© Copyright

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2015

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Anna Haberko

Redakcja:

Dariusz Marszałek

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-515-2

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

WSTĘP
DZIAŁANIA ZBROJNE
OD CZASÓW ANTYCZNYCH

I – ANTYCZNA GRECJA

Studiując metody prowadzenia działań zbrojnych, i posiłkując się jedynie oficjalnymi dokumentami, tudzież ogólnymi relacjami z bitew, ryzykujemy zafałszowanie ich prawdziwego charakteru. Dla przykładu, w historii wojen tyralierzy często odgrywali kluczową rolę, a mimo to niezmiernie rzadko można natknąć się na jakąkolwiek wzmiankę o ich obecności. Także i zarządzenia dotyczące manewrów należałoby tłumaczyć w specyficznym kontekście, którego ślady trudno już dziś odnaleźć. Jedynym więc sposobem na zaprezentowanie historii taktyki taką, jaka naprawdę była, jest odwołanie się do niezliczonych dokumentów o drugorzędnej wadze, często niepublikowanych i nieznanych szerszej publiczności. Archiwa wojenne są w stanie dostarczyć nam ich w dostatecznej ilości, aby móc pokusić się o zainaugurowanie historii francuskiej taktyki począwszy od wieku XVIII.

Oczywistym błędem byłoby ograniczenie się do jednego tylko źródła: nie można ani oceniać, ani tłumaczyć przemian, jakie zachodziły w naszej taktyce nie przyrównując jej do działań armii państw ościennych oraz nie przywołując, w mniejszym lub większym stopniu, teorii, metod oraz czynów wojennych, które wywarły znaczący wpływ na nasze idee oraz sposób prowadzenia działań zbrojnych. Nasze rozważania straciłyby również wiele na swej ważkości, gdybyśmy, w głównych chociażby punktach, nie przedstawili rozwoju taktyki, począwszy od jej źródeł, oraz nie wytłumaczyli sensu przemian, jakie dokonały się na przestrzeni ubiegłego wieku i znaczenia, jakie miały one dla całości. Tylko taki sposób podejścia do zagadnienia pozwala współczesnym taktykom na racjonalne dyskusje na temat kierunku, jaki powinna obrać taktyka u progu XX wieku. Nie ulega również wątpliwości, że to właśnie tutaj tkwi praktyczny cel działań historyka.

Chcąc gruntownie przestudiować współczesne doktryny, warto cofnąć się do dużo wcześniejszych epok. Wspomnieliśmy już o sposobie prowadzenia działań zbrojnych w starożytności, pojawiającym się w nie zamkniętych wciąż jeszcze dyskusjach, w których współcześni nam badacze zajmują pełne pasji stanowiska. Aby móc śledzić owe debaty oraz wypowiadać się w pełnej znajomości tematu, należy powrócić do źródeł, do tego, co wiemy na temat sztuki wojennej starożytnych. Żeby była jednak jasność: to nie wystarczy. Ów powrót do czasów antycznych niesie za sobą również i inne korzyści: warunki materialne i moralne działań zbrojnych były wtedy dużo mniej skomplikowane, ich analiza łatwiejsza, a wnioski nasuwały się w sposób bardziej oczywisty. Czyż to właśnie nie do czasów antycznych nawiązał Ardant du Picq¹, będący przecież człowiekiem czynu i praktyki, kiedy chciał ustalić zasady współczesnego stylu staczania bitew? „Odnieśmy owe studia (pisał) najpierw nie tyle do działań współczesnych, zbyt skomplikowanych, aby można było je pojąć od razu, ale do antycznych działań wojennych, łatwiejszych, a przede wszystkim bardziej przejrzystych”².

Zmiany w taktyce spowodowane są różnorakimi czynnikami: sytuacja polityczna i społeczna narodów wywiera silny wpływ na organizację militarną oraz metody walki. Morale, energia, poczucie dyscypliny oraz stan fizyczny oddziałują nań nawet jeszcze mocniej. W największym jednak stopniu tym, co ogólnie rzecz biorąc determinuje zmiany w taktyce, jest nieustanny postęp w dziedzinie broni i jej zastosowania.

Broń biała nie podlega znacznym zmianom. To raczej broń miotająca z każdym wiekiem zyskuje na znaczeniu, zwiększając swą przewagę nad bronią białą, której rola będzie się zmniejszać. Walka z dystansu wypierać będzie walkę w zwarciu. To właśnie określa charakter zmian w taktyce i będzie stanowić przedmiot naszych studiów.

Przez długie lata łuk, proca i oszczep były jedynymi broniami miotającymi. Wśród ludów z Dalekiego Wschodu oraz pierwotnej Grecji cieszyły się one wielkim uznaniem i używali ich nawet wodzowie. Szybko jednak popadły w niełaskę, a republiki greckie za jedyne uzbrojenie godne wolnego obywatela uznały włócznię i miecz. Łukiem i procą mogli posługiwać się ludzie o niższym statusie społecznym.

Nie wiemy jakie były przyczyny oraz okoliczności tej przemiany, która dokonała się definitywnie w epoce wojen perskich. Ograniczmy się tutaj jedynie do stwierdzenia faktów. Około VI wieku p.n.e. obywatel-wojownik greckich miast był uzbrojony we włócznię i wyposażony w rynsztunek obronny zbyt ciężki, aby móc dysponować jeszcze pociskami. Był więc zmuszony do walki w zwarciu. Włócznia hoplitów greckich była bardzo poręczna: miała tylko 2 do 3 metrów długości. Każdy wojownik miał około metra wolnej przestrzeni z każdej strony, co zapewniało mu niezbędną spójność oraz swobodę ruchów. Osiem szeregów, czasem dwanaście, rzadko więcej, tworzyło falangę. Nadawała się ona równie dobrze do frontalnego ataku jak i do obrony. Mogliśmy zaobserwować jej użycie pod Maratonem, kiedy to rzuciła się do ataku nie bojąc się rozbicia i bez problemu pokonała Azjatów, których rynsztunek był niewystarczający, a ubranie nazbyt krępujące ruchy³.

W pierwotnej falandze greckiej, najważniejszą rolę odgrywały indywidualne umiejętności oraz zręczność każdego z wojowników. Elitarne oddziały, takie jak wojska tebańskie pod Leuktrami (371 przed Chr.) czy Mantineą (362 przed Chr.), były zdolne uczynić wyłom we wrogich szeregach. Jeśli nie było wielkiej różnicy w poziomie przeciwników, walka mogła się przeciągać. Jedynie dwa pierwsze szeregi brały w niej udział, reszta dostarczała zmienników za zabitych i rannych. Ogólnie rzecz biorąc, Grecy nie bardzo skłaniali się ku formacjom rozbudowanym w głąb. Oto jak Ksenofont wkłada w usta Cyrusa krytykę pod adresem lidyjskiego wodza po bitwie pod Tymbrą (546 przed Chr.): „Sądzisz, że bataliony, których głębokość sprawia, że większość wojowników nie może dosięgnąć bronią wroga, mogą być przydatne i wyrządzić wielkie szkody stronie przeciwnej? Wolałbym, aby egipscy pikinierzy ustawiali się w grupach głębokich na dziesiątki tysięcy zamiast na setki: mielibyśmy do czynienia ze znacznie mniejszą liczbą przeciwnika”. Wyjątek stanowili mieszkańcy Beocji: ich falanga składała się często z 24, lub więcej szeregów. Epaminondas pod Leuktrami i Mantineą usiłował wzmocnić stosunkowo szczupłe szeregi Spartan głęboką na 50 szeregów kolumną, „niczym ostrze na dziobie okrętu”. Masa ta okazała się jednak być zbędna: licząca osiem do dziesięciu szeregów falanga Lacedemończyków bez problemu powstrzymała napór Teban, których jedynie dwa pierwsze szeregi brały czynny udział w bitwie. Aby wyrwać wrogowi zwycięstwo, Epaminondas musiał osobiście zapłacić wysoką cenę: zgromadził dookoła siebie najdzielniejszych rodaków, złotą grupę Pelopidasa i, pospołu z tą elitą, rzucił się energicznie do walki przeciw Spartanom. Pod Leuktrami, po długim i krwawym wysiłku dopiął swego. Pod Mantineą został śmiertelnie ugodzony zanim osiągnął zwycięstwo⁴. Wydaje się więc, że atak w głębokiej kolumnie nie był najlepszym sposobem do osiągnięcia pewnego i szybkiego sukcesu. W epoce antycznej Grecji niewiele znajdziemy jednakże przykładów manewrów czy ruchów oskrzydlających. Nie pozwalało na nie sztywne ustawienie.

Boki falangi były najbardziej wrażliwą jej częścią. Najdrobniejszy ich uszczerbek mógł zakończyć się tragicznie. Żywym na to przykładem jest stoczona w 373 roku przed Chr. bitwa pod Korkyrą: wzięta od flanki lacedemońska falanga, starała się przyjąć pozycję z załamanymi skrzydłami. Ten prosty manewr jednakże sprawił, iż na froncie stworzyła się wyrwa, co doprowadziło do jej zguby. Rezerwy na skrzydle, nawet bardzo słabe, stanowiły jedyny skuteczny sposób na obronę. Do tych celów wykorzystywano często kawalerię.

Aby nie mnożyć flanek, falanga nie podlegała podziałom. Z tej samej przyczyny nie mogła jednakże swobodnie się przemieszczać, maszerować w dowolnym terenie, manewrować, nacierać, czy rzucać się w pościg. Długo z podziwem wypowiadano się o zmianie frontu dokonanej przez falangę lacedemońską w całej swej masie: w istocie był to jedyny manewr, jakiego można by od niej oczekiwać na polu bitwy.

Niepodzielność falangi nie pozwalała jej na szybkie przemieszczanie się niezależnie od ukształtowania terenu oraz sprawiała, iż wojna była prowadzona powoli i zgodnie z ogólnie przyjętą zmianą frontu, z czym spotkamy się ponownie w XVIII wieku. Aby starły się ze sobą dwie falangi potrzeba było, aby obydwie były na to stanowczo zdecydowane: musiały stanąć oko w oko na sprzyjającym terenie. Pomimo dosyć ograniczonej areny operacji, rzadko zdarzało się, żeby jakiś generał zdołał w bitwie przyprzeć do muru przeciwne wojska. Nie ma praktycznie przykładów na osiągnięte w ten sposób miażdżące zwycięstwa czy nawet próby pościgów.

Te same przyczyny sprawiały, że falanga nie mogła w pełni wykorzystać lekkiej piechoty, traktując ją jedynie, jako zwykłe wsparcie. Kiedy jednak ta ostatnia pozbawiona była innych obciążeń, zyskiwała niebywałą przewagę. Łucznik czy procarz nie mógł sobie pozwolić na zbliżenie się do opancerzonego i uzbrojonego we włócznię wojownika. Musiał walczyć z dystansu, czyli przemieszczać się za każdym razem, kiedy przeciwnik się zbliżał. Tym niemniej, broń miotająca niosła za sobą korzyści nieosiągalne dla wojujących bronią białą: mogła zadać przeciwnikowi znaczne straty, i to pomimo, iż był odziany w pancerz czy zbroję, unicestwić go lub pojmać. Dało się to zauważyć w Grecji, od kiedy niektóre, mniej czułe na punkcie honoru niż Spartanie narody, wystawiły przeciwko falangom liczne oddziały najemników: peltastów⁵, łuczników, czy procarzy przy skromnym wsparciu bardzo mobilnych, opancerzonych i uzbrojonych we włócznie hoplitów.

Niezwykle trudno prześledzić historię łuczników oraz procarzy w starożytności, ponieważ ze świecą można by szukać jakiejkolwiek wzmianki na temat broni miotającej i jej zastosowania w walce. Tym niemniej, im głębiej zabrniemy w analizę faktów, tym mocniej przekonamy się, iż ten typ lekkiej piechoty musiał odgrywać dosyć znaczącą rolę. Nadeszła w końcu epoka, w której jej przewaga była już tak wyraźna, że przestało się to ukrywać. „Podczas wojny peloponeskiej, zauważa Droysen⁶, często mieliśmy okazję stwierdzić przydatność lekkich oddziałów oraz ich przewagę nad hoplitami. Już w 429 roku przed Chr. peltaści, pospołu z kawalerią, dosięgli i dali się we znaki ateńskiej armii pod Spartolos, a w 426 przed Chr. etolscy oszczepnicy silnie poturbowali ateńskich hoplitów. Ponadto, najznakomitszą militarną akcją wojny spod Archidamos było pojmanie Lacedemończyków pod Sfakterią, możliwe dzięki dyspozycjom powziętym przez Demostenesa, a polegającym na zmyślnym połączeniu sił ateńskich hoplitów i meseńskiej lekkiej piechoty: Spartanie przymierzali się do szarży na hoplitów ateńskich, kiedy zostali zaatakowani od flanki i od tyłu przez lekkie oddziały i ponieśli dotkliwe straty. Nękani przez wroga wycofali się na północny kraniec wyspy. Ateńscy hoplici rzucili się w pogoń, nie mogąc jednakże ich dosięgnąć. Dopiero lekkim oddziałom udało się ich okrążyć, prześlizgując się przez skały i przyczyniając się tym samym do ich zagłady. Trzydzieści lat później, w 392 roku przed Chr., Ifikrates zadał śmiertelny cios Spartanom pod Lechajon dzięki swym peltastom, którym ateńscy hoplici służyli za odwód. Owa bitwa, podobnie jak ta pod Sfakterią, stanowi kolejny dowód na nieudolność zwykłej falangi w starciu z mieszanymi oddziałami piechoty”.

Nie można nie zauważyć, że w obu przypadkach lekka piechota zdołała rozbić lub zupełnie otoczyć wrogie oddziały. Falandze hoplitów nie udało się nigdy osiągnąć podobnych rezultatów: cechowała ją zbyt mała mobilność i elastyczność. W armiach, w których to falanga była kluczowa, a lekkie oddziały służyły jedynie wsparciem, te ostatnie były sparaliżowane, traciły wszelkie swe atuty i odgrywały mało znaczącą rolę w początkowych fazach starcia.

Armia i falanga macedońska z gruntu różnią się od greckich: podczas gdy grecka kawaleria, zarówno pod względem ilości jak i jakości, nie odgrywa znaczącej roli, kawalerzyści macedońscy byli liczni i zwinni. Podobnie rzecz się miała w sąsiednich regionach. Falanga została tam uzbrojona i zorganizowana w taki sposób, aby skutecznie wspierać ataki konnicy. Jej włócznie (zwane sarissami) miały od 6 do 7 metrów długości i do użytku wymagały obu rąk. Szeregi były zwarte, szyk głęboki na 16 szeregów. Falanga przeciwstawia się kawalerii zwartą, najeżoną włóczniami masą. Tym niemniej, wojownik traci przez to jakąkolwiek możliwość ruchu, czy inicjatywy. Ciężka machina nie nadaje się do ataku: jej rola została zredukowana do defensywy. To konnica, przy wsparciu lekkiej piechoty, odgrywała znaczącą rolę i to na jej barkach spoczywały zadania ofensywne. Oddziały kawalerii oraz lekkiej piechoty ochraniały boki falangi, która służyła za wsparcie i rezerwę w razie konieczności odparcia wrogiej szarży.

Przykładowo pod Gaugamelą (w 331 roku przed Chr.), Aleksander Wielki przeprowadził decydujący atak wraz ze swą liczną kawalerią, którą wspomogli łucznicy i procarze. Owemu natarciu towarzyszyły i stanowiły ochranę prawej flanki oddziały lekkiej piechoty i konnicy. Z lewej, w kierunku środka armii, wspomagały go i osłaniały mieszane oddziały piechoty (wyposażone we włócznie, ale uzbrojone lżej od hoplitów) oraz hoplici ustawieni w eszelonie. Na tyłach znalazła się silna rezerwa. Lewe skrzydło, które nie uczestniczyło w ataku i osłaniało boki falangi, tworzyła konnica.

Taka taktyka doskonale sprawdzała się w starciach przeciwko ludom azjatyckim, których uzbrojenie nie było w wystarczający sposób przystosowane do obrony. Uległo ono jednak modyfikacjom, kiedy spadkobiercom Aleksandra Wielkiego przyszło walczyć przeciwko sobie. Zwycięska kawaleria zderzyła się z falangą, której nie potrafiła rozbić, a której wytrzymałość dawała czas lekkim oddziałom na ponowne zebranie się. Podsumowując więc, to falangi obu armii decydowały o zwycięstwie. Odzyskały główną rolę w starciu w momencie, kiedy znalazły się naprzeciw legionów rzymskich.

II – ARMIE RZYMSKIE

Podobnie jak Grecy, Rzymianie dysponują piechotą liniową i oddziałami lekkimi, oraz, również podobnie jak Grecy rzadko uciekali się do tych ostatnich, niewiele o nich wspominając w swych kronikach⁷. Początkowo szyk bojowy oraz uzbrojenie ciężkiej piechoty było takie samo we Włoszech jak i w Grecji. Z czasem jednak, Rzymianie poszli w zupełnie innym kierunku. W czasie wojen z Samnitami i z Galami rozczłonkowali swoje falangi na liczące po 200 ludzi manipuły. Decydując się na walkę w zwarciu, odrzucili włócznie, uzbrajając się jedynie w pilum i miecz, odwołując się tym samym coraz mocniej do indywidualnych zdolności wojownika. W czasie tworzenia formacji taktycznych przyświecała im podobna idea: ich głębokość nie przekraczała 10 szeregów, w wielu kampaniach sięgając tylko 8, a legiony zostały zorganizowane w taki sposób, aby zachowały elastyczność i mobilność. Podczas gdy jednostki tworzące falangę ściśle do siebie przylegały, manipuły, aż do momentu zbliżenia się do wroga, oddzielał od siebie spory dystans. Kierunek ich marszu oraz jego zmiany były regulowane zupełnie oddzielnie. W ten sposób legion mógł poruszać się i walczyć nawet na nierównym terenie, oraz bez przerywania szyku dostosować się do każdych warunków. Ponadto, dzięki swemu uzbrojeniu, zyskał także zalety lekkiej piechoty. Za pomocą wyrzucanego na odległość 10 kroków i wbijającego się we wrogi puklerz pilum, rzymski wojownik mógł uczynić wyłom w falandze. To właśnie pilum, używane jako broń miotana raczej niż ręczna, zapewniło legionom zdolność do ofensywy, jakiej brakowało piechocie liniowej z Grecji czy Macedonii.

Taktyka zdawała egzamin dopóki Rzymianie mieli do czynienia z ludami włoskimi. Poległa jednak w starciu z manewrami Hannibala. Rzymscy generałowie odczuli potrzebę kierowania swymi oddziałami w większej masie niż manipuły, utworzyli więc liczące 600 ludzi kohorty, które stanowiły odtąd jednostkę taktyczną. Legiony zawdzięczają manipułom elastyczność, kohortom większą manewrowość. Dzięki hierarchicznemu eszelonowi, generał mógł z łatwością modyfikować rozmieszczenie swych sił.

Początkowo najczęściej stosowanym szykiem bojowym były dwie linie składające się z pięciu kohort, został on jednak szybko zarzucony na rzecz formacji liczącej trzy, bądź nawet cztery linie. Pierwsze dwie zdawały się być nierozdzielne. Czy kohorty z drugiej linii wypełniały luki z pierwszej, czy też służyły jedynie za wsparcie dla kohort z pierwszej linii, które rozciągały się w taki sposób, aby tworzyć jeden nieprzerwany front? Żadna z tych hipotez nie została obalona, a trudno dziś utrzymywać, że legiony walczyły w szeregach, w których występowały regularne luki. Być może front uzupełniali łucznicy i procarze.

Prawdę mówiąc nie wiemy, jakie było ustawienie oddziałów rzymskich w momencie, kiedy zbliżały się one do wroga. Trzeci i czwarty szereg, o ile istniał, był do dyspozycji wodza: do celów manewrowych bądź jako rezerwa.

Legionom, podobnie jak falandze, towarzyszyły z reguły oddziały lekkie. Jakie było ich znaczenie tego już się pewnie nie dowiemy, ponieważ łacińscy historycy nie czynią na ich temat niemal żadnej wzmianki.

„Lekkie oddziały (wspomina Schneider⁸) nie zajmują znaczącej pozycji w pismach Cezara. Niezbyt zorientowany w sytuacji militarnej Rzymian czytelnik mógłby przebrnąć przez wiele stron Komentarzy, nie zorientowawszy się, że w skład armii Cezara zawsze wchodziła pokaźna ilość lekkich oddziałów, aż do momentu, w którym ujrzałby je w akcji, a wtedy nie wiedziałby wcale skąd się wzięły. To zresztą domena nie tylko samego Cezara: Rzymianie w ogóle nie mieli w zwyczaju zaliczać do swych głównych sił oddziałów pomocniczych, zwykle lekko uzbrojonych (…). Co za tym idzie, milczenie kronikarza w żadnym razie nie stanowi dowodu na nieobecność lekkich oddziałów w tym czy innym starciu. Należy wystrzegać się wyciągania takich wniosków, nawet w przypadku najbardziej szczegółowych opisów, jeśli przekonanie nasze nie jest poparte innymi dowodami (…)”.

Przykładowo, w niezwykle szczegółowym opisie spod Farsalos autorstwa Cezara, lekkie oddziały nie są wspomniane ani w opisie samej bitwy, ani w opisie szyku bojowego, a przecież wiemy, że były obecne. Podkreśla to Appien (Bell. Civ., II, 70): „Cezar dysponował kontyngentem kawalerzystów galijskich i Galów transalpejskich w dosyć sporej liczbie, a także, podobnie jak Grecy, miał przy sobie Dolopów, Akarnańczyków i Etolczyków”. Owe oddziały pomocnicze walnie przyczyniły się do sukcesu armii, czego dowód znajdziemy w relacji Stoffela: „Cezar wspomina, że po ucieczce kawalerii Pompejusza, procarze oraz łucznicy zostali pozbawieni wsparcia i rozbici w pył (B.C., III, 93), a z lektury wynika, że dokonało tego sześć kohort samej tylko rezerwy. Trzeba wiedzieć, że procarzy i łuczników było ponad 4 tysiące, a sześć kohort rezerwy nie liczyło więcej jak 1,8 tysiąca legionistów. Aby wytłumaczyć wspomniany w Komentarzach incydent, należy więc przyznać, że oddziały pomocnicze Cezara towarzyszyły rezerwie w działaniach ofensywnych”.

