© Copyright

Wydawnictwo NapoleonV

Oświęcim 2014

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Wydanie II poprawione

Na okładce obraz Grzegorza Chudego

www.grzegorzchudy.pl

Redakcja:

Dariusz Marszałek

Korekta:

Patrycja Duc

Recenzent:

Mirosław Nagielski

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-521-3

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

WYKAZ WAŻNIEJSZYCH SKRÓTÓW

AGAD – Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie

AGZ – Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie

AOZ – Archiwum Ordynacji Zamoyskich w Zwierzyńcu

APG – Archiwum Państwowe w Gdańsku

APL – Archiwum Państwowe w Lublinie

APPoz. – Archiwum Państwowe w Poznaniu

ASK – Archiwum Skarbu Koronnego

ASW – Akta Skarbowo-Wojskowe

ASWK – Akta Sejmikowe Województwa Krakowskiego

AZ – Archiwum Zamoyskich

B. Czart. – Biblioteka ks. Czartoryskich w Krakowie

BN – Biblioteka Narodowa w Warszawie

B. Ossol. – Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu

b.p. – bez paginacji

B. PAN Kórnik – Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Kórniku

B. PAU-PAN Kr. – Biblioteka Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie

B. Racz. – Miejska Biblioteka Publiczna im. Edwarda Raczyńskiego w Poznaniu

BOZ – Biblioteka Ordynacji Zamoyskich

BUW – Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego

KGL RMO – Księgi Grodzkie Lubelskie. Relacje, Manifestacje, Oblaty

KGP – Księgi Grodzkie Poznańskie

KH – Kwartalnik Historyczny

MK – Metryka Koronna

PHW – Przegląd Historyczno-Wojskowy

PSB – Polski Słownik Biograficzny

SGKP – Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego

Sig. – Księgi pieczętne, Sigillata

SMHW – Studia i Materiały do Historii Wojskowości

VL – Volumina Legum

ZC – Zbiór Aleksandra Czołowskiego

WSTĘP

Formacja jazdy doby staropolskiej, nosząca nazwę husarii po dziś dzień cieszy się nie słabnącym zainteresowaniem, zarówno badaczy jak i miłośników historii. Źródła tej popularności w sposób bardzo sugestywny wyrażają słowa wybitnego badacza dziejów Polski nowożytnej Władysława Konopczyńskiego: W jej [tj. husarii] uzbrojeniu, strukturze, taktyce, rzec można, wyraził się najzupełniej charakter narodowy, skłonny raczej do wybuchów energii niż do prozaicznej pracy. (…) „Wylecieć na husarii czele wszystko oporne zwalić, zmóc”, oto najwyższa aspiracja rycerza Polaka (…)¹. Niewątpliwie, żadna inna staropolska formacja kawaleryjska nie doczekała się tak pokaźnej liczby opracowań co husaria. Jeszcze w połowie XIX wieku pierwsze studium – o formule w zasadzie naukowej, poświęcił jej Kazimierz Władyslaw Wójcicki². Praca obecnie jest mocno przestarzała, aczkolwiek warto się z nią zapoznać, żeby zobaczyć jak w historiografii kształtowała się wiedza na temat husarii. Bardzo istotną publikacją, która w praktyce do dzisiaj jest jedną z najchętniej wykorzystywanych przy rozważaniach nad husarią (a także nad innymi formacjami jazdy epoki nowożytnej) jest pozycja Konstantego Górskiego, pułkownika dziewiętnastowiecznej kawalerii rosyjskiej³. To opracowanie pod niektórymi względami jest do tej pory bardzo cenne, choćby poprzez opublikowanie w nim części nieistniejących już materiałów źródłowych. Nie zmienia to jednak faktu, że również jest pracą przestarzałą, zawierającą niekiedy istotne błędy, a niektóre wyrażone w niej opinie, do dziś funkcjonujące w powszechnym obiegu naukowym, powinny zostać zweryfikowane. Kolejnymi pracami, z których jeszcze do niedawna najchętniej czerpano wiedzę na temat skrzydlatej jazdy są publikacje Bronisława Gembarzewskiego oraz Andrzeja Szulczyńskiego z Jerzym Cichowskim⁴. W kwestiach uzbrojenia ochronnego, dość powszechnie odwoływano się zaś do badań Zbigniewa Bocheńskiego, opublikowanych w kilku kolejnych artykułach⁵. Innym, już bardziej współczesnym badaczem, którego zainteresowania koncentrowały się wokół husarii jest bronioznawca Zdzisław Żygulski jun. Wynikiem jego prac jest m.in. bogato ilustrowana monografia na temat skrzydlatej jazdy, z dość ciekawym wątkiem tyczącym się rodowodu zbroi husarskiej⁶. Wszystkich prac o husarii nie sposób jednak wyliczyć. Powstało ich dużo, a wśród nich pokaźną grupę stanowią te nie wiele, bądź nic nowego nie wnoszące do tematu, jak choćby album Anny Wasilkowskiej, którego chyba jedynym walorem była redakcja tekstu w dwóch językach – polskim i angielskim, co w pewien sposób umożliwiało popularyzację wiedzy o husarii (choć dość lakoniczną) w innych krajach⁷. W ostatnich latach badania nad dziejami husarii przybrały na rozmachu, przede wszystkim dzięki pracom Radosława Sikory. Autor ten najpierw wydał książkę, będącą w gruncie rzeczy spojrzeniem na skrzydlatą jazdę z technicznego punktu widzenia, by w dalszej kolejności poświecić dziejom husarskim dysertację doktorską, której część opublikował w postaci prac o charakterze popularnym⁸. W swojej rozprawie doktorskiej R. Sikora dokonał przeglądu dotychczasowego stanu badań nad dziejami husarskimi, co w pewien sposób zwalnia mnie od dość skrupulatnego zadość uczynienia temu obowiązkowi we wstępie niniejszej pracy.

Powyżej przytoczone pozycje traktują o husarii, w zasadzie w wymiarze całości jej dziejów. Istnieje zaś zapotrzebowanie badań nad skrzydlatą jazdą w zawężonej ramie chronologicznej, by móc dokładniej spojrzeć na szeroko rozumiane zagadnienia z zakresu społecznego i organizacyjnego. Jak dotychczas podstawowymi opracowaniami z tej kategorii są artykuł Mirosława Nagielskiego o chorągwi komputu litewskiego Aleksandra Hilarego Połubińskiego, następnie króla Jana Kazimierza pod tymże Połubińskim z lat 1648-1666 oraz studium Eugeniusza Janasa i Lecha Wasilewskiego dotyczące koronnych chorągwi husarskich hetmana w. koron. Stanisława „Rewery” Potockiego i Władysława Myszkowskiego z okresu 1648-1667⁹. Pracą odnoszącą się do zagadnień konkretnych jednostek husarskich, którą również w tym miejscu warto wspomnieć jest artykuł M. Nagielskiego o dworzańskich chorągwiach skrzydlatej jazdy w latach 1649 i 1651¹⁰. Pozycjami traktującymi o poszczególnych okresach historii husarii, a nie odnoszącymi się do całości jej dziejów są także artykuły Marka Plewczyńskiego i Piotra Grotowskiego, poruszające temat genezy i pojawienia się tej formacji na ziemiach Polski oraz Litwy¹¹. Szczególnie ciekawa wydaje się druga z tych publikacji wprowadzająca do historiografii wiele dotychczas nieznanych i niezmiernie ciekawych wątków. W ostatnim czasie wzrosło ogólne zainteresowanie poszczególnymi jednostkami jazdy, czy formacjami wojska w bardziej zawężonym zakresie chronologicznym, co zaowocowało powstaniem kilku prac. Na warsztat zostały wzięte m.in. chorągwie komputowe i prywatne Jerzego Sebastiana Lubomirskiego z czasów potopu szwedzkiego, czy chorągiew wojska koronnego – wołoska, zamieniona następnie na pancerną, a służąca w latach 1673-1676 pod imieniem Konstantego Şerbana¹². Powstała też pierwsza monografia dotycząca jazdy wołoskiej z II połowy XVII wieku, z dość interesującą analizą składu społecznego i narodowościowego, wykonana na podstawie badań rejestrów popisowych z warszawskiego Archiwum Głównego Akt Dawnych¹³. Także pierwszego, poważniejszego studium na swój temat doczekały się siedemnastowieczne formacje kawalerii koronnej – arkabuzeria oraz rajtaria¹⁴. Poza tymi powstawały też inne prace traktujące o problematyce wybranych formacji, czy jednostek polskiej jazdy w bardziej zawężonym przedziale chronologicznym. O jeździe pancernej doby panowania Jana III pisał Stanisław Sobek, jednakże artykuł, objętościowo liczący zaledwie cztery strony, nie wniósł zasadniczo nic nowego do tematu, podobnie zresztą jak oparta głównie na literaturze przedmiotu pozycja Macieja Hubki dotycząca kawalerii polskiej doby Wazów¹⁵. Niniejsza praca ma stanowić w pewnym stopniu kontynuację badań M. Nagielskiego i E. Janasa z L. Wasilewskim, bowiem jej bohaterami będzie nie tyle husaria jako cała formacja, ale jej poszczególne jednostki oraz ludzie w niej służący i ją tworzący. Wybranie tak wąskiego przedziału czasowego umożliwia przeprowadzenie dość szczegółowych badań w tym zakresie – oczywiście jeśli dysponujemy odpowiednią liczbą źródeł, o których powiemy sobie za chwilę. Uważam również, że istotnym jest przyjrzenie się jak wyglądały kolejne losy husarii i jakie były jej problemy nie w jakimś dłuższym odstępie dziejowym, ale właśnie w czasie tego jednego, konkretnego konfliktu zbrojnego¹⁶. Forma takich badań wymaga jednak momentami stanowczego wykraczania poza przyjęte ramy chronologiczne, aby możliwie najpełniej oddać satysfakcjonujący obraz nurtujących nas zagadnień. Praca naukowa nad koronną husarią z czasów wybranego konfliktu tureckiego jest pewnego rodzaju syntezą moich zainteresowań badawczych, wyrażonych zamiłowaniem do dziejów skrzydlatej jazdy oraz do problematyki wojen z Imperium Osmańskim doby panowania królów Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego. Zresztą wybrany przedział chronologiczny dla husarii koronnej był czasem niezwykłym, bowiem obfitował w tak wielkie zwycięstwa z jej udziałem jak wyprawa na czambuły tatarskie 1672, bitwa chocimska 1673 czy bitwa lwowska 1675, a także był czasem nagłej i tak poważnej rozbudowy jej składu jednostkowego i liczebnego. Niniejsza praca dotyczyć będzie husarii koronnej, nie zaś husarii Rzeczypospolitej Obojga Narodów, bowiem litewska skrzydlata jazda z interesującego nas okresu zasługuje w moim odczuciu by poświęcono jej osobne studium badawcze.

W badaniach nad interesującą nas problematyką zasadniczym materiałem źródłowym okazały się rękopisy składające się na Archiwum Skarbu Koronnego i na Akta Skarbowo-Wojskowe z warszawskiego AGAD-u. W pierwszym rzędzie należy wspomnieć dokumentację z ASW w postaci rejestrów popisowych i rachunków skarbowo-wojskowych¹⁷. Niemniejszą rolę w moich badaniach odegrały także rękopisy z ASK, czyli rejestry podatkowe, rachunki sejmowe i nadworne, księgi rekognicji, kwitów oraz asygnacji¹⁸. W przypadku rachunków skarbowo-wojskowych należy wspomnieć, że były one podstawą do wydania kilkuczęściowej pracy Jana Wimmera, przedstawiającej skład oraz liczebność wojska koronnego z lat 1648-1696 (z przerwami na lata 1667-1673 i 1679-1683)¹⁹. Badacze chcący odtworzyć skład wojska koronnego w interesującym ich okresie (z zakresu rzecz jasna II połowy XVII w.) na ogół nie sięgali już do rachunków skarbowych, tylko właśnie do tych wykazów wimmerowskich. Takie podejście niosło jednak za sobą pewne ryzyko, bowiem weryfikacja materiałów J. Wimmera z danymi z rachunków wykazała w niektórych aspektach ich przeoczenia, nieprecyzyjność oraz błędy, co dowiodę w kolejnych rozdziałach niniejszego opracowania. Niemniej, wykazy J. Wimmera, mające w zasadzie charakter źródeł drukowanych są nadal ważnym punktem odniesienia w badaniach nad składem jednostkowym i wielkościowym wojska koronnego z II połowy XVII wieku, a pewne niedociągnięcia tych materiałów nie obniżają w jakimś istotnym stopniu ich generalnej wartości. Powracając do dokumentacji skarbowo-wojskowej, pragnę zaznaczyć, że posłużyła ona nie tylko przy badaniach składu jednostkowego i wielkości husarii ale także w wielu innych aspektach jak te finansowe, kadrowe, społeczne itp. Jakie było jednak jej konkretne zastosowanie, będę już wyjaśniał przy omawianiu poszczególnych wątków.

Dla interesującego nas okresu dysponujemy ogromnym materiałem źródłowym, zarówno tym pozostającym w rękopisie jak i tym już opublikowanym. Spośród tego pierwszego wykorzystano zasoby archiwalne i biblioteczne, mające w większości charakter narracyjny i epistolograficzny. Wśród nich były też źródła normatywne, jak przede wszystkim wybrane akta sejmikowe – województw poznańskiego z kaliskim, lubelskiego oraz sandomierskiego. Te, włącznie z tymi już opublikowanymi, jak województw ruskiego (lauda i instrukcje wiszeńskie), krakowskiego i księstwa zatorsko-oświęcimskiego, województw kujawskich, ziemi halickiej i dobrzyńskiej miały ogromne znaczenie przy badaniach spraw husarskich sprzed 1673 roku (ale nie tylko), bowiem niektóre chorągwie skrzydlatej jazdy były wówczas opłacane przez samorządy lokalne – a nie skarb centralny, w związku z czym lauda i instrukcje sejmikowe zawierały na ich temat niezbędne informacje, przydatne w aspekcie składu jednostkowego oraz w aspekcie finansowym²⁰. Uchwały sejmikowe, włącznie z konstytucjami sejmowymi, które stanowiły przecież ówczesne przepisy regulujące funkcjonowanie państwa są materiałem bez którego ciężko byłoby stworzyć niniejszą pracę²¹. Zawierały one w końcu wiele niezbędnych informacji z zakresu personaliów husarskiej kadry towarzyskiej i dowódczej z wojny tureckiej 1672-1676, a także z innych, dość istotnych dla podjętej tematyki zagadnień. Powyżej omówione materiały uzupełniają nam jeszcze regestry oblat z grodu lwowskiego, opublikowane w tej samej serii co lauda wiszeńskie i halickie²². W gronie wydawnictw źródłowych należy wymienić w tym miejscu przede wszystkim monumentalne dzieło jakim bez wątpienia są dwuczęściowe (a w zasadzie dwutomowe) Pisma do wieku i spraw Jana Sobieskiego, wydane przez Franciszka Kluczyckiego²³. Znakomita cześć z opublikowanego tam materiału pochodzi z zasobu krakowskiej Biblioteki Polskiej Akademii Umiejętności i Nauk o sygnaturze 1070, a stanowiącej silva rerum sędziego lubelskiego Jerzego Szornela. Małą część tego zasobu pod imieniem tegoż szlachcica, a dotyczącą lat panowania Michała Korybuta, opublikował ostatnio Leszek Andrzej Wierzbicki²⁴. Istotnymi wydawnictwami źródłowymi, które podobnie jak dzieło Kluczyckiego wniosły bardzo wiele do badań nad husarią koronną z lat 1672-1676, są Ojczyste spominki Ambrożego Grabowskiego (choć są już nieco przestarzałe i zawierają błędy) oraz Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672-1676, opublikowane w kilku częściach przez wybitnego znawcę tegoż konfliktu, Janusza Wolińskiego²⁵. Nie sposób w tym miejscu pominąć też przygotowanego przez Antoniego Zygmunta Helcla, dziewiętnastowiecznego wydania listów Jana Sobieskiego do żony Marii Kazimiery, w którym również można było znaleźć wiele interesujących mnie kwestii²⁶. Inne warte wspomnienia we wstępie źródła, które znacząco wpłynęły na urozmaicenie poniższej pracy i pomogły odkryć nowe aspekty to rękopisy, zdawałoby się, dość wyeksploatowanych już Tek Naruszewicza, wśród których znalazła się relacja urzędowa wojewody chełmińskiego Jana Gnińskiego o działaniach wojennych z lat 1674-1675, a wygłoszona na sejmie koronacyjnym 1676 roku²⁷. Mimo iż została już wydana drukiem²⁸, to ze zdziwieniem mogę stwierdzić, że nie funkcjonuje ona zbyt powszechnie w obiegu naukowym. Jej wartość jest jednak ogromna a cenne informacje w niej zawarte okazały się bardzo przydatne przy pisaniu niniejszej pracy. Zbyt powszechnie w obiegu badawczym nie funkcjonują też niezmiernie ciekawe rękopisy warszawskiej Biblioteki Narodowej, noszące sygnaturę 6639. Z nich pochodzi m.in. fragment kroniczki z 1676 roku, w którym znajdziemy opis wjazdu husarii do Krakowa przed uroczystością koronacji króla Jana III, czy również relację z kampanii żórawińskiej²⁹.

Trudno wyobrazić sobie by tego typu praca powstała bez korzystania z relacji pamiętnikarskich i kronikarskich – zwłaszcza, że liczba tych bezpośrednio odnoszących się do interesującego nas czasu prezentuje się pokaźnie. Warto choćby wspomnieć pamiętniki takich ludzi służących wojskowo jak Mikołaj Jemiołowski, Stanisław Zygmunt Druszkiewicz oraz Jan Florian Drobysz Tuszyński³⁰. Cenny jest zwłaszcza ten ostatni, bowiem jego autor w 1676 roku – czyli w okresie objętym moimi badaniami, został towarzyszem husarskim, dając nam przy tym krótki opis dwóch istotnych w poniższych rozważań kwestii jak przeformowywanie rot pancernych na chorągwie husarskie oraz służba „sowita”. Nie pominąłem też relacji husarzy litewskich – Jana Władysława Poczobuta-Odlanickiego oraz czynnie służącego w skrzydlatej jeździe przez cały interesujący nas okres Aleksandra Dionizego Skorobohatego³¹. Opisują oni kilka tendencji życia husarskiego, które w niektórych aspektach można przełożyć na grunt Korony. Odwoływałem się też do relacji innych znanych pamiętnikarzy jak choćby Jan Chryzostom Pasek, a także do dziejopisów piszących o czasach Michała Korybuta – Wespazjana Kochowskiego oraz Bazylego Rudomicza³². Nie pominąłem przy tym dwóch poematów, dotyczących bitwy chocimskiej, a wydanych drukiem w niedługim czasie po zwycięstwie z 1673 roku. Pierwszy z nich był autorstwa Zbigniewa Morsztyna (w tym przypadku korzystałem z edycji z XIX w.), drugi zaś – Stefana Jana Ślizienia³³. W tych dziełach jak się okazało, kryły się dość ciekawe informacje i spostrzeżenia z zakresu husarii. Warte wspomnienia we wstępie są również relacje cudzoziemców. Pierwszą, którą chce wyróżnić była autorstwa francuskiego inżyniera, służącego na żołdzie Rzeczypospolitej od początku lat siedemdziesiątych XVII wieku – Philippe’a la Masson, znanego w Polsce bardziej pod nazwiskiem Dupont. Ten niezwykle mocno hołubiący osobę Jana Sobieskiego człowiek, pozostawił po sobie wyczerpujący opis wydarzeń lat 1672-1676 (choć nie zawsze zgodny z prawdą) – oczywiście uwzględniający wątki husarskie³⁴. Inną ciekawą relacją wartą wspomnienia jest diariusz ambasadora króla angielskiego Karola II Stuarta – Lawrance’a Hyde’a, odbywającego swoją misję poselską do Rzeczypospolitej w 1676 roku. W nakreślonej przezeń relacji dał m.in. wyraz fascynacji husarią. Co ciekawe, jego wizytę – zresztą nie bez złośliwości odnotował w swoim pamiętniku Dupont³⁵. W badaniach problematyki husarskiej wykorzystałem również inne źródła narracyjne, a także herbarze – Kaspra Niesieckiego (przez wzgląd na powstanie w połowie XVIII w. został potraktowany jako źródło), Adama Bonieckiego oraz Seweryna Uruskiego³⁶.

Okres wojny tureckiej 1672-1676, który będziemy analizować pod kątem husarii należy do dość dobrze opracowanych. Jeszcze na przełomie XIX i XX wieku wydarzeniom z tego konfliktu sporo miejsca poświęcił w swoich badaniach Tadeusz Korzon, kreśląc m.in. dość plastyczny opis bitwy pod Chocimiem z 1673 roku³⁷. Inny rys tej batalii, jak również kampanii z 1672 roku pozostawił po sobie Konstanty Górski, a kampanii 1675 roku i bitwy pod Lwowem Aleksander Czołowski³⁸. Prace te, zwłaszcza Korzona, wciąż zachowują sporą wartość, choć pod niektórymi względami są już przestarzałe. Kolejne badania nad wojną turecką prowadzono w okresie międzywojennym. Kampanię na czambuły 1672 roku opracował wówczas Hugo Zieliński, a bitwy lwowską i żórawińską Janusz Woliński³⁹. Prace tego ostatniego wydane jeszcze przed wojną w „Przeglądzie Historyczno-Wojskowym” zostały również opublikowane w roku 1983, w wykorzystanym w niniejszej pracy osobnym zbiorze studiów⁴⁰. Z prac, które powstały już w okresie powojennym warto wspomnieć choćby popularno-naukową syntezę siedemnastowiecznych wojen polsko-tureckich autorstwa Janusza Pajewskiego, czy podręcznikowe ujęcie konfliktów Rzeczypospolitej z Osmanami z lat 1672-1699 pióra Wiesława Majewskiego⁴¹. Ponowny „wysyp” prac z zakresu wojny z Turcją 1672-1676 przyniosły lata ostatnie. Pierwszą naukową syntezę historyczno-wojskową tego konfliktu stworzył Marek Wagner⁴². Jego dwutomowe dzieło, choć wydane zaledwie trzy lata temu już można uznać za monumentalne. Oprócz tej pozycji warto wymienić najnowsze opracowanie wyprawy na czambuły tatarskie pióra Michała Sikorskiego, czy dość dobrą jak na pozycję popularną, monografię bitwy pod Chocimiem 1673 autorstwa Damiana Orłowskiego⁴³. Ta ostatnia praca poza omówieniem samej batalii z listopada 1673 zawiera również syntetyczny opis całego konfliktu tureckiego do 1676 roku. Warto dodać, że w ostatnim czasie nowe światło na ten konflikt, tyle że pod kątem udziału w nim wojsk litewskich rzucił Konrad Bobiatyński⁴⁴. Poza wspomnianymi, powstało też kilka prac biograficznych, które poruszały zagadnienia interesującej nas wojny. W niniejszej pracy wykorzystałem biografie królów Jana III i Michała Korybuta⁴⁵, jednakże okazały się one przy zagadnieniach husarskich nieprzydatne. Z prac biograficznych, które szerzej poruszyły aspekty husarskie należy wymienić rozprawę habilitacyjną Marka Wagnera, poświęconą Stanisławowi Janowi Jabłonowskiemu⁴⁶. Wymieniłem tylko część wykorzystanych w tej pracy pozycji. Wojna z Turcją 1672-1676 jak widać, od dawna cieszyła się zainteresowaniem historyków – nie oznacza to jednak, że możliwości badawcze w jej zakresie zostały już wyczerpane, bowiem praca nad husarią z tego okresu pozwoliła odkryć nowe, nieznane dotychczas wątki.

Z literatury przedmiotu, wykorzystanej do stworzenia niniejszej pracy korzystałem także z innych opracowań o tematyce historyczno-wojskowej. Na pierwszym miejscu trzeba wymienić rozprawę habilitacyjną Jana Wimmera, która jest już dziś dziełem wręcz pomnikowym⁴⁷. Praca ta traktująca o wojsku polskim II połowy XVII wieku, choć podobnie jak wspominane wyżej Materiały do zagadnienia, wymaga pewnych sprostowań, aktualizacji itp., to nie wyobrażam sobie napisania jakiejkolwiek pozycji dotyczącej organizacji armii koronnej z tamtego okresu, bez odwołania się do tej książki. Inną pozycją wykorzystaną przeze mnie, która również wpisuje się w tematykę badań nad organizacją wojska koronnego, a przy tym też i składu społecznego, jest Kadra oficerska armii koronnej w drugiej połowie XVII wieku, pióra Marka Wagnera⁴⁸. Podobnie jak wyżej wspomniane opracowanie J. Wimmera, jest pozycją, która ma wielkie zasługi w rozwoju polskiej historiografii wojskowej. Z pozycji przeze mnie wykorzystanych warto jeszcze nadmienić przedwojenny szkic Mariana Kukiela na temat składu społecznego i narodowościowego wojska w czasach Sobieskiego⁴⁹. Ten krótki rys był dla mnie pewnego rodzaju inspiracją by poszerzyć badania w zakresie składu społecznego, ale rzecz jasna w wymiarze husarii. W niniejszej pracy wykorzystałem także szereg innych pozycji odnoszących się do tematyki organizacyjnej oraz społecznej wojska polskiego epoki nowożytnej.

Niniejsza praca podzielona została na sześć rozdziałów. W pierwszym z nich postanowiłem przedstawić na sposób syntetyczny dzieje formacji od pojawienia się jej na ziemiach Polski i Litwy, aż do momentu zaniku w II połowie XVIII wieku. Narracja będzie konstruowana głównie z wykorzystaniem dostępnej literatury przedmiotu, jednakże efekty badań własnych również w tej części pracy zostaną zamieszczone. Rozdział ten ma w założeniach wprowadzić w atmosferę husarską i poza omówieniem samych dziejów, ma również przedstawić, co w świetle dotychczasowych ustaleń wiemy o husarskim uzbrojeniu, taktyce i organizacji. Rozdział drugi będzie tyczyć się już zasadniczych dla tej pracy ram czasowych. Zajmę się w nim ustaleniem składu jednostkowego i liczebnego koronnej husarii z lat 1672-1676, a także w obszerniejszym zakresie ukażę aspekty finansowe. Rozdział trzeci będzie przede wszystkim poświecony ludziom w husarii służącym. W konwencji towarzystwa husarskiego zajmiemy się składem społecznym, narodowym (w ówcześnie rozumianym pojęciu tego słowa), pochodzeniem terytorialnym, długością służby oraz profitami z niej wynikającymi. Część z tych zagadnień omówionych zostanie na podstawie wnikliwych badań przeprowadzonych na przykładzie chorągwi husarskiej hetmana Jana Sobieskiego, następnie króla Jana III z okresu 1673-1676⁵⁰. Tego typu badania nie objęły wszystkich koronnych jednostek skrzydlatej jazdy z interesującego nas czasu, bowiem jest to bardziej zadanie dla zespołu badawczego, aniżeli jednego człowieka. W tej części pracy ukażemy także kadrę dowódczą husarii oraz wybrane aspekty organizacyjne, jak zaciąg, wyszkolenie, dyscyplina, przydział poszczególnych chorągwi do pułków, czy oznakowanie jednostek. W rozdziale czwartym postaram się omówić kwestie uzbrojenia i wyposażenia husarzy z lat wojny z Turcją 1672-1676. W rozdziale piątym pokrótce omówię przeciwnika husarskiego z interesującego nas konfliktu – czyli wojska osmańskie. Zabieg ten ma na celu wprowadzenie w atmosferę finalnych rozważań, które będą poświęcone udziałowi skrzydlatej jazdy w kolejnych etapach wojny z lat 1672-1676. Całość pracy zostanie podsumowana w zakończeniu.

