law, Oxford University Press 2004, s. 46. Por. też E. Wyler, L. A. Castellanos-Jankiewicz, State responsibility and international crimes, [w:] W. A. Schabas, N. Bernaz, Routledge Handbook of International Criminal Law, Routledge 2011, s. 396. Jeżeli projekt definicji zbrodni agresji zostanie przyjęty, zbrodnia agresji, rozpatrywana przed MTK, stanowić będzie wyjątek od powyższej zasady. Jednostka może ponieść odpowiedzialność tylko wtedy, gdy stwierdzona zostanie przez RB odpowiedzialność państwa za agresję. Innymi słowy, odpowiedzialność jednostki jest zatem w tym wypadku uzależniona od odpowiedzialności państwa.

⁸Por. T. Cyprian, J. Sawicki, Przestępstwa międzynarodowe, Wiedza Powszechna, Warszawa 1948, s. 6.

⁹2625 (XXV). Declaration on Principles of International Law concerning Friendly Relations and Cooperation among States in accordance with the Charter of the United Nations. Resolution of the General UN of No. 2625(XXV). UN General Assembly Resolution 2625 24 October 1970.

¹⁰Wojna napastnicza to pojęcie zbliżone do pojęcia „agresja”, jednak agresja jest pojęciem szerszym, bo dotyczy nie tylko wojen napastniczych, ale i działań stanowiących zagrożenie lub naruszenie pokoju międzynarodowego, które nie stanowią wojny międzynarodowej (M. Flemming [w:] M. Flemming, J. Wojciechowska, Zbrodnie wojenne. Przestępstwa przeciwko pokojowi, państwu i obronności. Komentarz, Warszawa 1999, s. 39). Por. T. Cyprian, J. Sawicki, Przestępstwa międzynarodowe, Wiedza Powszechna, Wydawnictwa Popularno-Naukowe 1948, s. 2.

¹¹M. Flemming [w:] M. Flemming, J. Wojciechowska, Zbrodnie wojenne. Przestępstwa przeciwko pokojowi, państwu i obronności. Komentarz, Warszawa 1999, s. 36.

¹²T. Cyprian, J. Sawicki, Przestępstwa międzynarodowe, Wiedza Powszechna, Warszawa 1948, s. 2.

¹³Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, par.166.

¹⁴Sprawa Furundżija (IT-95-17/1) z 10 grudnia 1998 r.

¹⁵Por. A. Bianchi, State Responsibility and Criminal Liability of Individuals, [w:] A. Cassese, The Oxford Companion to International Criminal Justice, Oxford University Press 2009, s. 16- 20.

¹⁶Por. T. Cyprian, J. Sawicki, Przestępstwa międzynarodowe, Wiedza Powszechna, Warszawa 1948, s. 6.

¹⁷Res.GA, 1974, Special Committee Report (excerpts). W Statucie MTK katalog definicji zbrodni agresji musi mieć charakter zamknięty, z uwagi na zasadę nullum crimen sine lege. Szerzej na temat zbrodni agresji w kontekście zamkniętego katalogu czynów zabronionych powstałego na gruncie tej rezolucji: Guo Yang, International Criminal Court: A Judical Guarantee for International Peace and Security, FRICHL Publication Series no. 5 (2012), s. 98- 101.

¹⁸Por. M. Flemming [w:] M. Flemming, J. Wojciechowska, Zbrodnie wojenne. Przestępstwa przeciwko pokojowi, państwu i obronności. Komentarz, Warszawa 1999, s. 39.

¹⁹R.L. Griﬃths, International Law, the Crime of Aggression and the Ius Ad Bellum, International. Criminal Law Review 2, 2002, Kluwer Academic Publishers, Netherlands, s. 301.

²⁰Por. T. Cyprian, J. Sawicki, Przestępstwa międzynarodowe, Wiedza Powszechna, Warszawa 1948, s. 6.

²¹Por. R. L. Griﬃths, International Law, the Crime of Aggression and the Ius Ad Bellum, International Criminal Law Review 2, 2002, Kluwer Academic Publishers. Printed in the Netherlands, s. 301.

²²Por. H. T. King, Nuremberg and crimes against peace, Case Western Reserve Journal of International Law 2010, vol. 41:273, s. 276. W. A. Schabas, Origins of the Criminalization of Aggression: How Crimes Against Peace Became the „Supreme International Crime”, [w:] M. Politi, G. Nesi (red.), The International Criminal Court and the Crime of Aggression, s. 18.