Oddziały lekkie, kontynuuje Schneider, z pewnością były wykorzystane w czasie bitwy, a przynajmniej tak określa to Appien (B.C., II, 75):

„Zarówno Cezar jak i Pompejusz dysponowali oddziałami rzymskimi na froncie, w trzech nieco oddalonych od siebie grupach. Oboje umiejscowili kawalerię na skrzydłach. Łucznicy oraz procarze zostali wmieszani w szeregi. Obydwaj generałowie pokładali całe swoje zaufanie w takim ustawieniu legionów. Co do oddziałów sojuszniczych, to zostały one zepchnięte na boki, tak jakby znajdowały się na miejscu jedynie na pokaz”.

Zarówno w Rzymie jak i w Grecji rola, jaką odgrywali łucznicy i procarze rosła z każdym dniem. Za czasów Imperium stanowili oni pokaźną część armii, w której jednocześnie rósł również udział artylerii polowej. Organizacja oraz taktyka legionów zostały poddane głębokim reformom. Mówiło się o zepsuciu, o dekadencji: są to jednak zbyt szybkie i lekko rzucane osądy: trzeba pamiętać, że mamy do czynienia z armią, którą wciąż dowodzili pełni wigoru i sprytu ludzie.

III – PRZEWAGA KAWALERII. ŚREDNIOWIECZE

Jak niegdyś w Macedonii, zmiany, jakie zaszły w organizacji i taktyce, spowodowane były w głównej mierze przewagą wypracowaną przez kawalerię. Już od najbardziej zamierzchłych czasów, każda, nawet przeciętna konnica potrafiła przerwać szeregi piechoty, pozwalała też na swobodne manewrowanie na flankach oraz na tyłach wroga. Grekom z Sycylii, Macedończykom i Kartagińczykom kawaleria służyła za podstawowy środek ofensywny oraz manewrowy. W tym kontekście, należy wspomnieć o zwycięstwie konnicy Hannibala pod Kannami (216 rok przed Chr.).

Poziom kawalerii rzymskiej aż do podboju Galii utrzymywał się znacznie poniżej przeciętnej. Zresztą, poza nielicznymi wyjątkami, nie miała ona okazji walczyć ze zbyt licznymi, ani energicznymi jeźdźcami, a przed epoką Antoninów, legiony stawały na wysokości zadania korzystając ze wsparcia konnicy galijskiej bądź germańskiej. Sytuacja zmieni się w III wieku. Germanie, Hunowie i Parci stali się regularnymi wrogami Rzymu i zmusili go tym samym do zmian w organizacji militarnej⁹.

Najważniejsi i najgroźniejsi przeciwnicy, z jakimi przyszło zmierzyć się wojskom rzymskim, dysponowali niezrównaną kawalerią. Poza tym, armia rzymska musiała szybko przemieszczać się między regionami, aby móc odpierać ataki najeźdźców. W ten sposób kawaleria powoli stała się najważniejszą formacją wojskową i, jak za czasów Aleksandra Wielkiego, przejęła rolę ofensywną. Aby móc się jej oprzeć, piechota liniowa została zmuszona do odejścia od systemu manipularnego: począwszy od 136 roku Arrien powrócił do falangi, podobnie Karakalla i Aleksander Sewer. Ostatnim sukcesem rzymskiej piechoty było zwycięstwo spod Strasburga w 357 roku, ale i tutaj falanga, formując się w testudo, dzięki swym tarczom przyjęła na siebie i odparła szarżę kawalerii germańskiej, umożliwiając tym samym licznej konnicy rzymskiej przeformowanie się i odzyskanie przewagi. Rola piechoty liniowej sprowadza się więc jedynie do defensywy. Mająca miejsce dwadzieścia lat później (rok 378) bitwa pod Adrianopolem poświęciła piechotę kosztem przewagi kawalerii, a u progu V wieku, w momencie, kiedy Imperium Zachodnie upadło pod ciosami barbarzyńców, kawaleria była zdecydowanie dominującą formacją wojskową: piechota służyła jej jedynie za wsparcie. Przeprowadzona w 380 roku przez Teodozjusza I Wielkiego reforma wojsk Imperium szła właśnie w tym kierunku.

Równocześnie z konnicą rosło znaczenie lekkiej piechoty, i to zarówno ze względu na jej mobilność, jak i możliwość prowadzenia przez nią ostrzału. Walczący z dystansu łucznicy musieli dostosować swoje działania do działań opancerzonej kawalerii, aby móc przejść do ofensywy i wykonać manewry, jakim nie podołałaby piechota liniowa. Jeśli chodzi o tą ostatnią, to począwszy od Urbicjusza (około roku 500) była już ona wykorzystywana jedynie w falandze w celach defensywnych, bądź też wcale.

W VII wieku wojska Justyniana pozwoliły wrogiej kawalerii wejść w kontakt z piechotą, która przywitała ich gradem strzał. W tym samym momencie szarża jazdy bizantyjskiej zadecydowała o zwycięstwie. Zwycięstwo nad barbarzyńcami było wynikiem tego, że nie potrafili oni skoordynować działań dwóch formacji.

Frankowie, którzy niejako zaadoptowali uzbrojenie byłych legionów, nie byli przystosowani do walki pieszo i w zwarciu. Nie byli w stanie oprzeć się szwadronom Gotów czy Bizancjum. Sami dopiero pod koniec VI wieku zaczęli przeobrażać się w jeźdźców. Ich rozwój w tym kierunku postępował jednak zbyt wolno, aby mogli walczyć konno przeciwko Saracenom w 732 roku, więc ograniczyli się do przyjęcia szarży niewiernych falangą. Odparłszy atak, zadowoleni, zaniechali pościgu, bojąc się, aby ich sukces nie przerodził się w klęskę.

W pierwszych wiekach feudalizmu, ta taktyka nie uległa głębszym zmianom: rosnące znaczenie zbroi w naturalny sposób podkreśla przewagę kawalerii. Zarówno pod Hastings, jak i pod Bouvines (rok 1066 i 1214) piechota została rozbita przez zbrojnych. Powoli jednakże oddziały piesze będą zyskiwać na znaczeniu, tym niemniej, jak w ostatnich wiekach Imperium Rzymskiego, jedynie pod warunkiem ograniczenia się do roli defensywnej.

Anglicy pod Crecy (rok 1346), obrali silną pozycję defensywną. Mający przewagę liczebną Francuzi, nie ryzykowali skomplikowanych manewrów i przypuścili frontalny atak. Jeźdźcy, którym akcję utrudniał grad strzał, nie byli w stanie przełamać oporu wrogiej falangi. Pod Courtrai (rok 1302) nasi kusznicy wyrządzili ogromne straty Flamandom: udało im się doń zbliżyć i bez problemu odnieśliby sukces, gdyby nasi zbrojni nie wprowadzili zamieszania wśród piechoty, kontynuując obleganie wroga od frontu zamiast przenieść swe wysiłki na flanki. W międzyczasie Flamandowie wycofali się za mokradła, co zniweczyło nasz atak. Ich pikinierzy napadli na naszą konnicę, która zdążyła ugrzęznąć w błocie i urządzili jej prawdziwą masakrę. Pod Cocherel (rok 1364), podobnie jak pod Crécy, Anglicy zajęli silnie obronną pozycję, lecz Guesclin zwabił ich udając przyspieszony odwrót zaraz po przypuszczeniu pierwszego ataku: nasi zbrojni, pieszo i w zgodnym szyku zrobili nagły w tył zwrot, zaatakowali wroga i pokonali go, ponieważ strzały angielskich łuczników na nic zdały się przeciwko temu typowi opancerzonej piechoty. Flamandowie pod Rosebeeke (rok 1382) sformowali się w bardzo zbitą falangę, za pomocą której podjęli działania ofensywne. Nasi kusznicy zdołali zadać im dotkliwe straty, a w momencie, kiedy uciekający ranni oraz padający zabici wprowadzili nieład w ich zwartą masę, nasi zbrojni rzucili się z szarżą na flanki. Z 50 tysięcy Flamandów jedna trzecia zaledwie zdołała ujść z życiem.

Można z tego wysnuć wniosek, że w owej epoce, ani kawaleria, ani piechota nie odnosiły sukcesów we frontalnym ataku: piechota dlatego, że jej ociężałość przeszkadzała w przypuszczaniu szarży, kawaleria ponieważ jej zapał wstrzymywały rzędy pik piechoty. Zwycięstwo należało do tego, kto zdołał przyjąć i odeprzeć atak wroga, a następnie samemu go zaatakować, w momencie, gdy jego szeregi zostały rozbite. Było ono tym bardziej pewne (choć to akurat sprawdza się w każdej epoce) jeśli którejś ze stron udało się natrzeć z zaskoczenia na flanki lub tyły wroga.

Równolegle z flandryjską burżuazją, także i szwajcarscy górale przywrócili do łask falangę, aby za jej pomocą stawiać opór niemieckiej szlachcie. Jako pierwsi ustalili reguły dyspozycji dla piechoty, która służyła jako wsparcie dla niezwykle skromnej kawalerii. Kusznicy stanowili mniej więcej jedną piątą, a na każdych 13 halabardników przypadało 5 pikinierów. Halabardnicy tworzyli trzon oddziału, a charakteryzowało ich to, że byli wyposażeni w krótką i poręczną broń, halabardę bądź oszczep. Natomiast piki miały długość od 5 do 6 metrów. W liczącym 20 szeregów oddziale przypadało 6 halabardników na jednego pikiniera. Pikinierzy umiejscowieni byli na skrzydłach, na czele oraz na tyłach. Wszyscy kusznicy zgromadzeni zostali na przedzie i to oni rozpoczynali starcie. Na chronionych z każdej strony przez pikinierów halabardnikach spoczywał ciężar prowadzenia głównej walki. Podobnie jak to było w przypadku spartańskich hoplitów, ich atutem był zapał i energia.

Tak przedstawiała się szwajcarska falanga w epoce ich wojen o niepodległość. Z takim uzbrojeniem i w takim uformowaniu udało im się odepchnąć niemiecką i burgundzką kawalerię. Jednakże z początkiem XVI wieku porzucili halabardy na rzecz pik i jako ciężka, niezdolna do jakichkolwiek manewrów masa, stanowili część armii francuskiej we Włoszech.

Ich sukces przyczynił się do powstania naśladowców takiego ustawienia i taktyki: nasza piechota, która za czasów Ludwika XI formowała się w czworoboki liczące 500 ludzi, z pikinierami w centrum i łucznikami na obrzeżach, za Ludwika XII przyjęła dyspozycje analogiczne do szwajcarskich: grupa licząca 1000 ludzi, w tym 200 pikinierów i 50 kuszników na przedzie, 400 pikinierów i 100 kuszników „bitewnych” oraz 200 pikinierów i 50 kuszników na tyłach.

W momencie starcia czoło tworzyło prawą flankę, oddziały bitewne centrum, a tyły lewą flankę. Pikinierzy, sformowani w czworoboki, znajdowali się we wszystkich trzech grupach. Kusznicy, zamiast osłaniać wszystkie boki, ustawieni byli po 24 (po 6 w 4 szeregach) w rogach. Armia składała się z kilku grup, z których każda tworzyła czworobok pikinierów z ustawionymi na rogach kusznikami.

Tym niemniej, sukcesy Szwajcarów, Lancknechtów oraz zorganizowanej na ich modłę piechoty, stały się dużo rzadsze odkąd, zamiast szarżującej w nieładzie kawalerii, musieli stawić czoła armiom w regularnym szyku. Pod Ravenne (rok 1512), to kawaleria została zdecydowanie królową pola bitwy.

IV – BROŃ PALNA. ARKEBUZY I MUSZKIETY

Póki co, nie wspomnieliśmy jeszcze o broni palnej, działach czy arkebuzach, ponieważ ich skuteczność nie przekraczała w znaczący sposób celności ówczesnej broni miotającej i nie miała ona wielkiego wpływu na formacje taktyczne oraz rozstrzygnięcie losów bitwy. Pojawienie się broni palnej datuje się na ostatnie lata XV wieku, a dopiero podczas wojen włoskich jej zastosowanie przynosi znaczące rezultaty, które zrewolucjonizowały taktykę piechoty.

Zwycięstwo spod Maringan (rok 1515) zostało osiągnięte po części za sprawą ostrzału artyleryjskiego, który wprowadził w szwajcarskie czworoboki wystarczający nieład, aby ułatwić naszym zbrojnym szarżę. Tym niemniej, arkebuzerzy wciąż pełnili rolę drugoplanową¹⁰. Wpływ broni palnej był dużo bardziej widoczny pod Pawią (rok 1525). Podczas tej bitwy wystarczyła nasza artyleria, aby zasiać zamęt w szeregach cesarskiej piechoty i kawalerii, oraz zmusić je do wycofania się. Kiedy jednakże nasi zbrojni szarżowali, a nasze działa zamilkły, wróg odżył. Na arenę wkroczyła jego artyleria. Pescaire początkowo użył przeciwko nam 200 arkebuzerów, później 400. Ich kule rozdarły zbroje naszych rycerzy, co znacznie ich osłabiło i pozwoliło kawalerii cesarskiej na wykorzystanie odpowiedniego momentu, przypuszczenie szarży i odebranie nam zwycięstwa.

Data ta jest jedną z najważniejszych w historii taktyki: zobaczyliśmy już, jakie trudności napotykała przez wieki ofensywa w zderzeniu z uzbrojoną w piki falangą, jeśli tylko jej flanki również były uzbrojone. Od tego momentu, dzięki broni palnej, połączenie baterii bądź grupy arkebuzerów z atakującym oddziałem, pozwoliło na przełamanie batalionów pikinierów.

Powyższa zmiana była z korzyścią dla ofensywy: można było ją teraz przeprowadzać jeszcze szybciej ze względu na pomnożenie ilości broni miotającej oraz jej udoskonalenie. Pod koniec XV wieku w oddziałach szwajcarskich spotkalibyśmy pięciu pikinierów czy halabardników na jednego kusznika, sto lat później proporcje się odwróciły. Od połowy XVI wieku, na jednego pikiniera przypadało mniej więcej dwóch muszkieterów lub arkebuzerów.

Inną konsekwencją, która na pierwszy rzut oka może wydać się drugorzędna, lecz która stała się zaczątkiem nowoczesnego okresu w taktyce piechoty, było to, że obszerne i masywne czworoboki stopniowo ustąpiły miejsca wydłużonym równolegle do frontu batalionom. Odtąd rozwój broni palnej będzie szedł w parze z uszczuplaniem batalionów: w kilka lat liczba szeregów spadnie z 20 do 10, później stopniowo do 8, 6, 4, 3 i 2, aby w końcu, pozostawić jeden tylko szereg tyralierów.

W połowie XVI wieku, pikinierzy wciąż formowali się głównie w „bataliony” liczące 2 tysiące ludzi, głębokie na 20 do 25 szeregów. Arkebuzerzy dostarczali 500 „straceńców”, w grupach po 20 przed linią frontu oraz w dwóch „rękawach”¹¹ po 200, w pięciu szeregach na skrzydłach batalionu. Zwykle do bardziej aktywnych zadań przeznaczona była mała rezerwa arkebuzerów.

W czasie wojen religijnych dynamika zmian w składzie oraz taktyce piechoty znacznie wzrosła. Bataliony liczyły nie więcej niż 12, 10, a czasem nawet i 4 szeregi, jak to miało miejsce w 1567 roku w armii Kondeusza. Liczba arkebuzerów zaczęła znacznie przewyższać liczbę pikinierów i nieraz nie wahali się oni, jak w 1568 roku pod Jasménil, walczyć samotnie bez wsparcia pikinierów. Istniały dwie, równoważne taktyki: arkebuzerzy armii królewskiej rozpraszali się w tyraliery i z sukcesem stawiali czoła pułkowi arkebuzerów protestanckich, sformowanych w szyku kolumnowym.

Pod koniec wieku, coraz mniej liczne bataliony pikinierów (40 do 50 rzędów na 10 szeregów) nie brały wcale udziału w ataku: to kawaleria decydowała o zwycięstwie, które było najczęściej wynikiem ognia arkebuzerów. Przykładowo, w czasie bitwy pod Coutras (rok 1578), dwie armie powzięły podobne dyspozycje: kawaleria ustawiła się na środku przy wsparciu około 250 arkebuzerów w pięciu szeregach, piechota sformowała skrzydła: arkebuzerzy w tyralierach, pikinierzy w pewnej odległości, na drugiej linii. Po stronie protestantów, których piechota zajęła pozycje defensywne, arkebuzerzy umiejscowili się w zaroślach oraz na obrzeżach lasu. Ich ogień zatrzymał królewską piechotę, która wycofała się w nieładzie, ale to przecież kawaleria zadecydowała o zwycięstwie. Konnica protestantów, której sukces został przygotowany przez plutony arkebuzerów, rozpędziła królewską kawalerię, a następnie rzucając się na skrzydła wroga, skończyła bitwę do szczętu rozbijając piechotę.

Głównym zmartwieniem generałów stało się więc wzmocnienie piechoty, stanowiącej najliczniejszy element wojska, przez odpowiednie połączenie użycia pik oraz broni palnej. Maksymalny zasięg muszkietu lontowego, który w owej epoce wyparł arkebuz kołowy, wynosił 300 kroków. Aby móc skrzyżować ogień z muszkietów w sporej odległości przed oddziałem pikinierów, należało skrócić ich linię frontu. Maurycy Orański podzielił swą piechotę na półpułki, liczące po 500 ludzi, w tym 250 pikinierów ustawionych w 10 szeregach, oflankowanych z prawa i z lewa przez dwa rękawy po 124 muszkieterów. Sześć jednostek rozmieścił w następujący sposób: pierwsza linia sformowana przez dwie połączone połówki pułku, następnie 12 rzędów muszkieterów, 25 pikinierów, 25 muszkieterów, 25 pikinierów i 12 muszkieterów. 100 metrów w tyle, poza frontem, zostały umiejscowione dwa półpułki. Wreszcie 200 metrów dalej, trzecia linia, sformowana została na wzór pierwszej. W ten sposób, czy to wzdłuż, czy w szerz, poszczególne frakcje były w stanie wzajemnie i skutecznie się wspierać. Niemożliwością było zbliżyć się do pikinierów nie przyjmując na siebie ognia muszkieterów, czy przypuścić na nich szarżę, nie narażając się na kontratak pikinierów.

Nieco skomplikowany szyk kolumnowy został uproszczony w czasie wojny trzydziestoletniej. „Brygada” Gustawa Adolfa, w sile 1,2 tysiąca ludzi, składała się jedynie z dwóch pierwszych eszelonów opisanej powyżej formacji, dystans między nimi został zredukowany do 15 kroków, a linia frontu niemal podwojona: grupa składała się z sześciu szeregów¹². Sformowana w ten sposób piechota z powodzeniem stawiła czoła silnym batalionom Ligi Katolickiej w bitwie pod Breitenfeld (rok 1631), nie zyskały jednak decydującej przewagi. O zwycięstwie po raz kolejny zadecydowała kawaleria, która wmieszawszy się w plutony muszkieterów i dzięki ostrzałowi tych ostatnich, pobiła kawalerię Ligi, a następnie rzuciła się na piechotę. Wyczyny piechoty szwedzkiej pod Litzen (rok 1632) są bardziej doniosłe. Strona Ligi rozstawiła swych muszkieterów wzdłuż rowu dosyć daleko przed pikinierami, sformowanymi jak zwykle w zwarte oddziały. Mieszana linia niewielkich batalionów szwedzkich puściła się najpierw z szarżą na wrogich muszkieterów, których bez trudu rozbija, a następnie skierowała się w stronę ustawionych w czworoboki pikinierów i dzięki powstałym pod ostrzałem wyrwom, udało jej się rozbić ich szyk. Wsparcie, jakie otrzymała w tym momencie piechota Ligi zmusiło Szwedów do wycofania się, ale zdobyli oni ostateczną przewagę w trzecim i ostatnim ataku.

W bitwie tej formacja mieszana zyskała przewagę nad oddzielnymi grupami muszkieterów i pikinierów. Francuscy generałowie, uczniowie Gustawa Adolfa, stosowali się do tej metody, upraszczając ją, choć nie zawsze z jednakim powodzeniem. Piechota hiszpańska była zbyt silna, aby jej czworoboki dało się przełamać jak te Ligi: starcie piechoty spod Rocroi (rok 1643) pozostało nierozstrzygnięte i kolejny raz, jak pod Breitenfeld i innych bitwach XVI wieku, o zwycięstwie zadecydowała szarża kawalerii, która przepędziwszy najpierw wrogie szwadrony, rzuciła się na czworoboki piechoty i zakończyła bitwę rozbijając je w pył.

W epoce tej porzucono zwyczaj mieszania ze sobą plutonów muszkieterów z kawalerią, która częściowo pozbawiona ciężkiej zbroi, poprzedzała szarżę salwą z pistoletów.

Po długim okresie nieustannych wojen, oddziały stały się bardziej elastyczne i mobilne. Dla generałów, zwłaszcza dla generała Turenne (Tureniusza), kierowanie nimi stało się swego rodzaju sztuką, a wydawane dyspozycje były coraz bardziej urozmaicone. Doskonałym na to przykładem są bitwy z 1674 i 1675 roku.

Utarło się, aby z pułków liczących po 50 pikinierów wyłaniać przyszłe bataliony tyralierów, formujących się oddzielnie od reszty armii, przed nią, bądź z osobna, bądź też raczej w oddziałach liczących po kilkuset ludzi. Były one przeznaczone do misji specjalnych, zdobywania strategicznych punktów oraz przygotowywania swoim ostrzałem gruntu pod działania głównych sił. Pułki dragonów, walczących zazwyczaj bez koni, najczęściej odgrywały rolę tyralierów rozstawionych w długich szeregach.

Siła obu armii pod Sinsheim (rok 1674)¹³ leżała głównie w kawalerii, choć wróg znacznie nas w tej mierze przewyższał. Tureniusz jednakże, dysponując większą ilością piechoty, zdołał wypracować sobie przewagę. Za pomocą 400 dragonów i 1,5 tysiąca ludzi z poszczególnych pułków, przy wsparciu pikinierów i grenadierów z La Ferté, wyparł 1,2 tysiąca piechurów z Sinsheim. Zdobywszy miasto, generał zajął się przygotowaniem natarcia kawalerii na płaskowyż, co było nader delikatną operacją, możliwą do przeprowadzenia jedynie przez bardzo wąskie gardło. Nasi dragoni oraz oddziały piechoty ulokowały się w winnicach, za zaroślami oraz w opactwie. Pozostała część piechoty zajęła różne punkty, w korpusach, bądź oddziałach, w zależności od czynników terenowych, tak aby nie przeszkadzać kawalerii kiedy rzuci się ona do walki, a także służyć jej za wsparcie, kiedy sama będzie odpierać wrogie szarże. Grenadierzy z la Ferté oraz dragoni zostali wysunięci na środek pola, niemal nieosłonięci i w zasięgu rażenia wroga, z którym co rusz to staczali potyczki. Tureniusz, chcąc zacząć wypełniać pole bitwy, rozwinął na nim trzy pułki piechoty. Kawaleria natarła od strony miasta i przypuściła szarżę. Konnica cesarska zrazu zdobyła przewagę, lecz ogień naszych tyralierów rychło zatrzymał ją w miejscu. Po trzech przeprowadzonych w identycznych okolicznościach szarżach, zdziesiątkowane wojska wroga wycofały się w nieładzie. Nasi jeźdźcy podjęli działania ofensywne i odnieśli zwycięstwo.