Zanim zaczniemy nasze rozważania nad najbardziej nurtującym nas tematem, jeszcze kilka uwag technicznych. Cytaty, które zostaną zamieszczone w tekście będą miały uwspółcześnioną pisownię i interpunkcję. Wszelkie poczynione w nich uwagi, a zawarte w nawiasach kwadratowych będą mojego autorstwa. Powołując się na dany dokument, starać się będę podawać wszystkie jego lokalizacje, na które natrafiłem w trakcie kwerendowania. Przypisując poszczególnym wojskowym daty sprawowania przez nich urzędów, będę opierał się na wydaniach wykazów urzędników⁵¹ – w miarę możliwości weryfikując dane w nich zawarte z księgami wpisów i księgami pieczętnymi Metryki Koronnej⁵².

Niniejsza pozycja powstała na bazie mojej pracy magisterskiej, obronionej w Instytucie Nauk Historycznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie w 2010 roku. W tym miejscu bardzo serdecznie pragnę podziękować wszystkim tym, którzy przyczynili się do jej powstania. W pierwszym szeregu słowa uznania należą się Panu doktorowi Radosławowi Sikorze. Dziękuje Mu serdecznie za inspirujące dyskusje, krytyczne uwagi, wskazówki a także udostępniane materiały. Podziękowania składam również Panom Profesorom Janowi Dzięgielewskiemu i Mirosławowi Nagielskiemu, Panom doktorom Dariuszowi Milewskiemu, Konradowi Bobiatyńskiemu i Marcinowi Baranowskiemu. Słowa uznania za okazaną mi pomoc kieruję również w stronę moich Kolegów historyków, Panów Michała Sikorskiego, Zbigniewa Chmiela, Karola Żojdzia, Macieja Szablewskiego, Marka Groszkowskiego, Jana Sowy oraz Bartłomieja Koprowskiego. Podziękowania składam również wszystkim tym, którzy choć w minimalnym stopniu przyczynili się do powstania tej pracy, a nie zostali powyżej wspomniani. Dziękuję również za wyrozumiałość okazaną mi przy pracy nad tą publikacją przez moją Rodzinę, Bliskich Znajomych oraz Towarzyszkę mojej doli i niedoli, Kasię.

Niniejsza praca ma charakter naukowy, niemniej wyrażam nadzieję, iż rozbudowany aparat nie odstraszy czytelnika i publikacja ta znajdzie swojego odbiorcę również poza kręgiem zawodowych historyków, zwłaszcza wśród miłośników husarii i epoki Jana III Sobieskiego.

¹ W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, t. 2, wyd. J. Dzięgielewski, M. Nagielski, Warszawa 1986, s. 84.

² K.W. Wójcicki, Hussarze, [w:] Obrazy starodawne, t. 1, Warszawa 1843, s. 17-61.

³ K. Górski, Historya jazdy polskiej, Kraków 1894.

⁴ B. Gembarzewski, Husarze, ubiór, oporządzenie i uzbrojenie 1500-1775, Warszawa 1939; J. Cichowski, A. Szulczyński, Husaria, Warszawa 2004 (wydanie I z 1977 r.).

⁵ Z. Bocheński, Karaceny polskie XVII-XVIII w., [w:] „Broń i Barwa”, 1938, nr 6-7, s. 106-136; Idem, Dodatkowe uwagi o polskich karacenach 17-18 wieku, [w:] „Broń i Barwa”, 1939, nr 1, s. 2-11; Idem, Ze studiów nad polską zbroją husarską, [w:] „Rozprawy i sprawozdania Muzeum Narodowego w Krakowie”, t. 6, Kraków 1960, 12-50; Idem, Próba określenia genezy polskiej zbroi husarskiej, [w:] „Muzealnictwo wojskowe”, t. 2, Warszawa 1964, s. 141-166.

⁶ Z. Żygulski jun., Husaria polska, Warszawa 2000.

⁷ A. Wasilkowska, Husaria. The Winged Horseman, Warszawa 1998.

⁸ R. Sikora, Fenomen husarii, Toruń 2007; Idem, Taktyka walki, uzbrojenie i wyposażenie husarii w latach 1576-1710, mps pracy doktorskiej, Siedlce 2010 (praca dostępna na witrynie internetowej: http://www.rozprawy.uph.edu.pl/gsdl/collect/rozprawy/index/assoc/HASH7024.dir/Sikora Radoslaw.pdf); Idem, Z dziejów husarii, Warszawa 2010; Idem, Niezwykłe bitwy i szarże husarii, Warszawa 2011.

⁹ M. Nagielski, Chorągwie husarskie Aleksandra Hilarego Połubińskiego i króla Jana Kazimierza w latach 1648-1666, [w:] „Acta Baltico-Slavica”, t. 15, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1983, s. 77-137; E. Janas, L. Wasilewski, Społeczne aspekty rozwoju husarii w latach 1648-1667 na przykładzie chorągwi hetmana wielkiego koronnego Stanisława Potockiego i wojewody sandomierskiego Władysława Myszkowskiego, SMHW, t. 23, Wrocław 1981, s. 65-112.

¹⁰ M. Nagielski, Chorągwie dworzańskie Jana Kazimierza podczas dwóch batalii kozackich 1649-1651, [w:] „Gospodarka, ludzie, władza. Studia historyczne”, red. M. Kopczyński, A. Mączak, Warszawa 1998, s. 115-128.

¹¹ M. Plewczyński, Wkład Serbów w rozwój staropolskiej wojskowości (1450-1570), SMHW, t. 36, Wrocław 1994, s. 3-21; P. Grotowski, Trapezici, Tasinarici i Husarze. Z rozważań nad genezą husarii, [w:] „Arma Virumque Cano. Profesorowi Zdzisławowi Żygulskiemu jun. w 85-lecie urodzin”, Kraków 2006, s. 225-231.

¹² M. Gawęda, Prywatne i komputowe jednostki Jerzego Sebastiana Lubomirskiego w okresie potopu, [w:] „Inter maiestatem ac libertatem. Studia z dziejów nowożytnych dedykowane profesorowi Kazimierzowi Przybosiowi”, red. J. Stolicki, M. Ferenc, J. Dąbrowski, Kraków 2010, s. 129-152; Z. Hundert, Chorągiew jazdy hospodara multańskiego (wołoskiego) Konstantego Şerbana w wojsku koronnym w latach 1673-1676 (Steagul călărimii domnului muntean Constantin Şerban în armata Coroanei în anii 1673-1676), [w:] „200 de ani de la geneza problemei Basarabiei. Aspecte social-politice, economice şi culturale”, red. V. Constantinov, Chişinău (Kiszyniów) 2012, s. 78-95.

¹³ M. Kosowski, Chorągwie wołoskie w wojsku koronnym w II poł. XVII wieku, Zabrze 2009.

¹⁴ M. Nagielski, Organizacja rajtarii i arkabuzerii koronnej w XVII wieku, [w:] „Organizacja armii w nowożytnej Europie. Struktura-Urzędy-Prawo-Finanse”, red. K. Łopatecki, Zabrze 2011, s. 197-215.

¹⁵ S. Sobek, Jazda pancerna za Jana III, „Śląski kwartalnik historyczny Sobótka”, R. 35, z. 2 (1980), s. 269-272; M. Hubka, Jazda polska doby Wazów. Organizacja, uzbrojenie, taktyka, Piotrków Trybunalski 2007.

¹⁶ Równocześnie do mojej, powstawała też praca Radosława Sikory Husaria pod Wiedniem.

¹⁷ Rejestry popisowe, AGAD ASW, dz. 85; Rachunki skarbowo-wojskowe, ibidem, dz. 86. Część materiału rękopiśmiennego dotyczącego spraw skarbowo-wojskowych zawiera też dz. 82.

¹⁸ Rejestry podatkowe, AGAD ASK, dz. I; Rachunki sejmowe, ibidem, dz. II; Rachunki nadworne, ibidem, dz. III; Księgi rekognicji, ibidem, dz. IV; Księgi kwitów, ibidem, dz. V; Księgi asygnacji, ibidem, dz. VI.

¹⁹ J. Wimmer, Materiały do zagadnienia liczebności i organizacji armii koronnej:

- w latach 1648-1655, SMHW, t. 5, Warszawa 1960, s. 488 i nn.;

- w latach 1655-1660, ibidem, t. 4, Warszawa 1958, s. 500 i nn.;

- w latach 1660-1667, ibidem, t. 6, cz. 1, Warszawa 1960, s. 224 i nn.;

- w latach 1673-1679, ibidem, t. 7, cz. 2, Warszawa 1961, s. 404 i nn.;

- w latach 1683-1689, ibidem, t. 8, Warszawa 1962, s. 254 i nn.;

- w latach 1690-1696, ibidem, t. 9, cz. 1, Warszawa 1963, s. 237 i nn.

²⁰ Akta sejmikowe woj. poznańskiego z kaliskim, B. Czart, nr 1774; Akta sejmikowe lubelskie, ibidem, nr 424 i 3742, B. PAU-PAN Kr., nr 8333; Akta sejmikowe sandomierskie, B. PAU-PAN Kr., nr 8338; Akta sejmikowe woj. krakowskiego i ks. zatorsko-oświęcimskiego, [w:] ASWK, t. 3 (1661-1673), t. 4 (1674-1680), wyd. A. Przyboś, Wrocław-Warszawa-Kraków 1959, 1963; Lauda wiszeńskie 1648-1673, [w:] AGZ, t. 21, wyd. A. Prohaska, Lwów 1911; Lauda wiszeńskie 1673-1732, [w:] ibidem, t. 22, wyd. A. Prohaska, Lwów 1914; Lauda sejmikowe halickie 1575-1695, [w:] ibidem, t. 24, wyd. A. Prohaska, Lwów 1931; Lauda sejmików ziemi dobrzyńskiej, wyd. F. Kluczycki, Kraków 1887; Dzieje ziemi kujawskiej oraz akta historyczne do nich służące, t. 2-3, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1888; Akta sejmiku podolskiego in hostico 1672-1698, wyd. J. Stolicki, Kraków 2002.

²¹ Konstytucje sejmowe, [w:] VL, t. 2-8, wyd. J. Ohryzka, Petersburg 1859-1860.

²² Spis oblat zawartych w aktach grodu i ziemstwa lwowskiego, [w:] AGZ, t. 10, wyd. K. Liske, Lwów 1884.

²³ Pisma do wieku i spraw Jana Sobieskiego, t. 1, cz. 1-2, wyd. F. Kluczycki, Kraków 1880-1881.

²⁴ B. PAU-PAN Kr., nr 1070; J. Szornel, Zapiski z lat 1669-1673, wyd. L.A. Wierzbicki, Lublin-Radzyń Podlaski 2008.

²⁵ Ojczyste spominki w pismach do dziejów dawnej Polski, t. 1-2, wyd. A. Grabowski, Kraków 1845; Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672-1676, wyd. J. Woliński, SMHW, t. 10-16, Warszawa 1964-1970.

²⁶ Listy Jana Sobieskiego do żony Marii Kazimiery, wyd. A.Z. Helcel, Kraków 1860.

²⁷ Relacja od szczęśliwej elekcji aż do koronacji przez dwie kampanie gestorum najjaśniejszego króla jmści Jana III szczęśliwie panującego, szczęśliwie czyniona w senacie na sejmie coronationis od jmści pana Jana Gnińskiego, wojewody chełmińskiego, B. Czart., nr 174, s. 69-96.

²⁸ Relacja na sejm koronacyjny 1676 r. o pierwszym dwuleciu rządów Jana III, wyd. J. Woliński, PHW, t. 10, z. 1, Warszawa 1938, s. 125-137.

²⁹ Fragment kroniczki dotyczącej roku 1676, BN, nr 6639, k. 483-491.

³⁰ M. Jemiołowski, Pamiętnik dzieje Polski zawierający (1648-1679), wyd. J. Dzięgielewski, Warszawa 2000; S.Z. Druszkiewicz, Pamiętniki 1648-1697, wyd. M. Wagner, Siedlce 2001; Pamiętnik Jana Floriana Drobysz Tuszyńskiego, [w:] Dwa pamiętniki z XVII wieku, Jana Cedrowskiego i Jana Floriana Drobysza Tuszyńskiego, wyd. A. Przyboś, Wrocław 2006.

³¹ J.W. Poczobut-Odlanicki, Pamiętnik 1640-1684, wyd. A. Rachuba, Warszawa 1987; A.D. Skorobohaty, Diariusz, wyd. T. Wasilewski, Warszawa 2000.

³² J.Ch. Pasek, Pamiętniki, wyd. W. Czapliński, Warszawa 2009; W. Kochowski, Roczników Polski Klimakter IV obejmujący Dzieje Polski pod panowaniem króla Michała Korybuta, wyd. J.N. Bobrowicz, Lipsk 1853; B. Rudomicz, Efemeros czyli diariusz prywatny pisany w Zamościu w latach 1655-1672, cz. 2, 1665-1672, wyd. W. Froch, M.L. Klementowski, Lublin 2002.

³³ Z. Morsztyn, Sławna Victoria nad Turkami od Wojsk Koronnych, Wielkiego Xięstwa Litewskiego, pod Chocimiem otrzymana w dzień Świętego Marcina 1673 (wyd.), Kraków 1889; S.J. Ślizień, Haracz krwią turecką Turkom wypłacony, Wilno 1674.

³⁴ Ph. Dupont, Pamiętniki historyi życia i czynów Jana III Sobieskiego, tłum. B. Spieralska, wyd. D. Milewski, Warszawa 2011.

³⁵ Diary of the Honourable Laurence Hyde, constaining the particular occurences during his embassy to John Sobieski, King of Poland, in 1676, [w:] „The correspondence of Henry Hyde, Earl of Clarendon, and on his brother Laurence Hyde, earl of Rochester”, t. 1, wyd. S. Singer, London 1828, s. 589-636. Por. Ph. Dupont, op. cit., s. 126.

³⁶ K. Niesiecki, Herbarz Polski, t. 2-11, wyd. J.N. Bobrowicz, Lipsk 1839-1845; A. Boniecki, Herbarz Polski, t. 1-16, Warszawa 1899-1913; S. Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. 1-15, Warszawa 1904-1931.

³⁷ T. Korzon, Dola i Niedola Jana Sobieskiego 1629-1674, t. 3, Kraków 1898; Idem, Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, t. 2, Lwów-Warszawa-Kraków 1923.

³⁸ K. Górski, Wojna Rzeczypospolitej Polskiej z Turcyą w latach 1672 i 1673, Warszawa 1890; A. Czołowski, Wojna polsko-turecka 1675 r., KH, R. 8, Lwów 1894, s. 594-626.

³⁹ Z. Zieliński, Wyprawa Sobieskiego na czambuły tatarskie, PHW, t. 2, z. 1, Warszawa 1930, s. 1-44; J. Woliński, Żórawno, ibidem, s. 45-62; Idem, Bitwa pod Lwowem 1675 r., ibidem, t. 5, z. 2, Warszawa 1932, s. 207-222.

⁴⁰ J. Woliński, Z dziejów wojen polsko-tureckich, Warszawa 1983.

⁴¹ J. Pajewski, Buńczuk i Koncerz. Z dziejów wojen polsko-tureckich, Warszawa 2006; W. Majewski, Wojny polsko-tureckie 1672-1699, [w:] „Polskie Tradycje wojskowe”, red. J. Sikorski, t. 1, Warszawa 1990, s. 362-428.

⁴² M. Wagner, Wojna polsko-turecka w latach 1672-1676, t. 1-2, Zabrze 2009.

⁴³ M. Sikorski, Wyprawa Sobieskiego na czambuły tatarskie 1672, Zabrze 2007; D. Orłowski, Chocim 1673, Warszawa 2007.

⁴⁴ K. Bobiatyński, Wojsko i polityka – kilka uwag o udziale armii litewskiej w kampaniach przeciwko Turkom i Tatarom w latach 70. XVII w., [w:] „Rzeczpospolita państwem wielu narodowości i wyznań. XVI-XVIII wiek”, red. T. Ciesielski, A. Filipczak-Kocur, Warszawa-Opole 2008, s. 503-519. W trakcie przygotowywania niniejszej pracy, K. Bobiatyński złożył do druku artykuł na temat udziału wojsk litewskich w kampanii chocimskiej 1673, pt. W drodze pod Chocim. Litewskie przygotowania do wojny przeciwko Turkom w 1673 roku.

⁴⁵ Z. Wójcik, Jan Sobieski 1629-1696, Warszawa 1983; A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, Kraków 2007.

⁴⁶ M. Wagner, Stanisław Jabłonowski (1634-1702). Polityk i dowódca, t. 1-2, Siedlce 1997.

⁴⁷ J. Wimmer, Wojsko polskie w II połowie XVII wieku, Warszawa 1965.

⁴⁸ M. Wagner, Kadra oficerska armii koronnej w drugiej połowie XVII wieku, Toruń 1995.

⁴⁹ M. Kukiel, Skład narodowy i społeczny wojsk koronnych za Sobieskiego, Kraków 1938.

⁵⁰ Efekty tych badań zostały już przedstawione na cyklicznej IX „Ogólnopolskiej Konferencji Studentów Historyków Wojskowości”, odbywającej się na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim w dniach 8-10 XII 2011. Na podstawie tegoż referatu powstał artykuł pt. Chorągiew husarska Jana Sobieskiego w latach 1673-1676. Aspekty organizacyjne, społeczne i finansowe, oczekujący na druk w publikacji pokonferencyjnej „Spes in virtute, salus in victoria – Nadzieja w męstwie, ratunek w zwycięstwie”. Artykuł ten powstał na bazie materiałów zgromadzonych podczas pisania niniejszej pracy.

⁵¹ Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego, t. 4, Ziemia smoleńska i województwo smoleńskie. XIV-XVIII wiek, red. A. Rachuba, Warszawa 2003; Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII-XVIII wieku, red. A. Gąsiorowski:

- t. 1, z. 2, Urzędnicy wielkopolscy XVI-XVIII wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1987.

- t. 2, z. 2, Urzędnicy województw łęczyckiego i sieradzkiego XVI-XVIII wieku, Kórnik 1993.

- t. 3, z. 1, Urzędnicy województwa ruskiego XIV-XVIII wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1987; z. 2, Urzędnicy województwa bełskiego i ziemi chełmskiej XIV-XVIII wieku, Kórnik 1992; z. 3, Urzędnicy podolscy XIV-XVIII wieku, Kórnik 1998; z. 4, Urzędnicy województw kijowskiego i czernichowskiego XV-XVIII wieku, Kórnik 2002.

- t. 4, z. 2, Urzędnicy województwa krakowskiego XVI-XVIII wieku, Kórnik 1990; z. 3, Urzędnicy województwa sandomierskiego XVI-XVIII wieku, Kórnik 1993; z. 4, Urzędnicy województwa lubel-skiego XVI-XVIII wieku, Kórnik 1991.

- t. 8, Urzędnicy podlascy XIV-XVIII wieku, Kórnik 1994.

- t. 10, Urzędnicy centralni i nadworni Polski XIV-XVIII wieku, Kórnik 1992.

- t. 11, Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV-XVIII wieku, Kórnik 1994.

⁵² Księgi wpisów, AGAD MK; Księgi pieczętne (Sigillata), AGAD, MK Sig.

ROZDZIAŁ I
DZIEJE FORMACJI HUSARSKIEJ

1.1. GENEZA POWSTANIA HUSARII

W  historiografii powszechnie podaje się, że husaria pojawiła się na ziemiach polskich w roku 1500. Podstawa tej teorii to pochodzący z tamtego czasu regestr skarbowy – Regestrum in quo diversi computi it rationem cum diversis factae continentur, sub officiis et cura magistri Erasmi Vittelli, Prepositi et Canonici Vilnensis ducalis Secctarii et factoris secreti. W nim znaleziono najstarszy zapis o zaciągnięciu husarzy na służbę polskich oraz litewskich Jagiellonów¹. Analiza wspomnianego rejestru zaowocowała wnioskami w postaci określenia narodowości (czy też pochodzenia etnicznego) pierwszych husarzy przyjętych na służbę Polski oraz Litwy. Wnioskując przez pryzmat obcojęzycznego brzmienia nazwisk takich jak Luca, Kasper Czekiel, czy Wacław Lubicz – K. Górski, a za nim i inni, stwierdzili o węgiersko-serbskich korzeniach pierwszych husarzy². Na ogół te wnioski zestawiono z informacją zapisaną przez dziejopisa Macieja Stryjkowskiego, pod rokiem 1503 (i nie pod 1501 rokiem, jak podają niektórzy badacze, powielając błąd K. Górskiego) na temat Serbów służących w charakterze najemników litewskich. Stryjkowski opisując konieczność przeciwdziałania Tatarom napisał: Tejże jesieni doszła nowina króla Aleksandra [Jagiellończyka], iż Tatarowie przeszedłszy rzekę Przypeć pustoszą włości litewskie, a król przeciwko nich posłał książę Michajłowicza Olelkowicza słuckiego, a [i] wojewodzica podolskiego, pana Jana Buczackiego i przy nich dworzan litewskich i Raców niemało, którzy za litewskie pieniądze żołniersko po usarsku natenczas służyli³. Opierając się na wnioskach z regestru skarbowego z 1500 roku, oraz na zapisie Stryjkowskiego (posiłkując się również innymi kronikami), historycy sugerujący się ustaleniami K. Górskiego przyjęli, iż pierwsi husarze, którzy zaciągnęli się na służbę polską i litewską, byli Serbami (Racami) oraz Węgrami. W nowszej historiografii, za serbsko-węgierską genezą opowiada się M. Plewczyński. Wykorzystując prace historyków pochodzących z byłej Jugosławii, oraz z byłej Czechosłowacji, przedstawił proces przenikania Serbów do służby węgierskiej, a następnie do polskiej i litewskiej⁴. Za serbsko-węgierską genezą husarii, zdaniem badacza miała przemawiać sama etymologia słowa „husarz”. Już w starszej historiografii uznawano, że termin ten wywodzi się z języka serbskiego – słowo usar, bądź gusar miało oznaczać konnego wojownika, czy też nawet rozbójnika i korsarza. Tego typu tłumaczenie wiązało się również z tym, iż w XIV wieku dokonywanie szybkich napadów rabunkowych – zarówno konnych jak i na łodziach określano mianem „husarstwa”. M. Plewczyński skonfrontował ten wywód etymologiczny z inną wersją terminu „husarz”, mającego pochodzić z języka węgierskiego i będącego zbitką wyrazów husz (dwadzieścia) i ar (dobra ziemskie, lenno). Takowe tłumaczenie związane było z faktem, iż w 1458 roku, król węgierski Maciej Korwin powołał konną służbę strażniczą, do której dwudziestu właścicieli ziemskich zobowiązanych było wystawić jednego konnego, wyposażonego w kopię i pancerz. Sam M. Plewczyński sprawy nie rozstrzygnął – zwrócił jedynie uwagę, że Serbowie i Węgrzy w przeciągu XV wieku wzajemne przenikali do swoich armii⁵. Trochę inaczej rzecz ma się w świetle ustaleń P. Grotowskiego. Zdaniem wspomnianego badacza, o lekkiej kawalerii nazywanej husarzami wzmiankowały już źródła bizantyjskie z X i XI wieku. Spełniająca wówczas działania zwiadowcze jazda, wywodząca się z tradycji wojskowych wczesnośredniowiecznych Persji i Zakaukazia, w X i XI wieku znalazła się w strukturach armii bizantyjskiej za pośrednictwem Ormian. W późniejszym czasie została przejęta przez Serbów i dopiero wtedy trafiła na Węgry a później do Polski oraz Litwy. P. Grotowski obstaje również za ormiańską etymologią słowa „husarz”⁶. W tych okolicznościach zdaniem badacza, polska ciężkozbrojna husaria zamknęła długi łańcuch ewolucyjny lekkokonnych formacji zwiadowczych, zapoczątkowany jeszcze w X-XI wieku⁷.

Husarze nim przybyli do Polski oraz Litwy, mieli pojawić się w drugiej połowie wieku XV w służbie królestwa węgierskiego. Państwo Korony św. Stefana potrzebowało wówczas odpowiedniej kawalerii mogącej skutecznie przeciwdziałać średnio i lekkozbrojnej jeździe tureckiej, stanowiącej istotne zagrożenie dla węgierskich terenów pogranicznych. Racowie walczący konno, bez zbroi ale za to z długą bronią drzewcową i tarczami (czyli po „usarsku”) mieli odpowiednie predyspozycje taktyczne, by spełnić zapotrzebowania węgierskiej sztuki wojennej. Mieli również niezbędne doświadczenie w walce z Turkami Osmańskimi, gdyż Serbom oraz innym Słowianom bałkańskim przyszło walczyć z państwem tureckim jeszcze w XIV wieku⁸. Analogiczna sytuacja jak na Węgrzech miała miejscu w przypadku Polski i Litwy. Powstały w 1427 roku za poparciem ks. Witolda Chanat Krymski, miał być litewską placówką kontroli Krymu. Sytuacja zmieniła się diametralnie, gdy w 1478 roku Turcy Osmańscy zhołdowali państwo Gerejów. Od tamtej pory nowy lennik sułtana stał się tureckim środkiem nacisku politycznego na pozostające w unii personalnej oba państwa jagiellońskie. Tatarzy krymscy zobligowani przez sułtana oraz dodatkowo motywowani swoją nienajlepszą sytuacją gospodarczo-ekonomiczną, dokonywali łupieżczych najazdów na pogranicze polsko-litewskie. Przestrzeń południowo-wschodniego teatru działań wojennych sprzyjała przeprowadzeniu szybkich zagonów kawaleryjskich, które Tatarzy krymscy opanowali do perfekcji⁹. Tak samo jak w przypadku Węgier, Polska z Litwą potrzebowały odpowiedniego rodzaju jazdy mogącego skutecznie walczyć z kawalerią tatarską, a również i turecką. Stąd werbunek u progu XVI stulecia jazdy w stylu rackim, dotychczas z powodzeniem używanej na terenie królestwa węgierskiego¹⁰. W 1500 roku najemni Racowie pojawili się za staraniem kniazia Michała Glińskiego, najpierw na Litwie a następnie w wojskach nadwornych curienses (za pośrednictwem podskarbiego nadwornego Andrzeja Kościeleckiego)¹¹ oraz w obronie potocznej (czyli w stałym wojsku zaciężnym, powołanym do obrony południowo-wschodnich granic) dowodzonej przez Piotra Myszkowskiego. Najwidoczniej nowy rodzaj kawalerii bardzo szybko odnalazł się w wymogach polskiej sztuki wojennej, skoro już w 1501 roku na zaciąg pocztów po „usarsku” listy przypowiednie otrzymali trzej polscy rotmistrzowie – Andrzej i Stanisław Strusiowie oraz Piotr Oleski¹².

1.2. HUSARIA W WIEKU XVI – OD JAZDY LEKKIEJ DO CIĘŻKIEJ

Ewolucja husarii z jazdy lekkiej w ciężką w dobie „złotego wieku” nie doczekała się osobnego studium badawczego, lecz w świetle dotychczasowych ustaleń wydaje się być procesem zrozumiałym. Przezbrojenie husarzy w wieku XVI powinno stanowić dosyć istotny etap omawiania dziejów formacji husarskiej, dlatego warto poświęcić temu procesowi nieco miejsca.