²³Na potrzeby prawa karnego, zasada nullum crimen sine lege musi zostać zachowana.

²⁴Do agresorów można by zaliczyć, prócz państw, także sponsorowane przez państwo grupy terrorystyczne, które stają się de facto organami państwa. K. Indecki, Samoobrona wobec zamachu terrorystycznego [w:] Lech Paprzycki, Z. Rau (red.), Praktyczne elementy przestępczości zorganizowanej i terroryzmu. Nowoczesna technologia i praca operacyjna, Oficyna a Wolters Kluwer business 2009, s. 403.

²⁵Elementem, który był rozważany, jest kwestia zaliczenia do tej kategorii nie tylko przywódców cywilnych i wojskowych, ale także przedsiębiorców.

²⁶United States of America et al. V. Goering et al., International Military Tribunal 1946, American Journal of International Law 1947, vol. 41, nr 172, s. 186.

²⁷W. A. Schabas, Origins of the Criminalization of Aggression: How Crimes Against Peace Became the „Supreme International Crime”, [w:] M. Politi, G. Nesi (red.), The International Criminal Court and the Crime of Aggression, s. 18.

²⁸Por. R. Clark, The Crime of Aggression: From the Trial of Takashi Sakai, August 1946, to the Kampala Review Conference on the ICC in 2010, [w:] K. J. Heller, G. Simpson (red.), The Hidden Histories of War Crimes Trials,Oxford University Press 2013, s. 387, przypis nr 2.

²⁹L. May, Crimes Against Humanity. A Normative Account, Cambridge University Press 2005, s. 94.

³⁰Różnica między Statutami polegała na niezamieszczeniu w Statucie MTW zbrodni ludobójstwa. Była ona jednak traktowana w okresie funkcjonowania Trybunału w Norymberdze, bądź jako zbrodnia przeciwko ludzkości, bądź wojenna. Zob. D. Dróżdż, Międzynarodowe trybunały karne (geneza, skład, jurysdykcja, postępowanie, działalność), Łódź 2011, s. 41, D. Dróżdż, Zbrodnia ludobójstwa w międzynarodowym prawie karnym, Warszawa 2010, s. 74, przyp. 175.

³¹Por. L. May, Crimes Against Humanity. A Normative Account, Cambridge University Press 2005, s. 94.

³²United States of America et al. V. Goering et al., International Military Tribunal 1946, American Journal of International Law 1947, vol. 41, nr 172, s. 186.

³³Biorąc pod uwagę mniejszościowy raport autorstwa Bohuslawa Ecera, w którym uznano, że przy rozważaniu kryminalnej natury planu wojny agresywnej, stwierdzić można, iż inne przestępstwa jak eksterminacja grup rasowych, należałoby uznać za część wojny agresywnej. Z punktu widzenia prawa karnego, byłaby to forma stadialna polegająca na przygotowaniu do zbrodni agresji (forma popełnienia czynu). Raport większościowy Arnolda McNaira zakładał, że czyny popełnione przez osoby fizyczne polegające na przygotowaniu i wszczęciu wojny agresywnej, nie są zbrodniami wojennymi. Inna koncepcja autorstwa Murraya Bernaysa zakładała, że formy popełnienia czynów zabronionych mogą prowadzić do zmowy (conspiracy). Zdaniem twórcy powyższej koncepcji, czyny bezprawne mogą prowadzić do zmowy, chociaż nie muszą być zbrodniami wojennymi. Zespół Sędziego Roberta Jackson uznał, że przed 1 września 1939 r. naziści opracowywali wspólny plan lub przedsięwzięcie, które miały doprowadzić do dominacji nad Europą i ostatecznie światem. Por. W. A. Schabas, Origins…, s. 24-25, 27.

³⁴Por. J. B. Quigley, The Genocide Convention: An International Law Analisys, Aldershot, UK Burlington, VT 2006, s. 6.

³⁵Por. J. Crawford, Sovereignty as a legal value, [w:] J. Crawford, M. Koskenniemi (red.), The Cambridge Companion to Internatuional Law, Cambridge University Press 2012, s. 121.