Pod Enztheim (rok 1674)¹⁴, Tureniusz wysyła pieszo dwa pułki dragonów, aby odbiły z rąk wrogiej piechoty las, który stanowić mógł dla armii, która go zdobędzie, doskonały punkt oparcia. Dragonom, w miarę potrzeby, w sukurs poszły coraz to nowe bataliony, walka przeciągała się, a nasi nie potrafili wykorzystać swej przewagi. Tureniusz, kiedy jego flankom zaczęła zagrażać wroga konnica, zarządził wykonanie częścią szwadronów szarżę na skraj lasu. Po szczęśliwie przeprowadzonej akcji, ci nie mogąc jednakże utrzymać się na polanie, gdzie dosięgał ich zbyt dotkliwie ogień wroga, wycofali się i sformowali na samym skraju lasu.

Kiedy las definitywnie znalazł się w naszych rękach, nasza piechota mogła wreszcie zbliżyć się „aż do pierwszej zasłony, lecz tam musiała się zatrzymać i nie mogliśmy przepędzić wojsk cesarskich z wioski. Aby tego dokonać, trzeba było zaatakować trzy ziemne wzniesienia o stokowym kształcie”¹⁵. To ostatnie wyrażenie podkreśla istotną rolę, jaką odegrał ogień piechoty.

W czasie bitwy pod Turckheim (rok 1675)¹⁶, Tureniusz rozlokował pierwsze oddziały z brygady z Szampanii w winnicach, na lewo i na prawo od miasta. Za to jego prawe skrzydło rozciągało się na równinie. Jako że znajdujący się nieopodal miasta młyn został zajęty przez wroga w sile 200 ludzi, Tureniusz wysłał tam 300 osobowy oddział, aby przy dodatkowym wsparciu dwóch batalionów odbił go. Po zajęciu młyna „korpusom tym jednak nie wiodło się w walce. Wróg był zbyt liczny, a ponadto ulokował się na dogodnym dla artylerii terenie, podczas gdy naszym w winnicach zawadzały tyczki oraz grube żerdzie, tak, że z największym trudem mogli dobywać i używać broni”¹⁷. W związku z tym, generał porucznik Foucault nakazał im zejść niżej w kierunku łąki, posuwając się wzdłuż stanowiącego doskonałą osłonę strumienia. W ten sposób warunki terenowe stały się porównywalne dla obu stron. W końcu, Tureniusz popchnął naprzód resztę swej piechoty i tworząc szerszą od wroga linię frontu, zaatakował od flanek, zmuszając go tym samym do odwrotu. Niestety, kawaleria nie zdążyła przybyć na czas, przez co sukces nie był ostateczny.

Z powyższych przykładów wynika, że w połowie XVII wieku broń palna nie posiadała jeszcze wystarczającej mocy, aby pozbawić kawalerii decydującej roli. Nie jest to wcale takie dziwne, jeśli uświadomimy sobie, że muszkieter mógł wystrzelić maksymalnie siedem razy w czasie bitwy i że muszkiet był na tyle trudny w obsłudze, że znajdujący się w winnicach żołnierz mógł mieć spore problemy z jego użyciem. Z drugiej jednak strony, bataliony pikinierów-muszkieterów były już w stanie razić ogniem na tyle skutecznie, aby zatrzymać szarżę kawalerii wyprowadzoną przeciw nim samym, bądź też przeciw sąsiedniemu oddziałowi. Strona, która nie zapewniła sobie odpowiedniej przewagi w czasie starcia ogniowego, niemal traciła szansę na zwycięstwo w całej potyczce. To najbardziej charakterystyczna różnica w stosunku do tego, co działo się jeszcze sto lat wcześniej, kiedy to muszkieterowie wyrządzali wrogowi dotkliwe szkody, przyczyniając się nieraz do częściowego sukcesu, mając jednakże co najwyżej drugorzędny wpływ na losy bitwy. Rozwój ten mógł się dokonać dzięki odciążeniu i udoskonaleniu muszkietów.

V – POJAWIENIE SIĘ KARABINU I BAGNETU

Dopiero po pokoju w Nimègue (rok 1679) wymiana ognia stała się najbardziej znaczącym elementem bitwy¹⁸. Muszkiet w naszej armii powoli ustępował miejsca karabinowi. W Niemczech proces ten zaszedł dużo bardziej gwałtownie, a karabin przyjął się w 1689 roku. Zniknęły niedogodności związane z lontem, wzrosła znacznie szybkość wystrzału: zużycie amunicji było na tyle duże, że trzeba było ją racjonować na polu bitwy. W końcu, pojawienie się w 1689 roku bagnetu, zwiastowało rychłe wycofanie pikinierów.

Ich liczba szybko się zmniejszała: według oficjalnych danych, nie było już ich więcej niż setka na batalion. W praktyce, nie było ich prawie wcale, ponieważ stali się zbędni. Cóż mogliby zdziałać, jako oddziały atakujące czy rezerwowe, sformowani w skromne korpusy liczące piętnaście do dwudziestu rzędów w czterech szeregach? Żołnierze porzucają więc piki, aby chwycić za broń palną.

Skuteczność karabinów wywołała w epoce nieustannych wojen takie wrażenie, że zdominował on wszelkie dyspozycje taktyczne z pól bitewnych. Użycie broni białej tak dalece straciło na znaczeniu, że oddziały formowane były tylko i wyłącznie pod kątem walki bronią palną. Głębokość formacji regulowana była w taki sposób, aby zapewnić ciągłość ostrzału: nie przekraczała w zasadzie pięciu szeregów, a kiedy w czasie danej kampanii spadła liczebność batalionów, zamiast ograniczać linię frontu, formowano się już tylko w czterech szeregach. Jako że piechota zajmowała teraz większą część pola bitwy, odchodziło się od zastosowania skromnych oddziałów, jakie Tureniusz rozdzielał na tyraliery, w celu opanowania pola dla działania kawalerii. Luxembourg pod Fleurus (rok 1690) otoczył i odrzucił liczną kawalerię wroga, a następnie wykonał manewr obrotu: umiejscawiając dwa bataliony na każdej z flanek i dwa w centrum. Na pozostałej części frontu, nieprzerwany szereg piechoty prowadził w kierunku wroga silny ogień.

W kolejnym wieku takie właśnie, linearne, ustawienie stało się charakterystyczne, co nie pozostało bez wpływu na sposób kierowania armią. Oddziały były mało manewrowe, a operacja ustawienia ich na polu bitwy trwała zazwyczaj bardzo długo. Spore odległości między szeregami i rzędami, zachowane po to, aby ułatwić posługiwanie się muszkietem nie pozwalały na wykonywanie precyzyjnych ruchów i potrzeba było kolejnego półwiecza, zanim praktyka ta odeszła do lamusa wraz z zastąpieniem muszkietu karabinem. Do tej pory oddziały były prawdopodobnie cięższe i mniej zwrotne nawet od legionów rzymskich.

Na początku kampanii batalion liczył sześć szeregów, później pięć lub cztery¹⁹, każdy w odległości czterech kroków, co dawało w sumie głębokość około dwudziestu kroków. Jeśli chciano złamać szyk na lewo lub na prawo za pomocą pół-rękawa liczącego dwadzieścia rzędów, długość linii frontu każdego z elementów była równa jego głębokości i uzyskiwano w ten sposób nieprzerwaną kolumnę. Jeśli zaś przerwano szyk rękawem o czterdziestu rzędach, pomiędzy dwoma rękawami pozostawał dystans dwudziestu kroków. Gdyby jednakże chciano sformować kolumnę za pomocą ćwierć-rękawa (10 ludzi na froncie), głębokość każdego z elementów byłaby dwa razy większa od jego frontu, więc przerwanie mogłoby się dokonać jedynie za pomocą zmiany frontu: należało więc przenieść pierwszy ćwierć-rękaw na przód, a następnie wysunąć po kolei każdy następny. Co prawda nie trudno było w takim przypadku o przerwanie szyku, ale rzecz miała się zgoła inaczej, kiedy przychodziło do rozwinięcia kolumny. Niemal niemożliwością było zachowanie w czasie marszu tak trudnego do pilnowania dystansu i, nawet w przypadku kolumn utworzonych przez rękaw lub pół-rękaw, zmiana kierunku danego elementu na lewo lub prawo nie skutkowała od razu utworzeniem batalionu rozwiniętego w linii. Rozwinięcie kolumny złożonej z kilku batalionów wymagało utworzenia bardzo długiego szeregu. Rozwinięcie kolumny przez ćwierć-rękaw, gdzie czoła elementów następowały po sobie w odległości dwudziestu kroków, a ich front wynosił kroków dziesięć, stawało się bardzo długą i trudną do przeprowadzenia na polu bitwy operacją.

Marsz stawał się powolny i trudny, ponieważ każda zmiana kierunku dokonywała się wokół sztywnej osi: każdy element musiał się zatrzymać i poczekać, aż poprzedni zakończy swój manewr.

Nie było oczywiście mowy o zwinięciu bądź rozwinięciu oddziału na jeden z jego subdywizjon²⁰ czołem do przodu.

Aby móc maszerować w kolumnie, o co najmniej dwudziestu rzędach, trzeba było unikać dróg i przemieszczać się polami, wzdłuż wytyczonych wcześniej szlaków. Skutkowało to oczywiście bardzo powolnym tempem marszu armii. Czas niezbędny do rozwinięcia, czy tym bardziej jakiejkolwiek modyfikacji szyku bitewnego, sprawiało, że niezwykle trudno było narzucić wrogowi czas i miejsce bitwy. Z wszystkich tych przyczyn, wojny toczyły się powoli, a strategia obierała bardzo formalny charakter, którego nie pozbyła się przez kolejne sto lat.

Aby móc walczyć, piechota formowała się w długie, coraz to cieńsze, linie. Ostrzał wroga trwał tak długo, aż doznane straty, bądź jakiekolwiek inne wydarzenie zaistniałe na flankach nie doprowadziło do pokonania jednego z przeciwników.

Dla potrzeb szarży, odległość między szeregami została ograniczona do dwóch kroków (instrukcje Catinata z 1690 roku²¹).

Część oddziału wysuwała się więc naprzód, i powoli, ostrożnie przystępowała do szarży. Niezwykle ważne było, aby nie zostać pozbawionym ognia w momencie wejścia w kontakt z wrogiem, ponieważ doświadczenie poprzednich wojen wpoiło w umysły przekonanie, że aż do momentu zwarcia się z wrogiem, ogień był jedynym czynnikiem, którego należało się naprawdę obawiać. Wszyscy generałowie byli zgodni co do tego, że oddział maszerujący w kierunku wroga musiał wstrzymywać ogień. „Będzie się wpajać żołnierzom, aby nie strzelali i przeczekali ogień wroga (pisze Catinat) ponieważ wróg, który wystrzelił, zostanie pokonany w momencie, kiedy przyjmiemy cały jego ogień. Dobrze jest zaszczepić takie przekonanie w umysłach żołnierzy i sierżantów, aby wzajemnie się w tym utwierdzali. W ten sposób, kiedy nadejdzie odpowiedni moment, są nań przygotowani. Rozkaz ten odnosi się jednakże tylko do bitew, a w innych okazjach należy starać się prowadzić silniejszy od wroga ostrzał”. Zasada ta pozostawała aktualna aż do XIX wieku, lecz z powodu nie doprecyzowania odległości, z jakiej wolno było strzelać i nacierać na wroga, narażano się na tragiczne w skutkach pomyłki. Zresztą instynkt żołnierza często sprzeciwiał się tego typu praktykom, i nawet oddziały Catinata pod Marsylią otwarły ogień zanim jeszcze ustał ostrzał prowadzony przez nieprzyjaciela.

Rozróżniamy trzy rodzaje ognia: ogień w szeregu, w rzędzie i w dywizjonie. Ogień w szeregu prowadzono w czasie posuwania się naprzód lub wycofywania się. Pierwszy szereg wysuwał się o trzy kroki naprzód, strzelał, a następnie robił w tył zwrot, przechodził między rzędami pozostałych szeregów i ponownie nabijał broń. Każdy z szeregów, po kolei, robił to samo. Manewr wyglądał mniej więcej tak samo, czy to w czasie posuwania się naprzód, czy cofania się, a sukcesywne ruchy poszczególnych szeregów, które przechodziły między rzędami wprowadzały nieład. Próbowano nakazać strzelać całemu rękawowi jednocześnie (w takiej sytuacji pierwszy szereg zmuszony był przyklęknąć), zrezygnowano jednak z takiego pomysłu ze względu na zbyt długi czas przeładowania broni: batalion w tym czasie był pozbawiony możliwości wystrzału.

Ogień w rzędach można było przeprowadzać jedynie w miejscu. Prowadzono go w grupach po dwa rzędy, które występowały o sześć kroków przed linię frontu, rozwijały w szereg, strzelały, a następnie wracały na swoje miejsce.

Ogień w dywizjonach prowadzono dywizjonami liczącymi cztery lub sześć szeregów. Jeden, dwa, lub trzy rzędy występowały naprzód i rozwijały się w dwa lub trzy szeregi. Ogień ten miał zastosowanie głównie wtedy, gdy czoło batalionu chronione było przez jakąś przeszkodę: zarośla, strumień, czy umocnienia ziemne.

Wojna z Ligą Augsburską była ostatnią, w której piechota była uzbrojona w muszkiety. Niemcy zaczęli korzystać z karabinów począwszy od 1689 roku, a w bitwie pod Steinkerque w 1692 roku²² nasza piechota srogo ucierpiała od znacznie szybszego ognia nieprzyjaciela. Jedynym sposobem na uniknięcie go, było przypuszczenie szarży, ze szpadą w ręku. Zarządzenie z 15 grudnia 1699 roku definitywnie pieczętowało przyjęcie karabinu z bagnetem oraz wycofanie muszkietów.

Szybkość ostrzału w 1700 roku wynosiła, mniej więcej, jeden wystrzał na minutę i szybko rosła. Sam karabin z 1699 roku, aż do połowy XIX wieku uległ jednakże tylko kosmetycznym zmianom. To, co nastąpiło później, było już jedynie historią kolejnych ulepszeń, wprowadzanych w celach taktycznych, aby jak najefektywniej wykorzystywać karabin oraz artylerię gładkolufową.

1    Autor książki Studjum o walce.

2    Etudes sur le combat, wydanie 2, s. 2.

3    Odnośnie historii taktyki w Grecji można znaleźć informacje w następujących dziełach: J. von Müller, Handbuch der klassischen Altertumswissenschaft, herausg; A. Bauer, Die griechischen Altertüme, wydanie 2, Monachium 1893; H. Droysen, Hermann’s Lehrbuch des Griechischen Antiquitäten, IIer Band; 2. Abteilung; Fribourg-en-Brigsau, Die griechischen Kriegsaltertümer, 1888; R. Schneider, Legion und Phalanx, taktische Untersuchungen, Berlin 1893; H. Delbrück, Geschichte des Kriegskunst im Rahmen der politischen Geschichte, Berlin 1900-1902; W. Rüstow, Geschichte des Infanterie, Gotha 1857; B. Renard, Précis de l’histoire militaire de l’antiquité, Paris 1875; M. Jæhns, Handbuch einer Geschichte des Kriegswesens von des Urzeit bis sur Renaissance, Lepzig 1880; M. Jæhns, Geschichte des Kriegswissenschaften, vornehmlich in Deutschland, München-Lepzig 1890; E. de la Barre-Duparq, Histoire de l’art de la guerre, Paris 1860; Dzieła Tukidydesa, Ksenofonta, Diodora, Polibiusza; J. Krometer, Antike Schlachtfelder in Griechenland, Berlin 1903.

4    Diodor Sycylijski, LXV, 85-87.

5    Wojownicy uzbrojeni we włócznie i oszczepy, lżej jednakże uzbrojeni od hoplitów. Oszczepnicy stanowili podobnego rodzaju lekką piechotę.

6    H. Droysen, op. cit., s. 96.

7    Odnośnie historii taktyki rzymskiej można znaleźć informacje w następujących dziełach:

Schneider, Delbrück, Rüstow, Renard, Jæhns, op. cit.; H. Delbrück, Triarer und Leichtbewaffnete, [w:] Historische Zeitschrift, Sybel, t. LX, München-Lepzig 1888; Mommsen Marquardt, Manuel des antiquités romaines, t. XI, Marquardt, De l’organisation militaire chez les Romains, w przekładzie Brissauda, Paris 1891; F. Fröhlich, Das Kriegswesen Cæsars, Zurich 1891; Kraner, L’Armée romaine au temps de César, w przekładzie Raldy’ego i Larroumeta, Paris 1884.

8    R. Schneider, op. cit., s. 139.

9    Odnośnie tej części, oprócz cytowanych już utworów Rüstowa, Jæhnsa i Delbrücka, zobacz także: Ch. Oman, A history oh the Art of War: the Middle ages from the fourth to the fourteenth century, wydanie 2, London 1905; E. Hardy, Origines de la tactique française, 1881; Delbrück, Geschichte der Kriegs’cunst in Rahmen der politischen Geschichte, Berlin 1907.

10    Odnośnie niniejszej części, oprócz dzieł Rüstowa, Jæhnsa i Hardy’ego, zobacz także: Belhomme, Histoire de l’infanterie en France, Paris, bez daty; Griebheim, Vorlesungen über die Taktik, wydanie 3, Berlin 1872; M. Meter, Manuel historique de la technologie des armes à feu, tłumaczenie Rieffel, Paris 1837; D.M. Amsterdam, Histoire de Gustave-Adolphe, roi de Suède, 1764; J. Mauvillon, Essai historique sur l’art de la guerre pendant la guerre de Trente ans, Cassel 1784; Ramsat, Histoire de vicomte de Turenne, Paris 1735; Deschamps, Mémoires de deux dernières campagnes de M. de Turenne, Paris 1678; książę d’Aumale, Histoire des princes de Condé, Paris 1896; Hardy de Perini, Batailles françaises, Paris, bez daty; de la Vallière, Pratique et Maximes de la guerre, 1675; M. de Lamont, Les Fonctions de tous les officiers de l’infanterie, Paris 1675.

11    W oryginale manches. Szyk w czasach nowożytnych składał się z centrum złożonego z pikinierów i flanek złożonych z arkebuzerów tzw. „rękawów”, zwanych również skrzydłami [D.M.].

12    Montecuculli, w swych Wspomnieniach, wyraźnie popiera przyjęte w połowie XVII wieku dyspozycje:

„Sami muszkieterzy, bez pikinierów nie są w stanie utworzyć organizmu zdolnego do oparcia się nacierającej na nią gwałtownie kawalerii, czy też do przetrzymania ataku i starcia z pikinierami (…). Muszkieterzy nie powinni formować zbyt szerokiego frontu (na 70, 80, czy 100 ludzi), ponieważ w przypadku, jeśli przypuściłaby na nich szarżę wroga kawaleria lub napadli pikinierzy i w konieczności odwrotu pozostawiliby po sobie wielką wyrwę, przez którą wróg mógłby przedostać się i zaatakować od flanki i rozbić inne oddziały. Aby nie dopuścić do takiej sytuacji, nie wolno ustawiać 500 muszkieterów skrzydłowych na jednej tylko linii (…).

Muszkieterzy powinni formować się w 6 rzędach, ponieważ w ten sposób, pierwszy szereg zdąży ponownie nabić broń w momencie, kiedy ostatni wystrzeli, oraz samemu natychmiast wystrzelić, tak, aby wróg musiał zmagać się z nieprzerwanym ogniem”.

Montecuculli ustawiał wojowników bądź to w otwartych szeregach, aby mogli działać nie przeszkadzając sobie wzajemnie swoim uzbrojeniem, bądź w zwartym szyku, pozostawiając im miejsce jedynie na swobodny ruch ramienia. Taki szyk był oczywiście niemożliwy do zastosowania w przypadku muszkieterów, między którymi utrzymywano odstęp 4 do 5 stóp.

13    Patrz mapa na stronie 207.

14    Patrz mapa na stronie 208.

15    Deschamps, s. 96.

16    Patrz mapa na stronie 209.

17    Ibidem, s. 166.

18    Odnośnie tego okresu zobacz: Vaultier, Journal des marches, campements, batailles, etc. depuis 1690 jusqu’à présent, Paris 1695; Quincy, Histoire militaire du règne de Louis le Grand, Paris 1725; Beaurain, Histoire militaire des Flandres, Paris 1784; Puységur, Art de la guerre, Paris 1749.

19    Oficjalna ordynacja z 1693 roku ogranicza głębokość batalionu do pięciu szeregów, co pozwala przypuszczać, że rozwiązanie takie było stosowane już w poprzednich latach.

20    Czyli pluton [D.M.].

21    Belhomme, t. II, s. 307.

22    W bitwie tej armia Ludwika XIV pokonała wojska Ligi Augsburskiej.

ROZDZIAŁ I
WIEK XVIII, AŻ PO WOJNĘ SIEDMIOLETNIĄ

I – WOJNA O SUKCESJĘ HISZPAŃSKĄ

Pomimo znacznych różnic między muszkietem, a karabinem, zarówno w kwestii poręczności, jak i szybkości strzału, powszechne zastosowanie karabinu nie od razu miało wpływ na zmianę dotychczasowego stylu prowadzenia walki oraz powszechnych przekonań. W czasie wojny o sukcesję hiszpańską odnajdziemy wciąż te same formacje, te same powolne i ociężałe manewry, ten sam sposób ostrzału w rzędach, szeregach i dywizjonach¹. Rozporządzenie z 2 marca 1703 roku, po którym nastąpiło wycofanie pik, ustaliło liczbę szeregów na pięć. W toku wojny, liczba ta spadła do czterech, później do trzech. Aż do połowy XVIII wieku, zwyczajowo, ich liczba wynosiła cztery. Normalna odległość między szeregami wynosiła 4 metry, głębokość formacji liczyła więc około 20 metrów. Kolumny w rękawie, pół-rękawie i ćwierć-rękawie formowały się i rozwijały jak wcześniej.