Jak już wyżej wspomniano zapotrzebowanie na husarię w polskiej sztuce wojennej wynikało przede wszystkim z charakteru przeciwnika – i nie tylko Tatarów krymskich ale także wojsk moskiewskich i mołdawskich, również stosujących technikę walki poprzez zagony lekkiej kawalerii. Z tego powodu co raz mniejsze znaczenie miała ciężkozbrojna jazda kopijnicza, tworzona w ramach wojsk nadwornych, obronie potocznej oraz w pospolitym ruszeniu. Ze względu na charakter przeciwnika bardziej przydatna niż kopijnicy była jazda strzelcza oraz husaria. Jako że w początkach XVI wieku, wojska polskie oraz litewskie nie dysponowały jednolitymi rotami, w ramach tych jednostek organizacyjnych służyli zarówno uzbrojeni w pełne zbroje płytowe kopijnicy, posługujący się kuszami i łukami strzelcy (niekiedy szykowani do boju po „tatarsku” lub po „wołosku”), oraz zbrojni w kopie i tarcze husarze. Oprócz nich pojawiali się także inni jeźdźcy, zbrojni tylko w broń sieczną. O charakterze roty decydował stosunek kopinijników do husarzy i strzelców. Zdaniem M. Plewczyńskiego, w chorągwiach husarskich w pierwszych dekadach XVI wieku, stosunek husarzy do pozostałych kawalerzystów miał się jako 1:1¹³. Rota była zorganizowana w poczty. Te składały się z towarzysza i jego pocztowych. Wielkość pocztów w tym czasie nie była unormowana¹⁴. Przykładowo w trzystukonnej chorągwi nadwornej Zygmunta Starego w kampanii mołdawskiej z 1509 roku, był poczet dwudziestodwukonny, jedenastokonny, dziesięciokonny, pięć pocztów ośmiokonnych, dwa poczty sześciokonne, siedemnaście pięciokonnych, piętnaście czterokonnych oraz trzynaście trzykonnych¹⁵. Zwracając uwagę na drukowane przez K. Górskiego rejestry popisowe z początku XVI wieku, możemy zauważyć, iż poczty również były niejednolite i składały się zarówno z husarzy, kopijników oraz strzelców¹⁶. Regestry z pierwszej połowy XVI wieku, ze względu na możliwość wypłacania wynagrodzeń ze skarbu za poniesione przez żołnierzy straty w czasie kampanii wojennych, zawierały informacje o wyposażeniu pocztów (jakie poczet miał konie, jaką broń i uzbrojenie). Tego typu roty w ramach stałych wojsk zaciężnych formowane były na listy przypowiednie, oblatowane (rejestrowane) w urzędach grodzkich, najbliższych miejscu powstawania jednostek. Zaciąg istniejących już oddziałów zaciężnych – najemników, zatrudnianych doraźnie na czas kampanii, odbywał się na mocy umowy, tzw. kapitulacji. Wojska nadworne zaciągane były podobnie jak chorągwie obrony potocznej – na mocy listu przypowiedniego. Za to zupełnie inaczej odbywał się zaciąg pospolitego ruszenia, które nie będąc wojskiem zawodowym nie pobierało za swoją wojenną posługę żołdu¹⁷.

Husarze w pierwszych dwóch dekadach XVI wieku potwierdzili swoją przydatność w starciach z Tatarami oraz Moskalami. 5 sierpnia 1506 roku wzięli udział w pogromie tych pierwszych w bitwie pod Kleckiem, o czym nie zapomniał zanotować M. Stryjkowski¹⁸. Szarżowali także pod komendą hetmana litewskiego Konstantego Ostrogskiego w bitwie pod Orszą z 8 września 1514 roku. Husarze ustawieni przez hetmana w tej rozprawie z ciężkozbrojnymi i strzelcami w szachownicę, wykonali szereg błyskawicznych szarż, które bezpośrednio przyczyniły się do zwycięstwa¹⁹. Nierzadko badacze w przypadku omawiania przebiegu starcia z Moskalami z 8 września 1514 roku, posiłkowali się obrazem z epoki Bitwa pod Orszą. Ów dzieło miało wzmacniać tezę o wykorzystywaniu jazdy na wzór racki do szarż przełamujących na równi z kopijnikami. Na wspomnianym obrazie można zobaczyć husarzy jak rozrywają szyki kawalerii moskiewskiej, przy czym są pozbawieni uzbrojenia ochronnego – ale za to z tarczą i kopią²⁰. W rok po zwycięstwie spod Orszy husarze w sile półtora tysiąca udali się jako eskorta króla Zygmunta I na zjazd wiedeński²¹, co oznacza, że musieli cieszyć się już dość dużym uznaniem. W tym czasie postępował proces zwiększania liczby kawalerzystów służących po husarsku. Ich odsetek w ramach wojsk obrony potocznej pod koniec drugiej dekady XVI stulecia mieścił się w granicach 37-57% stanu, podczas gdy strzelców 11-17% a kopijników już tylko 2-14%. Równocześnie postępowało także ujednolicanie się w chorągwiach jezdnych składu pocztów²². M. Plewczyński słusznie zauważył, że rozrost husarii kosztem kopijników zależny był od zlikwidowania w latach dwudziestych XVI wieku zagrożenia krzyżackiego. Dotychczas, konieczność przeciwstawiania się temu reprezentantowi zachodniej sztuki wojennej, motywowała utrzymywanie w strukturach sił zbrojnych jazdy kopijniczej. Gdy rozwiązano problem krzyżacki, liczba kopijników zaczęła ulegać redukcji, z takim skutkiem, że nie występowały już w ogóle roty kopijnicze (czyli chorągwie z ich przewagą)²³. Zadania jeźdźców zakutych w pełne zbroje płytowe stopniowo zaczęli przejmować husarze, zdolni jak pokazały walki z Moskwą i Tatarami do szarż przełamujących. W tym celu lekka jazda uzbrojona w kopie i tarcze, zaczęła stosować opancerzenie, w celu zwiększenia swojej odporności, potrzebnej w prowadzeniu zmasowanych ataków kawaleryjskich. Badacze husarii uzasadnienie tej teorii znajdowali w rejestrach popisowych, począwszy od tego spisanego w 1528 roku. W rejestrze roty Jerzego Rokitnickiego, pochodzącego ze wspomnianego czasu, rynsztunek husarzy przedstawiono w postaci zapisanych tam skrótów – p., p., t., d.²⁴. Podane inicjały zwykło odczytywać się jako pancerz, przyłbica, tarcza, drzewo. Pancerzami w epoce staropolskiej nazywano kolczugi i zbroje kombinowane z kolczugą jak bechtery i juszmany – i właśnie ten rodzaj uzbrojenia stosowali husarze. Ich głowy miała chronić przyłbica, później też szyszak oraz szturmak. Zasadniczym orężem tak samo jak wcześniej, była długa kopia oraz szabla i charakterystyczna tarcza węgierska. Warto w tym miejscu jeszcze zaznaczyć, iż zdaniem M. Plewczyńskiego husarze zbrojni w pancerze pojawili się w Polsce już w 1501, a nie dopiero w 1528 roku. Mieli być to husarze z Węgier, którzy przed przybyciem nad Wisłę i Niemen zmodernizowali model jazdy rackiej poprzez przyjęcie pancerzy. Pojawili się oni w Polsce i na Litwie równocześnie z Serbami, służącymi typowo po racku, czyli bez pancerzy. Dlatego zdaniem M. Plewczyńskiego należy rozróżniać husarzy węgierskich od serbskich (a właściwie husarzy od jazdy rackiej)²⁵. W związku z tym można przyjąć, iż przybieranie pancerzy oraz hełmów przez husarzy rekrutujących się z Polski, zaobserwowane na podstawie rejestrów popisowych z lat dwudziestych XVI wieku, wynikało zarówno z dotychczasowych doświadczeń wyniesionych z pól walki, a także z oddziaływania wpływów węgierskich. Polska husaria uzbrojona na modłę węgierską, dysponowała nieco mniejszą siłą uderzeniową niż kopijnicy; miała za to większe możliwości manewrowania²⁶. Mimo wzrostu wartości husarii jako siły przełamującej, nie zrezygnowano całkowicie z ciężkozbrojnych kawalerzystów. Jeszcze w 1528 roku hetman koronny Jan Tarnowski zalecał aby przy chorągwiach dalej utrzymywano poczty kopijników (w sile ok. 20% stanu całej roty), dla zwiększenia siły uderzeniowej hufów czelnego oraz walnego²⁷. W bitwie z Mołdawianami hospodara Piotra Raresza pod Obertynem 22 sierpnia 1531 roku, w samej chorągwi hetmana Tarnowskiego 16% stanowili kopijnicy²⁸. Roty ciężkozbrojne natomiast, jak już wcześniej wspominano nie występowały. W bitwie obertyńskiej udział wzięło dwadzieścia chorągwi husarzy, cztery strzelców i cztery mieszane²⁹. Co ciekawe pod Obertynem już tylko 13% husarzy nie miało przyłbic, a dwóch pocztowych husarskich z roty Stanisława Pierzchnickiego uzbrojonych było w zbroje żelazne³⁰. Bodajże jest to pierwszy przypadek, kiedy husarze przystąpili do bitwy w kirysach.

W późniejszych latach XVI stulecia w siłach zbrojnych Polski i Litwy husarze uzbrojeni w pancerze decydowali o charakterze m.in. takich rot jak Jana Rzeszowskiego według rejestru z 1531 roku, Andrzeja Banka z 1538 roku, Jana Ciepłowskiego z 1540 roku, Aleksandra Sieniawskiego z 1548 roku oraz Mikołaja Potockiego z 1558 roku. W jednostkach tych zdarzały się jeszcze domieszki strzelców a nawet kopijników³¹. W latach 1540-1547 w ramach obrony potocznej husarze stanowili 46%, strzelcy 10%, kopijnicy 15%, kawalerzyści posługujący się różną bronią sieczną 17%, zaś powoli wyodrębniająca się jazda kozacka 5%³². Jak widać, w połowie XVI stulecia struktura polskich chorągwi pozostawała właściwie niezmienna (oprócz pojawienia się kozaków – o czym poniżej), podobnie zresztą jak uzbrojenie husarzy, zaliczanych wówczas w grono jazdy średnio-zbrojnej. Pewne zmiany w strukturach wojska nastąpiły dopiero w 1563 roku. Wówczas w wyniku działalności ruchu egzekucyjnego wprowadzono nowy system opłacania obrony potocznej. Jak można na ten temat przeczytać w konstytucjach sejmu piotrkowskiego z 1563 roku: (…) o postanowieniu obrony potocznej, takowej która by rok od roku na granicach koronnych trzymana być miała: tedy My [Zygmunt August] z łaski naszej królewskiej, a z miłości przeciwko Rzpltej pozwalamy tego, aby czwarta część wszystkich dochodów totius corporis Regni, ku stołu naszemu należących, była na obronę potoczną obracana (…)³³. Od tego sposobu dotacji, czyli od opłacania wojsk zaciężnych z czwartej części dochodów monarszych (tzw. kwarty), obrona potoczna wzięła swoją nową nazwę – wojska kwarciane³⁴. Również w 1563 roku, zaprzestano praktykę wynagradzania ze skarbu państwa szkód chorągwiom jezdnym, przez co pisarze polni skończyli ze spisywaniem stanu uzbrojenia jednostek. W związku z tym badacze utracili możliwość ustalenia charakteru rot jezdnych przy pomocy rejestrów popisowych – pochodzących z lat późniejszych niż rok 1563 (oprócz rejestru roty Filona Kmity z 1567 r.). Jedyną metodą na zidentyfikowanie rodzaju chorągwi zdaniem K. Górskiego, mogła być już tylko wysokość płacy, którą zawsze stosowano do wartości koni i rodzaju uzbrojenia³⁵. W tym okresie w strukturach jazdy polskiej oraz litewskiej wyodrębniła się ostatecznie jazda kozacka. Ten rodzaj kawalerii wyekwipowany po „kozacku” (z łukiem, szablą, rusznicą, czasem z bronią drzewcową), początkowo rekrutował się z Kozaków, by w następnych latach już ze szlachty polskiej, tworzącej całe poczty towarzyskie³⁶. Jazda kozacka zaczęła w drugiej połowie XVI wieku stopniowo zastępować jazdę strzelczą. Jak wynika z rejestru popisowego roty litewskiej Filona Kmity na III kwartał 1567 roku, poczty kozackie pojawiły się także w chorągwiach husarskich. W rocie Kmity miało być 152 konie husarskie (24 poczty) oraz 43 konie kozackie (12 pocztów)³⁷. Przy okazji tego rejestru warto wspomnieć, iż w wyposażeniu niektórych towarzyszy znajdowały się zbroje żelazne. Niewykluczone, że posiadający zbroje byli kopijnikami, gdyż zdaniem J. Wimmera jeszcze w 1573 roku stanowili oni 8% polsko-litewskiej kawalerii³⁸. Mogli być to również husarze, ponieważ w owym czasie w Rzeczypospolitej pojawiły się zbroje dostosowane do potrzeb husarskich. Mowa tu o całofolgowych kirysach anima, rodem z półwyspu apenińskiego. Swoją konstrukcją nawiązywały do zbroi rzymskich legionistów (tzw. lorica segmentata) z czasów Cesarstwa Rzymskiego. Zbroja anima była rodzajem ochrony tułowia, umożliwiającą znaczną swobodę ruchów (ze względu na folgi nachodzące na siebie od dołu) – będąc przez to praktyczniejsza niż zbroja płytowa kopijnika. Anima była także uosobieniem kultury odrodzenia, dlatego tym bardziej odpowiadała zapotrzebowaniom szlachty polskiej, stanowiącej trzon chorągwi jezdnych³⁹. Odsetek husarzy posiadających tego typu uzbrojenie przed epoką batoriańską był zapewne niewielki, gdyż nawet po reformie z 1576 roku większość z nich nie nosiła kirysów. W 1579 roku hetman Mikołaj Mielecki przyprowadził królowi na kampanię połocką husarzy uzbrojonych jedynie w pancerze, nie w kirysy⁴⁰. Co jest jeszcze istotne, w artykułach hetmańskich z tamtego czasu, jak np. w tych z 1572 roku autorstwa kasztelana rawskiego Krzysztofa Myszkowskiego, hetmana zaciężnego na czas bezkrólewia, zalecano aby żołnierze jazdy przywdziewali oprócz pancerzy także zbroje żelazne: Najpierw aby każdy rotmistrz towarzysze stateczne godne miał, którzy by dobre konie mieli, pachołki dobre, stateczne, umiejętne, nie młokoski, któryby dobrze mógł siedzieć we zbroi na koniu, zbroje plachowe [tj. żelazne] albo pancerze aby mieli, a kto by miał szablę, niechaj ma przy tym koncerz⁴¹.

Po złączeniu unią realną Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego w jeden organizm państwowy w 1569 roku, przyszedł również czas na kolejną reformę sił zbrojnych. Najistotniejsze przemiany jak już zasugerowano w poprzednim akapicie zaszły w latach panowania Stefana Batorego. To właśnie król Stefan poprzez ogłoszenie w dniu 23 czerwca 1576 roku swojego uniwersału, zainicjował proces wyodrębniania się husarii jako osobnego i samodzielnego rodzaju jazdy⁴². Realizując swój uniwersał, król wystosował na zaciąg nadwornych chorągwi husarskich listy przypowiednie. Za przykład takiego listu niech posłuży ten z datą 7 maja 1577 roku, wystawiony na dworzanina królewskiego – Stefana Bielawskiego, starosty kruszwickiego. Jak czytamy w piśmie skierowanym do tegoż rotmistrza: (…) za radą i zezwoleniem panów rady królestwa ustanawiamy nowy rodzaj wojska stałego przy dworze naszym, dla obrony osoby naszej i godności królewskiej w nagłych przypadkach i niebezpieczeństwach, do wypraw bardzo potrzebny. Mianowicie pewną liczbę wyborowej jazdy, z ludzi bez różnicy stanu i kondycji, z wszelkich prowincji królestwa i Wielkiego Księstwa Litewskiego zbieranej⁴³. Bez wątpienia, na zorganizowanie w 1576 roku wiernej monarsze i sprawnej bojowo formacji, wpłynęła konieczność przeciwdziałania zbuntowanemu miastu Gdańsk. Wojska kwarciane ze względu na długi okres bezkrólewi (1572-1574 i 1575) oraz krótkich rządów Henryka Walezego (1574-1575), były w początkach panowania Batorego zdemoralizowane i niezdolne podjąć żadnych akcji zbrojnych – co również miało wpływ na formowanie nowej kawalerii w ramach wojsk nadwornych⁴⁴. Jednostkom husarskim zaciąganym na potrzebę wojny z Gdańszczanami, król Stefan nadał charakter jazdy ciężkozbrojnej⁴⁵. Jak czytamy w liście do Bielawskiego: (…) aby konie żołnierzy były dobre i mocne, a oni sami uzbrojeni na sposób węgierski w mocne zbroje żelazne, szyszak, żelazne rękawice, kopię, mizerykordię [chodzi tu o szablę], miecz zwany koncerzem, pistolet przy siodle, zaś pióra i inne ozdoby dla okazałości i postrachu nieprzyjaciela, zależnie od upodobania każdego⁴⁶. Oprócz uzbrojenia – w którym jak widać nie było już tarcz węgierskich, list sprecyzował sposób organizacji nadwornych rot husarskich. Od momentu przypowiedzenia służby, dawano na skompletowanie rynsztunków przez husarzy i stawienia się ich w wyznaczonym miejscu sześć tygodni. Chorągiew miała liczyć sto lub pięćdziesiąt koni. Wielkość zależała od zaangażowania rotmistrza, gdyż zorganizowanie liczniejszej roty wiązało się z jego poważniejszym uposażeniem z tytułu żołdu (50 zł za kwartał jeśli w chorągwi będzie 100 koni, 25 zł jeśli koni będzie 50). Poczet rotmistrza w przypadku roty stukonnej miał być niewiększy niż dwadzieścia cztery konie, a w przypadku pięćdziesięciokonnej, niewiększy niż dwanaście. Jeżeli chodzi o samą chorągiew starosty kruszwickiego, to król Stefan zalecił, by ta liczyła sto koni. Towarzysze w tej jednostce mieli mieć poczty niewiększe niż sześć koni, a stawki żołdu przewidziane od etatu miały wynosić osiemnaście złotych. Wyboru porucznika (zastępcy rotmistrza) i ustalenia wielkości jego uposażenia miał dokonać król już po zaciągnięciu jednostki⁴⁷. Na analogicznych zasadach sformowano również inne nadworne jednostki husarskie takie jak stukonne roty Andrzeja Firleja, Marcina Kazanowskiego, Mikołaja Zebrzydowskiego, Jana Gniewosza, Jana Leśniowskiego, a także pięćdziesięciokonne roty Mikołaja Gostomskiego (z tym, że ta zdaniem R. Sikory miała liczyć 100 koni⁴⁸), Stanisława Stadnickiego oraz Spytka Jordana⁴⁹. Część z nich jak się niedługo przekonamy, brała udział w bitwie z Gdańszczanami pod Lubieszowem, 17 kwietnia 1577 roku.

Nadworne chorągwie husarskie stanowiące zalążek gwardii królewskiej⁵⁰, określiły pewien standard, do którego miały nawiązać pozostałe jednostki określane mianem husarskich. Przede wszystkim chodziło o uzbrojenie w półzbroje oraz o ujednolicenie składu chorągwi, by składały się tylko z jednego rodzaju broni. Proces ten zainicjowany w 1576 roku trwał do końca XVI wieku. O tym, że husarze zarówno w Koronie jak i na Litwie nie od razu przezbroili się w jazdę ciężką, świadczy choćby wspomniany wyżej przykład przyprowadzenia ich przez hetmana Mieleckiego pod Połock, zbrojnych jedynie w pancerze. K. Górski uzasadnienie tego faktu znalazł również w tym, że husarze z gwardii królewskiej pobierali żołd w wysokości osiemnastu złotych za kwartał, podczas gdy inni husarze dostawali złotych piętnaście. Miało to wynikać z jego wcześniejszego sądu, że wysokość żołdu stosowano do wartości koni oraz jakości uzbrojenia – o czym już wcześniej pisałem. Oprócz tego, badacz ten stwierdził, że na oficjalną nazwę „husaria” natrafił dopiero w rachunku skarbowym z 1580 roku⁵¹. Określanie chorągwi jezdnych husarskimi we wcześniejszym okresie, miało wynikać jedynie z faktu przewagi husarzy w rotach konnych nad innymi rodzajami broni. Oficjalnie zaś, roty husarzy zwano miles, albo eques gravioris armaturae⁵². Zatem przezbrojenie husarii w jazdę ciężkozbrojną nie dokonało się z dnia na dzień. Od uniwersału z 1576 roku musiało minąć jeszcze trochę czasu, żeby husarze kwarciani, czy zaciągani doraźnie na czas wojenny (w ramach tzw. wojsk suplementowych) swoim standardem dorównali rotom gwardii królewskiej. Na koniec warto dodać, że status husarii jako jazdy ciężkiej wynikał z jednoczesnego zaniku wyposażonych w pełne zbroje płytowe kopijników, których zastąpiono husarzami używających półkirysów. Husarze tak naprawdę w dalszym ciągu pozostawali jazdą średnio-zbrojną, lecz w obliczu likwidacji ciężkozbrojnych kopijników, stali się w polskich warunkach jazdą ciężką.

Testem dla nadwornych rot husarskich zorganizowanych według wytycznych króla Stefana z 1576 roku, miała być rozprawa na polach Lubieszowa 17 kwietnia 1577 roku. Do walki z oddziałami zaciągniętymi przez miasto Gdańsk stanęło dziesięć nadwornych rot husarskich, w tym wyżej wspomniane jednostki A. Firleja, M. Kazanowskiego, M. Gostomskiego, M. Zebrzydowskiego, J. Leśniowskiego, J. Gniewosza i S. Jordana. Oprócz nich były roty hetmana nadwornego koron. Jana Zborowskiego (dowódcy sił królewskich w tej bitwie), Marcina Ossolińskiego i Adama Balińskiego (wszystkie etatowo po 100 koni). Husarię zaciężną uzupełniały poczty prywatne: Jana Zamoyskiego pod Stanisławem Żółkiewskim (40 koni), Jarosza Gostomskiego (10 koni), Stanisława Przyjemskiego (16 koni), a także poczty dworu królewskiego: Jana Tęczyńskiego (50 koni) oraz pięć kilkukonnych pocztów (łącznie 29 koni), w tym S. Bielawskiego (4 konie). Oprócz tych już wymienionych, Zborowski dysponował także czterdziestoma końmi husarzy węgierskich, a także jedną rotą kozacką (100 koni), jedną petyhorską (50 koni), prywatnym, pięciokonnym pocztem jazdy kozackiej, dwiema rotami Tatarów po trzydzieści koni oraz hajdukami w sile etatowej 730 porcji⁵³. Łącznie siły Zborowskiego liczyły etatowo 1350 koni i 730 porcji, w tym 1135 etatów husarskich. Siły Gdańszczan składające się z milicji miejskiej oraz z zaciężnych wojsk niemieckich oblicza się na blisko czternaście tysięcy ludzi, wśród których było około czterech tysięcy żołnierzy zawodowych. Dowodził nimi Hans Winkelbruch von Köln⁵⁴. Przewaga liczebna kontyngentu gdańskiego nad wojskami Batorego była znaczna. Jednakże jak się okazało, nie stanowiło to większego problemu, gdyż nienaganna współpraca polskiej jazdy z piechotą przyczyniła się do sukcesu mniej licznych sił Zborowskiego. Podczas, gdy hajducy całkiem sprawnie poczynali sobie na prawym skrzydle w walce z niemieckimi lancknechtami, husarze Zborowskiego atakowali siły przeciwne na skrzydle lewym. Ich pierwsza szarża na pozycje niemieckich oddziałów zaciężnych nie przyniosła efektu. Za to ponowna próba zakończyła się rozbiciem jazdy gdańskiej i zepchnięciem jej na szyki własnej piechoty. Fakt pomieszania się niemieckich rajtarów z lancknechtami ułatwił zadanie husarii, która wykonując kolejne uderzenie, zmusiła siły najemników miasta Gdańska do ucieczki⁵⁵. Straty wojsk królewskich po bitwie pod Lubieszowem wynosiły blisko sześćdziesięciu zabitych żołnierzy, stu dwudziestu siedmiu rannych oraz czterdzieści cztery zabite konie i sześćdziesiąt cztery ranne. Straty gdańszczan były nieporównywalnie większe, bo zawierały się w granicach czterech i pół tysiąca zabitych⁵⁶. Jak widać bitwa pod Lubieszowem wykazała wyższość polskiej sztuki wojennej nad tą zachodnią, o czym przede wszystkim zadecydowała zreorganizowana przez Batorego husaria.

Mimo wyodrębnienia się husarii jako samodzielnego rodzaju jazdy o charakterze kawalerii ciężkiej, do końca XVI stulecia wciąż w strukturach chorągwi husarskich pojawiały się poczty kozackie i strzelcze, takie jak np. arkabuzerskie⁵⁷. Dopiero od 1598 roku można mówić o wykształceniu się chorągwi złożonych wyłącznie z jednego rodzaju kawalerii, na dowód czego K. Górski odwoływał się do rachunku kwarcianego: Summa perceptae omnium quartae partis Rplcae in anno 1598⁵⁸. Chorągwie od tamtego czasu stały się podstawową jednostką organizacyjno-taktyczną. Wówczas funkcjonowały już także jednostki organizacyjne (w późniejszym czasie również taktyczne) wyższego rzędu – pułki. Do boju grupowano je w hufy – zastąpione w następnym stuleciu przez skwadrony⁵⁹. Przemiany te zachodziły w czasach gdy buławę wielką w Koronie dzierżył Jan Zamoyski, równoczesny kanclerz wielki koronny. Co ważne, ta jedna z pierwszoplanowych postaci swojej epoki przyczyniła husarii kolejnych po Lubieszowie zwycięstw. W 1587 roku, w wyniku rozdwojonej elekcji, o tym kto miał zasiąść na polskim tronie zadecydowała zbrojna rozprawa. Do decydującego starcia pomiędzy wojskami jednego z pretendentów – Maksymiliana Habsburga, wspieranego przez przeciwników politycznych kanclerza a siłami Zamoyskiego stojącymi po stronie Zygmunta Wazy, doszło pod Byczyną 24 stycznia 1588 roku. Wojska Maksymiliana liczyły ok. 6,5 tys. ludzi, wśród których znajdowały się cztery roty polskiej husarii (400 koni) oraz husarze węgierscy (500 koni). Siły Zamoyskiego były w zasadzie równe, gdyż składały się z blisko sześciu tysięcy zbrojnych. W tej armii miało być ok. siedemnastu rot husarzy (etatowo 1950 koni)⁶⁰. Co jest wartym uwagi, w bitwie zmierzyli się ze sobą husarze polscy z węgierskimi. Dziewięć rot husarzy hetmańskich w wielkości etatowej 1050 koni rozbiło swoich węgierskich odpowiedników, co przechyliło szalę zwycięstwa na stronę Zamoyskiego. Husarze kanclerza rozgromili także niemieckich rajtarów i arkabuzerów, którzy przedkładając walkę ogniową nad szarżę z bronią białą, nie byli w stanie dotrzymać pola polskiej ciężkiej kawalerii⁶¹. Husaria w ręku J. Zamoyskiego okazała się całkiem sprawnym narzędziem. Jej szarże w bitwie pod Byczyną zapewniły efekt końcowy – całkowite rozbicie sił Maksymiliana, dowodzonych w tym starciu przez Andrzeja Zborowskiego. Tym samym polscy ciężcy kawalerzyści udowodnili – podobnie jak pod Lubieszowem, że rodzima sztuka wojenna przeważała nad tą zachodnioeuropejską. Dodatkowo wykazali, że potrafią poradzić sobie także ze swoimi protoplastami – husarzami węgierskimi.