³⁶Teoretycy polityki uznali za największe wyzwanie dla rządów odnalezienie sposobu na jej uniknięcie. Stwierdzenie to oznaczało konieczność zapoznania się z przyczynami nie-wojny, niż wojny. Wśród przyczyn nie-wojny Friedman wymienił koszty związane z prowadzeniem wojny, w tym wojny totalnej. Kolejnym – niewielki zasięg terytorialny tego, co pozostało do zajęcia. Niektóre walczą dla idei, niektóre walczą, by przetrwać. Słaba kondycja państwa może prowadzić do użycia broni nuklearnej, by potwierdzić swoją siłę. Tematyka powodów rozpoczęcia wojen nie jest jednak przedmiotem tej dysertacji. Por. L. Freedman, Defining War, [w:] J. Lindley-French, Y. Boyer (red.), The Oxford Handbook of War, Oxford University Press 2012, s. 28.

³⁷Zob. T. Cyprian, J. Sawicki, Przestępstwa międzynarodowe, Wiedza Powszechna, Warszawa 1948, s. 2.

³⁸M. Evans, Moral Theory and the idea of at war, [w:] M. Evans (red.), Just war theory. A reprisal, Edinburgh University Press 2005, s. 1. Por. T. Cyprian, J. Sawicki, Przestępstwa międzynarodowe, Wiedza Powszechna, Wydawnictwa Popularno-Naukowe 1948, s. 6.

³⁹Zob. np. M. Evans (red.), Just war theory. A reprisal, Edinburgh University Press 2005; C. Guthrie, M. Quinlan, Just war. The just war tradition: Ethics in modern warfare, Bloomsbury 2007; L. May, Aggression and crimes against peace, Cambridge University Press 2009.

⁴⁰Zob. J. Owens, R. Pelizzo, Introduction: The Impact of the ‘War on Terror’ on Executive-Legislative Relations: A Global Perspective, The Journal of Legislative Studies, Vol.15, Nos.2-3, June-September 2009, s. 119-146, Hans-Peter Kaul and LIU Daqun, Implications of the Criminalisation of Aggression, FICHL Policy Brief Series No. 2 (2011), s. 2, http://www.fichl.org/fileadmin/fichl/documents/FICHL_Policy_Brief_Series/FICHL_PB2.pdf (otwarto: 18.04.2011).

⁴¹Por. O. Bakircioglu, Self-Defence in International and Criminal Law. The doctrine of imminence, Routledge 2011, s. 144.

⁴²Por. B. Broomhall, International Justice and International Criminal Court, Oxford University Press, s. 46.

⁴³Zob. L. M. Surhone, M. T. Tennoe, S. F. Henssonow (red.), Nuremberg defense. Defense (legal), Nuremberg Trials., World War II, War Crimes, Nuremberg Principles, Command Responsibility, War of Aggression, Nuremberg Laws, Nuremberg Code, Betascript Publishing 2011, s. 75.

⁴⁴Opracowanie poświęcone zostanie w tej części prawu wojny (ius ad bellum), a nie prawu wojennemu, dotyczącemu sposobów i prowadzenia wojen.

⁴⁵Por. L. May, Aggression and crimes against peace, Cambridge University Press 2008, s. 216.

⁴⁶L. M. Surhone, M. T. Tennoe, S. F. Henssonow (red.), Nuremberg defense…, s. 75.

⁴⁷Ibidem.

⁴⁸Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 2625 (XXV) (Deklaracja Zasad Prawa Międzynarodowego Dotyczących Przyjaznych Stosunków i współdziałania Państw Zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych).

⁴⁹Zgodnie z prawem karnym, trafniejsze wydawałoby się stwierdzenie, że wojna agresywna wypełnia znamiona zbrodni przeciwko pokojowi, jako że, z punktu widzenia prawa karnego, można ją uznać za okoliczność tej zbrodni. Zob. A. Barczak-Oplustil, B. Grzegorz, Z. Ćwiąkalski, M. Dąbrowska-Kardas, Kardas Piotr, Majewski Jarosław, Raglewski Janusz, Rodzynkiewicz Mateusz, Szewczyk Maria, Wróbel Włodzimierz, Zoll Andrzej, Zoll Fryderyk, Komentarz do ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r., Kodeks karny. Część szczególna. Tom II. Komentarz do art. 117-277 k.k., Zakamycze 2006, wyd. II.