Wiele państw europejskich mocno zaangażowała się w bieżącą wojnę, a jako że trudno było znacząco zwiększyć liczebność kawalerii, kluczowa stała się liczba batalionów. Z tego powodu, jak również ze względu na skuteczność ostrzału, piechota zyskała na znaczeniu. W kilku potyczkach, jak na przykład pod Spire (rok 1705) i Denain (rok 1712), odegrała ona kluczową rolę. Z drugiej jednak strony, pod Höchstädt (rok 1703) i Malplaquet (rok 1709), wynik starcia wciąż zależał od kawalerii.

Pod Malplaquet (rok 1709)² siła rażenia ognia była ogromna: po naszej lewej, daleki zasięg ostrzału pułków z Bretanii, Prowansji, La Sarre, Charost i Roi wyrządził znaczne szkody w szeregach przeciwnika. Wszyscy pułkownicy, podpułkownicy i majorowie wrogich pułków zostali zabici lub ranni, a w niektórych batalionach ostało się po dwóch-trzech oficerów. Po naszej stronie, połowa ludzi została wykluczona z walki. Wrogowi, dzięki przewadze liczebnej, udało się rozbić nasze szańce, ale na tym skończyły się jego postępy. Irlandczycy oraz brygada z Szampanii ruszyli z kontratakiem, który usadził przeciwnika w miejscu. Szarża naszej kawalerii, będąca odpowiedzą na szarżę wojsk sprzymierzonych na naszej lewej flance, położyła kres wszelkim inicjatywom drugiej strony.

Wróg natarł na nasze linie w centralnym ich punkcie. Ledwie jednak wysunął naprzód swą kawalerię, kiedy nasza, pod wodzą Boufflersa, puściła się z szarżą i zatrzymała jego szwadrony. „Sześć razy wróg przejmował ofensywę i sześć razy huragan naszej kawalerii zmiatał go z pola bitwy”. Podobnie jak wojska sprzymierzone, nie mogliśmy jednak zdobyć decydującej przewagi, ponieważ po każdej ich szarży, nasze szwadrony „musiały zatrzymywać się przed ogniem prowadzonym z okopów oraz wycofywać się, pokonane nie tyle przez kawalerię przeciwnika, co przez jego piechotę”.

Na naszym prawym skrzydle, wroga piechota ginęła od ognia prowadzonego z okopów. Przed naszymi fortyfikacjami jej trup słał się gęsto. „Nie będąc w stanie po raz kolejny podjąć wysiłku, który kosztował ją już tyle sił, poprzestaje na prowadzeniu ostrzału z bezpiecznej odległości”. Wydaje się, że nigdy wcześniej ostrzał nie przyniósł jeszcze takiego rezultatu. „W tym momencie nasi żołnierze odczuli, że bitwa jest wygrana i że wystarczy jeden ofensywny ruch na naszej prawej flance, aby ostatecznie pokonać bataliony, zdziesiątkowane już przez ich ogień”. Idea wielkiego zwycięstwa odniesionego dzięki szarży piechoty, wciąż wydawała się jednak obca.

W ten sposób, szkody wyrządzone przez ogień piechoty oraz rozmiar materialnych strat były nieporównywalnie większe niż w epoce muszkietu, choć rola odgrywana przez obie formacje nie zmieniła się zbytnio od czasów bitew z 1674 i 1675 roku. Podobnie jak pod Sinsheim, tak i tutaj, kawaleria stanowiła ofensywny element armii. Piechota działała głównie za pomocą ostrzału, którym starała się ostudzić zapał kawalerii. Teraz jednakże była bardziej świadoma swej mocy, domagała się szarży, bezpośredniego starcia z wrogiem i wydaje się, że na jej drodze stały jedynie ogólnie przyjęte przekonania. Pod Denain, jak i pod Spire³ to piechota właśnie szarżowała w kolumnie, decydując o zwycięstwie, i to poprzez atak, nie ostrzał. Co prawda, w obu potyczkach działała z zaskoczenia i nie były to stricte regularne bitwy.

Musimy tutaj ograniczyć się do kilku zaledwie charakterystycznych wydarzeń, które posłużą nam za przykład. Analizując szczegółowo wojny za czasów Ludwika XIV, jak zwykle rzecz jasna napotkamy ze zmieszaniem na cały szereg sprzecznych zjawisk, z których na pierwszy rzut oka trudno wyciągnąć spójne wnioski. Tak czy inaczej, kilka faktów o kluczowym znaczeniu jawi się w sposób tak wyraźny, że nie mogą umknąć naszej uwadze. Przede wszystkim sukcesywnie dokonywane siłą rzeczy wycofywanie pik, będące wynikiem woli ogółu, zanim zostało oficjalnie usankcjonowane rozporządzeniem. Następnie uprzywilejowanie walki bronią palną, jakie postępowało już od ponad wieku, począwszy od wzrostu liczby muszkietów kosztem pik, aż do niemal zupełnego wycofania tych ostatnich i to zanim jeszcze ktoś pomyślał o zastąpieniu pik bagnetami. Uprzywilejowanie to przejawiało się także w odchudzeniu formacji. Podobnie jak to, że pikinierzy naturalną koleją rzeczy i z woli ogółu byli z każdą kolejną wojną coraz mniej obecni, tak i w każdej kolejnej kampanii, formacje były coraz skromniejsze, mimo, iż wedle obowiązujących zarządzeń, ich głębokość powinna niezmiennie wynosić pięć szeregów. Niezwykle charakterystyczne dla dokonanych w ten sposób za Ludwika XIV transformacji, co będziemy powtarzać do znudzenia, jest to, że nie były one dziełem ministra, czy generała; wręcz przeciwnie, ich pomysł pochodził z samych armii, narodził się na polu bitwy, pod presją wydarzeń. Ich wartość była więc niezrównana.

Ostatnim w końcu istotnym faktem z toczonych w latach 1689-1715 wojen było zdecydowane ograniczenie, powiedzielibyśmy nawet, że niemal zanik, tyralier. Ani pod Fleurus, Höchstädt czy Malplaquet nie widać owych hord dragonów czy pikinierów, oddziałów, które tak mocno przydawały elastyczności i różnorodności manewrom Tureniusza⁴. Dragoni, będąc przede wszystkim konną piechotą, byli nieco zbliżeni do kawalerii. W ich uznaniu konna szarża była szlachetniejsza niż piesza tyraliera.

Pikinierzy w liczbie 50 ludzi na batalion wciąż byli spotykani, lecz w regularnych bitwach o wydłużonej i równej linii frontu, nie używało się już ich poza szeregiem, a raczej do usług pocztowych czy polowych. Wiele kompanii utrzymywało się na granicach, ale przez większość czasu pozostawały one z dala od armii, krążąc nieopodal fortec bądź posterunków, gdzie korzystały z niemal nieograniczonej swobody.

II – MANEWRY (1715-1753)⁵

Wspominaliśmy już, jak ociężałe i mało manewrowe były wojska w 1715 roku na skutek formowania się w czterech bądź pięciu znacznie od siebie oddalonych szeregach. Zobaczmy teraz, jakiego potrzeba było wysiłku, aby móc panować nad ewolucjami. Najłatwiejszą z nich, polegającą na przerwaniu linii w kolumnie o równych odstępach na prawo lub na lewo, przez zmianę frontu wszystkich plutonów, udało się przeprowadzić z łatwością dopiero około roku 1760. W pewnym sensie, to właśnie jej historią się teraz zajmiemy.

W latach po wojnie o sukcesję hiszpańską dokonał się co prawda śmiały postęp, lecz jedynie w kwestii zastosowania oddziałów, ponieważ każdy pułk trzymał się własnych przekonań, nie czekając na ich uregulowanie nowym rozporządzeniem. Dosyć szybko zdano sobie sprawę z niedogodności zwykłej formacji, w której odległości między szeregami wynosiły 4 metry i większość manewrów wykonywano w zwartych szeregach.

„Dzisiaj, aby maszerować w kolumnie (pisze Puységur) zaczynamy od zwierania szeregów, wykonujemy zmianę frontu, a następnie, w marszu, powracamy do poprzednich odległości między szeregami”. Wydaje się to być kolejną komplikacją, lecz wykonanie manewru było w istocie bardzo łatwe. Rozwinięcie do szyku bojowego pozostało jednak wciąż tak samo podatne na wszelkie, sygnalizowane już przez nas, niedogodności⁶.

„Nieważne, czy armie maszerują jedna obok drugiej (pisze Puységur) czy też jedna wychodzi drugiej naprzeciw albo jedna z dwóch dołącza to tej, która już zaangażowała się w bitwę, jedynym stosownym rodzajem marszu jest taki, w którym bataliony i szwadrony nie zajmują więcej miejsca niż w szyku bojowym. W ten sposób, jeśli wroga armia będzie kroczyć równo z wami i będziecie zmuszeni obrócić się, aby ją zaatakować, każdy batalion i każdy szwadron wykona tylko ćwierć obrotu (bądź to całością batalionu i szwadronu, bądź też w dywizjonach) i armia naturalnie ustawi się w szyku bojowym”. Unikano również maszerowania w kolumnie liczącej mniej niż 20 szeregów i to stąd właśnie wziął się, tak charakterystycznych dla epoki, którą się zajmujemy, problem ruchów przez pola i niezwykle uciążliwych marszrut, które trzeba było wytyczać i przygotowywać z wyprzedzeniem. Były one bardzo niewygodne i stanowiły dla armii znaczne obciążenie, ale tylko w ten sposób armia była w stanie przyjąć szyk bojowy w kilka godzin.

W kilka godzin, ponieważ nie można było oczywiście nawet marzyć o sprawnym rozwinięciu kolumny. Odległości 4 metrów pomiędzy szeregami, oraz odległości dzielące poszczególne plutony były niezwykle trudne do utrzymania. Nie znano jeszcze także praktycznych reguł pozwalających na utrzymanie kierunku i odległości, więc w momencie rozwinięcia często okazywało się, że nic nie było na swoim miejscu i potrzeba było długich godzin, aby ustawić poszczególne plutony w jednej linii. Dopiero w 1774 roku przejęliśmy tradycje pruskie, które pozwoliły nam sprawnie rozwijać kolumny marszowe.

Sytuacja taka, bez większych zmian, utrzymała się aż do wydania instrukcji w 1754 roku. Przez 40 lat, jakie upłynęły od czasów wojny o sukcesję hiszpańską, wprowadziliśmy jedynie kilka szczegółowych ulepszeń, które stały się bazą dla ostatecznych reform, a którym wciąż jednakże brakowało podstawowego czynnika, który Maurycy Saski nazwie „wyczuciem”, to jest jednorodności, doskonałego zsynchronizowania ruchów oraz maszerowania „ramię w ramię” w zwartych szeregach. W Niemczech, już od XVII wieku, przemarsze oddziałów dokonywały się w sposób regularny i rytmiczny. Ze względu na marszowe pieśni, które dotarły w końcu i do nas, wszystkie europejskie armie maszerowały powoli, a jednak nasza piechota aż do 1754 roku nie była przyzwyczajona do miarowego marszu i zachowywała między szeregami tak wielkie odległości, że nie dało się upilnować utrzymania szyku oraz kierunku. Trzeba będzie poczekać aż do 1754 roku, aby dokonał się znaczący postęp w tym kierunku⁷.

Lubowano się w iście barokowych posunięciach, co działało ze szkodą dla naprawdę użytecznych manewrów. „Formowano bataliony w okręgi, trójkąty, czworoboki, bastiony. Pan de Chevert wspominał, że adiutant majora pułku de Beauce był obiektem podziwu, ponieważ pod koniec musztry, jaką prowadził przed inspektorem, sformował pułk w słowa: Niech żyje król, a następnie nakazał tym żywym literom strzelać na wiwat”⁸.

Ze względu na brak generała o na tyle silnej reputacji, aby narzucić jednolite reguły, kluczowe elementy musztry zostały nieco zaniedbane i pozostawione inicjatywie samych pułków. Nawet w 1750 roku, jedyne co ośmielono się narzucić to ordynacja dotycząca kierowania armią. W większości korpusów musztrę przeprowadzało się rzadko i niedbale. Jak zauważył D’Argenson w okólniku z 14 listopada 1743 roku, musztra była w oddziałach niejednokrotnie przerywana, a braki w jej opanowaniu bardzo dotkliwie dały o sobie znać przy różnorakich okazjach. Polecił więc pułkownikom, aby korzystali z wszelkich nadarzających się okazji, do jej ćwiczenia. Oto słowa pewnego oficera wypowiedziane około roku 1740:

„We Francji w ogóle nie przywiązuje się wagi do przeprowadzania manewrów w oddziałach. Zazwyczaj poprzestaje się na zarządzaniu całą armią i pilnowaniu zgodnego przemarszu żołnierzy. I bardzo dobrze, tylko że to nie wystarcza, itd.”.

„We Francji (mówił inny) rekrut nie zdąży jeszcze się ubrać, kiedy musi stawić się na warcie i zdany jest na łaskę sierżanta czy kaprala. Żaden oficer się do tego nie miesza. Ledwie potrafi posługiwać się karabinem, kiedy nakazuje mu się wykonywać manewry z pozostałymi, podczas których jedynie przeszkadza innym (…). Musimy w końcu przyjrzeć się przewadze, jaką mają nad innymi oddziały pruskie. Zawdzięczają ją one nieustannym ćwiczeniom musztrowym, które praktykują już od dawna”⁹.

Nasze niedociągnięcia widoczne były zwłaszcza w materii prowadzenia ognia. Co prawda, każdy żołnierz mógł wystrzelić z karabinu 40 razy w ciągu roku, ale nie istniała żadna instrukcja regulująca technikę strzału: ani indywidualna, ani kolektywna. Pod, źle zresztą umotywowanym, pretekstem, że żołnierz francuski był przeznaczony tylko i wyłącznie do walki bronią białą, broń palna pozostawała niejako na marginesie. Tymczasem, należałoby się nią zająć, nawet jeśli miałaby mieć drugorzędne tylko znaczenie. Zamiast tego, ze spokojem podchodzono do maksymy, według której wróg „ma nad nami nieskończoną przewagę ilekroć to ogień decyduje o zwycięstwie”, i wciąż zaniedbywano tę formę walki¹⁰.

„Ich piechota jest starannie przyzwyczajana do strzelania plutonami w taki sposób, że trzy szeregi są zwarte na ostrze tasaka¹¹. Pierwszy klęka, drugi schyla się, trzeci stoi wyprostowany. Rzędy strzelają po kolei i w ten sposób są w stanie prowadzić nieprzerwany ogień, podczas gdy Francuzi ledwie posiedli sztukę mocowania bagnetu na końcu karabinu, przez co skazują się na walkę na nieskończenie gorszej pozycji za każdym razem, kiedy ukształtowanie terenu nie pozwala na walkę w zwarciu”.

Manewry w roku 1750 nie były wcale częstsze niż w roku 1703. Poważny postęp dokonał się dopiero wtedy, kiedy pozwoliło na to ujednolicenie uzbrojenia: kompanie, pod nazwą sekcji, stały się naturalnymi podjednostkami batalionów. Instrukcja polowa z 1733 roku przypieczętowała takie uproszczenie, które znajdowało się odtąd w każdym rozporządzeniu. Dwie kompanie bądź sekcje tworzyły pluton. Dwa plutony, rękaw, wyraz zachowany ze starego języka, kiedy to oznaczał jedną trzecią batalionu. Pół-rząd liczył 6 bądź 8 kompanii, w zależności od tego, czy batalion liczył ich 12 czy 16.

Za ostatnich lat panowania Ludwika XVI zaczęto zwierać szeregi przed każdą zmianą frontu. Powoli naturalnym stawało się zwieranie ich przy każdych manewrach. Próbowano także różnych rozwiązań dla ułatwienia szybkiego rozwinięcia kolumny. Przyjęta z 1753 roku procedura polegała na zmianie odległości między szeregami zależnie od szerokości kolumny, tak, aby każdy element był szerszy niż głębszy. Ordynacja z 1753 roku ustaliła dystans między dwoma następującymi po sobie szeregami na 4 stopy (1,3 metra) w kolumnie złożonej z sekcji i plutonów, na 8 stóp w kolumnie złożonej z rękawa, czy pół-rzędu oraz na 12 stóp w kolumnie złożonej z batalionów. Różnorakie kolumny marszowe stały się więc odtąd kolumnami o równych odstępach, w pełnym tego słowa znaczeniu, a utrzymanie dystansu stało się łatwiejsze do upilnowania, z braku jednak odpowiedniej instrukcji nie zawsze się to udawało.

Oficjalnie nie istniały inne formacje niż linia rozwinięta na cztery szeregi oraz kolumna marszowa złożona z sekcji, plutonu, rękawa, pół-rzędu czy batalionu. Inne ustawienia przyjmowały nazwy w zależności od inwencji twórczej dowódców korpusów, a zwłaszcza majorów i różniły się praktycznie z pułku na pułk. Głównym zmartwieniem stało się znalezienie łatwiejszej w dowodzeniu oraz robiącej wrażenie mniej kruchej formacji niż rozwinięta linia.

III – SZYK LINEARNY I KOLUMNOWY (1715-1753)

Jedyną formacją używaną w regularnej walce pod koniec panowania Ludwika XIV była linia rozwinięta w 5, 4, czasami 3 szeregach. W czasie wojen minionego wieku, głębokość linii piechoty zmniejszała się stopniowo z 10 do 8, później do 6, 5 lub 4 szeregów, i to zarówno, jeśli chodziło o muszkieterów jak i pikinierów. Nie odczuwano także potrzeby powrotu do bardziej zbitych formacji dla prowadzenia szarży. Wraz z definitywnym zniknięciem pik oraz zaopatrzeniem całej armii w broń palną, myśl o szyku kolumnowym stała się jeszcze rzadsza: w przeciągu ostatniego wieku piechota odnosiła największe sukcesy uciekając się do prowadzenia ognia raczej niż do wyprowadzania ataków, nikt więc nie myślał o zmianach w wytworzonych przez doświadczenie procedurach. W kilku szczególnych okolicznościach, jak pod Spire, czy Denain, nasi piechurzy puszczali się z szarżą w kolumnach, ale i wtedy poprzestano na sformowaniu owych kolumn przy pomocy zwykłej procedury przerwania szyku, jaką stosowano w czasie marszu¹².

Formacja linearna zaczęła jednakże wiązać się z pewnymi niedogodnościami, w szczególności taką, że nie bardzo nadawała się do działań ofensywnych. „W czasie akcji trzeba uprzedzić wroga i puścić się na niego z szarżą, jeśli to możliwe zanim jeszcze rozpocznie się regularna bitwa (mawiali taktycy). Oddziały powinny kroczyć wolno, acz pewnie. Oddział nie powinien otwierać ognia, zanim wróg nie wystrzeli, chyba że może to zrobić z bardzo bliskiej odległości. W tym momencie powinien przyspieszyć kroku, może nawet biec, aby powalić wroga, ponieważ atak w biegu sieje największe spustoszenie”. Jednakże długie i cienkie linie trudno było ruszyć i popchnąć naprzód w żywym tempie.

„W rzeczywistości marsz bitewny rzadko podporządkowywał się regułom o charakterze czysto ofensywnym, zalecanym przez znaczną większość oficerów (…). Oddziały formowały się w nadmiernie wydłużone, kruche, trudne do ruszenia i kierowania oraz nieprzystosowane do przyjmowania na siebie tudzież wyprowadzania brutalnych ataków linie. Istniała więc prawdziwa sprzeczność między zaleceniami przypuszczania żywiołowego ataku na wroga bez tracenia czasu na otwieranie ognia, a zwyczajowym uformowaniem, które zdawało się faworyzować wyłączne użycie broni palnej”¹³.

To Folard prawdopodobnie jako pierwszy zaproponował użycie kolumn w celu zwiększenia siły zarówno ofensywnej jak i defensywnej, a także uzyskania większej mobilności i elastyczności oddziałów na polu bitwy. Swoje Nowe odkrycia na temat wojny¹⁴ napisał w roku 1724, Polybe w roku 1727.

„Sposób w jaki walczymy (pisze Folard) pełen jest zasadniczych błędów. Nasze bataliony nie potrafią atakować ani bronić się samodzielnie, ponieważ ich szyk jest na tyle płytki, że zbyt łatwo go przerwać, co jest sprzeczne z regułami wojennymi. Prawdziwa siła korpusu leży w jego grubości oraz liczebności szeregów, ich zgraniu i zwarciu, które powinno być podobne jak w rzędach. Grubość ta sprawia, że flanki są tak samo, lub niemalże tak samo, silne jak linia frontu. Tym sposobem batalion jest w stanie odpierać ataki, przerwać szyki każdego innego batalionu, który nie zastosuje się do powyższych reguł oraz poruszać się z większą łatwością i lekkością od innych. I przeciwnie: batalion, który walczy na rozwlekłym froncie, ale bez odpowiedniej głębokości, ma problemy z manewrowaniem i nie jest w stanie uniknąć rozchwiania będącego naturalnym zjawiskiem w korpusach rozciągających się na zbyt długim froncie (…). W czasie wojny, grubość szeregów stanowi remedium na wszystko, zwiększając siłę i prędkość ataku, który przecież jest kluczowy w każdym starciu. Jak mantrę powinniśmy powtarzać, że każdy atakujący batalion, sformowany bardziej w głąb niż wszerz, niechybnie przezwycięży i rozbije inny, choćby i liczniejszy od niego, ale sformowany w klasyczny sposób, nawet jeśli ten okrąży go swymi skrzydłami. Prowadząc walkę w ten sposób, cała siła batalionu tkwi w nim samym, a jego porażka nie wpływa na bataliony sąsiednie”.

To co mówił Folard odnośnie łatwości i lekkości ruchu kolumny w porównaniu z linią jest słuszne. Po stu latach doświadczeń oraz dyskusji, kolumny wreszcie zyskały taką przewagę. Jak jednak można zauważyć, dla taktyka z 1720 roku miało to drugorzędne znaczenie. Najważniejsza dla niego była ofensywna i defensywna siła kolumny. Naturalną koleją rzeczy Folard sprzeciwiając się skrajnej sytuacji, w której w użyciu była tylko broń palna, sam wpadł w przeciwną skrajność. Zupełnie zapominał o tym, czego powinny nauczyć go poprzednie wojny: o wadze ognia oraz kluczowej roli, jaką zyskał. Folard chciał powrotu do pik, których zniknięcie nie było przecież efektem kaprysu któregoś z ministrów, a wynikiem jednogłośnej woli oddziałów oraz naturalnej kolei rzeczy. Przywołał w końcu przykład starożytnej sztuki wojennej, choć gdyby dokładniej zagłębił się w temat zorientowałby się, że stanowi on raczej zaprzeczenie jego tezy. „Grecy (pisze) jako pierwsi wprowadzili ten szyk bitewny. Pierwszym, który zastosował kolumny był Epaminondas, największy znawca piechoty, jaki kiedykolwiek istniał. Temu odkryciu zawdzięcza zwycięstwa spod Leuktr i Mantineji”.