W innym dosyć istotnym zwycięstwie Zamoyskiego, które powstrzymało hospodara wołoskiego Michała Walecznego od zjednoczenia Wołoszczyzny i Siedmiogrodu z Mołdawią – będącej w orbicie wpływów Rzeczypospolitej, husaria również spełniła istotną rolę. Mowa tu o bitwie pod Bukową (nad Teleżyną) z 20 października 1600 roku. Za nim doszło do bitwy, jak również do samej wyprawy na Wołoszczyznę, wojska kwarciane były nieliczne. W maju 1600 roku siły opłacane ze skarbu publicznego stanowiło tylko jedenaście rot husarzy (wielkość etatowa 810 koni) oraz sześć rot kozaków (460 koni)⁶². Na potrzeby wyprawy do końca sierpnia utworzono kilkanaście nowych chorągwi husarskich oraz kozackich. W ten sposób wojska kwarciane, włącznie z zaciągami prywatnymi rozrosły się do 9,5 tys. etatów. Po doliczeniu jeszcze ok. 5 tys. Kozaków Zaporoskich oraz 2 tys. ludzi Jeremiego Mohyły, kanclerz wielki mógł rozporządzać armią mieszczącą się w granicach 15-17 tys. żołnierzy. Przeciw wojskom Zamoyskiego Michał Waleczny zgromadził siły liczące 15-16 tys. ludzi, czyli w zasadzie równe oddziałom kanclerza⁶³. Husaria Zamoyskiego przydzielona była do dziewięciu pułków, licząc przy tym blisko 7 tys. koni w dwudziestu pięciu chorągwiach kwarcianych oraz w prywatnych trzech rotach i czterech pocztach⁶⁴. Tym razem przeciwnikiem husarii nie była armia zorganizowana na styl zachodnioeuropejski, co nie oznacza, że siły Michała Walecznego były łatwiejsze do pokonania. Zamoyskiemu poprzez śmiałe wtargnięcie w granice Wołoszczyzny udało się wprawdzie zmusić Michała do przyjęcia walnej bitwy, ale to hospodar zajął dogodniejszą pozycję, co rokowało mu powodzenie. Czołowe uderzenie sił polskich dowodzonych przez S. Żółkiewskiego o mało nie zakończyło się klęską, gdyż jazda wołoska wyszła na ich tyły i odcięła od reszty szyku polskiego. Skrzydłowe uderzenie husarii wspomaganej przez jazdę kozacką oraz Kozaków Zaporoskich, uratowało sytuację, jednocześnie przyczyniło się do klęski hospodara Michała. Wołosi byli bardzo zaskoczeni tym kontrnatarciem jazdy Zamoyskiego i rzucili się do ucieczki⁶⁵. Wspomnienie o bitwie pod Bukową jest o tyle istotne, gdyż była to w zasadzie ostatnia polska batalia w XVI stuleciu. W swoją setną rocznicę pojawienia się w strukturach wojska polsko-litewskiego, husaria na wołoskiej ziemi udowodniła po raz kolejny, że jest zasadniczym elementem polskiej machiny wojennej, zdolną skutecznie walczyć z każdym przeciwnikiem.

Husaria w wieku XVI przeszła znaczną reorganizację. Z jazdy pomocniczej stała się rodzajem broni, któremu powierzano wykonywanie zmasowanych ataków, mających zadecydować o zwycięstwie. Równocześnie husarze przeszli przeobrażenie z jazdy lekkokonnej najpierw w średnio-zbrojną, a następnie w polskich warunkach w jazdę ciężką – przeciwnie do husarzy węgierskich, którzy w XVII wieku odrzucili uzbrojenie ochronne dając początki formacji lekkokonnych huzarów. O ostatecznej roli polsko-litewskiej husarii zadecydowały reformy Batorego, a także doświadczenia spod Lubieszowa, Byczyny, kampanii moskiewskich z lat 1579-1581 oraz Bukowy.

1.3. HUSARIA W WIEKU XVII – UZBROJENIE, TAKTYKA, ORGANIZACJA, LICZEBNOŚĆ, DZIAŁANIA WOJENNE

O uzbrojeniu i taktyce husarii wieku XVII napisano wiele. Broń husarska, oporządzenie a także sposób walki sprawdzający się w konfrontacji z różnymi przeciwnikami, od wielu pokoleń inspirowały badaczy do pogłębienia studiów i dania odpowiedzi na pytanie, z czego tak naprawdę wynikał fenomen husarski. Badacze nie zawsze byli zgodni, powstawały różne teorie, nawet te fantastyczne, nie mające odpowiedniego pokrycia w źródłach, a obecnie na dobre zakorzenione w polskiej historiografii. Nie jest wprawdzie moim celem rozstrzygać, które z poszczególnych teorii są bardziej właściwe – przynajmniej w tej części pracy, nie odnoszącej się bezpośrednio do lat stanowiących podstawę rozważań, czyli okresu wojny tureckiej 1672-1676. W niniejszej części pracy zasygnalizuje jedynie pewne zagadnienia, które w świetle obecnego stanu badań są bezsporne, bądź podlegają dyskusji a także przedstawię kolejne losy formacji husarskiej w wieku XVII – okresie największego rozwoju tej kawalerii oraz okresie jej największych sukcesów.

W cytowanym w poprzednim podrozdziale fragmencie listu przypowiadającego służbę rocie S. Bielawskiego można było dostrzec pewne elementy uzbrojenia, wyposażenia oraz organizacji husarii, określających standardy tej kawalerii. Husarze mieli być uzbrojeni w półkirysy, szyszaki i żelazne rękawice. W tym okresie, z którego pochodzi list wystawiony na Bielawskiego, zbroje żelazne zgodnie z tym co już napisano w polskiej historiografii były całofolgowe (typ anima), noszone na kolczudze. Głowę ochraniały różnego rodzaje szyszaki, począwszy od tych norymberskich po jerychonki, czy kapaliny z elementami szyszaka – kilkufolgowym nakarczkiem, policzkami i nosalem. Zdaniem Z. Bocheńskiego w tym czasie nie stosowano (poza kolczugą) jeszcze elementów chroniących kończyny górne, tj. naramienników i karwaszy⁶⁶. Również zdaniem tego samego badacza, którego typologia zbroi husarskiej przez długie lata w polskiej historiografii nie ulegała weryfikacji, kirysy anima wyszły z użycia na początku XVII stulecia⁶⁷. W ich miejsce zaczęto używać kirysów złożonych z blachy przedniej, opatrzonej u dołu od trzech do pięciu ruchomych folg, oraz z blachy tylnej stanowiącej naplecznik. Przyjmuje się również, na co wskazują zachowane zbroje husarskie, że nie zawsze stosowano kirys składający się z blachy przedniej i tylnej, a jedynie napierśnik przymocowany do tułowia za pomocą dwóch skórzanych pasów, krzyżujących się ze sobą na plecach (w miejscu krzyżowania umieszczano metalowe umbo). Tego typu zbroje wraz z naramiennikami, karwaszami i obojczykiem, cechujące się wyraźną ością, tworzącą symetryczność każdego elementu względem tej ości, Z. Bocheński zaliczył do tzw. typu starszego⁶⁸. W latach siedemdziesiątych XVII wieku do użycia miał wejść typ zbroi, zwany młodszym, w którym zanikła wyraźna ość, a naramienniki i karwasze uległy zaokrągleniu. Zgodnie z tą samą klasyfikacją, do zbroi starszej husarze mieli stosować szyszaki typu I i II, gdzie ten drugi różnił się od pierwszego umocowanym na dzwonie grzebieniem, wzmacniającym ochronę głowy przed uderzeniami broni siecznej i obuchowej. Do zbroi młodszej przypisywano szyszaki typu III lub papenhaimery. Te ostatnie miały być również używane przy zbroi typu starszego przez pocztowych husarskich. Zbroja typu starszego jak dotychczas twierdzono, miała ostatecznie wyewoluować w latach trzydziestych – czterdziestych XVII wieku, czyli w czasach panowania Władysława IV. Obecnie stosowana typologia poddana została jednak wątpliwości – a mianowicie zostało zanegowane to, że typ starszy wykształcił się w tym czasie, co podawał Z. Bocheński oraz badacze stosujący jego podział. Ta negacja z kolei, ma swoje racjonalne uzasadnienie. O tym, że typ starszy wykształcił się za Władysława IV miał zaświadczać przykład zbroi husarskiej, pochodzącej ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, a wiązanej z osobą Stanisława Skórkowskiego, sędziego stężyckiego i sekretarza królewskiego. Jednakże Witold Głębowicz w dosyć przekonywujący sposób wykazał, że nie ma żadnego naukowego uzasadnienia by tę zbroję łączyć ze wspomnianą osobą, a tym samym datować ją na czasy władysławowskie. Podstawą tej tezy miała być m.in. analiza dewocyjnego elementu zdobniczego zbroi przypisywanej Skórkowskiemu w postaci wizerunku Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia⁶⁹. Dotychczas w historiografii ta dekoracja napierśnika husarskiego miała służyć za potwierdzenie teorii o wykształceniu się typu starszego w czasach Władysława IV, gdyż wspomniany władca zamierzał ustanowić Order Niepokalanego Poczęcia. Z racji, że mu się to nie udało, zawiązano bractwo Niepokalanego Poczęcia i Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, a jego członkowie służący w husarii mieli nosić na napierśnikach emblematy z motywem maryjnym⁷⁰. W. Głębowicz wykazał jednak, że tego typu wizerunek maryjny (który widniał też na zbrojach husarzy) – czyli Matki Boskiej z rękami złożonymi do modlitwy, stojącej na kuli ziemskiej i półksiężycu, otoczonej chmurami, pojawił się w Polsce w latach osiemdziesiątych XVII stulecia. Wtedy też w Rzeczypospolitej miał dopiero upowszechniać się kult Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia. W związku z tym została postawiona teza, że zbroje husarskie typu starszego z omawianym w tym miejscu elementem motywu maryjnego pojawiły się nie za Władysława IV, a w II połowie XVII wieku i być może już nawet po bitwie wiedeńskiej⁷¹. Z podobnego założenia wyszedł również Mariusz Zieliński, który stosując analogiczną argumentację co W. Głębowicz, przyjął wykształcenie się zbroi starszej na okres po odsieczy Wiednia z 1683 roku⁷². Tego typu ustalenia nie są jednak bezdyskusyjne, dlatego kwestia typologii zbroi husarskiej wymaga kolejnych badań. Do tej problematyki odniosę się jeszcze w rozdziale czwartym, gdzie będzie omawiane uzbrojenie husarskie z lat 1672-1676.

Ilustracja 1
Zbroja przypisywana Stanisławowi Skórkowskiemu, sędziemu stężyckiemu, Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, fot. Radosław Sikora

Oprócz płytowych kirysów w grono zbroi husarskich zalicza się także karaceny. Tego typu ochrona korpusu składała się podobnie jak wcześniej wspominane zbroje płytowe z napierśnika, czasem z naplecznika, obojczyka, naramienników, karwaszy z rękawicami oraz szyszaka. Napierśnik z naplecznikiem stanowiły wyprawione na zamsz płaty skóry jelenia lub łosia, do których nitowano stalowe łuski. Ich sposób nitowania bywał różny. Szyszak, naramienniki oraz obojczyk także były łuskowe. Jedynie karwasze robiono wyłącznie z płyt żelaznych. Co do szyszaków karacenowych, wyróżnia się ich dwa typy: jeden wzorowany na płytowym szyszaku husarskim, drugi turbanowany. Karaceny cechowały się dosyć dużym indywidualizmem, gdyż zdaniem Z. Bocheńskiego trudno doszukać się dwóch takich samym okazów tej zbroi⁷³. Karacena była wyrazem pewnego kultu starożytności (nawiązanie do antycznych Sarmatów i Rzymian). Pojawiła się w Polsce i na Litwie jeszcze w XVI wieku, popularyzując się dopiero w czasach Sobieskiego⁷⁴. Używanie tej zbroi w boju pozostaje jednak sprawą wątpliwą i wymaga kolejnych badań. Problem karacen zostanie jeszcze poruszony w rozdziale czwartym.

Husarze swoje zbroje nosili na odpowiednim ubiorze. W przeciągu XVII stulecia ubraniem przywdziewanym pod zbroję był żupan, najczęściej barwy czerwonej (a ściślej mówiąc szkarłatowej⁷⁵). Oprócz żupana husarze zakładali spodnie – szarawary, do tego długie skórzane buty (w początku wieku przeważnie półbuty) z ostrogami – w barwie żółtej, czerwonej lub czarnej. Ważnym elementem ubioru husarskiego były wszelkiego rodzaju narzuty noszone na zbrojach kawalerzysty. W zależności od mody, zmieniającej się przez kolejne dekady XVII stulecia, przyjęło się, że towarzysze husarscy mieli na ramieniu skóry dzikich kotów – lampartów, tygrysów itp. Pocztowi husarscy zakładali skóry tańsze, jak wilcze, czy niedźwiedzie. Zdarzały się przypadki, że i towarzysze mieli na sobie narzuty wilcze. Oprócz skór, pocztowi mogli mieć narzucone na zbroje tkaniny zwane kobiercami, kilimami lub welensami. Oficerowie husarscy nosili na ramionach delie lub burki, na dowód czego w historiografii często odwoływano się do relacji Mikołaja Dyakowskiego, opisującego ucztę po zwycięstwie wiedeńskim, gdzie zapraszający do stołów myślał, że panowie w skórach lamparcich dowodzą tymi w burkach, a okazało się, iż było całkiem na odwrót. Wszelkiego rodzaju narzuty miały chronić zbroje przed nagrzewaniem i przed wilgocią, zasłaniać szczeliny w uzbrojeniu (jak w przypadku nie posiadania naplecznika, skóry były istotną ochroną pleców) a także stanowić ważny element w tzw. efekcie psychologicznym, o czym w dalszej części pracy. Można uznać, że w chorągwiach husarskich stanowiły one także oznakę dystynkcji, choć używanie konkretnego rodzaju narzuty przez poszczególne rangi husarzy nie stanowiło żadnej sztywnej reguły⁷⁶.

Podstawową bronią husarzy była wykonywana z drewna sosnowego, bądź jodłowego długa kopia, zakończona u góry stalowym grotem. Broń ta stanowiła o charakterze husarii jako jazdy kopijniczej. Jest to o tyle istotna wzmianka, gdyż w I połowie XVII wieku zdarzało się, że jednostki husarskie przystępujące do boju bez kopii nazywane były nie husarskimi a rajtarskimi – tak jak pod Chocimiem w 1621 roku⁷⁷. Warto też zwrócić uwagę na słowa hetmana litewskiego Jana Karola Chodkiewicza z 1603 roku, w których tak argumentował zaliczenie chorągwi Szczęsnego Niewiarowskiego w grono husarii: (…) ta rota za usarską stoi, bo kopijniczo i zbrojno na koń wsiadają (…)⁷⁸. Kopia husarska była specyficzną bronią, różniącą się znacznie od swojej rycerskiej poprzedniczki. Przez to że była drążona wewnątrz od wysokości grotu do miejsca, w którym była trzymana przez husarza (czyli do gałki) mogła być efektywniej wykorzystana. Wydrążenie powodowało, iż środek ciężkości drzewca przesuwał się bliżej miejsca, które drążone nie było (tzw. tylec). W ten sposób husarz mógł maksymalnie wyzyskać długość swojej broni, a to miało niezwykle istotne znacznie przy szarżowaniu na szyki piechoty pikiniersko-muszkieterskiej, zasłaniającej się długą bronią drzewcową. Do tego koniec kopii umieszczano w tulei, troczonej do siodła, dzięki czemu drzewko husarza w miejscu nie drążonym miało dwa punkty oparcia – w tulei i w ręku, trzymanej pod gałką, co z kolei ułatwiało operowanie tą bronią. Kopia husarska w związku z tymi rozwiązaniami technicznymi mogła mierzyć nawet 6,2 metra. Taka długość była wystarczająca by pędzący husarz mógł dosięgnąć swoją kopią pikiniera, zanim pika tego ostatniego zatopiłaby się w piersi husarskiego wierzchowca. Miary były jednak różne. Zdaniem R. Sikory minimalna długość kopii husarskiej mogła wynosić tylko 3,3 metra. Broń drzewcowa husarza mimo niezaprzeczalnych zalet, miała też swoje wady. Pierwszą z nich to fakt, że kopia nie była bronią wielorazowego użytku, gdyż w pierwszym kontakcie bojowym ulegała złamaniu (łamliwość zwiększało wewnętrzne wydrążenie). Druga z wad to koszty tej broni – a biorąc pod uwagę, że husarz musiał w trakcie bitwy kilkakrotnie szarżować z nową kopią, to koszty eksploatacji uzbrojenia wzrastały. Z tym że w przypadku kopii, dodatkowe wydatki ponosił rotmistrz, gdyż to właśnie w jego gestii było zapewniać husarzom tą broń⁷⁹. Ważnym elementem kopii był proporzec, który nie tylko był oznaczeniem konkretnej jednostki ale miał także swoje zastosowanie bojowe. Będzie o tym jeszcze mowa w dalszej części pracy. Husarze swoje kopie stosowali przeciwko różnorodnemu przeciwnikowi w zależności od potrzeb bitewnych. W tym miejscu warto też wspomnieć, że J. Wimmer mylił się twierdząc, iż pocztowi husarscy jej nie używali⁸⁰, bo bywały takie przypadki, że w boju tylko oni dysponowali kopiami, podczas gdy towarzysze stawali z innym orężem. Przykładem jest choćby bitwa lwowska z 1675 roku, którą będę jeszcze szczegółowo omawiał, a także kampania mołdawska z 1686 roku. W przypadku tej ostatniej królewicz Jakub Sobieski pisał w swoim diariuszu, że w trakcie odwrotu wojsk Rzeczypospolitej z Mołdawii, król nakazał pocztowym husarskim uzbrojonym w kopie iść za posuwającym się taborem. Natomiast towarzysze husarscy mieli w tym czasie podążać za swoimi pocztowymi, będąc wyposażeni w muszkiety⁸¹. Ten przykład ma na celu zwrócenie uwagi, że kopia była stosowana przez husarzy w zależności od potrzeb pola walki – podobnie zresztą jak pozostały rodzaj oręża, będący na husarskim wyposażeniu.

Oprócz kopii husarze stosowali koncerze – używane na przemian z pałaszami, a troczone do siodła pod lewym kolanem. Oprócz tego używali jeszcze szabel, pistoletów trzymanych w olstrach przy siodle, czasem broni obuchowej, długiej broni palnej oraz łuków. Pierwszy ze wspomnianych w tym miejscu elementów uzbrojenia – koncerz jak już od dawna podaje się w polskiej historiografii był typem broni, po którą husarz sięgał, gdy skruszył kopię. Koncerz był bronią zazwyczaj o rękojeści szabli, z długą – ok. półtorametrową głownią (o różnych przekrojach), przeznaczoną wyłącznie do kłucia. J. Cichowski i A. Szulczyński uznali, że tego typu broń, gdy znajdowała się w wyciągniętym ręku husarza stanowiła odpowiednik lancy⁸². Ostatnie badania R. Sikory pokazały, że w źródłach funkcję koncerza dosyć często utożsamiano z rolą broni drzewcowej jak dzidy czy rohatyny⁸³, w związku z czym można uznać, iż autorzy monografii o husarii słusznie uznali tą broń kolną za odpowiednik lancy. Koncerz stosowano zamiennie z pałaszem husarskim, choć zdarzało się, że husarz miał przy sobie oba te rodzaje broni równocześnie. Według definicji Z. Żygulskiego i Michała Gradowskiego pałasz husarski był bronią o ciężkiej, prostej głowni, jedno- lub obosiecznej, długości jednego metra, a o rękojeści zamkniętej bądź otwartej⁸⁴. Używany był do zadawania pchnięć, bądź uderzeń przełamujących i podobnie jak koncerz stosowany był po skruszeniu kopii⁸⁵. Zdaniem J. Cichowskiego i A. Szulczyńskiego pałasz służył husarzom głównie w XVI wieku i w I połowie stulecia następnego, a to ze względu dosyć częstych kontaktów bojowych husarii w tamtym czasie z uzbrojoną w kirysy jazdą zachodnioeuropejską. Przeciwnicy husarii z okresu późniejszego nie stosowali zbroi płytowych już na taką skalę co wcześniej, toteż pałasze nie miały być aż tak przydatne⁸⁶. Niewykluczone, że jest to słuszny pogląd ale na pewno wymagający jeszcze źródłowego potwierdzenia. W tym celu należałoby w pierwszej kolejności przejrzeć ogrom zachowanych ksiąg grodzkich i dotrzeć do jak największej liczby listów przypowiednich na zaciąg chorągwi husarskich z XVII wieku, a następnie prześledzić, czy pałasz zawsze był wymieniany jako jeden z elementów uzbrojenia, z którym należałoby stawić się do obozu (choć należy pamiętać, że nie zawsze stawiano się do zaciągu z rynsztunkiem zalecanym⁸⁷). Źródła narracyjne nie będą w badaniach tej problematyki zbyt miarodajne, gdyż w XVII wieku, a zwłaszcza w II połowie, panował chaos terminologiczny i pałaszem często nazywano szablę husarską⁸⁸. Ta ostatnia zaś, należała po kopii i koncerzu do najbardziej charakterystycznych broni husarskich. Do połowy XVII stulecia w husarii stosowano różnego rodzaje szable, nie stanowiące odrębnego typu konstrukcyjnego. Dopiero w połowie stulecia wykształciła się klasyczna szabla husarska, inaczej zwana czarną, bądź jak już wspominano przed chwilą – pałaszem. Jej budowa zostanie jeszcze omówiona w rozdziale czwartym. W tym miejscu warto wspomnieć, że była kunsztownym wyrobem polskiego płatnerstwa, łącząc w sobie najlepsze cechy broni białej wschodniej i zachodniej⁸⁹. Poza pokrótce omawianymi elementami oręża, w husarii używano także broni palnej, zarówno długiej jak i krótkiej, broni obuchowej a także innej niż kopia broni drzewcowej – a mianowicie rohatyn, czy dzid. W tym ostatnim przypadku, nie były to bronie zaliczane do standardowego wyposażenia husarskiego, ale jak pokażą rozważania następnych rozdziałów, towarzysze husarscy zbrojni w dzidy, czy rohatyny walczyli pod Lwowem 24 sierpnia 1675 roku. W podsumowaniu syntetycznego omawiania uzbrojenia husarskiego z wieku XVII warto wspomnieć, iż rynsztunek był wykonywany nie seryjnie, a przez cechy oraz przemysł chałupniczy na zamówienie poszczególnego zleceniodawcy⁹⁰. Przy okazji omawiania uzbrojenia, trudno nie nadmienić, że husarskie konie bojowe to również ważny oręż skrzydlatej kawalerii. Konie w polskiej jeździe traktowano jako cenną technologię wojskową i dlatego te wyhodowane na terenie Rzeczypospolitej podlegały zakazom sprzedawania za granicę jak przykładowo w 1647 roku. Wówczas widmo wojny tureckiej było nadal realne, w związku z czym sejm zakazał eksportu wierzchowców za południową granicę, aby nie uzbrajać przeciwnika⁹¹. Rzecz jasna do sprawy koni husarskich powrócę jeszcze w dalszej części niniejszego opracowania.

O sile husarii decydowała również jej taktyka walki. Żeby ta była skuteczna musiało zazębić się kilka elementów, choćby takich jak kompetencje koronnych i litewskich dowódców różnych szczebli, wysoki poziom wyszkolenia husarzy oraz ich morale⁹². Ta ostatnia z wymienionych zależności powiązana była z kolei ze zjawiskiem poczucia wyższości, jakim odznaczali się husarze. Znakomicie ilustruje to anegdota przytoczona w latach osiemdziesiątych XVII wieku przez Françoise’a Paulin’a Daleyraca: Historya Polski obejmuje szczegół, że gdy pewien król pragnął się cofnąć przed nieprzyjacielem, następującym nań z przemagającą siłą, hussarze przeszkodzili temu oświadczywszy wyniośle, że nie ma powodu obawiać się kiedy jest pod ich osłoną, gdyż jeżeliby niebiosa zapaść się miały to by je podtrzymano na ostrzach lanc [tj. kopii]⁹³. Ciężko jest udowodnić, czy taka sytuacja w ogóle miała miejsce, ale nie to jest w tym momencie najistotniejsze. Opisujący wspomniane wydarzenie Daleyrac, chciał dzięki niemu podkreślić specyfikę mentalność husarzy, o której przebywając w tamtym czasie nad Wisłą musiał co nieco wiedzieć. Husarze z takim poczuciem własnej wartości, wynikającym też ze świadomości posiadania wysokich umiejętności w operowaniu bronią oraz w jeździe konnej, byli zdolni wykonywać powierzane im zadania taktyczne, często o znacznej skali trudności. Podstawowym zadaniem husarii miało być przeprowadzanie szarży w zwartym szyku, w następstwie której szeregi przeciwnika powinny zostać przełamane. Biorąc pod uwagę, że staropolska taktyka walki nie należała do schematycznych, to sposób wykonywania tych szarż przez husarię bywał różny – w zależności od wymogów danego pola walki. Jednakże husaria miała wypracowany pewien kanon postępowania w trakcie wykonywania ataków. W tym miejscu warto przytoczyć fragment ordynacji hetmańskiej, dotyczącej taktyki walki kawalerii staropolskiej, która dla nas jest bardzo cenna, bowiem wspomniane są w niej poszczególne komendy wydawane kawalerzystom: Do potkania się z nieprzyjacielem takiej komendy oficyjer zażywać będzie, głośno wymawiając, a powola dając czas do sprawienia się żołnierzowi: UCISZCIE SIĘ – bo nie powinien nikt słowa wymówić podczas komendy, ani gadać jeden z drugim, ale słuchać co oficyjer czynić rozkaże. NACIŚNIJCIE CZAPKI – do tych, co żelaza na głowie nie mają, bo rzecz szpetna i nie wygodna czapkę w potrzebie stracić. ŚCIŚNIJCIE KOLANO Z KOLANEM. SZABLE NA TEMBLAKI. DO GÓRY DZIDY. DZIDY NA ŁĘK – a która chorągiew dzid nie ma: SZABLE W RĘKĘ. Potym ruszy się komendant z skwadronem swoim mówiąc: DALEJ. Kłuskiem małym pójdzie, a w pół pola ku nieprzyjacielowi będąc rzecze: ZŁÓŻCIE DZIDY – a jeżeli usarska: ZŁÓŻCIE KOPIE. I tak dalej, małym kłuskiem idąc, nie powinien wprzód skoczyć i uderzyć nieprzyjaciela, aż ogień wyda, który koniecznie trzeba wytrzymać dla lepszego skutku. Złamawszy zaś dzidę albo kopię o nieprzyjaciela, ostatek drzewa porzuci żołnierz, a szable w rękę wziąwszy, po rękach naprzód rąbać będzie, aby nie dać nieprzyjacielowi do drugiego porywać się oręża, do pistoletów lub szpady, bo obciętego i ręką nie władnącego lada ciura bić i żywcem brać może⁹⁴. Ordynację, której fragment został przed chwilą zacytowany, zdaniem wydawcy Janusza Wojtasika (słusznym zresztą zdaniem), sporządził hetman w. koron. Hieronim Augustyn Lubomirski przed kampanią z 1704 roku. Pochodziła zatem z wieku XVIII, jednakże przypuszcza się, że opisana w niej metoda postępowania taktycznego stosowana była również w stuleciu poprzednim – co może potwierdzić sam przebieg niektórych siedemnastowiecznych batalii z udziałem polsko-litewskiej husarii. W związku z tym wiemy, że husarze rozpoczynali szarżę kłusem. W połowie drogi dzielącej ich od linii przeciwnika opuszczali kopie. Następnie musieli wytrzymać ogień strony przeciwnej i wtedy przyśpieszyć tempo natarcia. Po wejściu w linie przeciwnika i złamaniu kopii mieli odrzucić ułamek drzewca i sięgnąć po broń białą. Z ordynacji wynika też, że husarze ścieśniali szyki już w momencie rozpoczęcia natarcia, a nie dopiero w jego trakcie. Utworzenie zwartego szyku zwanego „kolano z kolanem” było istotnym elementem taktyki husarskiej, bardzo potrzebnym aby rozerwać szeregi jednostek pikiniersko-muszkieterskich⁹⁵, jak również innych formacji armii przeciwnych. Wypracowanie możliwości maksymalnego zbliżenia się jeźdźców do siebie w trakcie natarcia było nie lada wyczynem, co również podkreślają J. Cichowski z A. Szulczyńskim, choć w ich opinii przerwy pomiędzy kawalerzystami w szyku „kolano z kolanem” były dosyć duże, bo mierzące aż całą szerokość konia (czyli ok. 1,5 metra)⁹⁶. Jednakże to twierdzenie nie zostało przez nich wystarczająco uzasadnione. Husarze atakując w pierwszym rzucie zgrupowania wojsk polskich czy litewskich, mieli pomiędzy chorągwiami – a po ich złączeniu skwadronami (czy w początkach XVII wieku jeszcze hufami) przerwy na długość frontu chorągwi/skwadronu. Gdy husarze nie przerwali szyków przeciwnika i musieli się zawrócić (obracając się w miejscu, rozluźniając szyk i cwałując na tyły⁹⁷), w te przerwy wchodziły jednostki drugiego rzutu i wykonywały natarcie. Tego typu manewry jak zobaczymy poniżej husaria w wieku XVII wykonywała wielokrotnie. O sposobie wprowadzenia do boju kolejnych rzutów jazdy instruuje także wykorzystywana przed chwilą ordynacja hetmańska⁹⁸.