Jak wiemy jest to oczywista nieprawda. Głębokie kolumny Epaminondasa, które miały rozgromić wroga niczym ostrze na dziobie okrętu, zostały zatrzymane już w pierwszym kontakcie z przeciwnikiem, a walka skupiła się jedynie na ich froncie. Przykład ten wydał się tak dalece nieprzekonywający, że nikt więcej nie poszedł tym tropem. Greckie falangi, ogólnie rzecz biorąc, nie były głębsze niż 8 do 12 szeregów. Falangi Aleksandra, liczące 16 szeregów siłą rzeczy odgrywały bierną rolę.

Legiony Republiki Rzymskiej, których Folard nie może się nachwalić, nie przekroczyły nigdy głębokości 8 do 10 szeregów, a swoje sukcesy zawdzięczały mobilności i elastyczności ustawienia w szachownicę. Ich zadaniem było rozpropagowanie użycia skromnych kolumn, jako formacji manewrowych, a nie ciężkich mas, głębokich na 30 do 180 szeregów, jak te z projektów Folarda.

Co by na ten temat nie powiedzieć, wielkim problemem na początku XVIII wieku było ustalenie składu kolumny: brak było jakiegokolwiek manewru, który pozwoliłby przejść z szyku linearnego w szyk kolumnowy.

Folard utworzył swoją kolumnę ze zmiennej ilości batalionów, od jednego do sześciu, ustawionych jeden za drugim. Każdy z nich liczył 16 rzędów i 30 do 36 szeregów. Na brzegach kolumny znajdowali się grenadierzy. Folard nie wspominał nic o rozłożeniu kompanii, z których składał się batalion, ani za pomocą jakich manewrów miały one zająć miejsce w kolumnie.

Ta ciężka, trudna do sformowania machina, którą jeszcze trudniej rozbić, miała rację bytu jedynie wtedy, jeśli, zgodnie z jej autorem, pragnęlibyśmy utworzenia jednej formacji marszowej i bitewnej, pomijając wszystkie inne. Tak radykalne rozwiązania rzadko jednakże zyskiwały sobie wielu zwolenników. Kolumna przeznaczona do ataku, taka jak ją przedstawił Folard, pozostała na etapie planów. Z drugiej strony, jego pomysły zyskały na popularności, albo raczej przystawały do tych, jakie spora ilość wojskowych snuła już od czasu poprzednich wojen. We wszystkich pułkach szukano odpowiedniego rodzaju kolumny i tworzono nieraz prawdziwe monstra. W armii, która w ogóle nie wiedziała co oznaczają manewry, powstawały plany kolumn tak zwartych i w których naturalnie tworzące je jednostki były ze sobą tak splątane, że niemożliwością było ich rozwinięcie jakimkolwiek standardowym sposobem.

Tym niemniej sporo, może nawet większość oficerów nie zapomniała lekcji spod Spire oraz Denain i nie starała się znaleźć innej kolumny do ataku niż zwykła kolumna marszowa, czasem być może nieco zwierając jej plutony: „Nie ma oddanego wojnie oficera (pisze w 1753 roku Saint-Pern) który nie wiedziałby, że kiedy przychodzi do atakowania okopów, wioski bądź do przerwania w odpowiednim miejscu linii wrogiej armii, najlepszą metodą na powodzenie jest posyłanie dywizjonów dwójkami, zwłaszcza kiedy otrzymuje rozkaz sformowania swego pułku bądź batalionu w jedną lub kilka kolumn do ataku”.

Pośród wielu projektów formowania kolumn do ataku, znajdziemy między innymi projekt z 1738 roku, wypróbowany przez Panów de Nangis i de Maupeou pod Landau:

„Każdy batalion podwoił liczbę swych szeregów. Na sygnał, batalion podzielił się na pół-ćwierci rzędu (pluton) i ruszył w kolumnie jakby chciał przypuścić atak na okopy. Pilnowano, aby szeregi w dywizjonach maszerowały w zwarciu, na ostrzu tasaka, pozostawiając między poszczególnymi dywizjonami połowę odstępu”¹⁵. Po opublikowaniu ordynacji z 1753 roku, Pan de Crémilles skierował do ministra takie słowa: „Nie przyznaję rangi kolumny formacji, którą można sformować dublując, jeden na drugim, trzy rękawy batalionu, ponieważ jest ona identyczna dywizjom sformowanym w kolumnę marszową. Jest jednakże najprostsza z wszystkich i może zostać użyta w każdej sytuacji i okolicznościach (…). Po dokładnym zastanowieniu, przyznaję jej pierwszeństwo ze względu na jej prostotę, oraz łatwość, z jaką można z niej wyłączyć poszczególne oddziały, bez stwarzania zamętu czy niebezpieczeństwa”.

Inni generałowie, z których wypowiedziami się zetknęliśmy, a już na pewno Chevert i Brézé, wyrażali się w podobnym tonie przedkładając kolumnę marszową, o mniej lub bardziej rozluźnionym szyku, nad masywną kolumnę z wyobrażeń Folarda.

„Wszyscy wiedzą (czytamy w jednym z raportów), że jeśli oddział maszeruje w zwartym i głębokim szyku, ostatnie szeregi maszerują źle. Żołnierz, to zatrzymuje się i drepcze w miejscu, kiedy wpada na obcasy poprzednika, to podbiega, żeby go dogonić i tak w kółko, co męczy go okrutnie. Przez to stałe rozchwianie, szeregi nie kroczą równo i o nieporządek wcale nietrudno. Powyższe niedogodności wzrastają wraz z tempem marszu, sądzę więc, że grupie 40 mężczyzn nie uda się na dłuższą metę maszerować przyspieszonym krokiem w zgodnym i zwartym szyku. Sztuka ta może się udać kilku pułkom, które poświęciły dużo czasu na ćwiczenia, lecz trudność ta nie zniknie, zwłaszcza w czasie wojny, którą trudno przecież należycie przećwiczyć. Z łatwością można ominąć tę przeszkodę i przydać kolumnie więcej lekkości, której tak bardzo potrzebuje, dzieląc ją na głębokość na kilka części i nakazując utrzymać 2 do 4 kroków odstępu między poszczególnymi dywizjonami”¹⁶.

Po tym jak masywna kolumna Folarda¹⁷ znalazła swe miejsce w rozporządzeniach z 1753 i 1754 roku, Puységur wysunął przeciwko niej następujące zarzuty:

„1. Tworzy ona masę, w której mieszają się ze sobą dywizje, więc oficerowie mają problemy z nadzorem nad przynależną im częścią, czy to aby przyspieszyć lub zwolnić kroku, czy też przywrócić porządek w razie potrzeby;

2. Taka kolumna, za wyjątkiem czołowej dywizji, maszeruje w szeregach, które w razie ataku ustawiają się jeden za drugim, bez odstępów. W momencie jednak, kiedy czoło kolumny zaczyna przyspieszać kroku, jej środkowi oraz tyłom niezwykle trudno jest, zwłaszcza na nierównym terenie, utrzymać tempo zachowując przy tym na tyle ostrożności, aby nie przerwać szyku. Niszczy się w ten sposób jednorodność korpusu, oraz cierpi na tym znacznie siła ataku. Ponadto szeregi, które stopniowo dołączają, wprowadzają zamęt wśród poprzedzających je;

…………………………………………………………………………

4. Wydaje mi się w końcu, że proponowana kolumna nie nadaje się ani do ataku, ani do odwrotu, ponieważ ze względu na swą masę jest niezdolna do żadnego ruchu czy manewru, który wymagałby od niej zwinności i lekkości. Ponadto ukształtowanie terenu nader często działałoby na jej niekorzyść.

Sądzę, że lepiej byłoby gdyby jedno lub dwu batalionowa kolumna składała się z pewnej ilości, kroczących jeden za drugim, dywizjonów, a jej front niech będzie proporcjonalny do planowanego frontu ataku oraz do liczby żołnierzy, jaką chcemy w dany manewr zaangażować. Kolumna taka, którą wykorzystywało się w wielu pułkach, jeszcze przed pojawieniem się odpowiednich ku temu instrukcji, wolna jest od wyszczególnionych już przeze mnie błędów, ponieważ:

1. Utworzoną w ten sposób kolumnę można byłoby podzielić na różne sposoby podobnie jak batalion. W ten sposób nawet, jeśli natknie się na przemarsz innych wojsk, nie będzie to dla niej przeszkodą, ponieważ zawsze będzie mogła je wyminąć, nie naruszając swego szyku;

2. Każdy dywizjon maszeruje w odstępie jednego kroku aż nadejdzie moment podjęcia wysiłku lub przyjęcia ataku. Znajdujący się na czele oficer zorientuje się z wyprzedzeniem i, zamiast zostać porwanym przez maszerujące szeregi, będzie w stanie zatrzymać je i wydać im rozkazy;

3. Jako że każda dywizja jest niezależna, szeregi każdej z nich mogą zwierać się bez trudu i zbędnego bałaganu, co uczyni atak bardziej energicznym, a co więcej w przypadku załamania się pierwszej dywizji nie wprowadzi to najprawdopodobniej stałego zamieszania w szeregach kolejnych, ponieważ nie będą ze sobą wymieszane;

4. Powyższa metoda stanowi doskonałe remedium na nierówności, jakie napotykamy zwykle wśród plutonów. Obie flanki kolumny będzie tworzyła zawsze taka sama ilość ludzi. Ci z boków za prowadzących szereg wezmą żołnierzy z flanek dywizjonów czołowych. Wolna przestrzeń, jaka nieraz powstaje w wyniku nierównych rozmiarów plutonów, zostanie przesunięta na środek kolumny, gdzie nie będzie stanowić uszczerbku dla jej siły. Co więcej, znajdujący się tam oficerowie zyskają większą swobodę dla obserwacji i dowodzenia żołnierzami ze swych dywizjonów. Wydaje mi się nawet, że w celu lepszego zaznaczenia owej przestrzeni dobrze byłoby, aby dywizjony z czoła i z tyłów kolumny liczyły o dwa, trzy szeregi więcej niż dywizjony tworzące kolumnę;

5. Formując tego typu kolumnę jesteśmy w stanie utworzyć linię frontu proporcjonalną do jej głębokości oraz rodzaju planowanego ataku, a to za pomocą łamania jej na poszczególne dywizje. Dywizje mogą różnić się między sobą nie tylko ilością składających się nań batalionów, ale i ich siłą, a nie należy zapominać, że w czasie trwania kampanii, liczba batalionów spada nieraz o ponad połowę. Na czele i na tyłach kolumny muszą znaleźć się grenadierzy i pikinierzy, w ich ustawieniu należy jednakże zawsze brać pod uwagę ukształtowanie terenu (…).

Takie ustawienie, oprócz wspomnianych już zalet, ma także i tę, że można je przyjąć i modyfikować nadzwyczaj szybko oraz skierować do kilku innych zadań”¹⁸.

Obserwacje na temat instrukcji odnoście ćwiczeń piechoty z 29 czerwca 1753 roku zawierają analogiczne sformułowania:

„Oddział, który formuje się w kolumnę, aby zaatakować umocnienia ziemne bądź wyłom, doskonale panuje nad swoimi ruchami. Jakie ma znaczenie, w sposób w jaki by tego dokonała, skoro po przełamaniu kolumny i tak mogłaby się bez problemu rozwinąć? Oto wada kolumny zalecanej w Instrukcji. Po zdobyciu okopów koniecznie musi ona posunąć się naprzód o całą swą głębokość, aby móc się rozwinąć, a to nazbyt często jest po prostu niemożliwe, ze względu na milion okoliczności, których nie warto tutaj wymieniać. Jeśli nawet pokonała wyłom, jakże mogłaby się sformować na nasypie, mającym nie więcej niż 5 do 6 sążni szerokości? Dodajmy także, iż kolumna, w której poszczególne części nie są ze sobą połączone, miała by ogromne trudności w poruszaniu się, a jeśli w jej szeregi wkradnie się zamęt będzie on nie do opanowania (…).

Wolałbym sformować kolumnę do ataku tak, jak w momencie przemarszu naprzód: tak zbudowana kolumna może z łatwością i w każdym momencie się rozwinąć, a to dlatego, że jej części składowe mają pełną swobodę ruchów. Nawet jeśli pierwszy dywizjon zostanie rozbity, nie wprowadzi to nieporządek w szeregi kolejnych”¹⁹.

Ludzie, których uwag właśnie wysłuchaliśmy, Chevert, Brézé, Crémilles, Puységur, Saint-Pern, byli najbardziej doświadczonymi, poważnymi i inteligentnymi ludźmi, jakich rady mógł zasięgnąć król. Trzeba więc przyznać, że w oczach elity naszych oficerów, zwarta kolumna, sformowana wzdłuż z przyklejonych do siebie jednostek, taka jaką zaproponował Folard, aż roiła się od uchybień. Zamiast niej, woleli prostą, zbudowaną z plutonów, rękawów lub pół-rzędów, które następowały po sobie zawsze z jakimś dystansem, choćby i zredukowanym. Praktyka podsuwała to jako jedyne możliwe rozwiązanie. Tym niemniej ordynacje z 1753 i 1754 roku były autorstwa zwolennika Folarda, przez co obydwie narzucały masowe kolumny.

Według ordynacji z 1753 roku, kolumna do ataku powinna formować się z batalionów²⁰, podzielonych na trzy rękawy w czterech szeregach w następujący sposób: każdy z batalionów był zwrócony tyłem do kierunku ataku, następnie każdy z rękawów dokonywał zmianę frontu: pierwszy i drugi tak, aby patrzeć na siebie, trzeci naśladując ruchy drugiego oraz zwierając na nim swe szyki. Wszyscy żołnierze zwracali się wtedy twarzą do przodu, tzn. tam, gdzie znajdował się front linii i w ten sposób otrzymywano kolumnę o 12 szeregach i około 4 rzędach. Grenadierzy lokowali się na czele, pikinierzy na tyłach.

Ta sama ordynacja dopuszczała także formowanie się takiej kolumny na lewo czy na prawo, nakazując wszystkim trzem rękawom równoległą zmianę frontu, a następnie zwarcie szyków na pierwszym z nich. Pomimo że przez sposób formowania się kolumna taka przypominała nieco kolumnę marszową, różniła się od niej znacznie brakiem jakiejkolwiek przerwy między rzędami i szeregami. Naśladowała ją zresztą przez zwykłe zajście na prawo, czy na lewo: ruch przewidziany w rozporządzeniu.

Ordynacja brzmiałaby zupełnie inaczej, gdyby powstała za życia Maurycego Saskiego. Mimo przyjaźni, jaka łączyła go z Folardem, generał nie był zwolennikiem głębokiej kolumny. Uważał, że „twór gruby na 24 czy 16 szeregów jest niebezpieczny, z powodu bałaganu, jaki powstaje przy jego formowaniu”. Jego pomysł był dużo prostszy: utworzyć bataliony na 8 szeregów, ze sporymi odległościami pomiędzy, aby były łatwiejsze w dowodzeniu: „Przypuśćmy (mówił) że mamy 4 bataliony po 600 ludzi, ustawionych w klasyczny sposób, oraz takie, które sformuję po swojemu, czyli liczące 8 szeregów. Czyż nie jest prawdą, że mimo, iż obydwa mają taką samą linię frontu, to ja wygrywam, ponieważ mogę nakazać mojemu, aby wydłużył swoją linię, czego nie może dokonać ten drugi batalion? Zawsze będę w stanie go oskrzydlić, wystarczy, że powiększę odstępy o 1 lub 2 kroki, wciąż pozostając silniejszym od mego przeciwnika: wszak ciągle formacja moja jest głęboka na 8 szeregów, a jego na 4. Nie muszę się obawiać ani rozchwiania, ani zdublowania, nic nie jest w stanie mnie zatrzymać. Zrobię 200 kroków szybciej, niż on zrobi 100. Walcząc bronią białą pokonam go w jednej chwili, a jeśli wystrzeli, już jest zgubiony (…)”.

Pod Fontenoy (rok 1745), część oddziałów, które przypuściły szarżę na kolumnę angielską była sformowana w następującym szyku: cztery bataliony z Normandii w dwóch liniach, dwa bataliony Gwardii sformowane w kolumnę, w pewnej odległości sześć batalionów irlandzkich, wspieranych przez pięć batalionów z Eu i z Vaisseaux.

Uczniowie marszałka Maurycego Saskiego, oficerowie, którzy wysłuchali jego obserwacji i zrozumieli je, starali się uczynić armię bardziej „poręczną” w dowodzeniu nie tyle poprzez przyjęcie głębokich formacji, co raczej za pomocą zwiększenia odległości między batalionami. Hrabia Hérouville, generał major w armii dowodzonej w 1744 roku przez Maurycego Saskiego, tak dalece dostosował się do wskazań dowódcy, że jego dzieło zostało dostarczone do rąk własnych marszałka. Hérouville pisze w swoim Traktacie o legionach²¹:

„Cztery bataliony, składające się na pułk, będzie oddzielał dystans 20 stóp, a dystans podwójny oddzielał będzie od siebie pułki. Dzięki takim odległościom, nieważne, jaki ruch wykona batalion, na jakim znajdzie się terenie, czy nawet, co mu się przytrafi: będzie to miało niewielki, jeśli nie żaden wpływ na pozostałe pułki i cały legion. Jako że dystans ten jest niewielki, z wszelkich trudności wyjdzie przy podobnym wsparciu i ochronie”.

Maurycy Saski wraz z hrabią Hérouville lepiej od Folarda docenili zalety legionu rzymskiego. Zdawali sobie sprawę, że w zwartym i nazbyt ściśniętym oddziale, na wzór tych, jakie proponował Folard, ostatnie szeregi nie stanowią moralnego wsparcia dla pierwszych, dla których dużo lepszym wsparciem jest obecność kolejnego oddziału, nieco z tyłu. Dlatego też Hérouville umiejscowił grenadierów ze swego legionu w odległości 50 kroków za resztą oddziału. „Fizylierzy z batalionów widząc, że są w zasięgu, znajdujących się za nimi trzech oddziałów ich towarzyszy, których niezawodności i odwagi mogą być pewni, czują, że otrzymają odpowiednie wsparcie”.

W praktyce, choć nie wspominała o tym ordynacja, często używano niewielkich kolumn, podobnych do naszych kolumn polowych:

„Tworzenie czterech kolumn przebiega w następujący sposób: pierwszy pluton z każdego ćwierć-szeregu maszeruje naprzód. Trzy pozostałe wykonują ćwierć obrotu na prawo, następnie na lewo, i podążają prosto za pierwszym. Grenadierzy oraz pikinierzy dzielą się, aby zapełnić luki w kolumnach, z tym że w momencie ataku muszą stanąć na ich czele, a w momencie odwrotu na skrzydłach.

Manewr ten doskonale nadaje się do zamaskowania drugiej linii, ataku na obwarowania, okopy, czy wdarcia się do wioski. Ponadto ułatwia kawalerii przejazd przez batalion, czy to w celu ataku na wroga, czy też zwykłego zgrupowania. Służy także rozwinięciu na równinie oraz przyjęciu szyku bojowego oraz zajęciu przez drugą linię miejsca linii pierwszej.

Cztery takie kolumny mogą utworzyć pełny czworobok wykonując zajście na lewo dwiema kolumnami z prawej i na prawo dwiema pozostałymi, tak, aby połączyły się w środku. Pełny czworobok jest tym bardziej użyteczny, że może obrać każdy kierunek marszu dużo łatwiej niż pusty czworobok, pomijając już fakt, że trudniej ulega rozchwianiu czy złamaniu. Dzieli się na równe sekcje i z każdej strony razi taką samą siłą ognia”²².

Między licznymi formacjami, z jakimi eksperymentowano w latach 1715-1753, w większości pułków odnajdziemy różnego rodzaju puste czworoboki, czy „kolumnę” utworzoną przez trzy rękawy batalionu, ustawionych jak trzy brzegi pustego czworoboku. Żadna z formacji nie została usankcjonowana przez ordynację z 1753 roku. Znalazła się w niej jedynie, przyjęta ostatecznie 20 lat później, kolumna formowana do centrum, używana podczas przemarszów: dwa plutony ze środka wysuwały się naprzód, za nimi ich bezpośredni sąsiedzi z lewa i z prawa i tak aż do pierwszego i ostatniego plutonu, które postępowały ramię w ramię zamykając w ten sposób kolumnę.

Ordynacja z 1754 roku określiła także zasady formowania masywnej kolumny do ataku²³: skrzydła z prawej i z lewej lokowały się za środkową częścią za pomocą obrotu w tył. Tak wyglądała sytuacja w armii w 1754 roku, z punktu widzenia formacji bitewnych. Próbowano użycia różnorakich manewrów, kolumn masywnych lub z dystansem. Tym niemniej, póki nie dokonano poważnego postępu w dziedzinie manewrowości, póty nie osiągnięto satysfakcjonującego rozwiązania.

Jak zdążyliśmy już zauważyć, około roku 1755, część oficerów była zwolennikami szyku kolumnowego podczas ataków na broń białą i uważała ją za dużo skuteczniejszą od karabinów.

Podczas ćwiczeń w czasie pokoju oraz na polu bitwy, najczęściej spotykanym ustawieniem był jednak szyk linearny, a dominującą bronią, broń palna. Formowano się niemal wyłącznie w liczącą cztery, a od 1754 roku trzy, szeregi linię.

Bitwy stoczone podczas wojny o sukcesję austriacką boleśnie uświadomiły nas o wadze i decydującej skuteczności dobrze prowadzonego ognia: Hanowerczycy angielscy pod Dettingen (rok 1743) i Fontenoy wyrządzili nam ogromne szkody. Zwolennicy broni białej bardzo boleśnie pozbyli się złudzeń.

„Gdybym nie był naocznym świadkiem Panie, nigdy nie uwierzyłbym w to, co widziałem (pisał Noailles dzień po Dettingen). Ich piechota była zwarta i trzymała się niczym mur ze spiżu, zza którego dochodził tak silny i nieprzerwany ogień, że nawet nasi najstarsi oficerowie przyznawali, że czegoś takiego jeszcze nie widzieli. Przy czym ogień ich tak dalece przewyższał nasz, że trudno nawet o jakieś adekwatne porównanie”. Było już jednak za późno na sformowanie naszej piechoty tak, aby mogła odpowiedzieć podobnym ogniem w plutonach: doznała podobnych strat pod Fontenoy, i to ogień właśnie, o mały włos zadecydowałby o zwycięstwie. Efekt, jaki wywołał ostrzał był tak porażający, że Straż Francuska, która pozwoliła zbliżyć się wrogowi na 30 kroków, uciekała w popłochu. Odważniejsza od niej brygada z Aubeterre została w połowie unicestwiona. Mimo, że nasze przygotowanie do prowadzenia ognia pozostawiało wiele do życzenia, nasza piechota była sformowana w linię, ponieważ było to według nas najlepsze ustawienie dla całości bitwy. Od kiedy Maurycy Saski zadecydował o przypuszczeniu szarży lewą stroną armii przeciw kolumnie angielskiej, przyjął, jak już mówiliśmy, nieco głębszy szyk, w dwóch oddalonych od siebie linii, z odstępami pomiędzy batalionami. W 1746 i 1747 roku, pod Raucoux i Laufeld, jego dyspozycje były dużo bardziej urozmaicone.

W czasie owych starć nie mieliśmy do czynienia z długą walką na froncie jak pod Fontenoy, lecz z silnymi atakami na okoliczne obiekty. Główną rolę odegrał ogień artyleryjski oraz karabinowy, a przewaga, jaką zyskiwały na przemian obie strony, odzwierciedlała zmienne losy potyczki. Niektóre z naszych brygad szarżowały w kolumnie na najeźdźców, podczas gdy inne pozostawały w odstępach w szyku bitewnym²⁴. Jednocześnie więc przyjęliśmy zarówno szyk linearny dla walki ogniowej, jak i kolumnowy dla szarży na okoliczne obiekty. Praktyczny umysł Maurycego Saskiego utrzymywał dystans zarówno do idei Folarda jak i jego zagorzałych przeciwników. Stosował jednocześnie nie tylko linię oraz kolumnę, ale także i tyralierę.

IV – STRZELCY I TYRALIERY (1715-1753)

Użycie tyralier stało się powszechne od czasów Regencji. Strzelców liczących po 50 fizylierów na batalion, dołączano do kompanii grenadierów i byli używani przed linią frontu, bądź też na flankach, już to rozwinięte w regularnym szyku, już to w rozproszeniu, aby obstawić obwarowania, folwark, młyn, czy skraj lasu. Poczyniono spore postępy w dziedzinie szybkości strzału (fizylier mógł oddać jeden lub dwa strzały na minutę) tak że nawet pojedynczy strzelcy mieli znaczący wpływ na losy bitwy. Nie byli już na łasce szarży z bronią białą w ręku.

Takie zastosowanie grenadierów i strzelców obserwujemy od 1727 roku. Podczas ataku, grenadierzy wysuwali się przed szereg, oddawali strzał, a następnie wycofywali się w celu naładowania broni na boki batalionu. Inny manewr polegał na tym, że oddział maszerował w zgodnym szyku na wroga, grenadierzy przy wsparciu strzelców wysuwali się naprzód, a następnie wycofywali się pod osłoną ich ognia. Na koniec, po odepchnięciu linii, następowała szarża, wysłanie grenadierów i strzelców przeciw analogicznym oddziałom wroga, które zostały zwabione blisko naszego szeregu.

W obozie w Gray w 1754 roku połączono działania grenadierów i strzelców z działaniami oddziałów w gęstym szyku (6 szeregów) przeciwko zwykłej, złożonej z 3 szeregów linii: „Nie ulega wątpliwości (czytamy w raporcie), że armia sformowana w 6 szeregów i prowadząca ogień jedynie przez grenadierów i strzelców jest w stanie wyciąć w pień taką, która formując się w 3 szeregi strzela na całej długości frontu (…).

Będąc w odległości 120 kroków od wroga, grenadierzy, strzelcy i bataliony skrzydłowe wychodzą 20 kroków przed szereg i oddają strzał. W czasie ich marszu i ostrzału, który ma na celu osłanianie ruchów odbywających się za nimi, trzy bataliony ze środka podwajają swe szeregi łącząc się z osobnymi oddziałami i razem ruszają przyspieszonym krokiem na linię wroga, którą atakują i rozbijają w środkowej jej części”.

Wydaje się, że w czasie różnorakich manewrów wykonywanych na otwartym terenie, grenadierzy i strzelcy pozostawali w regularnych formacjach. Rzecz ma się zgoła inaczej pod Apremont i Plobsheim. Manewr wykonany pod Apremont przez pana de Vault, ukazuje nam grenadierów i strzelców w tyralierze:

„Wroga armia przewyższała nas liczbą oddziałów. Pod Apremont skupiła swe wysiłki na utrzymaniu wiosek Champvant i Esmoulins oraz młyna, które osłaniały ją od prawej strony. 3 kompanie dragonów pieszych zostały zatrudnione na straży Champvant, 2 kompanie grenadierów do jego obrony oraz, w razie potrzeby do osłony odwrotu dragonów. 2 kompanie strzelców w młynie, 8 ponad winnicami, 13 w Esmoulins, jedna nad strumieniem na drodze z Apremont i jedna kompania dragonów u stóp mostu z Tremblois²⁵”.

Nie wydaje się, aby wymienieni tu strzelcy byli w stanie, bez regularnej formacji, prowadzić inną niż w terenie zabudowanym walkę. W czasie pozostałych, wykonywanych na podobnym terenie, manewrów, grenadierzy i strzelcy oddzieleni od batalionów w miarę możliwości powinni zachować szyk w linii rozwiniętej.

Oddział przeciwny panu de Vault zaatakował Esmoulins wraz z trzema kolumnami sformowanymi z grenadierów i strzelców, którzy wdarli się do wioski, podczas gdy bataliony, w formacji rozwiniętej, między sobą prowadziły ogień w plutonie. „Gdy tylko kolumny, które zdołały się przedrzeć usłyszą zbliżającą się szarżę oddziałów z wioski i ujrzą zbliżające się doń ostrza nadzianych na karabiny bagnetów, każdy z kapitanów oddziału wyda rozkaz do oddania strzału, wynurzy się w nieładzie zza obwarowań, a potem wszyscy zgrupują się na tyłach swych batalionów”.

Inna kolumna, zbliżając się do Champvant, wysłała kilka skromnych oddziałów na zwiady, „które wdadzą się w lekką potyczkę z wymianą ognia”.

W obozie w Plobsheim, pięć kompanii grenadierów zostało ulokowanych na czele: ze względu na to, że wrogie posterunki znajdowały się za obwarowaniami, aby objąć w posiadanie przeprawę przez Ill, grenadierzy wystąpili naprzód wraz z dragonami, zdobyli kilka krzaków po prawej i lewej, a następnie, mając wsparcie jednej brygady, zmusili wroga do stopniowego cofania się. Główne siły piechoty rozpościerały się za nimi.

W czasie innego manewru, kolumna została zatrzymana przez grenadierów i strzelców, których wróg rzucił do lasu. Zostali tam zaatakowani przez dragonów pieszych.

Jak się zdaje, mamy tu do czynienia ze starciami w tyralierach. Często stosowanym rozwiązaniem było oddzielenie małych oddziałów i rzucenie ich naprzód, w stronę okolicznych obiektów, do lasu, w winnice czy obwarowania. Ogień w takim przypadku prowadzony był zupełnie dowolnie. W czasie manewrów w czasie pokoju oddziały te formowały się klasycznie, w trzy szeregi, choć rola ich pozostawała wciąż taka sama: kluczowe było to, że ogień prowadziło się bez rozkazu.

„Jest niemożliwe, aby żołnierz dobrze celował (pisze Maurycy Saski), kiedy uwagę jego zaprząta wyczekiwanie oraz zważanie na rozkaz”. Ogień w tyralierach wydawał mu się więc jedynym skutecznym rozwiązaniem i kazał go stosować lekkim armiom, o których pisał w swych Rozmyślaniach²⁶ : „Kiedy przychodzi do ataku na piechotę, lekkie armie muszą się rozproszyć na froncie, lub przed nią, na 100, 150 lub 200 kroków. Muszą zacząć ostrzeliwać wroga z dystansu 300 kroków i to bez zarządzenia, czy rozkazu: według własnego uznania. Żaden z kapitanów lekkiej armii nie powinien dawać sygnału do odwrotu, ani też ruszać chorągwi, zanim wróg nie znajdzie się w odległości 50 kroków. Wtedy, powinien spokojnie powrócić do swojego pułku, strzelając od czasu do czasu, aż złączy się z batalionami, które w tym momencie powinny już kroczyć naprzód. Te, w czasie w jakim wróg będzie pokonywał owe 300 kroków, prowadzą ogień. Zajmuje to z reguły 7 do 8 minut (…). Łatwo w takim razie obliczyć, że wrogie bataliony przyjmą na siebie w tym czasie co najmniej 400 do 500 strzałów każdy, zanim będą w stanie mnie zaatakować, i to przyjmą od kogo? Od ludzi, którzy całe życie spędzili strzelając do celu, którzy mają przestrzeń dookoła siebie, strzelają kiedy chcą, są zręczni i rześcy oraz nieprzymuszeni ani rozkazem, ani niewygodną postawą, jaką musieliby zachować pozostając w szeregu, gdzie jedni popychają drugich przeszkadzając sobie wzajemnie w celowaniu. Założę się, że jeden wystrzał takiej lekkiej armii warty jest dziesięciu jakiejkolwiek innej”.

Hérouville w Traktacie o legionach, wyraził podobną opinię: „Zakładam, że lekkie armie będą odpowiednio wyposażone i wyćwiczone w szybkim przeładowywaniu broni oraz celnym strzelaniu. Gdy tylko legion sformuje się w szyku bojowym, oni wysuną się o 50 czy 100 kroków naprzód, ukryją w zaroślach, domach, krzakach, czy gdziekolwiek będzie wola ich rozmieścić, w taki sposób, że będą w stanie razić przeciwnika swym ogniem. Bardzo szybko bataliony, narażone na ich ogień poczują się nadzwyczaj niekomfortowo, a w tym momencie nie będą miały innego wyjścia jak tylko wycofać się lub ruszyć naprzód”.

W praktyce, znajdziemy wiele przykładów na to, że pomysły marszałka de Saxe dotyczące użycia tyralier były dosyć popularne wśród naszych kadr oficerskich. Relacje z manewrów wykonywanych w czasie pokoju pozwalają nam przypuszczać, że stosowano je dosyć powszechnie. Obserwacje znanego taktyka, Bombellesa, dotyczące ordynacji z 1754 roku utwierdzają nas w tym przekonaniu: „Nasza piechota (pisze) zwykła walczyć bronią białą, nie używając ognia. W przypadku, kiedy znajdowała się za jakimś ziemnym umocnieniem, obwarowaniem, czy strumieniem, nasz ogień prowadzony przez strzelców o doskonałym oku, był najbardziej zabójczy. Ogień prowadzony na rozkaz skutkował zwykle dużo gorszymi rezultatami. Ogień strzelców wydaje się być ich wrodzonym talentem”. Bombelles nie był ani wynalazcą, ani utopistą: był praktykiem, który ograniczał się do wykładania i polecania tego, co widział że przyniosło sukces w czasie wojny. Jego świadectwo dowodzi nam, że, jak mogliśmy się tego spodziewać, bardzo często strzelcy, bądź skromne oddziały rzucone przed szereg czy na skrzydła armii, w teren zabudowany, zarośla, za strumienie czy do lasu, prowadziły ogień i nigdy nie przyjmowały klasycznego rozwinięcia.

Walki i starcia w czasie wojny o sukcesję austriacką dowodzą przydatności tyralier oraz strzelców używanych w wielkiej liczbie: pod Fontenoy pułk Grassina, w rozproszeniu (1,2 tysiąca ludzi, w tym 800 pieszo) w lesie de Barry, zatrzymał swym ogniem oskrzydlający ruch brygady Ingoldsby. Jego rola wydała się na tyle znacząca, że na powstanie analogicznych oddziałów nie trzeba było długo czekać, i już pod Raucoux (1746), dwa pułki Grassina i La Morlière’a, w tyralierze na prawym skrzydle, otoczyły wioskę Ans i w znacznym stopniu przyczyniły się do jej zdobycia.

Czy grenadierzy i strzelcy z batalionów zaangażowanych w starcie w wiosce walczyli oddzielnie, wysunięci przed szeregi własnych jednostek, jak podczas manewrów obozowych w latach 1727, 1730 i 1754? Na ten temat trudno cokolwiek powiedzieć, ponieważ relacje z Raucoux i Lauffeld (1747) są zbyt ogólnikowe.

V – TAKTYKA W ROKU 1755

W latach 1754 i 1755 nastąpił prawdziwy wysyp reform, propozycji i studiów nad taktyką.

Rozporządzenie z 1754 roku formalnie usankcjonowało stosowanie rytmicznego kroku, o którym niejasno wspominały już ordynacje z lat 1750 i 1753. Uściślało ono, że wszyscy żołnierze, nawet zajęci rozmową, powinni jednocześnie stawiać tą samą stopę na ziemi.

Szeregi i rzędy zwierano przed wykonaniem jakiegokolwiek manewru. Formację w otwartych szeregach z odstępami 6 kroków przyjmowano w czasie marszu. Sekcje, plutony itd., maszerowały po sobie w kolumnach, w odstępach równych swej linii frontu, więc ich rozwinięcie było o tyle dokładniejsze, że dystans ten był łatwy do zachowania.

Niezwykle istotną zmianą było ograniczenie głębokości batalionu sformowanego w linię do trzech szeregów. Pozwoliło to na prowadzenie gęstszego ognia, co było o tyle ważne, zwłaszcza, że od czasu wprowadzenia żelaznych stempli (w 1740 roku), szybkość strzału wzrosła do 2-3 strzałów na minutę (rozporządzenie z 1750 roku zalecało, aby żołnierze starali się oddawać trzy strzały na minutę).

Ogień w rzędach wyszedł z użycia już 10 lat wcześniej. Teraz stosowało się jedynie ogień w sekcji, w plutonie, w jednej trzeciej rzędu, w pół-rzędzie, czy w batalionie²⁷, a także kontrmarsz²⁸. Ordynacja z 1755 roku nakazywała, aby zaczynać ostrzał centralnymi frakcjami.

Odchudzenie formacji niepokoiło niejednego oficera, zarówno pośród zwolenników marszałka de Saxe, jak i Folarda. Powoli w życie wchodziło zalecenie Maurycego Saskiego, aby dublować szeregi za każdym razem, kiedy w grę nie wchodziła walka ogniowa. Jako przygotowanie do formowania kolumny do ataku, używało się w szczególności ustawienia w 6 szeregach. Według rozporządzenia z 1754 roku, formowanie powinno wyglądać następująco:

W batalionie, którego rzędy podzielone są na trzy części, część środkowa zwrócona była twarzą do przodu, pierwsza i trzecia twarzą do tyłu. Wykonywały one obrót w stronę środka, formowały się na tyłach skrzydeł tej części, która stała nieruchomo, twarzą na zewnątrz. W ten sposób otrzymywano trzy brzegi pustego czworoboku. Czwarty brzeg tworzyła pikieta.

Ordynacja z 1755 roku odeszła od zmiany frontu do tyłu i zalecała po prostu formować się plutonom jeden za drugim²⁹. Z zaleceń Folarda ostało się, aby nie było między nimi odstępów. Zalecano także, aby kolumna składała się zawsze z dwóch połączonych ze sobą batalionów. Grenadierzy i pikiety, sformowani w trzech szeregach, otaczali czoło kolumny. Ich zadaniem było prowadzenie ognia w czasie jej szarży³⁰. Takie rozwiązanie spotkało się z krytyką Bombellesa:

„Sposób formowania kolumny wedle ostatniej instrukcji zdaje się grzeszyć trudnością oraz powolnością wykonania, a także jeśli chodzi o jej skład. Trudno zrozumieć czemu ma służyć nieforemność, jaka tworzy się w dywizji, w której batalion formuje się w 6 szeregów, podczas gdy kompanie grenadierów i strzelców mają ich tylko 3.

Jestem oczywiście świadom argumentów, jakie można przytoczyć na poparcie owego systemu, oraz tego, że w pewnych okolicznościach to nie ogień, jaki można prowadzić z tych dwóch plutonów, jest głównym atutem takiego ustawienia.

Na ten argument można odpowiedzieć tak: doświadczenie nieraz już nas nauczyło, że jeden, oddany przez przypadek strzał z batalionu, niemal zawsze pociąga za sobą otwarcie ognia przez piechotę, i to pomimo wysiłków oficerów, aby go powstrzymać. Nietrudno także przewidzieć, że kiedy tylko kompania grenadierów oraz strzelców otworzą ogień, nie będzie możliwe dłuższe wstrzymywanie ognia reszty batalionu. Nieszczęsna piechota, która popełni taki błąd!

Czyż nie łatwiej byłoby formować kolumny we wspierających się nawzajem dywizjach, czy to w celu rozbicia mniejszego od nas korpusu, aby zaatakować osłanianą drogę lub okopy, czy też w końcu dla sformowania zeń batalionu w kwadrat czy równoległobok, zależnie od okoliczności, jak to już nieraz praktykowaliśmy z sukcesem w czasie minionych wojen?

Od ponad 50 lat próbowaliśmy ustawienia batalionu w 3, 4, 5, i 6 szeregach. Po dogłębnej analizie jestem w zupełności przekonany, że zalecenie formowania się w 4 szeregach jest najbardziej korzystne. Ustawienie w 3 szeregach bezsprzecznie osłabia batalion i naraża go na zbytnie rozchwianie, tak, że jego szyki łatwo ulegają otwarciu w czasie marszu w szyku bitewnym. Czwarty szereg, o ograniczonej szerokości, stanowi wystarczające wsparcie dla trzech pierwszych. Piąty i szósty wprowadzają jedynie zamieszanie (…).

Zaobserwujmy przy tym, że w batalionach gdzie piechota rusza na wroga w celu starcia się z nim, sama jej obecność tak mocno przeraża większość mniej zaprawionych w boju żołnierzy, że chowają się oni za plecami swoich, bardziej odważnych towarzyszy, gdzie czują się znacznie bezpieczniej. Łatwo więc przewidzieć, że w ten sposób skrzydła batalionu, zamiast rozpościerać się na grubość 4 szeregów, składają się ku środkowi, przez co automatycznie w momencie szarży batalion liczy 8 szeregów. Nie należy się wobec tego obawiać, że batalion jest zbyt płytko sformowany. Za szczęśliwego może uważać się ten, komu uda się utrzymać batalion w zgodnym szyku w czterech szeregach (…).

Nasza piechota przez cały czas prowadziła ogień w ten sposób, że dwa pierwsze szeregi przyklękały, dwa ostatnie strzelały na stojąco, przy czym trzeci lekko się schylał (…).

Nasza piechota, zwykła walczyć bronią białą, nie używając ognia.

W przypadku, kiedy znajdowała się za jakimś ziemnym umocnieniem, zaroślami, czy strumieniem, nasz ogień prowadzony przez strzelców o doskonałym oku, był najbardziej zabójczy. Ogień prowadzony na rozkaz skutkował zwykle dużo gorszymi rezultatami. Ogień strzelców wydaje się być ich wrodzonym talentem”.

Crémille miał w 1753 roku inne zdanie na ten temat:

„O wynikach wszelkich starć w czasie wojny decyduje ogień bądź broń biała. Ten pierwszy wymaga wydłużonej i jak najpłytszej linii frontu. Ta druga, wręcz przeciwnie: więcej głębokości niż szerokości. Szyk, w jakim wciąż formuje się dziś królewska piechota, to jest w 4 szeregach, wydaje się tak samo nieodpowiedni dla obu rodzajów (…)”³¹.

Oprócz zwolenników szyku kolumnowego czy linearnego, około roku 1755 zaczęli pojawiać się zwolennicy szyku mieszanego:

„Pan Folard przedstawia zalety ataku kolumnowego (pisze de Spar w swych Instrukcjach wojskowych³²), lecz przewaga takiego ataku wzrośnie moim zdaniem jeszcze bardziej, jeśli wspomoże się kolumnę linią w szyku bitewnym”. Był on również zdania, aby „do każdej brygady liczącej 300 piechurów dołączyć lekko uzbrojone oddziały, które będą pełniły rolę czat”³³.

Hrabia de Beaujeu, w liście a 17 grudnia 1754 roku, proponował przepleść kolumny złożone z dwóch batalionów, batalionami o trzech szeregach. Sprzeciwił się zresztą także wyłącznemu użyciu rozwiniętej linii i walki bronią palną:

„Ogień jest siłą destrukcyjną, a ten kto lepiej strzela zyskuje niekwestionowaną przewagę w starciu. Jeśli więc, jak sam Pan zauważa, wróg wykorzystuje nabytą w toku ćwiczeń biegłość w posługiwaniu się bronią palną, jest to moim zdaniem wystarczający powód do zmiany naszego stylu walki. Powinniśmy nacierać z nagłą szarżą z bagnetami w głębszym niż on ustawieniu, przeciwstawiając jego przenikającym nas korpusom, które w tym momencie nie będą w stanie wystrzelić wcale lub prawie wcale, korpusy tej samej natury.

Oto jedyne co możemy zrobić, aby na nowo wprowadzić dyscyplinę w nasze szeregi, o co tak bardzo się Pan martwi. Przyznać, że wróg jest lepiej wyćwiczony w strzelaniu, wykluczyć możliwość doścignięcia go w tej mierze, a jednak zmuszać nas do prowadzenia tak nierównej walki? Jest to rada, jaką moglibyśmy otrzymać od wroga właśnie, a której rozsądnie będzie jednak nie posłuchać.

Pragnie Pan połączyć atak z ogniem karabinowym, a można to uczynić za sprawą ustawienia batalionu w 6 szeregach, ponieważ grenadierzy i strzelcy mogą strzelać zawsze (…).

Ośmielę się stwierdzić, że Francuzi zawsze będą strzelać bez rozkazu: nie zmienia się wrodzonych cech narodu, a ich cechą jest porywczość. Lubują się oni w robieniu wszystkiego na gwałt, należy więc całą ich gwałtowność skierować na wroga”³⁴.

Podsumowując, nasi oficerowie prezentowali zupełnie odmienne opinie: jedni byli zwolennikami wyłącznego użycia kolumny, inni, choć było ich mniej, zdawali się skłaniać ku ustawieniu linearnemu i walce z użyciem karabinów. Większość doświadczonych w dowodzeniu wojskiem i prowadzeniu wojen ludzi zgadzało się natomiast, że nasze oddziały były za mało zdyscyplinowane i wyćwiczone, aby z powodzeniem prowadzić natarcia z ogniem karabinowym przeciw wojskom pruskim i austriackim, oraz że należało starać się wykorzystać ich zapał do szarży z bagnetami. Szyk linearny w 3 szeregach nie wydawał się odpowiedni do tego typu walki, zarówno ze względu na słabość takich batalionów, jak i trudności z ich prowadzeniem i uniknięciem nadmiernego rozchwiania. Powszechnie skłaniano się raczej ku kolumnie złożonej z jednego batalionu, bądź mniejszej jednostki, sformowanej w sekcjach czy plutonach ze zmniejszonym dystansem między nimi. Wielu taktyków, z Maurycym Saskim na czele, poprzestałoby na zdublowaniu szeregów.