Rzut jak już wspominałem stanowiły chorągwie, przeważnie ustawiane według przynależności do pułków ale łączone w hufy, później w skwadrony. Te z kolei składały się z szeregów. W pierwszym z nich mieli stawać towarzysze, a w następnych pocztowi. Liczba szeregów była różna i jak się zazwyczaj podaje, zależała od wielkości pocztów. W ordynacji hetmana Lubomirskiego pisano o dwóch szeregach, z czego w pierwszym mieli znajdować się obok towarzyszy również pocztowi⁹⁹. Jak zobaczymy w dalszej części pracy, na przełomie XVII i XVIII wieku większość pocztów w jeździe polskiej, w tym i w husarii była dwukonna, stąd zapewne w czasie w którym opisuje wspominana ordynacja hetmańska formowano dwuszeregowe szyki chorągwi/skwadronów (choć dwuszeregowe szyki formowano także i w latach wcześniejszych). W I połowie XVII wieku jak głosi jedna z relacji, husaria szykowała się na ogół w pięć szeregów¹⁰⁰. W tamtym czasie zaś, w chorągwiach jazdy polskiej poczty pięciokonne występowały jeszcze dość powszechnie. W II połowie XVII wieku, gdy liczba szeregów w husarii przeważnie zawierała się w granicach od dwóch do trzech, poczty towarzyskie były głównie dwu i trzykonne¹⁰¹. Można zatem przyjąć, że wielkość pocztów przeważnie decydowała o głębokości szyku, tj. liczbie szeregów. Warto jeszcze dodać, że ilość towarzystwa, stającego w pierwszym szeregu decydowała o liczbie rzędów (towarzysz i stojący za nim pocztowi)¹⁰². Trzeba mieć jednak na uwadze, iż szyk husarski dostosowywano do potrzeb poszczególnego pola walki i towarzysze z pocztowymi bywali ustawiani w różnych wariantach.

W momencie rozpoczynania szarży husarskiej rozwijano sztandary i intonowano z trąb, surm, bębnów oraz kotłów tzw. muzykę wojskową, co zdaniem R. Sikory następowało po wydaniu przez oficera (lub pełniącego funkcję oficera) komendy „Dalej”¹⁰³. Chorągiew do boju prowadzili rotmistrzowie, porucznicy, bądź namiestnicy. Ich zadaniem była m.in. ocena czy szarża ma w ogóle szansę powodzenia, co miało skutkować wykonaniem natarcia, bądź odwrotem¹⁰⁴. W XVI wieku i w I połowie stulecia następnego chorągwią husarską najczęściej dowodził rotmistrz. W momencie, gdy powierzano mu zadanie dowodzenia większymi zgrupowaniami jazdy (bądź również inne zadania), jego miejsce przy chorągwi zajmował porucznik. Od połowy XVII stulecia, rotmistrzowie husarscy co raz częściej stawali się tylko patronami/sponsorami jednostek, nie będąc czynnymi oficerami, w związku z czym rzeczywistą funkcję dowódcy chorągwi zaczęli pełnić porucznicy. W ten sposób przesunął się ośrodek dowodzenia i porucznik faktycznie stał się w chorągwi tym kim wcześniej był rotmistrz. W II połowie XVII wieku porucznik husarski, często łączył swoje stanowisko z funkcją pułkownika, tj. wyższego oficera królewskiego, mogącego dowodzić większymi zgrupowaniami taktycznymi. W tych okolicznościach chorągwią musiał dowodzić ktoś inny. Tym dowódcą najczęściej zostawał chorąży, bądź któryś z towarzyszy, przyjmujący wówczas tytuł namiestnika. W historiografii funkcjonuje pogląd, oparty przede wszystkim na opinii K. Górskiego, że wykształcenie się w strukturach chorągwi kawalerii namiestnictwa przyczyniło się do upadku w nich dyscypliny¹⁰⁵. Natomiast zdaniem M. Wagnera, pojawienie się namiestnika nie było przyczyną kryzysu organizacji i dyscypliny kawalerii zaciągu polskiego, tylko jego następstwem¹⁰⁶. Tak czy inaczej zjawisko powoływania w jednostkach jazdy namiestników ma w obecnej historiografii jednogłośny, negatywny wydźwięk, co z kolei budzi moje wątpliwości. Z racji, że przesunięcie się ośrodka dowodzenia w chorągwi i wykształcenia się namiestnictwa dotyczy także lat 1672-1676, to więcej miejsca poświęcę temu problemowi w rozdziale trzecim.

Ważnym ogniwem jednostki husarskiej był noszący jej chorągiew, tj. chorąży. To on na podstawie umówionych znaków w postaci ruchów sztandaru, przekazywał husarzom rozkazy oficera, które w zgiełku bitewnym nie każdy mógł usłyszeć. Z. Żygulski chorążego zaliczył do grona oficerów, R. Sikora z kolei do towarzyszy, jednakże najtrafniej noszącego sztandar sklasyfikował M. Wagner – jako pełniącego funkcję służbową w ramach jednostki (choć wyznaczonego z spośród towarzystwa)¹⁰⁷. Bez wątpienia stanowisko chorążego było odpowiedzialne i dlatego obsadzane ludźmi cieszącymi się autorytetem oraz dobrze zaznajomionymi z rzemiosłem wojennym, co na podstawie sylwetek niektórych chorążych, noszących sztandary husarskie w latach 1672-1676 ukaże właściwa część niniejszej pracy. Jednakże wśród chorążych mogli znaleźć się także ludzie nieodpowiedni, o czym informuje nas zapis z wykorzystywanej już parokrotnie ordynacji hetmańskiej: Chorążowie na gardle sądzeni będą, którzy by z chorągwiami uciekali, bo obracać się z niemi powinni, wspierając nieprzyjaciela¹⁰⁸. Ciężarem odpowiedzialności za chorągiew/sztandar obarczeni byli również towarzysze: Także i towarzystwo, którzy by chorągwie nie pilnowali, a do każdego uciekającego strzelić wolno i rąbać, jako nieżołnierza i zdradzającego Ojczyznę¹⁰⁹. Zresztą towarzysze oprócz pilnowania chorągwi i rzecz jasna prowadzenia szarży z kopią w ręku, byli wyznaczani także do innych zadań w trakcie natarcia. Otóż na (…) skrzydła każdego po dwóch towarzystwa dobrych stawiać trzeba, a dwóch ordynować do zajeżdżania ich z tyłu. A kto by od chorągwi uciekał w bitwie, powinien zajeżdżający szeregi rąbać i ścinać takiego¹¹⁰. Ci towarzysze jak widać, byli odpowiedzialni za utrzymanie dyscypliny w trakcie natarcia, w związku z czym i za utrzymanie zwartości szyku. W sytuacji, gdy chorągiew musiała zawrócić, to właśnie ci towarzysze (a dokładniej ci „zajeżdżający”) stawali na czele swojego oddziału i prowadzili jego odwrót¹¹¹. Byli zatem podobnie jak chorążowie, żołnierzami pełniącymi dowódcze czynności służbowe. A warto przypomnieć, że nie tylko ci, ale wszyscy towarzysze byli dowódcami, ponieważ mieli w komendzie swoje poczty. Dlatego towarzystwo chorągiewne uznawane jest powszechnie za odpowiednik dzisiejszego korpusu podoficerskiego. Oprócz kadry dowódczej, towarzystwa i pocztowych w chorągwiach husarskich znajdowali się także kapelani, dobosze, cyrulicy, trębacze oraz surmacze (te dwie ostatnie grupy były często zapisywane pod wspólną nazwą – muzyka). W wykazach chorągwi widnieli oni pomiędzy kadrą dowódczą (w tym i chorążym), a towarzystwem, ale bez podawania na ile koni służą, co oznacza że nie przewidywano dla nich żołdu (o sposobie ich dotowania będzie mowa w dalszej części pracy)¹¹². Jak pokażą tabele zamieszczone w rozdziale następnym, ten personel nie występował w składzie wszystkich jednostek husarskich. W tym miejscu należy jeszcze dodać, że przy rotach husarskich znajdowała się także nie pobierająca żołdu, luźna czeladź zwana ciurami (utrzymywana przez towarzyszy). Dbała ona o dobytek pocztu, karmiła konie, dostarczała strawę, powoziła wozami taborowi, czy też podawała walczącym kopie¹¹³.

Husaria pod względem wewnętrznej organizacji była klasyfikowana do tzw. towarzyskiego systemu zaciągu, zwanego zamiennie autoramentem/zaciągiem narodowym. Do tej grupy zaliczano również jazdę kozacką i petyhorską, jazdę lekką – wołoską z tatarską, piechotę typu polsko-węgierskiego, arkabuzerię a także lisowczyków¹¹⁴ (w czasach kiedy istnieli, czyli pierwsze dekady XVII wieku). Podstawową jednostką organizacyjno-taktyczną w tym systemie, podobnie jak w wieku XVI była chorągiew – zaciągana na mocy listu przypowiedniego (za wyjątkiem chorągwi pospolitego ruszenia)¹¹⁵. To pismo królewskie jak można było się zorientować z przykładu listu na zaciąg danego S. Bielawskiemu w 1577 roku, precyzowało powód wystawiania jednostki, termin rozpoczęcia służby, wysokość żołdu (w tym wysokość „kuchennego” dla rotmistrza) powinności rotmistrza względem oddziału, sprawy dyscypliny, a także charakteryzowało ekwipunek z jakim trzeba się było stawić pod chorągiew (choć jak zaraz zobaczymy nie zawsze go precyzowano). Listy przypowiednie często miały formę gotowych blankietów, w których były zostawiane miejsca na wpisanie nazwiska rotmistrza (tzw. „list z okienkiem”). Za przykład takiego listu niech posłuży ten wystawiony przez króla Zygmunta III w 1615 roku na zaciąg roty husarskiej w ramach armii litewskiej:

Zygmunt III z Bożej łaski król Polski, wielki ks. litewski, ruski, pruski, żmudzki, mazowiecki, inflancki, a Szwedów, Gotów i Wandalów dziedziczny król.

Dla zabieżeniu niebezpieczeństwom z ziemi moskiewskiej na granicę państwa naszego W. Ks. Lit. ustawicznie zachodzącym i dla zatrzymania zamku i załogi smoleńskiej, niemniej też i dla bezpieczeństwa wnętrznego, domowego od ludzi swawolnych, którzy co raz większą biorąc górę, szkody i zniszczenie niemałe temuż państwu naszemu W. Ks. Lit., znieważając prawo pospolite i zwierzchność naszą czynić nie przestają.

Mając dobrze zalecaną dzielność i chęć [okienko na rotmistrza] do posług naszych i Rzptej i w sprawach rycerskich biegłość [okienko na rotmistrza] rotę i służbę na koni sto, usarza naznaczając płacę ze skarbu naszego W. Ks. Lit., tak z resztą jako i z podatków Rzptej, któreby w przyszły czas pozwolone były jako jednego usarza na kwartał, który ma się zachować niedziel trzynaście na koń po złotych osiemnastu. A na kuchnię [okienko na rotmistrza] po stu złotych. Która służba rachować się [okienko na rotmistrza] [ma] od popisu przed pisarzem naszym polnym jeśli się stał albo, gdy się przed nim stanie, a trwać ta służba [okienko na rotmistrza] ma póki od nas nie będzie wypowiedziana. Starać się tedy będziesz [okienko na rotmistrza], żebyś na tę rotę pod chorągiew swoje ludzi służałych i rzemiosła rycerskiego umiejętnych, na koniach dobrych z rynsztunkiem dobrym usarzowi mieć powinnych, zebrawszy tam gdzie będzie przykazanie hetmana naszego W. Ks. Lit. i pod jego regimentem nam i Rzptej służył, zarabiając sobie na sławę a i nas i Rzptej na przysługę. To że znak osobliwie warujemy, abyś [okienko na rotmistrza] obecnie sam przy rocie swej mieszkał i towarzystwo swe w rządzie dobre i posłuszeństwie przystojnem zachował. Żołnierza też za tym listem naszym przypowiedzianym abyś taką kondycyją i barwą na służbę naszą i Rzptej zaciągał. Żeby ludziom ciężcy nie byli, stacji po włościach nad zwyczaj dawny nie wyciągali, a do żadnej konsystencji nie wiązali się, ani jej podnosili. Podług konstytucyi przeciwko takowym bunty i konfederacyje wszczynającym opisanych czyń. [okienko na rotmistrza] znak i Rzptej przysługę sobie i sławę dobrą i łaskę naszą zwiększaj.

Pisane w Warszawie dnia XV m-ca kwietnia MDCXV panowania królestw naszych polskiego XXVIII i szwedzkiego XXII roku.

Sigismundus III Rex¹¹⁶.

Oprócz autoramentu narodowego funkcjonował także tryb cudzoziemski, formowany systemem „wolnego bębna” (rekrutowanie pojedynczych ochotników, nie całych pocztów). W jego skład wchodziła jazda rajtarska, przemieszczająca się konno, a walcząca pieszo dragonia oraz piechota niemiecka, mająca charakter pikiniersko-muszkieterski. Zaciąg tego typu jednostek odbywał się na mocy besztalunków – odpowiedników listów przypowiednich. Podstawową jednostką organizacyjno-taktyczną zaciągu cudzoziemskiego był składający się z kompanii regiment, który w przeciwieństwie do chorągwi narodowych miał do dyspozycji zorganizowane sztaby¹¹⁷. W zaciągu narodowym funkcję sztabu pośrednio pełniło koło chorągiewne, które nie miało jednak statutu instytucji. Było za to czymś na miarę wojskowego sejmiku, tym samym formą szlacheckiego parlamentaryzmu w strukturach wojska¹¹⁸. Podział pod względem systemu rekrutacji utrwalił się w czasach Władysława IV¹¹⁹. Dodać należy jeszcze, że oprócz dwóch autoramentów oddzielnie wyróżnia się korpus artylerii i inżynierii wojskowej, podległy generałom artylerii – powszechnie też znanym jako starsi nad armatą¹²⁰.

System zaciągów narodowego z cudzoziemskim służył formowaniu jednostek wśród różnych struktur podległości armii Rzeczypospolitej. Jeżeli chodzi o wojska zaciągane na terytorium Korony, to dzieli się je według kryteriów przyjętych przez J. Wimmera. Otóż siły koronne w pierwszym rzędzie składały się z wojsk państwowych i niepaństwowych. Husarię rzecz jasna zaciągano zarówno w jednych jak i w drugich. Wojska państwowe stanowiły jednostki zaciężne, piechota wybraniecka (rekrutowana z dóbr królewskich), wojska zaporoskie oraz pospolite ruszenie¹²¹. Oddziały zaciężne tworzyła stała armia kwarciana oraz zaciągi doraźne, zwane inaczej wojskami suplementowymi – tworzone na czas wojenny i rozformowywane po ustaniu działań. W grupie wojsk państwowych chorągwie husarskie zaciągano wyłącznie w ramach jednostek zaciężnych, choć warto dodać, że szlachta wyruszająca na pospolite ruszenie miewała zalecane stawianie się do wypraw w zbrojach i z kopiami, czyli podobnie jak husarze¹²². Jednakże nawet tak zorganizowane chorągwie pospolitego ruszenia husarią nie były. Jeżeli chodzi o koronne wojska niepaństwowe to składały się one zgodnie z tą samą klasyfikacją J. Wimmera z wojsk ziem i województw, sił zbrojnych miast królewskich (takie jak choćby te zaciągnięte przez miasto Gdańsk w wojnie z Batorym w 1577 r.), wojsk ordynackich, gwardii królewskiej oraz wojsk prywatnych¹²³. Wojska ziem i województw (inaczej powiatowe) były zaciągane najczęściej mocą uchwał sejmikowych, bądź innych uprawnionych ku temu zjazdów szlachty. W tych uchwałach określano cel tworzenia oddziału, rodzaj i liczebność poszczególnych formacji, czas rozpoczęcia służby, dowódców, kwestie pieniężne (wysokość żołdu i podatki z których miał pochodzić), miejsca koncentracji i stacjonowania oraz zasady dyscypliny. Istniały dwa rodzaje zaciągów powiatowych. Pierwszy to oddziały formowane w celu wzmocnienia zaciężnych wojsk państwowych. Drugi rodzaj to wojska pełniące rolę tzw. obrony domowej. Ochraniały terytorium podległe danemu samorządowi, zwalczając przy tym bandytyzm i rozbójnictwo (pełniły zatem funkcje policyjne). Wśród tych pierwszych zaciągano formacje znane z wojsk państwowych jak husarię, kozaków, rajtarię, arkabuzerię, dragonię oraz piechotę polską z niemiecką. Zaciągiem danego samorządu dowodził pułkownik (w odróżnieniu od wojsk państwowych nie nosił tytułu królewskiego), mający pod sobą kilku rotmistrzów z ich chorągwiami¹²⁴. Żołnierz powiatowy dawał możliwość wzmocnienia państwowych wojsk zaciężnych nowymi rotami husarskimi. Po raz pierwszy zaciąg wojsk powiatowych zakrojony na szerszą skalę odbył się w 1589 roku. Wówczas wśród zaciągów województw krakowskiego, sandomierskiego oraz lubelskiego znalazło się w siedmiu rotach 902 konie husarzy¹²⁵. Warto wspomnieć, że częstą motywacją do wystawiania żołnierza powiatowego, bądź wypraw łanowych (czasami mylnie utożsamianych z zaciężnym wojskiem samorządowym) było dla szlachty to, że mogła zastąpić tymi siłami pospolite ruszenie, tym samym uniknąć osobistego udziału w kampaniach wojennych¹²⁶. Kolejne z zaciągów uważanych za niepaństwowe – wojska ordynackie były wystawiane przez ordynacje rodowe, których w siedemnastowiecznej Koronie było trzy – zamoyska, ostrogska oraz pińczowska (myszkowska). Te jednostki niepaństwowe obsadzały garnizony ważniejszych twierdz z obszarów ordynacji, np. Dubna i Zamościa. Zobowiązane były również uczestniczyć w wyprawach wojennych¹²⁷. Zdaje się, że z tych zobowiązań bez zarzutów wywiązywała się ordynacja ostrogska. Jak wynika z manifestu oblatowanego przez żołnierzy pułku ordynacji w księgach grodzkich krzemienieckich 11 lutego 1754 roku, wojska wystawione z dóbr ostrogskich brały udział w licznych kampaniach XVII wieku. Co ważne, wspomniany manifest wnieśli porucznik i towarzysze „złotej” chorągwi husarskiej pułku ordynacji ostrogskiej, zatem jeszcze w połowie XVIII wieku, ta ordynacja wystawiała jednostkę skrzydlatej jazdy¹²⁸. Następny rodzaj wojsk – gwardia królewska uważana jest powszechnie za armię prywatną króla. Wykształciła się ona jak już wyżej pisano z jednostek nadwornych za czasów Batorego. Wojskiem niepaństwowym stała się w 1590 roku, gdy mocą konstytucji sejmowej nastąpił rozdział skarbu publicznego od nadwornego, a jednostki królewskie znalazły się na utrzymaniu tego ostatniego. Mimo, że gwardia po 1590 roku była wojskiem prywatnym króla, to podlegała ministrom państwowym – marszałkom Obojga Narodów¹²⁹. W czasach panowania Jana Kazimierza jednostki gwardyjskie w lwiej części przeszły na utrzymanie skarbu publicznego, wchodząc w ten sposób w skład wojska państwowego. Stało się tak w wyniku niemożliwości dalszego utrzymywania ich z samych tylko dóbr stołowych króla. Po wejściu na etat państwowy jednostki królewskie stworzyły tzw. gwardię komputową (o kompucie w dalszej części pracy), przejmującą niemal wszystkie obowiązki względem pary monarszej po gwardii nadwornej (wprawdzie ta jeszcze istniała ale za ostatniego Wazy była nieliczna)¹³⁰. Husarii jako elity polskich i litewskich sił zbrojnych nie mogło zabraknąć na stanie gwardii. Wchodziła ona zarówno w skład sił nadwornych, będąc formowaną z dworzan królewskich, a także w skład wojsk państwowych, w charakterze oddziałów, których tytularnym rotmistrzem był sam monarcha (po raz pierwszy królewska chorągiew husarska w ramach sił kwarcianych pojawiła się za Władysława IV). Husarskie jednostki gwardii nadwornej występowały przede wszystkim w I połowie XVII stulecia. Były też obecne w sile dwóch chorągwi (441 koni) jeszcze w batalii pod Beresteczkiem, rozgrywającej się w dniach 28-30 czerwca 1651 roku¹³¹. W następnych latach już ich nie wystawiano, przez co jedynymi husarskimi chorągwiami gwardii królewskiej pozostały te będące na etacie państwowym. Utrzymywanie gwardii królewskiej – w tym husarii w ramach sił komputowych nie wszystkie środowiska tolerowały (jak fakcje opozycyjne), stąd wynikały różnego rodzaju problemy, o których powiemy nieco w następnym rozdziale. Z wojsk niepaństwowych zostały nam jeszcze do omówienia jednostki prywatne możnowładców, zwane pocztami pańskimi, czy też magnackimi chorągwiami nadwornymi. Ich wystawianie miało z jednej strony służyć podkreśleniu znaczenia danego magnata z drugiej zaś, związane było ze względami czysto pragmatycznymi jak utrzymywanie w ryzach poddanych, czy obrona własnych posiadłości. Oprócz tego oddawały też usługi Rzeczypospolitej, stawiając się pod dowództwem swych panów do kampanii wojennych¹³². Tak samo jak w wojskach powiatowych, ordynackich czy w królewskiej gwardii nadwornej, roty husarii również były formowane wśród pańskich zastępów. Najczęściej przywoływanym w historiografii przykładam takich oddziałów husarzy były jednostki należące do ks. Jeremiego Wiśniowieckiego, wojewody ruskiego. W okresie tzw. „złotego pokoju” na Ukrainie (1638-1648) utrzymywał on dwie prywatne roty husarskie, włącznie z rotami – kozacką, tatarską i wołoską, regimentem dragonii, oddziałami pieszymi, a także prywatną artylerią¹³³. Tacy husarze, jak również ci zaciągani w innych rodzajach wojsk niepaństwowych, mogli w razie potrzeby przejść na żołd Rzeczypospolitej, wzmacniając w ten sposób liczebność sił kwarcianych, czy od połowy XVII wieku – sił komputowych (co stało się np. z oddziałami gwardii).

W przypadku podziału armii litewskiej względem podległości rzecz ma się podobnie, aczkolwiek w pewnych aspektach różni się od podziału armii koronnej. Siły zbrojne Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVII wieku dzieli się według kryteriów przyjętych przez Andrzeja Rachubę. Mianowicie wyróżnia się wojska podległe władzy centralnej, organom samorządowym i osobom prywatnym. Do pierwszych z nich zaliczamy oddziały zaciężne, powoływane na mocy ustawy sejmowej, bądź też konwokacji wileńskiej. Należy pamiętać, że poza załogami niektórych twierdz (Wilno, Smoleńsk, Dyneburg i Połock) Litwa nie dysponowała stałą armią zaciężną na miarę koronnych kwarcianych. Zaciężne wojska litewskie były formowane tylko na czas wojenny i tak jak koronne wojska suplementowe, po ustaniu działań były zwijane (rozwiązywane). W skład sił podległych władzy centralnej zaliczamy jeszcze litewskie pospolite ruszenie szlachty, wybrańców, wyprawy łanowe z dymowymi, Tatarów litewskich (mających obowiązek służby na zasadach feudalnych), ziemian, bojarów i Kozaków z dóbr królewskich, oraz woluntariuszy. Siły podległe organom samorządowym to wojska powiatowe, pospolite ruszenie powiatowe, siły zbrojne miast królewskich oraz wybrańcy powiatowi. Do jednostek prywatnych A. Rachuba zalicza oddziały nadworne, Tatarów litewskich z ziemianami, bojarami i wybrańcami zobowiązanymi do służby z racji dzierżawienia dóbr ziemskich, podlegających temu obowiązkowi oraz milicje miejskie¹³⁴. Warto dodać, że Henryk Wisner wyróżnił także wojska ponadpaństwowe, jak posiłki kurlandzkie, pruskie oraz inflanckie¹³⁵. Nie będą one nas jednak interesować, z racji nie wystawiania przez nie husarii. Rodzaj kawalerii, któremu poświęcona jest niniejsza praca, w ramach armii litewskiej formowany był przede wszystkim wśród wojsk zaciężnych, powiatowych i nadwornych (prywatnych).

Po scharakteryzowaniu zagadnień uzbrojenia, taktyki oraz organizacji, czas na prześledzenie kolejnych losów formacji husarskiej w wieku XVII. W momencie, gdy wojska koronne zaangażowane były w wyprawę przeciw wojewodzie multańskiemu (wołoskiemu) Michałowi, tempa zaczęły nabierać zmagania ze Szwecją, rozgrywające się w bardzo odległych południowemu teatrowi działań wojennych rubieżach, czyli w Inflantach. Oblężenie w 1601 roku jednego z kluczowych dla tego regionu miast – Kokenhauzen, zmotywowało przeprowadzenie mobilizacji wojska litewskiego (a właściwie jego sformowania) w celu udzielenia twierdzy odsieczy¹³⁶. Szwedzi zdołali wprawdzie opanować samo miasto, ale wierna Rzeczypospolitej załoga wciąż broniła się na zamku. Tworzące się w wielkich bolączkach oddziały armii odsieczowej stopniowo docierały pod Kokenhauzen, nawiązując ze Szwedami styczność bojową. Do decydującego starcia doszło w dniu 23 czerwca. Siły szwedzkie dowodzone przez Karla Gyllenhielma liczyły 4 tys. jazdy, 900 piechoty i 17 dział. Naprzeciwko nich stanęły wojska litewskie pod komendą hetmana litewskiego Krzysztofa I Radziwiłła „Pioruna”. Składały się one z ok. 3467 koni i porcji – 1591 husarzy, 24 petyhorców, 1352 kozaków, 500 piechoty polskiej oraz 9 dział. Husarię stanowiły chorągwie J.K. Chodkiewicza, Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki”, Janusza Radziwiłła, Jana Jerzego Radziwiłła, Mikołaja Naruszewicza, Jana Sicińskiego, Krzysztofa Dorohostajskiego, Adriana Łuczylińskiego, Jana Piotra Sapiehy, Tyszkiewicza, Piotra Stabrowskiego, braci Rudominów, Andrzeja Sapiehy, cztery roty hetmana „Pioruna” i kilkanaście pocztów husarskich¹³⁷. Szwedzi ustawili na skrzydłach swoją jazdę rajtarską, podzieloną na dwa rzuty, w centrum zaś piechotę z zaostrzonymi żerdziami (nie dysponowali pikami). Rajtarzy szwedzcy mieli zakazane stosowanie karakolu (sposób oddawania salw przez jazdę), w zamian czego musieli walczyć z Litwinami na broń białą. Wojska „Pioruna” podzielone były na pięć pułków jazdy plus piechota (miała ona osłaniać przed ewentualnym atakiem Szwedów znajdujących się w mieście). Bitwę rozpoczęły starcia harcowników. Gdy siły obu stron były już rozwinięte, na szwedzkie lewe skrzydło spadło uderzenie pułków J.K. Chodkiewicza i Janusza Radziwiłła. Po zmieszaniu przeciwnika, atak wykonał kolejny rzut (chorągwie pułku K. Dorohostajskiego), który zmusił rajtarów do ucieczki. Podobna rzecz miała miejsce na litewskim lewym skrzydle. Szwedzi związani walką z pułkiem P. Stabrowskiego, zostali rozbici uderzeniem wychodzącego z drugiego rzutu pułku hetmańskiego, w związku z czym rzucili się do rejterady. Po ucieczce rajtarów z obu skrzydeł, na polu bitwy pozostała jedynie szwedzka piechota, która jeszcze stawiała opór, bohaterski aczkolwiek z góry skazany na niepowodzenie. Szwedów w bitwie zginęło ok. 2 tys., w tym wielu oficerów. Zwycięstwo kosztowało wojska „Pioruna” osiemdziesięciu zabitych i stu rannych¹³⁸. Straty – niewielkie zresztą, niewątpliwie zostały powetowane zdobyciem bogatego obozu przeciwnika oraz faktem, że oswobodzono Kokenhauzen. Jak pokazała bitwa z 23 czerwca 1601 roku, Szwedzi reprezentujący zachodnią sztukę wojenną, nie byli w stanie sprostać w polu husarskiej taktyce walki.

Na sukcesie spod Kokenhauzen wojna w Inflantach się nie zakończyła. 25 września 1604 roku doszło do kolejnej większej bitwy polowej. Wówczas pod Białym Kamieniem starosta żmudzki J.K. Chodkiewicz, rozbił na czele ok. 2300 żołnierzy armię Arvida Erikssona, liczącą w granicach 5-7 tys. ludzi. O zwycięstwie Chodkiewicza zadecydowała jego ciężka jazda, która zmasowaną szarżą na szwedzkim lewym skrzydle rozstrzygnęła losy starcia. Wiadomym jest, że wśród tej jazdy husarskiej na pewno znajdowały się roty Aleksandra Chodkiewicza, Tomasza Dąbrowy i Teodora Lackiego (350 koni) oraz być może trzy inne¹³⁹. Zwycięstwo Chodkiewicza i jego husarzy w starciu pod Białym Kamieniem było pewnego rodzaju prologiem do tego, co rozegrało się niemalże równy rok później na polach Kircholmu. Bitwa, która się wtedy odbyła uważana jest powszechnie – jak trafnie ujął to R. Sikora (…) za ilustrację ponadprzeciętnych możliwości husarii, gdyż przy trzykrotnej przewadze liczebnej nieprzyjaciela rozbiła – między innymi – formacje pikiniersko-muszkieterskie, ponosząc przy tym minimalne straty własne¹⁴⁰. We wrześniu 1605 roku główna armia szwedzka dowodzona przez samego monarchę Karola IX zagroziła kluczowemu miastu w Inflantach – Rydze. W takiej sytuacji nowy hetman najwyższy litewski J.K. Chodkiewicz nie mógł pozostać biernym. Król szwedzki, wiedząc o działaniach Chodkiewicza wymierzonych przeciw niemu, wierząc przy tym we własną przewagę liczebną postanowił wydać Litwinom bitwę. Siły Trzech Koron w szacunkach samego hetmana litewskiego liczyły 14 tys. ludzi, w szacunkach badaczy w granicach 11-14 tys. Wódz Litwinów swoje siły oceniał na 3400 zbrojnych (plus trzystu rajtarów kurlandzkich, czyli łącznie z nimi 3700), historycy w granicach 3700-4350¹⁴¹. W każdym razie przewaga szwedzka co już wielokrotnie podkreślano w historiografii była znaczna. Do bitwy doszło 27 września. Siły litewskie zostały podzielone na trzy pułki, każdy o szerokości frontu dwóch chorągwi. Na lewym skrzydle ustawionym w trzy rzuty, a dowodzonym przez Tomasza Dąbrowę znalazło się 500 husarzy, 210 arkabuzerów i 100 kozaków. W centrum stanął pułk hetmański pod Wincentym Wojną w sile dwóch rot husarzy (300 koni), a za nimi odwód Teodora Lackiego, który także stanowiły dwie roty husarskie (200 koni). Na prawym skrzydle pod Janem P. Sapiehą, podobnie jak na lewej flance jazda została podzielona na trzy rzuty. Składała się one z samej husarii – sześciu rot (po dwie w każdym rzucie) w sile 650 koni. Przed pułkiem W. Wojny stanęła piechota polska z dwoma działkami¹⁴². Szwedzi ustawieni w czterech rzutach (pierwszy i trzeci piechota, drugi i czwarty jazda) zajmowali dogodną pozycję na wzgórzu i wykonanie przeciw nim efektywnej szarży nie wchodziło wówczas w rachubę. Jednakże Chodkiewiczowi poprzez pozorowany odwrót własnych wojsk udało się wywabić Szwedów z dogodnych pozycji. Piechota przeciwnika w sile 5600 ludzi z dziewięcioma działami i jazdą na skrzydłach (przeszła z drugiego rzutu na flanki – zdaniem H. Wisnera 700 koni na skrzydło lewe, 600 na prawe) ruszyła w ślad za Litwinami. Zatraciła wtenczas zwartość swoich szyków co bezlitośnie wykorzystał Chodkiewicz pchając na nią husarię Wojny oraz rajtarów kurlandzkich¹⁴³. Po tym nastąpiło uderzenie ze skrzydeł. Jednostki T. Dąbrowy zniszczyły rajtarów na szwedzkiej prawej flance. Bardziej zacięty bój toczyli husarze J.P. Sapiehy, ale wsparci odwodem husarskim T. Lackiego zmusili szwedzką kawalerię do odwrotu. Sukces obu skrzydeł osiągnięty równocześnie sprawił, że litewska jazda wyszła na flanki szwedzkiej piechoty (4600 ludzi), oraz rajtarii (800 koni) stanowiących przed bitwą dwa ostatnie rzuty w szykach Karola IX. W ten sposób armia szwedzka została okrążona, po czym nastąpiła jej rzeź. Straty szwedzkie poniesione pod Kircholmem oblicza się na blisko 9 tys. zabitych w tym kilku dość wysoko urodzonych. Z pogromu ledwo uszedł sam Karol IX. Straty litewskie, podaje się zazwyczaj za Chodkiewiczem jako stu zabitych. W historiografii też często podkreśla się, że jazda litewska w tej rozprawie poniosła znaczny uszczerbek wśród koni. Bitwa pod Kircholmem, będąc wielką klęską europejskiego monarchy nie mogła zostać nie zauważona na całym starym kontynencie, stąd nie dziwi, że rozsławiła imię wodza wojska litewskiego, ale również litewskich skrzydlatych kopijników, którzy w tej batalii stanowili trzon sił hetmana Chodkiewicza¹⁴⁴.

Działania w Inflantach z lat 1601-1605 były istotnym etapem w rozwoju formacji husarskiej. Przyniosły jej kolejne zwycięskie laury i stworzyły podstawę pod budowanie jej późniejszej legendy. Husaria już w tamtym czasie była rodzajem broni, do którego szlacheckie społeczeństwo wykazywało niezwykle przywiązanie, stąd widzimy ją również w zaciągach powiatowych z lat 1606-1607, przeznaczonych do wojny z królem w okresie tzw. rokoszu sandomierskiego (roty powiatowej husarii walczyły nawet po stronie rokoszan w bitwie z wojskami królewskimi pod Guzowem 1 VII 1607)¹⁴⁵. Nie zabrakło jej także w wojnie interwencyjnej w państwie moskiewskim, formalnie rozpoczętej w 1609 roku. W tym konflikcie husarii koronnej przyszło zmierzyć się w lipcu 1610 roku z przeciwnikiem kilkukrotnie liczniejszym, zatem podobnie jak jej litewska odpowiedniczka pięć lat wcześniej pod Kircholmem. Oblegający Smoleńsk Zygmunt III wydzielił część sił po komendą hetmana polnego koronnego S. Żółkiewskiego celem przeciwstawienia się moskiewskim działaniom odsieczowym. Dotychczas w literaturze przedmiotu siły Żółkiewskiego skierowane do tych działań obliczano na 6958 koni, dwustu piechurów i dwa falkonety. Wśród jazdy miało znajdować się w składzie czterech pułków dwadzieścia jeden (a z chorągwiami pułku Aleksandra Zborowskiego jeszcze więcej) chorągwi husarskich o łącznej wielkości etatowej 2550 koni (z husarzami Zborowskiego ok. 3,5 tys. koni)¹⁴⁶. Najnowsze badania R. Sikory wykazały jednak, że pod samym Kłuszynem hetman Żółkiewski dysponował siłami wyraźnie szczuplejszymi¹⁴⁷. 4 lipca 1610 roku do boju miały przystąpić dwadzieścia trzy roty husarii (3080 koni), które stanowiły następujące jednostki: S. Żółkiewskiego, Janusza Poryckiego, Krzysztofa Zbaraskiego, Aleksandra Bałabana, Jana Daniłowicza, Mikołaja Strusia, Mikołaja Herburta, Adama Olizara, Marcina Kazanowskiego, Andrzeja Firleja, Janusza Tyszkiewicza, Ludwika Weihera, Samuela Dunikowskiego, Krzysztofa Wasiczyńskiego, trzy roty Aleksandra Zborowskiego, Stanisława Bąka Lanckorońskiego, Mikołaja Marchockiego, Szymona Kopyczyńskiego, Marka Wilamowskiego, Andrzeja Młockiego oraz Wilkowskiego. Oprócz nich pod Kłuszynem walczyły cztery roty kozackie (450 koni), jedna petyhorska (100 koni), czterystu Kozaków – tzw. Pohrebiszczan i dwustu piechurów polskich. Razem siły te liczyły etatowo 4230 stawek żołdu. Jednakże wielkość faktyczna zdaniem R. Sikory (wnioski m.in. w oparciu o relacje uczestnika bitwy – Samuela Maskiewicza) była znacznie niższa od etatowej i wynosiła tylko 2500 kawalerzystów i dwustu piechurów¹⁴⁸. Liczebność wojsk przeciwnych, czyli Moskali i cudzoziemskich najemników oblicza się na 35 tys. i więcej (włącznie z czeladzią), zatem dysproporcja sił była jeszcze większa niż pod Kircholmem. Mimo tego siły dowodzone przez S. Żółkiewskiego odniosły wielkie zwycięstwo. W przypadku bitwy kłuszyńskiej historycy stanowczo podkreślali, iż poszczególne rzuty husarskie (po trzy w centrum i na skrzydłach) musiały wielokrotnie szarżować – nawet po dziewięć i dziesięć razy zanim ostatecznie zmuszono przeciwnika do ucieczki. Przy tym podziwiana była determinacja husarzy, jak chociażby tych z roty A. Firleja, którzy rozbili szyki pikinierów, chronionych kobylicami (rodzaj przeszkody). Bitwa kłuszyńska przyniosła wojskom Dymitra Szujskiego i jego najemnikom pod Jakobem de la Gardie poważne straty – choć te podawane na podstawie polskich źródeł nie są zapewne miarodajne. Zabitych w polskich szeregach było ok. osiemdziesięciu, rannych stu oraz blisko dwieście zabitych koni i drugie tyle rannych¹⁴⁹. Jednakże te straty są nierównomierne ze skalą tego co pod Kłuszynem osiągnięto. W wyniku zwycięstwa odniesionego dzięki ogromnej determinacji husarzy oraz ich ponadprzeciętnym umiejętnościom bojowym, włączając w to sprawne dowództwo na każdym szczeblu, wojska Rzeczypospolitej opanowały Moskwę, a królewicz Władysław został wybrany rosyjskim carem.

Omówione powyżej bitwy pierwszej dekady XVII wieku z udziałem husarii, łączy przede wszystkim to, że zostały wygrane przez wojska Rzeczypospolitej pomimo wielokrotnej przewagi liczebnej przeciwnika, reprezentującego zachodnioeuropejską taktykę walki (z tym że wojska moskiewskie, główny przeciwnik spod Kłuszyna były reprezentantem wschodniej doktryny wojennej). Faktycznie zwycięstwa odniesione takim nakładem sił wzbudzają uznanie ale z drugiej jednak strony skłaniają do postawienia pytania czy tak rozległe terytorialnie państwo jak Rzeczpospolita nie mogło wystawić większej liczby wojska? Przykład kampanii moskiewskiej z lat 1617-1618, z którą wiązano dość spore nadzieje zdaje się nie dawać w tej kwestii pozytywnej odpowiedzi. Komput wojsk koronnych zaciągniętych na tą wyprawę przewidywał jedynie 6050 stawek żołdu. Ponownie najliczniej reprezentowana miała być husaria w składzie czternastu chorągwi i o wielkości etatowej 1450 koni, przy dziesięciu rotach kozackich (1100 koni) i czterech oddziałach rajtarskich (700 koni) oraz piechocie – 2800 porcji. Popis spod Dorohobuża w październiku 1617 roku całej już armii polsko-litewskiej pod komendą J.K. Chodkiewicza wykazał dziesięć rot husarii (z czego sama rota Chodkiewicza liczyła 300 koni) o wielkości etatowej 1700 koni, dziesięć kozackich (1100 koni), dziewięć rajtarskich (1100 koni) oraz 2500 porcji piechoty – razem 6400 stawek żołdu, czyli nie wiele więcej niż stan jaki miała osiągnąć sama tylko armia koronna¹⁵⁰. Należy jednak zaznaczyć, że część jednostek koronnych z hetmanem Żółkiewskim musiała wówczas przeciwdziałać ruchom wojsk tureckich Iskandera Paszy, a litewskich pod Krzysztofem II Radziwiłłem walczyć ze Szwedami w Inflantach – dlatego sporo oddziałów nie mogło uczestniczyć w pochodzie Chodkiewicza¹⁵¹. Rzeczypospolita posiadała jednak znaczne możliwości mobilizacyjne co pokazał przykład roku 1621. Wrażenie ubiegłorocznej klęski cecorskiej poskutkowało uchwałą sejmową o zorganizowaniu dość licznej armii, która mogłaby skutecznie przeciwdziałać zagrożeniu tureckiemu. Według jednego z komputów siły polsko-litewskie, powierzone komendzie hetmana i wojewody wileńskiego J.K. Chodkiewicza, miało wówczas stanowić jedenaście pułków w składzie których znalazło się ponad pięćdziesiąt rot husarskich, o łącznej wielkości 9200 etatów. W samym pułku Chodkiewicza zgrupowano ich dziesięć (1550 koni) z czego rota hetmańska była trzystukonną, natomiast do pułku królewicza Władysława przydzielono siedem rot husarzy (1250 koni), spośród których wielkością wyróżniała się pięćsetkonna chorągiew królewskiego syna. Łącznie wojska Rzeczypospolitej wymienione w tym kompucie liczyły 31 260 stawek żołdu, a razem z Kozakami Zaporoskimi (21 260 ludzi) ponad 50 tys.¹⁵². Bliżej zajmujący się kwestią liczebności wojsk polsko-litewskich znajdujących się w warownym obozie chocimskim we wrześniu-październiku 1621 roku – Leszek Podhorodecki, po zanalizowaniu kilku komputów uznał, iż w tamtym czasie siły Rzeczypospolitej stanowiło dwanaście pułków złożonych z ponad pięćdziesięciu rot husarskich etatowo 8620 koni, przy 1760 koniach rajtarskich, 7250 koniach kozackich, 7600 porcjach piechoty polskiej, 6550 porcjach piechoty niemieckiej i 1200 koniach lisowczyków (razem wszystkich 32 980 etatów)¹⁵³. Niewykluczone, że oprócz tych jednostek pod Chocimiem mogły znaleźć się również prywatne roty husarii, jak choćby biskupa krakowskiego Marcina Szyszkowskiego, który takową chorągiew o wielkości etatowej sto koni zobowiązał się na potrzeby tej kampanii wystawić¹⁵⁴. Jak widać w Rzeczypospolitej w obliczu istotnego zagrożenia potrafiono zmobilizować sporą armię i co najważniejsze – z dość pokaźną liczbą husarii. W późniejszym okresie już nigdy więcej nie wystawiono aż tylu jednostek husarskich i w takiej wielkości – choć w 1646 roku przymierzając się do wojny z Turcją planowano sformować ich podobną ilość, lecz planów tych nigdy nie zrealizowano¹⁵⁵. Chocim z 1621 roku był zatem szczytowym osiągnięciem z zakresu mobilizacji husarii, co dodatkowo wyraża fakt, iż w ponad trzydziestotysięcznej armii ciężka jazda była najliczniejszym z jej komponentów. Warto podkreślić, że w tamtym czasie już nie wiele mniej liczną była jazda kozacka, która w późniejszym czasie rozrosła się kosztem skrzydlatej kawalerii. Ilość husarii pod Chocimiem szła zapewne w parze z jej jakością, gdyż interesująca nas formacja miała swój dość poważny udział w odparciu najazdu tureckiego z 1621 roku. Z trwającej ponad miesiąc batalii na uwagę zasługuje przede wszystkim starcie z 7 września, w którym chorągwie husarskie J.K. Chodkiewicza, Mikołaja Sieniawskiego, Mikołaja Zenowicza oraz Jana Rudominy (ta była bez kopii, czyli traktowano ją jak rajtarską), liczące ok. sześciuset kawalerzystów, po wyjściu za szańce własnego obozu wykonały brawurową szarżę, podczas której spędziły z pola aż 10 tys. Turków. Na widok tego nadzwyczajnego husarskiego sukcesu sułtan turecki Osman II miał podobno się rozpłakać¹⁵⁶.

Lata dwudzieste XVII wieku upłynęły husarii w znacznej mierze na zmaganiach ze Szwecją. Jeszcze w 1621 roku, gdy większość sił Rzeczypospolitej było zaangażowanych w obronę obozu chocimskiego, król szwedzki Gustaw Adolf zaatakował Inflanty, odnosząc przy tym znaczne sukcesy (25 IX 1621 zajął Rygę). 28 listopada 1621 roku (a zdaniem H. Wisnera 24 XI) grupa doborowej jazdy szwedzkiej (ok. 850 żołnierzy) starła się pod wsią Kropijmoza z siłami litewskimi dowodzonymi przez referendarza litewskiego Aleksandra Gosiewskiego. Grupa referendarza licząca etatowo 1000-1033 koni i porcji a faktycznie nie więcej niż sześciuset ludzi miała w składzie trzy jednostki husarskie – samego Gosiewskiego i dwie powiatowe (ze Żmudzi i z powiatu upickiego). Stoczona wówczas potyczka przyniosła zwycięstwo Litwinom, choć warto podkreślić, że jazda rajtarska przeciwnika stawała w tym boju dość mężnie¹⁵⁷. W następnych latach o sukces w starciu ze Szwecją było już jednak co raz trudniej. W bitwach pod Mitawą¹⁵⁸ (1 i 3 VIII 1622) i pod Gniewem (22 i 29 IX, 1X 1626) zmasowane szarże husarii nie doprowadziły do zniszczenia sił żywych przeciwnika, inaczej mówiąc – ostatecznego zwycięstwa, tym samym wspominane batalie pozostały nierozstrzygnięte. Dotychczas w historiografii przyczynę tego stanu rzeczy upatrywano w reformach króla szwedzkiego, w wyniku których miała zwiększyć się efektywność ognia muszkietowego. Tego typu pogląd funkcjonuje w literaturze głównie za sprawą artykułu Jerzego Teodorczyka¹⁵⁹, kreującego bitwę pod Gniewem jako pierwszą porażkę husarii i zarazem punkt zwrotny w dziejach tej formacji, tzn. początek obniżania się jej wartości bojowej wyrażony spadkiem liczby wystawianych chorągwi. Jak pokazują jednak ostatnie badania R. Sikory tego typu pogląd jest niesłychanie błędny. Szwedzi nie byli ignorantami i wiedzieli, że w starciu z jazdą polsko-litewską w otwartym polu nie mają szans, stąd w rozprawach pod Mitawą i Gniewem walczyli zza umocnień polowych – a tym przeszkodom sama kawaleria, bez należytego wsparcia artylerii i piechoty nie była w stanie sprostać. Mimo takich zależności wielu historyków okrzyknęło bitwę gniewską porażką husarii, choć ta w tej bitwie nie była wcale pokonana. Zatem wniosek może być jedynie taki, iż przekaz na temat klęski husarskiej wynikał chyba tylko ze względów nie powtórzenia pod Gniewem przez skrzydlatą jazdę sukcesu na miarę Kircholmu i Kłuszyna¹⁶⁰. Co się zaś tyczy kwestii spadku liczebności husarii w latach dwudziestych XVII wieku, czyli problemu, któremu nieco miejsca poświęcił już R. Sikora¹⁶¹, należy stwierdzić, że był on w głównej mierze wywołany czynnikami ekonomicznymi. Trzecia dekada XVII wieku to okres nasilania się konfliktu europejskiego w postaci wojny trzydziestoletniej (1618-1648), będącej efektem nie tylko samych waśni religijnych, ale też ogólnoeuropejskiego kryzysu gospodarczego – dodatkowo nawarstwionego w trakcie działań zbrojnych¹⁶². W przypadku Rzeczypospolitej doszła jeszcze sprawa kilkuletniej blokady portu gdańskiego, uniemożliwiającej eksport polskich towarów, a to z kolei wpłynęło na spadek wartości pieniądza i pogorszenie się sytuacji materialnej wielu polskich ziemian (choć w stosunku do II połowy XVII w. nie było to aż tak poważne). Służba w husarii do tanich nie należała, stąd nie należy się dziwić, że w czasach wojny w Prusach Królewskich (1625-1629) nie możliwym było wystawienie tylu jednostek husarii co pod Chocimiem – zresztą nie było nawet takiej potrzeby (przeciwnik o innych wymogach niż pod Chocimiem w 1621 r.). Spadek wartości pieniądza w tamtym czasie poskutkował jeszcze jedną zmianą. Jak słusznie zauważył H. Wisner, w trzeciej dekadzie XVII wieku poprzez inflację zmalało znaczenie „kuchennego”. Jeden złoty z każdej stawki żołdu przy wzroście płacy i spadku wartości pieniądza nie mógł być już głównym dochodem rotmistrzów, toteż podstawowym ich uposażeniem stały się tzw. „ślepe poczty”, czyli stawki żołdu przewidziane dla pocztu oficera, którego w przeciwieństwie do lat ubiegłych fizycznie już nie wystawiał¹⁶³. Stąd wielkość stanów faktycznych chorągwi husarskich (i nie tylko) zaczynała co raz bardziej odbiegać od etatowych – a to również skutkowało spadkiem liczebności husarii. Jednakże ta dalej była skuteczną bronią, czego Szwedzi ponownie doświadczyli, gdy husarze hetmana koronnego Stanisława Koniecpolskiego walnie przyczynili się do pogromu wojsk Gustawa Adolfa w bitwie pod Trzcianą 26 czerwca 1629 roku¹⁶⁴.

W latach 1632-1634 husarii nie zabrakło w działaniach wojennych króla Władysława IV pod Smoleńskiem. Miało być jej tam etatowo 3200 koni. Obok husarzy znalazło się tyle samo kozaków, ponad 1200 rajtarów oraz znaczna ilości infanterii – 12 700 piechoty i 2700 dragonów¹⁶⁵. Prowadzenie skutecznych działań pod Smoleńskiem wymagało dużej liczby jednostek pieszych, stąd taka też dysproporcja pomiędzy nimi a jazdą. Nie oznacza to jednak, że husarze w tej kampanii okazali się nieprzydatni, gdyż ich trzy chorągwie z wojska litewskiego, plus jedna kozacka (razem etatowo 480 koni) w dniu 22 września 1633 roku zaprezentowały swoją skuteczność, rozbijając szyki piechoty pikiniersko-muszkieterskiej, zarówno moskiewskiej (zorganizowanej na styl zachodni) jak i zachodnich najemników (razem ok. 1000 ludzi)¹⁶⁶. Husaria pozostawała zresztą ważnym ogniwem w koncepcjach wojennych króla Władysława. W przygotowywanej kampanii wojennej przeciw Szwecji w 1635 roku, która okazała się być tylko zbrojną demonstracją (lecz dosyć efektywną), planowano wystawić 3660 koni husarii w trzydziestu chorągwiach, 4890 koni kozackich w dwudziestu pięciu chorągwiach, do tego 1700 rajtarów, 1500 dragonów i 11 tys. piechoty¹⁶⁷. Podobnie jak w działaniach pod Smoleńskiem najliczniej reprezentowane były jednostki piesze, a ten stan rzeczy dyktowany był przede wszystkim charakterem kampanii (odbijanie z rąk szwedzkich twierdz w Prusach Królewskich). Jednakże na wypadek większych starć polowych zdecydowano się pozostawić znaczną liczbę husarii, choć więcej niż ciężkich kawalerzystów przewidywano wówczas wystawić jazdy kozackiej. Szerzej zajmujący się organizacją wojska koronnego w latach trzydziestych i czterdziestych XVII wieku Bohdan Baranowski zaznaczył, że już w 1632 roku jazda kozacka stanowiła 40% wojska kwarcianego. W 1637 roku – czyli w czasie powstania Pawła Pawluka i bitwy pod Kumejkami (16 XII 1637), gdzie husaria koronna po raz pierwszy rozerwała tabor Zaporożców, chorągwi kozackich było tyle samo co rot skrzydlatej jazdy – szesnaście¹⁶⁸. Zauważalna jest zatem tendencja rozwoju jazdy średnio-zbrojnej kosztem kawalerii ciężkiej, a więc analogiczna sytuacja, która miała miejscu w wieku XVI. Część chorągwi kozackich w latach trzydziestych-czterdziestych XVII wieku zaczęła używać pancerzy/kolczug (w zależności od indywidualnych upodobań żołnierzy oraz ich zamożności), stąd w powszechnym obiegu pojawiła się druga nazwa jazdy kozackiej – pancerni. W momencie rozwoju kawalerii średnio-zbrojnej w strukturach wojska koronnego w latach czterdziestych XVII wieku zaczynają co raz częściej występować lekkokonne roty wołoskie i tatarskie – wówczas głównie w wojskach nadwornych magnatów, później także w składzie sił państwowych (od połowy stulecia)¹⁶⁹. Zwiększanie się liczby chorągwi kozackich/pancernych wcale nie było dla husarii zjawiskiem negatywnym, gdyż poprzez proces tzw. „pohusarzenia” się pancernych, czyli ich przezbrojenia na jednostki husarskie, kawaleria średnio-zbrojna tworzyła pewne zaplecze mobilizacyjne dla jazdy ciężkiej. Jak istotnym zabiegiem było wykorzystywanie możliwości przezbrojenia kozaków na husarzy najlepiej zilustrują rozważania zasadniczej części niniejszego opracowania. Podobnie jak w armii koronnej, husarze w I połowie XVII wieku stanowili też większość kawalerii litewskiej, bo w granicach 42-63% (a całości sił zbrojnych Wielkiego Księstwa 24-43%). Z tym że analogicznie co w Koronie liczba ich chorągwi w kolejnych dekadach I połowy XVII wieku systematycznie spadała, ale nie kosztem jazdy petyhorskiej, czy kozackiej lecz jak twierdzi A. Rachuba, kosztem rajtarii¹⁷⁰.