Od czasów wojny o sukcesję austriacką, użycie tyralier bądź niewielkich oddziałów na przedzie lub na skrzydłach, strzelających bez rozkazu, stawało się coraz powszechniejsze. W obozach szkoleniowych z 1754 roku, nie wykonywało się praktycznie manewrów bez użycia tyralier.

VI – LEGION ROSTAINGA

Zaprezentowany w 1755 roku przez Rostainga projekt legionu łączył w sobie najlepsze rozwiązania oraz idee tamtej epoki³⁵. Według jego zamysłu, legion powinien składać się z:

6 batalionów po 8 kompanii liczących 65 ludzi;

6 kompanii grenadierów po 40 ludzi;

2 kompanie fizylierów po 80 ludzi;

2 kompanie dragonów po 64 ludzi.

Nie licząc oficerów oraz sztabów.

„Zadaniem batalionów w legionach jest pełnienie funkcji ciężkiej piechoty, tzn. bardzo dokładne zachowanie szyku, czy to w czasie ataku czy obrony. To one decydować będą o rozwoju bitwy, choć to do lekko uzbrojonych oddziałów należeć będzie wykorzystanie zdobytej przez nich przewagi, ponieważ bataliony te muszą zachować spójny szyk, który pozwala im stawić czoła każdym okolicznościom. Co prawda, są one wyjściowo podzielone na dwie takie same części, tym niemniej nic nie stoi na przeszkodzie, aby połączyły się w jedną całość, jeśli zmuszą je do tego okoliczności.

Grenadierzy, zwani triaires (z trzeciej linii), nie obozują, ani nie walczą wraz ze swym batalionem w jednej linii. Trzymają się na tyłach, aby służyć mu jako rezerwa i moralne wsparcie. Zależnie od okoliczności, można ich dzielić na grupy bądź łączyć. Ich celem jest niesienie pomocy w razie potrzeby, wznawianie walki, ułatwianie zgrupowania, przeciwstawianie się wysiłkom przeciwnika, zatrzymywanie go i niwelowanie jego przewagi oraz ostateczne przechylanie szali zwycięstwa na swoją stronę, a także wprowadzanie zamieszania w szeregach wroga.

Kompanie konne także stacjonują na tyłach armii, podzielone bądź to na kompanie, bądź na półkompanie, lub zgrupowane, zależnie od potrzeb. Jeśli zajdzie taka konieczność, zsiądą z koni. Ich zadaniem nie jest jazda w szwadronach, lecz udzielanie legionowej piechocie wszelkiej pomocy, jaka leży w gestii lekkiej kawalerii. Zajmują się także rozpoznaniem terenu, utrudnianiem wrogowi marszu, osłanianiem działań legionu. W razie potrzeby walczą wspólnie z oddziałami fizylierów i uprzykrzają życie wrogowi, atakując jego flanki i tyły.

Ich główną rolą w walce jest służenie legionowi za rezerwę, dodawanie mu otuchy, ułatwianie zgrupowania i utrudnianie zgrupowania wrogowi. Nadają się oni doskonale do rozpraszania i zwalczania wroga, którego szeregi zostały przerwane, bądź rzuciły się do ucieczki w wyniku działań batalionów.

Kompanie fizylierów muszą cechować się dużą mobilnością i lekkością: ich miejsce będzie najczęściej przed legionem, nie po to, aby wyprowadzać jakikolwiek atak, ale by nękać wroga ogniem oraz przesłaniać mu widok na działania legionu. Zostaną wyszkolone jak walczyć w oddziałach mieszanych z konnymi dragonami, rozdzielać się, łamać szyki, grupować się, przechodzić między innymi oddziałami, a także przemieszczać się galopem tam, gdzie będą potrzebne. Będą mogły osłaniać czoło maszerującej na wroga kolumny, ponieważ będą miały przećwiczony manewr cofania się na flanki w momencie, kiedy znajdą się na wysokości wrogiej armii (…).

Łatwość i swoboda w przemieszczaniu się musi stanowić nieodłączną cechę każdego rodzaju ustawienia. Można to osiągnąć jedynie przez dokładne określenie granic, w jakich może przebiegać linia frontu batalionu, a także odstępów między poszczególnymi batalionami (…).

Rozróżnia się szyk zwarty pełny i z odstępami. Pierwszy z nich polega na sformowaniu linii bez jakichkolwiek przerw, wzorem falangi. Wyklucza to lekkość i łatwość ruchów, przyczynia się do rozchwiania oraz ociężałości w marszu, a także do powstawania trudnego do ogarnięcia zamętu w momencie przerwania szyku. Może on być stosowany jedynie w bardzo specyficznych warunkach, więc nie będzie to podstawowe ustawienie armii.

Drugi szyk wprowadza przerwy między każdym oddziałem. Jest on znacznie korzystniejszy, z uwagi jednak na fakt, że może zostać przeznaczony do wykonywania trzech zupełnie różnych zadań, za każdym razem wymaga zastosowania innego rodzaju zasad.

Pierwsza możliwość, to posługiwanie się bronią, która razi z daleka. Aby ułatwić wykonanie tego zadania, należy maksymalnie wydłużyć front oraz spłycić szeregi batalionu.

Druga to, wyprowadzenie ataku. Głównymi zasadami, jakich trzeba w tym przypadku przestrzegać są: odpowiednie zastosowanie sił mechanicznych oraz lekkość, koordynacja i szybkość ruchów. Dobrym zwyczajem jest wymieszanie różnych formacji, zachowanie pewnej głębokości szeregów oraz rozszerzenie frontu, przy zachowaniu równych jego granic.

Koordynacja, lekkość oraz szybkość ruchów wywodzą się z ograniczenia szerokości frontu oraz solidności i spoistości otrzymanym dzięki zachowaniu głębokości szeregów. Nikt nie zaprzeczy, że te trzy cechy ruchu atakującego oddziału są dlań kluczowe. Wysoka jakość oraz wymieszanie oddziałów wzmacniają jeszcze efekt. Głębokość szeregów pozwala uzyskać przewagę w masie i sile oporu. Ograniczenie frontu natomiast przyczynia się do łatwiejszego wykonywania szybkich ruchów bez rozchwiania czy przerwania szyku.

Trzecie zadanie polega na robiącym jeszcze większe wrażenie ataku. Wymaga ono nie tylko ustawienia odpowiedniego do wyprowadzenia ataku, ale i do przerwania, wstrząśnięcia i rozbicia szeregów przeciwnika. Musi łączyć zalety poprzedniego ustawienia z większą głębokością szeregów i ograniczeniem długości frontu”.

Rostaing był zdania, że każdy batalion, który liczył więcej niż 300 ludzi był niezwykle trudny w dowodzeniu, niezależnie od okoliczności. Dlatego też podzielił bataliony ze swego legionu na półbataliony, i to one stanowiły dopiero prawdziwą jednostkę taktyczną, podzieloną dodatkowo na cztery kompanie.

Aby móc łatwiej stawiać czoła wszelkim przeciwnościom, Rostaing, na wzór Maurycego Saskiego, przyjął, jako podstawowe ustawienie, szyk zdublowany na 6 lub 8 szeregów. Liczący 300 ludzi półbatalion o 6 czy 8 szeregach bardzo szybko zwijał się w kolumnę o 12 czy 16 szeregach, kiedy chciał ruszyć z szarżą, oraz nie mniej szybko rozwijał się w linię o 3 czy 4 szeregach, kiedy trzeba było prowadzić ogień. Zresztą był on wystarczająco solidny, żeby w razie potrzeby wyprowadzić atak, a także wystarczająco liczny, aby razić gęstym ogniem, czekając na możliwość rozwinięcia się.

Rostaing uważał kolumnę Folarda za zbyt ciężką i szacował, nie bez racji zresztą, że jego własny liczący 250 do 300 ludzi półbatalion o 12 szeregach przewyższał kolumnę w kwestiach zachwalanych przez jej pomysłodawcę.

Co się tyczy regularnego prowadzenia ognia, będącego kwestią spędzającą sen z powiek wielu mu współczesnym, Rostaing nie uważał go za wielki problem:

„Obce wojska, Prusacy i Holendrzy, oddają regularne salwy w szeregach lub plutonach. Najważniejsze, to sprawić, aby odznaczały się doskonałą regularnością oraz szybkością. Pragniemy i cały czas staramy się im dorównać, nie jestem jednak pewien, czy kiedyś nam się to uda. Mam co do tego pewne wątpliwości, uważam jednak, że powinniśmy dążyć nie tyle do zrównania się z nimi, co do ich prześcignięcia, a to za sprawą wdrożenia doskonalszej metody. Wszyscy przecież wiemy, że ogień w plutonie nie stanowi wielkiego niebezpieczeństwa, a w szeregach, zwłaszcza z ostatniego szeregu, pada zwykle na zbyt dużej wysokości i trudno mówić o odpowiednim celowaniu.

Doświadczenie wojenne z lat 1733 i 1742 nie przekonało nas do ognia Austriaków, czy Holendrów. Słyszałem także, jak jeden z naszych najznakomitszych generałów twierdził, iż po bitwie pod Czaslau (rok 1742), w szeregach pruskiej piechoty znaleźć można było takie ilości ładunków, że można by pomyśleć, iż wystarczy ich na wybicie całej austriackiej armii. Tymczasem, jak się okazuje, ledwie 2 tysiące Austriaków zginęło bądź zostało rannych w owym starciu.

Z naszym, prowadzonym nieregularnie ogniem mamy doświadczenia zupełnie przeciwne, czy to w Parmie, czy gdzie indziej, co pozwala nam twierdzić, iż jest on najwyższej jakości, a nawet znacznie groźniejszy od ognia wroga”.

Nie będziemy zagłębiać się dalej w proponowane przez Rostainga rozwiązania. Wydaje się jednak, że widzieliśmy już dość, aby w jego projekcie legionu móc rozpoznać cechy predysponujące go zarówno do walki ogniem, jak i do ataku, szybkich i prostych manewrów, a także do zastosowania tyralier, linii i mniej lub bardziej głęboko sformowanych kolumn, zależnie od napotkanych okoliczności.

Projekt Rostainga został wypróbowany w Metz, na oczach marszałka de Belle-Isle i księcia de Broglie. Belle-Isle, w raporcie do ministra, zachwycił się wzorowym wykonaniem manewrów: „Prawdą jest zarazem (dodaje), że prostota manewrów oraz wyrazistość komend w znacznym stopniu przyczyniły się do precyzyjnego wykonywania wszelkich ruchów, co tym bardziej dowodzi talentu Pana de Rostainga, którego nachwalić się nie mogę”. Książę de Broglie był bardziej wstrzemięźliwy: uważał on, że mieszanie różnego rodzaju oddziałów w liczącym 3 tysiące ludzi legionie było niekorzystne dla służby wojskowej. Sądził także, iż kawaleria oraz lekkie oddziały były przydatne dopiero w momencie, kiedy zyskiwały odpowiednią liczebność, a nie, jak w tym przypadku wymieszane z batalionami w małych plutonach. Co do reszty, zgadzał się z taktycznymi dyspozycjami zaproponowanymi przez Rostainga.

Kwestia pozostawała wciąż otwarta pod koniec 1755 roku, to jest w przededniu wojny siedmioletniej, kiedy w szranki stanął nowy reformator: był to Mesnil-Durand ze swym zastępem rękawów, plésions i plésionnettes.

VII – PROJEKT FRANCUSKIEGO SZYKU TAKTYCZNEGO MESNIL-DURANDA

W momencie wejścia w życie ordynacji z roku 1755, idee Folarda, oczyszczone z zawartych w nich dziwaczności i wyłączności, utorowały sobie drogę do powszechnego użytku: znacznie uproszczona kolumna figurowała we wszelkich rozporządzeniach, została też bardzo dokładnie przestudiowana. Zamysł był taki, aby wyciągnąć z systemu Folarda to, co wydawało się najpraktyczniejsze i włączyć do oficjalnej doktryny. Pojawienie się Mesnil-Duranda zmieniło jednak wszystko³⁶.

Pisarz ten odegrał tak znaczącą rolę w naszej historii wojskowości, że nie możemy nie poświęcić równie pokaźnego miejsca na prezentację jego pomysłów.

Przede wszystkim należy powiedzieć, iż Mesnil-Durand poszedł o krok dalej w dziedzinie organizacji kolumny niż Folard. Podobnie jak kolumna zalecana w ordynacji, jego kolumna składała się z plutonów, ustawionych jeden za drugim, lecz tym razem pod nazwą sekcji w słownictwie dotyczącym szyku kolumnowego, który rezerwuje nazwę plutony, dla określenia właśnie sekcji.

I dalej: dwie połączone kompanie tworzyły sekcję składającą się z 24 rzędów w 8 szeregach. Ich szyk był więc zdublowany w stosunku do szyku kompanii stosowanych dotychczas w armii francuskiej. Formowały się jednak w linii liczącej, jak dotychczas, 4 szeregi. Dwie następujące po sobie bez odstępu sekcje tworzyły plésionnette (kolumienkę), liczącą 24 rzędy na 16 szeregów. Dwie plésionnette, jedna za drugą, tworzyły plésion (rodzaj kolumny). Jeśli podzielimy plésion wzdłuż na dwie części, otrzymamy dwa rękawy 12 na 32. Czwarta część plésion, czyli połowa rękawa lub plésionnette, nazywana była czasami pół-rękawem. Liczył on 12 na 16 ludzi. Jeśli dalej, podzielimy rękaw wzdłuż na dwie części, otrzymamy rękaw liczący 6 na 32 ludzi.

Aby uzmysłowić sobie czym był plésion, wystarczy zauważyć, że jego front oraz głębokość były takie jak w naszej kolumnie batalionu w czasie wojny. Różnił się od niej jedynie tym, że nie występowały w nim odstępy.

Według Mesnil-Duranda, plésion niezwykle łatwo było skierować w dowolnym kierunku. Jest to bez wątpienia prawda, jeśli porównać go z linią liczącą 200 rzędów. Ludzie bez problemu mogli weń mieć mniej lub więcej przestrzeni wokół siebie, zależnie od potrzeb. Czy można maszerować w ten sposób przez dłuższy czas nie mieszając szeregów i rzędów, nie przeistaczając się w nieokreśloną masę, zwłaszcza będąc pod ostrzałem? Oto pytanie, którego Mesnil-Durand nie ośmielił się postawić.

Plésion mógł złamać się na plésionnette, pół-rękawy czy rękawy oraz rozwinąć się sekcjami, gdzie każda sekcja rozwijała się w linię, a wszystko to za pomocą prostych ruchów suwakowych. W jaki sposób jednak formował się w kolumnę marszową i jak kolumna marszowa formowała się z powrotem w plésion? Czy sformowanie szyku bojowego w plésion nie zajmowało więcej czasu niż szyk linearny? Oto kolejne ważkie pytania, na które nie znajdziemy odpowiedzi w opasłym przecież tomisku autorstwa Mesnil-Duranda.

Tak wyglądał plésion w kontekście manewrów. Jeśli chodzi o walkę, autor rozmijał się w kilku kwestiach z Folardem: nie miał złudzeń, co do wartości ognia, jaki była w stanie prowadzić kolumna. Całą nadzieję w prowadzeniu ognia pokładał w dwóch plutonach grenadierów (w sumie 96 ludzi), które otaczały ją na flankach, bądź formowały się przed nią. Grenadierzy ci walczyć mieli w tyralierze lub po prostu w liczącej trzy szeregi linii. Oprócz grenadierów pieszych, w skład plésion wchodziła jeszcze kompania 50 grenadierów konnych.

„Pozycja oraz organizacja naszych kolumn (pisze Mesnil-Durand) powodują nie tylko doskonałe wymieszanie oddziałów, tak zachwalane przez wirtuozów sztuki wojennej, ale także prowadzą żołnierza ścieżką ku wartości i dyscyplinie, a co za tym idzie, ku zwycięstwie”.

Ówcześni teoretycy, na czele z księciem de Broglie, poddali w wątpliwość użyteczność małych oddziałów kawalerii u boku legionów czy plésion. Wymieszanie oddziałów wydawało im się posunięte za daleko w przypadku, kiedy liczebność kompanii została ograniczona do 50 ludzi. Moralna siła kolumny spotkała się z jeszcze ostrzejszą krytyką, ponieważ doświadczenie uczyło, że szeregi najłatwiej ulegające panice, to te, które nie biorą czynnego udziału w bitwie. Na 32 szeregi w plésion, 30 ostatnich, nie będąc żadnym moralnym wsparciem dla dwóch pierwszych, potrzebowały nieprzerwanego zastrzyku energii.

Słabym punktem systemu było lekceważenie przez autora broni palnej. Zdawał się on nie zauważać tego, co działo się przez dwa ostatnie wieki: przewaga broni palnej, która bardzo wyraźnie zaznaczyła się we wszelkich starciach piechoty już od czasów wojen religijnych, i która miała wielki wpływ na sposób formowania się oddziałów i ich taktykę. Uważał on obie te kwestie za przypadkowy wynik poprzednich przekonań, podczas gdy powstały one przecież pod nieustającą presją wydarzeń, przeciw którym walczyć się nie da. Podobnie jak Folard, pragnął powrotu piki, niepomny faktu, że została ona wyparta na skutek jednomyślnej woli walczących, zanim jeszcze usankcjonowano to jakimkolwiek rozporządzeniem. Domagał się 11 pikinierów w każdej kompanii, naprzemiennie z fizylierami z pierwszego szeregu, choć trudno wskazać, jaką korzyść mogliby przynieść będąc w takim rozproszeniu.

Pomijając wszystko inne, Mesnil-Durand szacował, że plésion, dzięki swej głębokości, bez trudu rozbije szyk liniowy, walcząc jedynie bronią białą. Wiemy, że stwierdzenie to, przedstawione tu jako dogmat, zostało obalone dawno przed pojawieniem się broni palnej. Na 32 szeregi w plésion, 30 będzie bezużytecznych w momencie kontaktu z wrogiem, co mogliśmy zaobserwować podczas ataków Epaminondasa. Czy plésion będzie jednak w stanie walczyć sprawnie po przyjęciu na siebie wrogiego ognia? Czy uda mu się dotrzeć do szeregów przeciwnika? Mesnil-Durand nie ma co do tego żadnych wątpliwości³⁷:

„To, że niemal w każdej bitwie możliwe jest wykorzystanie broni białej, przynajmniej na części frontu, jest faktem, którego nie wolno zlekceważyć. We wszystkich bitwach, w których użycie tego typu broni było stałe, jak pod Malplaquet, Cassano i wielu innych, generałowie tej, czy innej strony, w każdej chwili mogli przerwać starcie. Możliwość taka stałaby się jeszcze powszechniejsza, gdyby francuscy generałowie nie starali się, jak wyznał to jeden z najsłynniejszych, ograniczyć bitew do zwykłych starć pozycyjnych³⁸, wiedząc, że ich naród większe ma w nich aktualnie szanse niż na otwartych przestrzeniach. Powiedzmy sobie jednak szczerze, że mając plésion i pikinierów, to wróg będzie teraz unikał otwartych przestrzeni. Tym lepiej: będzie to znaczyło, że pozbawiliśmy go jedynej jego nad nami przewagi. Zresztą, dzięki zastosowaniu plésion, wcale nie będzie mu tak łatwo omijać otwarte przestrzenie. Znajdą ich zawsze tyle, ile będą potrzebować.

Skoro i tak, niemal zawsze możliwe jest puszczenie się z szarżą, dla plésion będzie to możliwe jeszcze częściej. Na nierównym, kamienistym, jednym słowem trudnym terenie, podobnie jak bataliony, nie będą musiały się obawiać przerwania szyków czy niemożności podjęcia odpowiedniego wysiłku. Nieważne jak bardzo poprzecinane zaroślami, rowami czy jarami będzie pole bitwy: zawsze znajdą się przejścia na tyle szerokie, aby kilka z nich mogło się przezeń przeprawić, a jeśli nie, to nie będzie trudno takowe utworzyć (…). Oczywiście może zdarzyć się, że armia złożona z plésion zostanie w takich okolicznościach pokonana, pytam się jednak: jakie inne ustawienie poradziłoby sobie w takim razie lepiej? Wroga obwarowanego taką ilością przeszkód nie do pokonania należy uważać za wroga, którego pozycji nie da się zdobyć.

W obliczu tak wielu argumentów przemawiających za użyciem broni białej, przytoczmy jeden argument przeciw, skoro powrót do niej nie jest pożądany. Oto najczęściej spotykany: „Nadużyciem jest myślenie, że broń palna nie przyczynia się do tryumfu w danej bitwie. Niemal wszystkie dzisiaj są rozstrzygane w ten właśnie sposób”. A jakże inaczej miałyby się rozstrzygać, skoro nie robimy nic poza strzelaniem? (...). Ogień sprawia jedynie, że ludzie we wrogich szeregach przemieszczają się z miejsca na miejsce. Kiedy na nowo zewrą szyki, staje się bezużyteczny (…). Kiedy to jednak broń biała sprawia, że przemieszczają się korpusy, wcinając się momentalnie w ich szeregi i nacierając na boki, które nie wytrzymują naporu, wtedy takie zwycięstwo możemy nazwać prawdziwym i zasłużonym”.

Pomimo swej niechęci do broi palnej, Mesnil-Durand nie ośmiela się wyeliminować jej całkowicie. Zamiast popychać plésion do ataku, w pogardzie mając kule, które uważa przecież na niegroźne, chce inicjować walkę przy pomocy grenadierów.

„Kiedy tylko znajdziemy się w zasięgu ognia karabinowego, grenadierzy konni zatrzymają się w miejscu. Grenadierzy piesi będą maszerować prowadząc nieprzerwany i gęsty ogień, ponieważ będą w tym wyćwiczeni, oraz pewni siebie. Jedni będą wyposażeni w ładunki o 3 kulach większego kalibru, aby móc strzelać z dystansu 50 do 25 sążni od wroga, inni w 5 lub 6 małych kul, którymi posłużą się, gdy znajdą się bliżej nieprzyjaciela (…). Gdy tylko grenadierzy wyjdą przed własne szeregi, plésion z wolna ruszy. Po przejściu pewnego dystansu, który określę dokładniej dopiero w toku doświadczeń, zerwie się do biegu. Prowadzący ogień grenadierzy nie posuwają się tak szybko, więc plésion dogoni ich, a następnie wyprzedzi, przechodząc między dwiema ich grupami, aby na końcu rzucić się na wrogi batalion. W tym momencie grenadierzy mogą ostrzeliwać jedynie te jego odcinki, które wystają poza plésion, co będą czynić nieprzerwanie, posuwając się wciąż naprzód, nie bliżej jednakże niż 60 kroków od wroga, aż do momentu, kiedy cały plésion gotów będzie do szarży. Grenadierzy zbliżają się powoli, również ci na koniach, tak, aby w razie potrzeby być gotowym do szarży i do ataku przynajmniej na odłamki batalionu, które rozpierzchną się po jego rozbiciu. Będą musieli przyjąć na siebie ostrzał, który jednakże trwać będzie jedynie chwilę, nie będzie to więc stanowić poważniejszego problemu. Zresztą na tym etapie walki, batalion nie może już być zbyt zwarty, a swój ogień, siłą rzeczy skupiać będzie na gnębiących go grenadierach pieszych, oraz przygniatającym go plésion. Uderzający na wrogi batalion plésion momentalnie rozbije go siłą swego rozpędu”³⁹.