W 1643 roku hetman wielki koron. S. Koniecpolski wystosował w swoich artykułach hetmańskich nakaz nie posiadania w jednostkach jazdy narodowej – także i w husarii, większych pocztów niż trzykonne¹⁷¹. Wytyczne hetmana zostały zastosowane, stąd od tamtego czasu (a przynajmniej od połowy stulecia) przez kilka dekad pod chorągwiami jezdnymi najczęściej spotykamy poczty trzykonne. Jest to o tyle istotne, gdyż jak pamiętamy, wielkość pocztów na ogół decydowała o ilości szeregów w szyku taktycznym rot kawalerii. W tym samym roku, z którego pochodził wspominany artykuł hetmana Koniecpolskiego, w wojskach kwarcianych było 1100 koni husarskich przy 1300 koniach kozackich, 1200 porcji dragonii i 600 porcji piechoty polskiej (taki sam etat kwarcianych był również w 1646 r.)¹⁷². Część tych nielicznych sił z husarią na czele, wzmocnionych ogromem zastępów prywatnych (zdaniem B. Baranowskiego aż 11 tys. wojsk magnackich) zniszczyło w bitwie pod Ochmatowem 30 stycznia 1644 roku ordę tatarską Tuchaj Beja¹⁷³. W późniejszych latach wielkość wojska kwarcianego była zbliżona. W początkach roku 1648 stałe siły zbrojne Korony opłacane ze skarbu publicznego liczyły 4036 stawek żołdu (dane dla II kwartału 1648 r.), z których 1051 przypadało na czternaście chorągwi husarii, 1100 na dwadzieścia dwie chorągwie kozackie, 110 na dwie roty wołoskie. Resztę stanowiła dragonia (1315 etatów) i piechota polska (450 etatów)¹⁷⁴. Ta armia kwarciana, w której husaria była etatowo nieco mniej liczna od jazdy kozackiej (ale proporcje w ilości chorągwi stanowczo na korzyść pancernych) miała w 1648 roku przeciwdziałać wojsku zaporoskiemu Bohdana Chmielnickiego, wzmocnionego Tatarami krymskimi.

Pierwszy rok powstania Chmielnickiego, czyli 1648, jest ważną cezurą czasową nie tylko w dziejach Polski, ale także w historii husarii. Wiosną tamtego roku źle poprowadzona przez hetmanów koronnych kampania zakończyła się klęską kwarcianych na niespotykaną dotychczas skalę. Stanowiące trzon zaciężnego wojska koronnego, czternaście chorągwi husarskich zostało całkowicie zniesionych w bitwach z połączonymi siłami kozacko-tatarskimi nad Żółtymi Wodami (29 IV-16 V 1648) i pod Korsuniem (25 V 1648). Z chorągwi kwarcianych tylko jedna rota kozacka nie została wówczas rozbita – a to jedynie dlatego, gdyż nie brała ona udziału we wspomnianych bitwach¹⁷⁵. Przy takim obrocie sprawy (w III kwartale 1648 nie istniała żadna rota husarska opłacana przez skarb publiczny) istotnym było sformować nową armię zaciężną i odtworzyć rozbite jednostki husarskie. Wojska potrzebne do walki z Chmielnickim w 1648 roku miały wystawić przede wszystkim województwa i ziemie. Zgodnie z laudami sejmikowymi przygotowywane siły powiatowe liczyły łącznie 15 860 koni i porcji, wśród których znalazły się dwadzieścia dwie roty husarskie o wielkości 2,5 tys. koni, przy 2,9 tys. koniach arkabuzerii, 4750 koniach kozackich i 1450 koniach rajtarów (piechota trybów polskiego z cudzoziemskim oraz dragonia – 4260 stawek żołdu)¹⁷⁶. Część z nich została rozproszona po klęsce pod Piławcami (20-23 IX 1648) – niechlubnej karcie w dziejach polskiego oręża, a część razem z niektórymi rotami prywatnymi weszła w skład zaciężnej armii państwowej, „wskrzeszonej” mocą konstytucji sejmu koronacyjnego Jana Kazimierza ze stycznia 1649 roku: Patrząc na następujące niebezpieczeństwa wojsko kwarciane wedle dawnych praw eodem numero et genere militiae, jako przed korsuńską [bitwą] było, do przyszłego sejmu sześcioniedzielnego ordynujemy (…)¹⁷⁷. Zaciężnych podzielono na odtworzone wojsko kwarciane oraz na wojsko suplementowe. W tych pierwszych znalazło się 1020 koni husarskich, 1400 kozackich, 1250 porcji dragonów, 600 piechoty polskiej, 150 niemieckiej, zaś w drugich 1000 koni husarskich, 1000 arkabuzerii, 1400 rajtarii, 2500 kozaków, 2850 porcji dragonii, 5872 piechoty niemieckiej – razem wszyscy 19 042 stawek żołdu¹⁷⁸. W rzeczywistości liczba husarii okazała się mniejsza (15 chorągwi zamiast 19). Z kolei więcej niż planowano, wystawiono wówczas jazdy kozackiej, bo 5081 koni w pięćdziesięciu dwóch rotach (zamiast 3900 koni)¹⁷⁹. Kawaleria pancerna była tańsza do wyekwipowania i można ją było szybciej sformować niż husarię, stąd m.in. wyniknęły kłopoty ze zmobilizowaniem planowanej liczby ciężkiej jazdy. Mimo tych problemów husaria obliczana przez J. Wimmera na czternaście chorągwi zaciągu państwowego w sile 1439 koni (stan z III kwartału 1649) i pięciu rot prywatnych, w sile 442 koni znalazła się w oblężonym Zbarażu (10 VII-25 VIII 1649) mając swój udział w powstrzymywaniu kozacko-tatarskich szturmów. W tym samym czasie w składzie wojsk króla Jana Kazimierza, udających się na odsiecz oblężonym w Zbarażu, znalazła się dworzańska rota husarska monarchy, która wzięła udział w zakończonej porozumieniem z Tatarami i Chmielnickim bitwie pod Zborowem (15 VIII 1649)¹⁸⁰.

Po zawarciu ugody zborowskiej i zgodnie z wyżej cytowaną zapowiedzią z sejmu koronacyjnego, liczba wojska w końcu 1649 roku została zredukowana – jednakże suma jednostek utrzymywanych przez skarb koronny po zmniejszeniu etatu była znacznie wyższa niż stałych sił kwarcianych sprzed 1648 roku. W II kwartale 1650 państwowa armia koronna liczyła 11 766 etatów, z których 1518 przypadało na czternaście rot husarskich¹⁸¹. W 1651 roku szykowała się decydująca rozprawa pomiędzy armią Rzeczypospolitej a wojskami kozacko-tatarskimi. Korona zmobilizowała wówczas dość duże siły, jednakże husaria nie stanowiła wśród nich aż tak pokaźnego procentu. Zgodnie z popisem z 14 czerwca 1651 roku, koronna skrzydlata jazda, przewidziana etatem państwowym składała się z siedemnastu chorągwi, przydzielonych do ośmiu z dziesięciu pułków. W pierwszym z nich, czyli w pułku królewskim poza dwiema husarskimi jednostkami nadwornymi były roty husarskie Aleksandra Michała Lubomirskiego i Zygmunta Denhoffa. W pułku hetmana wielkiego M. Potockiego były chorągwie – samego hetmana, Władysława Myszkowskiego i Marka Sobieskiego; w pułku hetmana Marcina Kalinowskiego – chorągiew hetmana oraz Samuela Kalinowskiego; w pułku Jana Szymona Szczawińskiego – tylko dowódcy; w pułku J. Wiśniowieckiego – dowódcy, Dymitra Wiśniowieckiego i Jana Baranowskiego; w pułku Stanisława „Rewery” Potockiego – dowódcy i Jana Odrzywolskiego; w pułku Stanisława Lanckorońskiego – dowódcy i Tobiasza Minora; w pułku Jerzego Sebastiana Lubomirskiego – dowódcy i Samuela Koryckiego¹⁸². Te jednostki w II kwartale 1651, czyli w okresie bitwy beresteckiej liczyły etatowo 2120 koni, czyli znacznie mniej niż sama tylko jazda kozacka osiągająca etatowo blisko 13 tys. koni (całość wojsk koronnych bez pospolitego ruszenia liczyła wówczas ok. 27 tys. żołnierzy)¹⁸³. Warto jednak dodać, że te siły, które w trzydniowej bitwie pod Beresteczkiem osiągnęły znaczny sukces w starciu z Kozakami Chmielnickiego i Tatarami, składały się oprócz państwowej husarii, także z jednostek prywatnych – jak chociażby ze wspominanych już wcześniej husarskich chorągwi nadwornych króla. Wiemy też, że dwie swoje roty skrzydlatej jazdy przywiódł na pole bitwy ks. Dominik Władysław Zasławski-Ostrogski i niewykluczone, że oddzielnie jako ordynat ostrogski przyprowadził jeszcze chorągiew husarską wystawianą z dóbr ordynacji (a jednostki ordynacji w tej bitwie udział brały)¹⁸⁴. Jak widać po 1648 roku zdołano odtworzyć koronną jazdę husarską i choć pancerni znacznie ją przewyższali liczebnością, to zdaje się, że wielkość skrzydlatej kawalerii z 1651 roku była adekwatna do potrzeb ówcześnie prowadzonej wojny.

Husaria koronna, którą w okresie kampanii beresteckiej zdołano odbudować, w 1652 roku doznała o wiele poważniejszej klęski niż cztery lata wcześniej nad Żółtymi Wodami i pod Korsuniem. Stało się to w obozie pod Batohem w nocy z 2/3 czerwca 1652 roku. Wówczas blisko dziesięciotysięczny korpus wojsk koronnych, dowodzony przez hetmana polnego M. Kalinowskiego, w wyniku błędów dowódczych i wywołanego nimi zamieszania, nie oparł się Tatarom z Kozakami Chmielnickiego, przez co polski obóz został zdobyty. Nazajutrz z rozkazu hetmana kozackiego wzięci do niewoli Koroniarze, obliczani przez J. Wimmera na 8 tys. ludzi zostali z nielicznymi wyjątkami w całości wymordowani¹⁸⁵. O ile po bitwie korsuńskiej z 1648 roku jednostki kwarciane przestały istnieć „tylko” organizacyjnie, to po Batohu zostały one zlikwidowane fizycznie. Był to potężny cios zadany armii koronnej, przede wszystkim ze względu na wymordowanie znacznej części wartościowej kadry dowódczej i towarzyskiej, co nie pozostało bez wpływu na niską jakość wyszkolenia i wartości bojowej sił koronnych, naprędce odtwarzanych po klęsce z czerwca 1652 roku. W związku z utratą trzonu wojsk koronnych musiano zreorganizować zaciężną armię państwową. Sejm warszawski, obradujący w lipcu 1652 roku pod wrażeniem doznanej klęski, ustanowił powołanie jednolitej armii zaciężnej – bez dotychczasowego podziału na kwarcianych i suplementowych. Jak czytamy na ten temat w konstytucjach wspomnianego sejmu: Ponieważ Rzeczpospolita na tym sejmie gwoli bezpieczeństwu swemu, nowy zaciąg ludzi obmyśliła, tedy to wojsko (inkludując i kwarciane w ten komput) między województwa i ziemie iuxta proportionem podatków, cum abiuratis pozwolonych przez asygnacje z kancelarii naszej podzielimy maiori numero, nie onerując województw nad proporcją podatków. Którym chorągwiom każde województwo i ziemia co ćwierć roku pro interesse suo przez komisarza swego, przy popisie pisarza polnego będącego, według tego popisu konnym co ćwierć, a pieszym co miesiąc płacić będzie. A tego nowego zaciągu służba zaczynać się ma a prima octobris, którzy we dwie niedziele od zaczęcia służby w obozie stanąć mają¹⁸⁶. Stałe wojsko zaciężne, którego wielkość etatowa powinna być ustanawiana na sejmach (w zależności od potrzeb – etat/komput wojenny, bądź pokojowy), przyjęło nazwę armii komputowej (z łaciny computo – zliczać, rachować). Miało być ono finansowane jak wyraźnie zapisano w wyżej cytowanym fragmencie konstytucji przez województwa i ziemie za asygnacjami podskarbiego w. koron. (na temat tego systemu obszerniej w rozdziale następnym)¹⁸⁷. Wśród armii komputowej, której służba zaczynała się 1 października 1652 roku, czyli w IV kwartale rozliczeniowym, znalazła się także husaria – ale w związku z konsekwencjami Batohu była w dość skromnym składzie jednostkowym. Do rozliczenia za II kwartał 1652 roku, czyli w terminie sprzed pogromu czerwcowego podano czternaście chorągwi husarskich o wielkości 1620 koni, natomiast w ćwierci lipcowej wymieniono już tylko sześć jednostek liczących 864 stawki żołdu. Wielkość ta dodatkowo została uszczuplona zwinięciem w III ćwierci 1652 roku chorągwi Szczawińskiego¹⁸⁸. Pod Batohem nie tylko husaria została poszkodowana, ale niewątpliwie to ona tę krzywdę odczuła najbardziej, gdyż koszty wystawienia ciężkiej jazdy, a także nie dysponowanie odpowiednim potencjałem mobilizacyjnym poskutkowało niemożliwością szybkiego odtworzenia jej składu. Do popisu 1 października 1652 roku stawiło się pięć chorągwi husarskich – króla Jana Kazimierza (dawna hetmana M. Potockiego), Stanisława „Rewery” Potockiego, S. Lanckorońskiego, Władysława Myszkowskiego oraz Jana Zamoyskiego (dawna J. Wiśniowieckiego), liczących etatowo 900 koni, a faktycznie znacznie mniej¹⁸⁹. Rok później Rzeczpospolita zmobilizowała duże siły, aczkolwiek nie zostały one należycie wykorzystane, przez co zaprzepaszczono ogromny wysiłek państwa (zawarto jedynie nie satysfakcjonujący żadnej ze stron układ żwaniecki). W tamtym roku w wojsku popisanym 1 października pod Żwańcem, znajdowały się te same chorągwie husarii, co w 1652 roku pod Sokalem. Roty króla i W. Myszkowskiego wchodziły wówczas w skład pułku królewskiego, natomiast pozostałe jednostki do pułków, które nosiły imiona ich rotmistrzów. Etatowo te pięć jednostek liczyło w tamtej ćwierci 853 konie¹⁹⁰. Przy okazji roku 1653, warto jeszcze wspomnieć, że rota husarska woj. ruskiego S. Lanckorońskiego, jak pokazały badania Dariusza Milewskiego, wzięła udział w stosunkowo udanej wyprawie na Suczawę czterotysięcznej grupy kawalerii pułkownika Jana Kondrackiego w okresie sierpień-październik 1653¹⁹¹.

W 1654 roku, gdy do wojny na Ukrainie po stronie Chmielnickiego włączyło się państwo moskiewskie, skład husarii koronnej, jak m.in. wykazał popis spod Tarnopola w IV kwartale pozostał niezmienny. Tworzyły go zatem roty króla, hetmana wielkiego i woj. kijowskiego „Rewery”, hetmana polnego i woj. ruskiego S. Lanckorońskiego, woj. sandomierskiego W. Myszkowskiego i starosty kałuskiego J. Zamoyskiego (etatowo 833 konie)¹⁹². W tym samym roku, a dokładniej w czasie kampanii letniej, prowadzonej przeciw wojskom moskiewskim na Białorusi, komput wojsk litewskich przewidywał w dywizji hetmana w. lit. i woj. wileńskiego Janusza Radziwiłła, chorągiew samego hetmana (159 koni), Aleksandra Hilarego Połubińskiego (122 konie) i Hrehorego Mirskiego (83 konie). Ogólna wielkość tej dywizji wynosiła 11 211 koni i porcji. W dywizji lewego skrzydła były roty husarskie hetmana pol. lit. Wincentego Gosiewskiego (200 koni), Jerzego Karola Hlebowicza (120 koni) i Michała Kazimierza Radziwiłła (120 koni). Całość tego zgrupowania liczyła 5,4 tys. koni i porcji¹⁹³. Jak widać wielkość etatowa husarii litewskiej (804 konie) zbliżona była do wielkości husarii koronnej, z tym że w przypadku roku 1654 na Litwie istniało więcej jednostek komputowych ciężkiej jazdy niż w Koronie, a to było raczej zjawiskiem niecodziennym. W 1655 roku ilość chorągwi husarskich w Koronie zrównała się z litewskimi, gdyż w kompucie pojawiła się rota biskupa krakowskiego Piotra Gembickiego. J. Wimmer sporządzając swoje wykazy przeoczył tą jednostkę, a ta jak pokazują rachunki skarbowo-wojskowe za lata 1655-1661, liczona była żołdem husarskim w I i w II kwartale 1655 roku¹⁹⁴. Jej liczebność w II ćwierci była nie wielka i zapewne w związku z tą zależnością została zwinięta¹⁹⁵. Sprawa tej chorągwi wymaga jednak dalszych badań. W niezbyt szczęśliwym dla Rzeczypospolitej roku 1655, w koronnym kompucie husarskim pojawiła się jeszcze rota Adama Działyńskiego (w III kwartale), zwinięta już w II ćwierci roku następnego¹⁹⁶. Część chorągwi husarskich z tą jednostką w składzie wzięła udział w przegranych bitwach ze Szwedami pod Żarnowem (16 IX 1655) i Wojniczem (3 X 1655). Oprócz chorągwi A. Działyńskiego były tam przede wszystkim roty króla, Myszkowskiego i Lanckorońskiego. W tym samym czasie w skład grupy hetmana wielkiego, która przegrała z Moskwą i Kozakami bitwę pod Gródkiem Jagiellońskim (29 IX 1655), wchodziły chorągwie husarskie „Rewery” i J. Zamoyskiego¹⁹⁷. Po tych wydarzeniach całość komputowej husarii koronnej przeszła na służbę szwedzką, powracając na stronę Jana Kazimierza po 29 grudnia 1655 roku (czyli po zawiązaniu konfederacji w Tyszowcach).

W 1656 roku, gdy Rzeczpospolita otrząsnęła się z ubiegłorocznej klęski, zwiększono wojsko komputowe. Wówczas na etacie koronnym pojawiła się nowa rota husarska – marszałka w. koron. J.S Lubomirskiego¹⁹⁸. Wzmocniona tą jednostką husaria odniosła pierwszy poważniejszy sukces w tej wojnie – jej szarże zadecydowały o zwycięstwie nad korpusem Fryderyka von Baden w bitwie pod Warką (7 IV 1656)¹⁹⁹. Niedługo później husaria w rozprawie z siłami szwedzko-brandenburskimi na przedpolach Warszawy, popisała się efektowną szarżą (29 VII 1656). Tym natarciem husarii dowodził pisarz pol. lit. i porucznik królewskiej roty husarskiej komputu litewskiego A.H. Połubiński. Autor monografii o bitwie warszawskiej M. Nagielski stwierdził, że w szarży na pewno brały udział cztery chorągwie husarii koronnej i dwie litewskiej, oraz być może kolejne dwie litewskie (razem do tysiąca koni)²⁰⁰. R. Sikora uważa jednak, że nie istnieje żadne źródło mówiące o udziale Koroniarzy w tym natarciu (a istnieją takie, które temu udziałowi przeczą) i m.in. w związku z tym na przedpolach Warszawy mogło szarżować faktycznie nie więcej niż trzystu husarzy w trzech chorągwiach litewskich – z których jedną, co nie ulega żadnej wątpliwości była rota królewska pod pisarzem litewskim²⁰¹. Szarża husarzy Połubińskiego zagroziła życiu samego króla szwedzkiego Karola X Gustawa oraz porządnie zamieszała szykami wojsk przeciwnych. W ostatecznym rozrachunku nie przyniosła ona jednak stronie polsko-litewskiej żadnej korzyści, gdyż trzydniowa bitwa warszawska została przegrana. Nieefektywność omawianej w tym miejscu szarży spowodowana była brakiem wsparcia husarii na czas drugim rzutem jazdy, a to z kolei było ewidentnym błędem polskiego dowództwa²⁰². Mimo wszystko husaria tak nielicznie w okresie II wojny północnej reprezentowana, pod Warszawą dowiodła, iż w dalszym ciągu była formacją groźną i skuteczną, jednakże by jej walory mogły być należycie wykorzystane musiał wystąpić element nienagannej współpracy wszystkich rodzajów broni wojsk Rzeczypospolitej. Gdy takowej kooperacji brakowało, efekt był taki jak w przypadku omawianego w tym miejscu ataku z drugiego dnia bitwy pod Warszawą.

Do początku 1660 roku w husarii koronnej nastąpiły niewielkie zmiany organizacyjne. W II kwartale 1657 chorągiew S. Lanckorońskiego przejął Stefan Czarniecki, a w III ćwierci 1658 rotę W. Myszkowskiego A.M. Lubomirski. Jednakże już w samym roku 1660 skład koronnej ciężkiej jazdy rozrósł się do ośmiu jednostek. W I ćwierci do służby weszły nowoutworzona druga rota husarska króla oraz przemieniona z kozackiej rota Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, syna ówczesnego marszałka w. koron. i hetmana pol. koron. Jerzego Sebastiana²⁰³. W takim składzie jednostkowym przyszło husarzom zmierzyć się w kampaniach roku 1660 z Moskalami i Kozakami. Część wojsk koronnych pod dowództwem obydwu hetmanów miała przeciwdziałać wojskom moskiewskim Wasyla Szeremietiewa i kozackim Jurija Chmielnickiego na Ukrainie, a jednostki litewskie wzmocnione dywizją woj. ruskiego Stefana Czarnieckiego armii Iwana Chowańskiego na Białorusi. Wśród sił Czarnieckiego obok dragonów, regimentu rajtarskiego, dwudziestu dziewięciu rot jazdy kozackiej, wołoskiej i tatarskiej znalazły się dwie chorągwie husarii – królewska starego zaciągu i S. Czarnieckiego (razem grupa woj. ruskiego ponad 4 tys. koni i porcji)²⁰⁴. Włącznie z armią litewską hetmana wielkiego Pawła Jana Sapiehy (ok. 5 tys.), te jednostki 28 czerwca 1660 roku rozgromiły pod Połonką siły moskiewskie, obliczane na 10-11 tys. żołnierzy. Znaczny udział w tym sukcesie miały roty husarii koronnej, które szarżując bez kopii na kluczowym w tej batalii odcinku (przez wąską groblę) przełamały linie przeciwnika. Batalia pod Połonką miała być również świadectwem niezwykłej skuteczności kopii husarskiej, gdyż podobno jeden z husarzy litewskich swoim drzewcem przebił na raz aż sześciu Moskali²⁰⁵. Po tym koronni i litewscy husarze wzięli jeszcze udział w nierozstrzygniętej bitwie z armią Jurija Dołgorukiego nad rzeką Basią w październiku 1660 roku. W przypadku tego starcia często zwracano uwagę, iż w polskiej jeździe zastosowano pewną nowinkę taktyczną, o której notował J.Ch. Pasek. Otóż każda chorągiew husarii została wówczas podzielona na trzy szwadrony, po czym poszczególnemu z tych związków przydzielono po jednej chorągwi pancernej. Zabiegi te miały na celu zimitować przeciwnikowi, że husarii było więcej niż w rzeczywistości²⁰⁶. Tak zorganizowana jazda ze skrzydlatą kawalerią na czele atakowała piechotę moskiewską. Jak przekazał nam na ten temat Pasek, po wytrzymaniu ognia przeciwnika (…) husaryje uderzyły kopiami jako w ścianę, jedni skruszyli kopije, drudzy nie. Który jest taki, że skruszy kopiją powinien się brać do pałasza, bo taki ordynans był²⁰⁷. Bitwa choć nierozstrzygnięta, umożliwiła – włącznie z sukcesem spod Połonki oczyszczenie znacznej część Litwy z wojsk moskiewskich. Nie gorzej w tym czasie radziło sobie pięć koronnych chorągwi husarskich na froncie ukraińskim (pięć a nie sześć, gdyż druga rota królewska przebywała wówczas u boku Jana Kazimierza we Lwowie). W okresie wrzesień -listopad, armia koronna składająca się z korpusów hetmana „Rewery” i hetmana J.S. Lubomirskiego (razem ok. 27 tys. żołnierzy, w tym aż 96 rot pancernych) osiągnęła znaczny sukces operacyjny. Wojsko moskiewskie na Ukrainie przestało istnieć, a Kozacy J. Chmielnickiego uznali władzę króla polskiego. W tym przypadku ponownie istotną rolę odegrały chorągwie husarskie, które skutecznie szarżowały 26/27 września na tabor moskiewski cofający się z Lubaru do Cudnowa (rozbiły tam nawet kilkunastokrotnie większe liczebnie oddziały rajtarii moskiewskiej), ofiarnie angażowały się w szturm taboru kozackiego 7 października pod Słobodyszczami – co rota hetmana polnego okupiła znacznymi stratami, a w kluczowym starciu tej kampanii z 14 października pod Cudnowem, jedna z nich, tj. jednostka hetmana S. Potockiego rozerwała tabor moskiewski²⁰⁸. Jak widać w roku 1660 husaria okazała się ponownie skuteczna. W znacznej mierze było to efektem wręcz wzorowej momentami współpracy wszystkich rodzajów broni. Dziwi zatem opinia Z. Żygulskiego, który twierdzi, iż sukcesy w wojnie polsko-moskiewskiej w tamtym czasie to przede wszystkim zasługa wojsk autoramentu cudzoziemskiego, a nie husarii²⁰⁹. Działania roku 1660 są dość istotne w naszych rozważaniach, gdyż w bataliach z tamtego czasu odznaczyło się wielu husarskich oficerów, dowodzących ciężką jazdą w latach 1672-1676, stąd do kampanii cudnowskiej oraz białoruskiej będę odwoływał się jeszcze w dalszej części pracy.