Przedstawiony tu plan walki plésion z batalionem liniowym może się sprawdzić lub nie, zależnie od skuteczności prowadzonego przez batalion ognia. Otóż, jak mogliśmy się przekonać pod Dettingen, Fontenoy, oraz Raucoux czy Laufeld (żeby zacytować jedynie starcia, w których braliśmy udział), piorunujący efekt wymiany ognia był jak najbardziej prawdziwy, czego Mesnil-Durand w ogóle nie wziął pod uwagę, a czego nie da się w żaden sposób zweryfikować ćwicząc manewry w czasie pokoju.

Według autora plésion miał nie być narażony na dochodzący go ogień z rogów batalionu dłużej niż na ogień frontowy.

Po tym co powiedzieliśmy, nie ma już potrzeby zagłębiania się we wszelkie zalecenia Mesnil-Duranda dotyczące zastosowania plésion w różnych rodzajach walki oraz operacjach wojennych: łatwo je sobie wyobrazić, oraz sposób w jaki wszelkie ruchy wyjdą z korzyścią dla plésion, jeśli tylko przyjmiemy dwa założenia: 1. kolumna licząca 32 szeregi z pewnością przebije szyk linearny nacierając nań, i 2. ogień nie jest w stanie zatrzymać maszerującego oddziału. Taka podwójna hipoteza sprawia, że wyciągane przez Mesnil-Duranda wnioski były jak najbardziej prawomocne. Tym niemniej przecież, jest to tylko i wyłącznie hipoteza!

Odpuśćmy sobie również rozdział, w którym Mesnil-Durand dowodził, że jego szyk kolumnowy odpowiada wrodzonym cechom Francuzów i zasługuje w ten sposób na swoją nazwę. Ten typ argumentów jest zbyt przewidywalny, aby się nad nimi rozwodzić.

Trzy lata później, w momencie kiedy nasze wojsko walczyło w Niemczech, Mesnil-Durand opublikował Ciąg dalszy projektu francuskiego szyku taktycznego. Doprecyzował w nich kilka kwestii oraz wprowadził kilka drobnych zmian do plésion.

Kompania grenadierów została zredukowana do połowy, utworzono za to lekko uzbrojoną kompanię.

Plésionnette została podzielona na sekcje, rękawy i manipuły oraz przeznaczona do działania najczęściej oddzielnie.

Wskazano trzy sposoby formowania się plésion, w zależności od tego, jak bardzo zwarte były szeregi i plutony (subdywizjony).

„Plésion będzie bitewny (3 kroki odstępu między sekcjami), zawsze w momencie, kiedy będzie stawać do pojedynku, a po przeprowadzonych manewrach, przyjmie z powrotem takie ustawienie zanim zostanie odesłany. Będzie więc to jego zwyczajowe ustawienie i to właśnie w nim, a nie w żadnym innym będzie maszerować przyspieszonym krokiem.

Plésion sformuje się w falangę w momencie szarżowania, a i to dopiero, kiedy znajdzie się o kilka kroków od nieprzyjaciela.

Otwarte szeregi przyjmie tylko w momencie marszu z dala od wroga bądź w biegu”.

Grenadierzy oraz oddziały lekkie formowały się już nie w trzech czy czterech, a w dwóch szeregach.

Plésion stał się w ten sposób znacznie bardziej mobilny i elastyczny. W niczym nie przypominał już zbitej masy z propozycji Folarda. Da się jednak zauważyć, że im bardziej rozwijał się on w tym kierunku, zwiększając odstępu między szeregami i sekcjami, tym mniejszą miał rację bytu. W dniu, w którym będzie on na tyle lekki i elastyczny, aby dać się stosować w praktyce, stanie się niczym więcej, jak tylko zwykłą, lekko zagęszczoną, kolumną.

VIII – ROZWÓJ TAKTYKI W PIERWSZEJ POŁOWIE XVIII WIEKU

W dosyć szczegółowy sposób przeanalizowaliśmy większość rozporządzeń, systemów i wojennych faktów interesujących z punktu widzenia taktyki piechoty w pierwszej połowie XVIII wieku. Trzymając się chronologii oraz pewnego zgrupowania zagadnień (broń palna, manewry, formacje bitewne, tyraliery itp.), które są ze sobą ściśle powiązane i nieustannie na siebie wpływają, nie ustrzegliśmy się z pewnością pewnych niejasności. Znalazłszy się w ważnym momencie naszych rozważań (wojna siedmioletnia wybuchnie w 1756 roku) uważamy za niezbędne rzucić okiem wstecz i krótko podsumować postęp, jaki dokonał się w taktyce piechoty, a także najpowszechniejsze w okolicach roku 1755 idee i procesy w naszej armii.

Pod koniec panowania Ludwika XIV sygnalizowaliśmy dwa główne punkty: niezdolność oddziałów do manewrowania oraz kluczową, niemalże wyłączną rolę, jaką w starciach odgrywała broń palna.

Niezdolność do manewrowania wynikała ze stosunkowo głębokich formacji oraz sporych odległości między szeregami i rzędami, wprowadzonych w epoce muszkietów i pik, a pozostających wciąż w użyciu, nawet kiedy karabin z bagnetem zastąpił zarówno pikę, jak i muszkiet. Piechocie, sformowanej w 5 szeregów, między którymi odległości wynosiły 4 lub 5 kroków, nie było łatwo złamać się w kolumnę, czy kolumnę rozwinąć. Znała jedynie niezbędne do bieżącej służby manewry, takie jak szpaler czy kontrmarsz. Potrzeba będzie całego okresu między rokiem 1715 a 1755, aby ją wyszkolić.

Najważniejszą przyczyną dokonującego się postępu, było udoskonalenie broni palnej oraz lepsze jej opanowanie, jakie przyszło z czasem. Prymitywny karabin z 1699 roku został udoskonalony około roku 1740 przez wprowadzenie żelaznego stempla, oraz kilku innych drobnych ulepszeń, które ułatwiły posługiwanie się nim. Powoli zaczęto sobie zdawać sprawę, że spore odległości między szeregami są niepotrzebne. Ogień prowadziło się w zwartych szeregach, co umożliwiało jednoczesne bądź sukcesywne oddawanie strzałów przez cztery szeregi. Odchodzi się więc od skomplikowanego sposobu prowadzenia ognia z roku 1703, gdzie to poszczególne rzędy w batalionie po kolei wychodziły z szeregów aby wystrzelić z karabinu, a następnie wracały na swoje miejsce. Zwyczaj ten zaniknął już w czasie wojny z 1741 roku. Aby batalion zawsze był w stanie prowadzić ogień, prowadziło się go plutonami, dywizjonami itd. Po kolei, bądź też w szeregach.

Głównym zmartwieniem nie była celność, lecz szybkość strzału. We Francji, podobnie jak w Prusach, czy w Austrii, precyzja strzału wydawała się być zepchnięta na drugi plan, dążyło się za to do pokrycia pola bitwy grubym dywanem pocisków. Główne starania szły w kierunku zapewnienia jak najszybszego powtórzenia salwy. Ledwie kilka głosów podniosło się w obronie celności strzału oraz indywidualnych ćwiczeń.

W praktyce, regularność salw dawało się utrzymać jedynie na początku starcia. Ogień na komendę szybko przeradzał się w dowolny. Prusacy oraz angielscy Hanowerczycy znacznie przewyższali nas pod względem walki bronią palną, choć ogień nasz nieraz okazywał się niemniej skuteczny. Pod Fontenoy, Raucoux czy Laufeld wyrządziliśmy nieprzyjacielowi szkody porównywalne z tymi, jakich sami doznaliśmy. Na naszych generałach oraz oddziałach pod Dettingen i Fontenoy wielkie wrażenie zrobiła jednak regularność angielskich salw, czyli inaczej mówiąc, dyscyplina oraz wyszkolenie lepsze od naszego. W ten sposób ogień wywarł na wojsko, oprócz oczywistego wpływu fizycznego, także i wpływ psychiczny, i to jest być może powód, dla którego skupiono wysiłki na zwiększeniu regularności i szybkości oddawanych salw, zamiast na ich precyzji.

Postęp, jaki dokonał się w dziedzinie konstrukcji i zastosowania karabinu skutkował więc redukcją liczby szeregów oraz odstępów między nimi. Tym samym, między rokiem 1715 a 1754, zniknęły przyczyny naszej niezdolności do manewrów. Niemalże pozbawiona głębokości linia bez problemu składała się w kolumnę o równych odstępach za pomocą równoczesnej zmiany frontu plutonów, a wykonując ruch odwrotny, kolumna o równych odległościach łatwo rozwijała się na boki. Oczywiście perfekcyjne opanowanie nawet tak prostych manewrów wymagało nieco czasu. Bez praktycznych reguł określających sposób wykonywania owych ruchów oraz marszu w kolumnie, nie udawało się szybkie rozwinięcie kolumny. Trzeba najpierw na nowo utworzyć odstępy, wyrównać szeregi itd. Wszystko to, wykonywane w linii składającej się z kilku batalionów, zajmowało sporo czasu. Ponadto, już sam najbardziej podstawowy manewr, jakim była zmiana frontu, było źródłem trudności: wykonywało się jedynie zmianę frontu o sztywnej osi, a dla maszerującej kolumny oznaczało to znaczne spowolnienie za każdym razem, kiedy chciała zmienić kierunek, ponieważ zanim jeden pluton zdołał zakończyć swój manewr, kolejny znajdował się już w miejscu, w którym powinien go rozpocząć.

Manewry te zaczęły być wykonywane dokładnie dopiero po wprowadzeniu miarowego kroku oraz marszu ramię w ramię, to jest w roku 1754. Dotychczasowa niedokładność jeszcze bardziej spowalniała i utrudniała manewry liczącej kilka batalionów linii.

Później zdołamy obejść wszelkie trudności związane z rozwinięciami oraz manewrami na polu bitwy, dzięki wprowadzeniu formacji manewrowych bardziej zbitych i mobilnych niż długie linie i długie kolumny o równych odstępach. Aż do roku 1755 nie było jednak o tym mowy: zwarte kolumny tworzyliśmy jedynie z kolumny o równych odstępach i nie umieliśmy jeszcze składać i rozwijać ich bezpośrednio. Dopiero w 1755 roku ukazało się rozporządzenie regulujące tworzenie zwartej kolumny przez zwinięcie plutonów za elementem bazowym, za pomocą ruchów od flanki. Manewr ten oczywiście wymagał udoskonalenia, uproszczenia i sprawienia, że stanie się bardziej praktyczny. Zanim stał się podstawą nowej taktyki, należało też najpierw dokładnie przeanalizować jego zastosowanie.

Zwolennicy szyku kolumnowego mieli na ten proces zbawienny wpływ: to właśnie im zawdzięczamy odkrycie oraz studia nad zwartymi kolumnami, które pewnego dnia staną się najlepszymi i jedynymi formacjami manewrowymi. Niestety Folard wraz ze swymi poplecznikami nad tę kwestię przedłożyli atak i walkę bronią białą.

Jak to często bywa, skrajność w jaką wpadliśmy zajmując się jedynie walką bronią palną oraz odchudzając i wydłużając nadmiernie szeregi, stała się przyczyną skrajności zupełnie przeciwnej. Folard pragnął ograniczyć całą bitwę do walki bronią białą. Mimo lekcji, jakie powinien wyciągnąć z przeszłych wydarzeń, sądził, że można przystąpić do ataku obywając się bez jednego wystrzału oraz z obojętnością przyjmując na siebie wrogie salwy. Ponadto twierdził, że głębokie formacje są w stanie siłą swojego ataku rozbić wrogie szeregi samym tylko naporem swych skomasowanych szeregów.

Zaproponowana przez niego „ściśnięta” kolumna, w której stłoczone jednostki nie były zdolne do jakichkolwiek manewrów, a której sposobu formowania się czy składania zresztą nie wytłumaczył, miała jednakże kilku zwolenników. Najbardziej doświadczeni w manewrach wojskowych oficerowie postrzegali ją jednak jako zupełnie niepraktyczną. Podobnie było w przypadku zalecanych przez ordynacje z lat 1753 i 1754 kolumn do ataku i odwrotu: nie zostały nigdy przetestowane w warunkach wojennych, a jeśli wierzyć słowom współczesnym im krytykom, nikt nie ośmieliłby się wypróbowywać ich na polu bitwy. W czasie ostatnich wojen, za każdym razem, kiedy była okazja przypuszczenia szarży w kolumnie, ścieśniano po prostu plutony czy dywizjony batalionu złożonego w kolumnę o jednakowych odstępach.

Zwolennicy Folarda mieli jednakże pewien wpływ na wyższe sfery w armii, skoro zdołali wprowadzić do wszelkich rozporządzeń owe kolumny do ataku i odwrotu, podporządkowane zasadom szyku kolumnowego. Zasady te zresztą, pomijając już dziwną formę wspomnianych kolumn, zostały zaakceptowane przez większość oficerów. Trudno byłoby znaleźć chociaż jednego, zagorzałego zwolennika tylko i wyłącznie szyku linearnego. Nie zgadzano się jednakże również i z poglądem Folarda, iż można przyjąć na siebie ogień przeciwnika i zaatakować bagnetami nie wstrząsnąwszy najpierw jego szeregami dłuższym ostrzałem. Panował pogląd, że rozwinięta linia powinna pozostać podstawową formacją bitewną na otwartym terenie. Biorąc jednak pod uwagę gorący temperament narodu oraz domniemane zaległości naszych oddziałów w dziedzinie prowadzenia ognia, postanowiono uciekać się do szarży z bronią białą częściej niż w przeszłości. Jedni domagali się wobec tego utworzenia batalionów w zwartej kolumnie w plutonach czy dywizjonach, inni, wśród nich Maurycy Saski, Hérouville i Rostaing, uważali, iż wystarczy podwoić głębokość rozwiniętego batalionu i sformować się w 6 lub 8 szeregach. Ordynacja z 1755 roku dopuszczała wszystkie powyższe rozwiązania: określała sposób formowania się w szyk linearny, w tym podwójny, oraz w zwartą kolumnę. Obydwa ustawienia znalazły zastosowanie w czasie wojny siedmioletniej.

Troska o zachowanie ciągłości ognia na polu bitwy poprzez rozwinięcie całej piechoty w linię sprawiła, iż pod koniec XVII wieku odstąpiono od zastosowania tyralier, w których lubowali się Tureniusz oraz jego poprzednicy (cofając się nawet do starożytności). Pojawili się oni na nowo w czasie wojny o sukcesję austriacką. Wielu wojskowych, na czele z Maurycym Saskim, uważało, że jedynie ogień w tyralierach jest skuteczny i że materialny efekt, jaki powoduje, z nawiązką i w wielu okolicznościach kompensuje efekt moralny ognia prowadzonego na komendę. Stwierdzono przede wszystkim, że pole bitwy nader często usiane jest zasłonami, lasami, obwarowaniami czy innymi obiektami, między którymi tyralierzy mają znaczną przewagę. I to zarówno, kiedy szybko i niewielkim kosztem zdobywają ważne strategicznie punkty, jak i w momencie osłaniania ruchów armii, co daje jej czas na spokojne ustawienie się w szyku. Ich udział, ograniczony jeszcze podczas wojny z 1741 roku, stawał się coraz bardziej powszechny w prowadzonych w czasie pokoju w latach 1748 do 1754 ćwiczeniach. Trudno znaleźć w tym okresie wojskowego pisarza, który nie zachwalałby ich użycia. Rozmyślania, Traktat o legionach, czy projekty Rostainga i Mesnil-Duranda są w tym punkcie zgodne.

Podsumowując, postęp w dziedzinie broni palnej pozwolił na spłycenie formacji liniowej do trzech zwartych szeregów, pozwalając jej przy tym na zachowanie statusu podstawowego szyku bitewnego. W okresie od 1715 do 1755 roku, obserwowaliśmy zarówno szyk linearny jak i kolumnę Folarda, a pomiędzy nimi, licznych doświadczonych wojskowych, którzy zgadzali się co do użyteczności kolumny, pod warunkiem jednak uproszczenia sposobu jej formowania, kierowania i rozwijania. Ci ostatni zdają się uzyskać przewagę na tyle znaczną, że rozporządzenie z 1755 roku, jednocześnie z Mesnil-Durandem, dopuszczało jedynie użycie kolumn zwartych w plutonach lub dywizjonach: kolumny te były jednak ciągle za ciężkie, a sztuka manewrów wciąż była w powijakach. Zmiana frontu i rozwinięcia kolumn o jednakowym odstępie nieustannie nastręczały wielu trudności. Potrzeba będzie lat, zanim wypracuje się proste i praktyczne manewry. Bardzo powoli wracało się także do zastosowania tyralier. Szyk linearny, kolumnowy oraz tyraliery, wspólnie zostaną poddane wojennej próbie.

1    Dywizjon składał się z dwóch plutonów [D.M.].

2     Zobacz: Kapitan Sautai, La Bataille de Malplaquet, Paris 1904; Generał porucznik de Vault, Mémoires militaires relatifs à la Succession d’Espagne, wydane przez generała Peleta, Paris 1835-1862; Quincy, Feuquières, i inni.

3    Pod Spire (rok 1703) nasza piechota, aby zyskać na czasie, nie traciła go na przeformowanie się i zaszarżowała w kolumnie marszowej. Pod Denain (rok 1712), atak został wyprowadzony w kolumnach, (długość ich frontu nie jest nam dziś znana) składających się z kolejnym elementów, batalionów bądź plutonów, poprzedzanych przez grenadierów i pikinierów.

4    Owo zniknięcie należy przypisać faktowi, że mając w końcu bardzo łatwą w dowodzeniu szeregami armię, chcieliśmy je wykorzystać do maksymalnego zwiększenia gęstości ognia.

5    Zobacz: J.I. de Spar, Instructions militaires, Paris 1753; B. de Villeneuve, La Tactique, Haye 1740; Bottée, Etudes militaires, Paris 1731 i 1750; H.F. de Bombelles, Traité des évolutions militaires, Paris 1754; Maurice de Saxe, Mes rêveries, Haga 1756, Paris 1877; J. Colin, Les Campagnes du maréchal de Saxe, t. I, Paris 1900; Héricourt, Les Elements de l’art militaire, Paris 1739. Patrz szkice na stronie 220.

6    Porównaj jakie trudności napotykał Bombelles podczas wykonywania najprostszych na pozór zmian frontu. Porównaj również niezwykłe komplikacje oraz różnorodność ruchów otwarcia i zwarcia rzędów, kontrmarszu i innych u Bottée’go.

7    Ordynacja z 1753 roku zalecała jedynie, aby wszyscy żołnierze wyprowadzali kroki tą samą nogą. Ta z 1754 często nawiązuje do kluczowej kwestii, aby, podczas wykonywania manewrów, wszyscy żołnierze uderzali o ziemię tą samą stopą.

8    Essai général de Tactiques, rozdział VI.

9    Archiwa wojenne, teczka nr 7.

10    To niedorzeczne przekonanie, które zyskuje na popularności, sprawiało, iż, na naszą zgubę, wciąż byliśmy gorsi od naszych sąsiadów, w każdej dotyczącej wymiany ognia kwestii.

11    To znaczy, że każdy żołnierz dotykał kolanem końca pochwy tasaka poprzednika.

12    Zobacz: J. von Mauvillon, Essai sur l’influence de la poudre à canon, Leipsic 1788.

13    Komendant de la Jonquière, „Revue d’histoire”, X 1905, s. 9.

14    J.Ch. de Folard, Nouvelles découvertes sur la guerre, dans une dissertation sur Polybe, Paris 1724.

15    Archiwa wojenne, teczka nr 16.

16    Ibidem, nr 15.

17    Patrz szkic na stronie 220.

18    Archiwa wojenne, nr 15.

19    Ibidem.

20    Patrz szkic na stronie 221.

21    C. de Hérouville, Traité des légions, ou Mémoires sur l’infanterie, La Haye 1753.

22    J.I. de Spar, Instructions militaries, Paris 1753.

23    Patrz szkic na stronie 222.

24    Brygada z Monako sformowała się w dwóch liniach, z Ségur w kolumnie, z Burbon w dwóch liniach. Lewa strona armii w szyku bojowym.

25    „Revue militaire”, roczniki 1899-1900.

26    M. de Saxe, Les Rêveries, ou Mémoires sur l’art de la guerre, Manheim1757.

27    Wymienione sposoby prowadzenia ognia nie wymagały już wychodzenia z szeregu rzędów, które miały oddać salwę. Poszczególne jednostki oddawały strzał sukcesywnie, pozostając w normalnym uformowaniu.

28    Kontrmarsz przeprowadzano w kolumnie. Znajdujący się na przedzie oddawali salwę, a następnie, co sił w nogach biegli wzdłuż kolumny, aby ustawić się na tyłach.

29    Patrz szkic na stronie 221.

30    Dla porządku wspomnijmy tu również o kolumnach do odwrotu, które zawsze różnią się od kolumn do ataku, choć są od nich nie mniej ciężkie. Kolumna z 1755 roku jest analogiczna do kolumny do ataku z roku 1754.

31    Archiwa wojenne, nr 15.

32    J.I. de Spar, op. cit., s. 48.

33    Ibidem, s. 130.

34    Archiwa wojenne, nr 15.

35    Ibidem, nr 17.

36    Mesnil-Durand urodził się w 1729 roku. W wieku 15 lat został królewskim paziem, brał udział w kampanii z 1747 roku i otrzymał honorowe odznaczenie. Zaraz potem wstąpił do inżynierii wojskowej, choć proponowano mu objęcie komendy nad kompanią kawalerii, a następnie osiadł na swych włościach, gdzie powstał jego Projekt francuskiego szyku taktycznego.

37    Mesnil-Durand, Projet d’un ordre français en tactique, Paris 1755, s. 98 i n.

38    Chodzi tu o Maurycego Saskiego.

39    Mesnil-Durand, op. cit., s. 222 i n.