W 1661 roku większość koronnych jednostek narodowego autoramentu zawiązało konfederację zwaną Związkiem Święconym. Podobna rzecz miała miejsce na Litwie, gdzie konfederaci przyjęli nazwę Związku Braterskiego. Mimo, iż głównym powodem skonfederowania się było wyegzekwowanie wielomilionowego długu państwa wobec wojska, to związki koronny i litewski zostały zaangażowane (w wyniku konkretnych agitacji) do walki ze stronnictwem dworskim, lansującym koncepcję elekcji vivente rege. Husarii te rozgrywki polityczne nie ominęły. W 1662 roku, w kompucie chorągwi będących w Związku Święconym wymieniono pięć rot husarskich – w pułku hetmana polnego chorągwie trzech Lubomirskich (Jerzego, Aleksandra i Stanisława) oraz J. Zamoyskiego, a w pułku substytuta związku jednostka S. Czarnieckiego²¹⁰. Jak widać poza konfederacją pozostawały takie oddziały husarii jak dwie chorągwie królewskie oraz jednostka hetmańska S. Potockiego, co oznacza, że autorytet ich tytularnych zwierzchników (przeciwnych konfederacji) był na tyle silny, by te nie przystąpiły do związku. W 1663 roku, po rozwiązaniu konfederacji, popis spod Skwarzawy z 4 sierpnia wykazał w armii królewskiej osiem jednostek husarskich – dwie roty króla, S. Czarnieckiego, A.M. Lubomirskiego w pułku Jana Kazimierza, roty Jerzego i Stanisława Lubomirskich w pułku hetmana polnego, a roty S. Potockiego i J. Zamoyskiego w pułkach chodzących pod nazwiskiem własnych rotmistrzów²¹¹. W tym przypadku nie nastąpiły jeszcze żadne zmiany, ale już niedługo później dwór doprowadził do zwinięcia chorągwi S.H. Lubomirskiego, złożonej ze stronników marszałka (czyli dla dworu „niewygodnej”), a samą jednostkę hetmana polnego próbował przekazać Janowi Sobieskiemu (co ostatecznie stało się dopiero po rokoszu Lubomirskiego)²¹². W okresie wojny domowej 1665-1666 husaria znalazła się po obydwu stronach konfliktu, choć jak pisał pamiętnikarz Jakub Łoś chorągwie husarskie wszystkie stare, ćwiczone i we wszystkich przeszłych wojnach doświadczone²¹³ to te po stronie dworu, a według komputu z 1 maja 1665 roku były nimi dwie roty królewskie, hetmana Potockiego oraz jego syna Andrzeja (przejęta po zmarłym S. Czarnieckim)²¹⁴. Co ważne do walki z monarchą województwa poznańskie z kaliskim wystawiły sześć chorągwi husarskich, liczących etatowo aż 1400 koni²¹⁵. Jak widać przez tyle lat nie można było zmobilizować odpowiedniej liczby rot husarskich, podczas gdy na potrzeby wojny z królem sama tylko Wielkopolska wystawiła więcej koni husarskich, niż było na etacie koronnym. Po zakończeniu rokoszu Lubomirskiego oraz wojny moskiewskiej w styczniu 1667 roku, wprowadzono dla wojska etat pokojowy. Na Litwie miał on liczyć 7238 stawek żołdu spośród których, część przypadła na chorągwie husarskie: dwie hetmana Michała Kazimierza Paca (136 i 124 konie), Krzysztofa Paca (111 koni), Władysława Kazimierza Siesickiego (66 koni) oraz Krzysztofa Białłozora (75 koni). Redukując wówczas armię litewską zwinięto rotę królewską pod Połubińskim oraz dawną jednostkę zmarłego hetmana P.J. Sapiehy²¹⁶. Jak rzecz miała się w Koronie, zostanie omówione w rozdziale następnym, bowiem tematyka ta będzie dla nas istotnym punktem odniesienia w zagadnieniach dotyczących husarii koronnej z lat 1672-1676.

Najbardziej interesujące nas w tej pracy lata 1672-1676, jak już pisałem we wstępie (i o czym przekonamy się później) były czasem wzmożonego rozwoju husarii, stąd w kampanii wiedeńskiej roku 1683, w wojsku koronnym mamy aż dwadzieścia pięć rot ciężkiej jazdy, o wielkości etatowej w III kwartale służby (czyli w czasie bitwy pod Wiedniem) 3227 koni, przy osiemdziesięciu czterech rotach pancernych (8874 koni), dwudziestu ośmiu jazdy lekkiej (2261 koni), trzech jednostkach arkabuzerii (590 koni) oraz 11 378 porcjach piechoty niemieckiej, 513 piechoty polskiej i 3587 porcjach dragonii²¹⁷. Husaria koronna w dość pokaźnym już składzie jednostkowym 12 września 1683 roku wzięła udział w jednej z największych szarż kawaleryjskich w dziejach świata. W jej wyniku oblegający Wiedeń Turcy, rzucili się do ucieczki. Co ciekawe, żołnierze jazdy cesarskiej i niemieckiej, gdy ruszali do tego natarcia, zatrzymali się na chwilę, aby dokładniej przyjrzeć się niesamowitemu widokowi jakim był dla nich atak polskiej skrzydlatej kawalerii²¹⁸. Jak można zauważyć wysiłek Korony w 1683 roku wyrażający się wyprawieniem aż tylu rot husarii był znaczny. Zwrócił na to uwagę już M. Nagielski, zaznaczając dla kontrastu, że w schyłkowych latach panowania Jana Kazimierza, na etacie koronnym rot ciężkiej jazdy było zaledwie siedem²¹⁹. Husaria litewska, choć nie brała udziału w samej bitwie wiedeńskiej (ani też w walkach pod Parkanami 7 i 9 X 1683), na potrzeby kampanii 1683 roku również została rozbudowana. W styczniu 1682 roku liczyła jeszcze 570 koni, podczas, gdy w marcu 1684 roku było to już 830 koni, przypadających na chorągwie króla Jana III, hetmana w. lit. Kazimierza Jana Sapiehy, hetmana pol. lit. Jana Ogińskiego, podskarbiego w. lit. Benedykta Sapiehy oraz podczaszego lit. Jana Karola Dolskiego²²⁰. Jak zobaczymy poniżej, husaria w tak rozbudowanym składzie jednostkowym występowała do końca XVII stulecia. Wiązało się to jednak z pewnymi problemami, które badacze husarii już od dawna łączyli z kryzysem wojskowości polskiej, jaki miał nastąpić po 1683 roku. Przede wszystkim okazało się, że ciężko było suplementować stany osobowe istniejących już chorągwi husarskich, stąd na sejmie warszawskim 1685 roku uchwalono następującą konstytucję: Chcąc przyczynić usarskich pocztów, mieć chcemy, aby wszyscy, którzy indygenaty, nobilitacje i deklaracje przez konstytucje szlachectwa od sejmu anni 1653 za przywilejami naszemi per legem approbowanemi, lubo i przez konstytucje otrzymali, aby poczty usarskie, każdy z nich od osoby swojej, po koni trzy, na koniach dobrych z rynsztunkiem i ochędostwem tej milicji należącym, a to na trzy zupełne kampanie a 1 augusti roku teraźniejszego począwszy swym kosztem, żołdem i hiberną do wojska naszego koronnego, gdzie w pułku naszym pod osobnym znakiem i rotmistrzem, którego im z komputem naznaczamy chodzić będą stawili i kontynuowali²²¹. Nie wywiązanie się z tych zobowiązań, miało być karane utratą szlachectwa (uchwała nie tyczyła się tych, którzy w tamtym czasie służyli w wojsku). Ze stosowaniem się do tego przepisu bywało różnie, stąd na sejmie 1690 roku postanowiono, że instygator koronny pozwie na najbliższy trybunał skarbowy w celu wyciągnięcia konsekwencji wszystkich tych, którzy nie wywiązali się z uchwały o usarskiej milicji z nowej szlachty²²². Uchylanie się od służby husarskiej – kosztownej i niełatwej spowodowało, że znacznie zredukowały się stany etatowe oraz faktyczne chorągwi ciężkiej jazdy – zjawisko, które dodatkowo potęgowała co raz częstsza praktyka wystawiania przez towarzyszy samych tylko pocztów, bez służby osobistej, tzw. przytomnej (o tym zjawisku obszerniej w dalszej części pracy). Zdaniem M. Wagnera, funkcjonowanie tak nielicznych rot kawalerii w latach osiemdziesiątych XVII stulecia, motywowało łączenie ich w skwadrony w celu utworzenia silnych zgrupowań przełamujących w szarżach – jak choćby w kampanii mołdawskiej 1685 roku²²³. Mimo iż chorągwie skwadronowano znacznie wcześniej (z czego być może M. Wagner nie zdawał sobie sprawy), to całkiem prawdopodobne, że w okresie kiedy roty jazdy narodowej były tak „kuse”, znaczenie skwadronów wzrosło.

Husaria po roku 1683 nie zanotowała już tak spektakularnego sukcesu jak pod Wiedniem. Nie wynikało to jednak z upadku husarii i z nieskuteczności jej taktyki, tylko ze specyfiki wojny jaką Rzeczpospolita prowadziła z Turcją i jej wasalami w ramach Ligi Świętej w latach 1684-1699. Osmanie doświadczeni w walkach polowych z Polakami, podobnie jak niegdyś Szwedzi, unikali z armią koronną i litewską walnych bitew. Tak było choćby w kampanii mołdawskiej 1686 roku. Na jej potrzeby sama tylko Korona wystawiła jak na polskie warunki II połowy XVII stulecia dość sporą armię, liczącą na list przypowiedni 33 930 stawek żołdu, spośród których 3580 przypadało na dwadzieścia pięć chorągwi husarii, zgrupowanych w sześciu z jedenastu pułków²²⁴. Na mołdawskim teatrze działań wojennych nie doszło do decydującego starcia i tak licznie reprezentowana tam husaria nie miała okazji rozwinąć swoich szyków w otwartym polu i zniszczyć przeciwnika zmasowaną szarżą. Charakter kampanii postawił ciężkiej jeździe inne wymogi jak chociażby osłonę taboru w trakcie marszu. Zadanie to wykonywali towarzysze husarscy, których jak już wcześniej pisałem, uzbrojono wówczas w muszkiety. K. Górski powołując się na F.P. Daleyraca stwierdził, że husarzy na stałe wyposażono w tą broń w 1689 roku. Zdaniem tego historyka husarze nie nadawali się już w tamtym czasie do walk w otwartym polu i dlatego otrzymali broń palną, z którą mieli pełnić służbę wartowniczą, patrolową, itp. (muszkiet nie zastąpił jednak kopii na stałe)²²⁵. Problem jest tylko taki, że do większych starć z regularną armią w otwartym polu wówczas nie dochodziło, a z racji, że w kompucie wciąż znajdowała się spora ilość jednostek husarii, to hetmani musieli je jakoś wykorzystać i dlatego kierowali skrzydlatych jeźdźców do innych niż zmasowana szarża zadań. W 1691 roku husarze wzięli udział w ostatniej zakrojonej na tak szeroką skalę akcji zaczepnej na terenie Mołdawii. W tamtym czasie – co jest dosyć istotne, w najbardziej elitarnych jednostkach skrzydlatej jazdy, jak w chorągwiach króla Jana III i hetmana w. koron. Stanisława Jana Jabłonowskiego, we wszystkich kwartałach roku 1691 były prawie same poczty dwukonne, a większe od nich już w ogóle nie występowały²²⁶. Łączyło się to ze spadkiem liczebności rot husarskich, o której wyżej wspominałem. Miało też zapewne związek z utrwaleniem się w tamtym czasie praktyki szykowania jednostek kawalerii we dwa szeregi. W 1692 roku, po fiasku ubiegłorocznej kampanii mołdawskiej, husarze otrzymali nowe zadanie. Otóż z każdej koronnej chorągwi husarskiej, jak również z pancernej i z wołoskiej oddelegowano po czterech towarzyszy i czterech pocztowych do Okopów św. Trójcy, w celu utworzenia tam załogi (razem z oddziałami arkabuzerii i piechoty)²²⁷. Dwa lata później husarze koronni z dwóch chorągwi – królewskiej i Józefa Lubomirskiego, znaleźli się w grupie czterystu kawalerzystów, którzy zza zabudowań wsi Hodów w dniu 11 czerwca, odparli najazd wielokrotnie liczniejszej ordy krymskiej, obliczanej na 40 tys. Tatarów (liczba raczej przesadzona). Tym razem jazda polska zwyciężyła walcząc nie w otwartym polu, a ostrzeliwując się z broni palnej zza płotów i prowizorycznych umocnień. Tatarzy ponieśli wówczas znaczne straty i wycofali się bez osiągnięcia zamierzonych korzyści (zdobycia większej liczby jasyru)²²⁸. Ten sukces jazdy koronnej z husarzami w składzie pokazał, że teoria o upadku ducha bojowego w polskiej kawalerii po bitwie wiedeńskiej – jak się na ogół przyjmuje nie jest aż tak oczywista²²⁹. W 1696 roku, gdy umarł król Jan III, większość wojska koronnego ze wszystkimi rotami husarskimi zawiązała (z powodów materialnych) konfederację pod laską towarzysza husarskiego Piotra Bogusława Baranowskiego. Towarzysze husarscy mieli odgrywać istotną rolę w tym związku, gdyż wśród dwunastu konsyliarzy konfederacji znalazło się sześciu przedstawicieli jednostek ciężkiej jazdy – i to reprezentujących tak dystyngowane chorągwie jak królewska, trzech królewiczów i hetmana wielkiego²³⁰.

Po rozwiązaniu konfederacji i obiorze nowego monarchy, w 1698 roku ponownie zmobilizowano dość liczną armię, która w przymierzu z wojskami saskimi i pod komendą Augusta II²³¹ miała opanować Mołdawię. Zdaniem Franciszka Pułaskiego, wojsko Rzeczypospolitej w tym czasie było tak dobre, że (…) choćby najpotężniejszemu nieprzyjacielowi mocną resystencją uczynić mogło bo się były wszystkie chorągwie, bardzo ludne i munderowane skupiły się ad corpus wojska, usarie w półkirysiech z kopiami, pancerni i lekcy z dzidami, rajtarie i dragonie i piechoty dosyć porządne i munderowne²³². Popis wojska koronnego w obozie pod Mużyłowem 17 września 1698 roku wykazał dwadzieścia pięć rot husarskich (czyli tak samo jak było w poprzednich latach) w siedmiu pułkach o wielkości na list przypowiedni 2760 koni (a po popisie 2561)²³³. Zatem w ramach blisko trzydziestotysięcznej armii ciężka jazda było dość licznie reprezentowana. Mimo tej mobilizacji nie doszło do wyprawy na Mołdawię a jedyny kontakt bojowy jaki wówczas armia koronna z husarią w składzie nawiązała, to z ledwością odparty najazd Tatarów w dwudniowej bitwie pod Podhajcami 8-9 września 1698 roku²³⁴. Wkrótce po tym na mocy pokoju karłowickiego (26 I 1699) zakończył się trwający od 1683 roku konflikt turecki. W rezultacie armia Rzeczypospolitej objęta została etatem pokojowym, który rzecz jasna oznaczał redukcję. W jej wyniku wojsko koronne w 1699 roku miało liczyć około 18 tys. stawek żołdu – 1530 koni husarskich, 4900 koni pancernych, 680 lekkich, 950 arkabuzerii, 7230 porcji piechoty niemieckiej, 470 polskiej i 2500 dragonii. Mimo zmniejszenia armii koronnej, liczba jednostek husarskich pozostała nadal duża, choć ze znacznie obniżonymi stanami etatowymi. Zgodnie z komputem z listopada 1699 roku w pułku króla Augusta II znalazły się roty – królewska (120 koni), królewiczów Aleksandra (80 koni) i Konstantego (80 koni) Sobieskich, kanclerza w. lit. ks. Stanisława Karola Radziwiłła (60 koni), marszałka nadwor. koron. Józefa Lubomirskiego (60 koni), podkanclerzego lit. Stanisława Antoniego Szczuki (60 koni), stolnika w. koron. Stefana Branickiego (60 koni), Józefa Zamoyskiego (60 koni) oraz Aleksandra Cetnera (50 koni). W składzie pułku hetmana w. koron. S.J. Jabłonowskiego zgrupowano chorągwie – hetmana (120 koni), jego syna i woj. ruskiego Jana Stanisława (60 koni), woj. płockiego Jana Dobrogosta Krasińskiego (60 koni), woj. pomorskiego Jana Gnińskiego (60 koni) i podkomorzego koron. Kazimierza Ludwika Bielińskiego (60 koni). W pułku hetmana pol. koron. Szczęsnego Potockiego roty husarskie tworzyły jednostki – hetmańska (120 koni), marszałka w. koron. Stanisława H. Lubomirskiego (60 koni), miecznika koron. Stanisława Warszyckiego (60 koni), Michała i Józefa Potockich (po 60 koni). W pułkach woj. łęczyckiego Rafała Leszczyńskiego, woj. bełskiego Adama Mikołaja Sieniawskiego i ks. Janusza Wiśniowieckiego, marszałka nadwor. lit., było po jednej rocie husarii – każda pod tym samym imieniem co pułk, do którego wchodziła (wszystkie po 60 koni)²³⁵. Jak widać u progu XVIII stulecia husaria w dalszym ciągu była istotnym elementem składowym sił koronnych. Nieco inaczej było w tamtym czasie na Litwie. Armię Wielkiego Księstwa zredukowano w 1698 roku do 1140 koni i 2690 porcji, jednakże już w 1700 roku komput litewski po zwycięstwie republikantów nad siłami Sapiehów pod Olkiennikami (24 XI 1700) przeszedł pewne przemiany. Wojsko litewskie zgodnie z ówczesną uchwałą miało liczyć 7700 stawek żołdu – 400 husarzy, 2700 pancernych (zapewne petyhorców), 1000 koni kozackich, 1300 dragonii, 2000 piechoty i 300 rajtarii. Wymieniona tam husaria składała się z jednostek kanclerza lit., ks. S.K. Radziwiłła, marszałka nadwor. lit. ks. Janusza Wiśniowieckiego, jego brata ks. Michała Serwacego Wiśniowieckiego oraz starosty żmudzkiego Hrehorego Ogińskiego (wszystkie po 100 koni)²³⁶. Co jest w tym miejscu istotne – tacy ministrowie litewscy jak kanclerz S.K. Radziwiłł oraz marszałek Janusz Wiśniowiecki, mieli chorągiew husarską zarówno w kompucie koronnym jak i w litewskim. We wcześniejszym okresie raczej się nie zdarzało, żeby któryś z ministrów, senatorów bądź dygnitarzy utrzymywał jednostkę skrzydlatej jazdy i w Koronie, i na Litwie.

Dotykając wydarzeń dziejących się w Wielkim Księstwie w 1700 roku omówiliśmy dzieje formacji husarskiej ze stulecia XVII, czyli epoki, którą zdaniem W. Konopczyńskiego (…) od Kircholmu po Kahlenberg godzi się nazwać erą husarii²³⁷. Aby zakończyć nasze rozważania na temat losów skrzydlatej jazdy, przejdźmy do wieku XVIII – okresu, w którym husaria faktycznie przestała istnieć.

1.4. HUSARIA W WIEKU XVIII I JEJ LIKWIDACJA

W początkach XVIII stulecia Rzeczpospolita w związku z polityką swego władcy została wplątana w wojnę ze Szwecją. Wojska Trzech Koron pod komendą króla Karola XII, podobnie jak niespełna pół wieku wcześniej siły Karola X bardzo szybko opanowywały kolejne połacie państwa polsko-litewskiego. By temu zapobiec, August II na czele wojsk polsko-saskich postanowił wydać Szwedom bitwę. W 1702 roku, komput wojsk koronnych po popisie 3 lipca pod Łańcutem przewidywał dwanaście pułków w składzie których były dwadzieścia dwie chorągwie husarskie (tak samo jak w 1699 r., tyle że z pewnymi zmianami szefów chorągwi), siedemdziesiąt dziewięć pancernych i trzynaście wołoskich. W siedmiu z tych dwunastu pułków było po trzy chorągwie husarii, a w jednym tylko jedna rota skrzydlatej jazdy. Jak widać Korona dysponowała w tamtym czasie sporą liczbą jednostek ciężkich, ale w wielkościach etatowych wciąż pozostających na poziomie redukcji z 1699 roku²³⁸. 19 lipca 1702 roku w bitwie ze Szwedami pod Kliszowem – zgodnie z najnowszymi badaniami miała wziąć udział tylko część tych jednostek, liczących do 3 tys. ludzi, przy 15-17 tys. Sasów a przeciwko 12 tys. wojsk szwedzkim²³⁹. Siły koronne składające się z kawalerii i kilku dział zajęły prawe skrzydło szyku sprzymierzonych, mając za plecami zabudowania wsi Kije. Podczas bitwy jazda koronna szarżowała dwa razy. W trakcie drugiego z ataków wykonanego tylko przez cztery jednostki husarii i sześć pancernych – etatowo 680 koni, a faktycznie zdaniem R. Sikory jedynie 259 jeźdźców, kawaleria z kopiami i z dzidami wytrzymała salwę (tak jak mówią na ten temat niektóre źródła) nowoczesnych muszkietów skałkowych i już miała dosięgnąć szyki piechoty przeciwnej, po czym nagle nastąpiło załamanie szarży. W tych okolicznościach Szwedzi oddali jeszcze jedną salwę do nieruchomego już przeciwnika. W jej wyniku zdemoralizowana jazda polska rozpoczęła odwrót, a wkrótce później na rozkaz przeciwnego Augustowi II hetmana Hieronima Augustyna Lubomirskiego opuściła pole bitwy. Ta rejterada nie pozostała bez wpływu na końcowy efekt – Karol XII tryumfował pod Kliszowem²⁴⁰. Dotychczas przyczyny niepowodzenia jazdy polskiej w tej bitwie upatrywano w uzbrojeniu piechoty szwedzkiej w flinty skałkowe, co równało się zwiększeniu jej szybkostrzelności (tą broń szybciej się ładowało niż muszkiety lontowe). Badania R. Sikory pokazują jednak, że w obliczu dynamicznej szarży jazdy, piechota uzbrojona w flinty skałkowe, tak jak i ta w muszkiety lontowe była w stanie oddać z bliskiej odległości tylko jedną skuteczną salwę. Jeżeli tą nie zatrzymałaby natarcia kawalerii, to na pewno nie zrobiłaby tego następną, gdyż nie miałaby czasu na ponowne nabicie broni. Jak widać pod Kliszowem/Kijami jazda polska wytrzymała kanonadę broni skałkowej. Co się zatem stało, że nie dosięgła kopiami wrogich szeregów? Jak się okazało szarżę husarii i pancernych zatrzymały przeszkody terenowe – czośniki (inaczej cząstki, czosnki). R. Sikora w swojej dysertacji doktorskiej optował jeszcze za tym, że te czośniki to poskładane z gwoździ, bądź drutów małe elementy mogące zatrzymać jazdę w wyniku okaleczenia końskich kopyt. W Niezwykłych bitwach i szarżach husarii, doszedł jednak do wniosku, że to co w polskich źródłach określano czośnikami to nic innego jak tzw. kozły hiszpańskie, czyli belki z nawierconymi otworami, w które powtykane były zaostrzone pale, bądź piki²⁴¹. To właśnie te przeszkody – łatwe do wykonania i poręczne w przenoszeniu, miały spowodować zatrzymanie natarcia. Gdy impet szarży został wyhamowany, Szwedzi mając więcej czasu, ponownie nabili broń i oddali z bliskiej odległości nad wyraz efektywną salwę. Ta zaś nadszarpnęła morale Koroniarzy (zginął wówczas dowódca szarży, porucznik roty husarskiej królewicza Aleksandra – Jan Krosnowski) i spowodowała ich odwrót. Jak istotną rolę w bitwie pod Kliszowem odegrały czośniki/kozły hiszpańskie zaświadczają słowa wypowiedziane na radzie warszawskiej w 1710 roku przez cześnika sandomierskiego Stanisława Dunina Karwickiego: Jakoż husaryja przedtem bywała straszna, teraz na nią sposób mają, że czośniki stawiają przed sobą piechoty, przez które trudno dosiąc kopią, jako przykład był tego pod Kijami [Kliszowem] (…)²⁴². Widać zatem, że przeszkody terenowe wpłynęły na niepowodzenie szarży husarskiej w większym stopniu niż ogień broni palnej. W poprzednich latach jazda polska mając odpowiednie wsparcie piechoty była w stanie sprostać tego typu fortelom (jak choćby pod Chocimiem 1673, czy Wiedniem 1683, gdzie piechurzy przygotowali pole pod szarżę kawalerii). Pod Kliszowem takiego wsparcia jednak zabrakło, a jazda koronna uderzała na dobrze przygotowaną do obrony piechotę szwedzką – na co zwrócił ostatnio uwagę w opisie historii jazdy lekkiej w dobie saskiej Maciej Trąbski²⁴³. W związku z tym wina za niepowodzenie szarży husarskiej ponownie spada na brak kooperacji wszystkich rodzajów broni.

W kolejnych latach III wojny północnej husaria wciąż była elementem składowym armii koronnej i litewskiej – podzielonych jak i całe społeczeństwo „od Sasa do Lasa” – czyli pomiędzy Augusta II i osadzonego na polskim tronie przez Karola XII – Stanisława Leszczyńskiego. Husarze nie odgrywali już jednak większej roli na polach bitew, ale nie ze względu nieskuteczności husarskiej taktyki tylko na wzgląd spadku wartości bojowej ludzi w husarii służących (coraz niższe morale i gorsze wyszkolenie indywidualne oraz zespołowe)²⁴⁴. Mimo tego nadal wierzono w możliwości husarskie i według komputu z grudnia 1705 roku, a zgodnie z uchwałami o dwa lata wcześniejszego sejmu lubelskiego (19 VI-11 VII 1703), ciężka jazda dalej miała składać się z dość poważnej liczby jednostek (choć jej kosztem rozbudowano wówczas kawalerię lekką). Wymieniono tam dwadzieścia chorągwi – razem 2080 koni, zgrupowanych w sześciu z szesnastu pułków²⁴⁵. W 1710 roku, S. Dunin Karwicki nawoływał do zlikwidowania husarii, co oczywiście nie zostało wówczas zrealizowane²⁴⁶. W okresie konfederacji tarnogrodzkiej (1715-1716) przewidywany komput obejmował dwadzieścia jeden chorągwi skrzydlatej jazdy, liczących etatowo 2080 koni (przy 106 rotach pancernych liczących 6 tys. koni). Co jest wartym podkreślenia – w tamtym czasie, mimo iż minęło dwadzieścia lat od śmierci Jana III, to chorągwie husarskie jego synów Aleksandra oraz Konstantego, liczące etatowo po osiemdziesiąt koni, w dalszym ciągu były utrzymywane w pułku królewskim komputu koronnego²⁴⁷. W dobie konfederacji tarnogrodzkiej husaria brała jeszcze udział w walkach polowych, jednakże ukazanie jej postawy w tych starciach wymaga przeprowadzenia kolejnych badań. Konflikt wewnętrzny jakim były czasy wspomnianej konfederacji faktycznie zakończył jednodniowy sejm zwanym niemym z 1 lutego 1717 roku. Jak można przeczytać w druku Franciszka Pułaskiego: Podczas tego sejmu zwinione całe wojsko koronne i litewskie, a że nowo listy przypowiednie nowym i niektórym dawnym rotmistrzom wydane od J[ego]K[rólewskiej]M[iło]ści, komput redukowany do osiemnastu tysięcy, zwinięto zaś dwieście trzydzieści chorągwi polskich i regimentów bardzo wiele, przez co tandem mizerną Polską per tot calamitatates wyniszczona respiravit²⁴⁸. Jak widać sejm obradujący pod dyktando rosyjskie uchwalił istotne zmiany w systemie skarbowo-wojskowym państwa polsko-litewskiego. Poszczególne oddziały wojska miały być na stałe opłacane z konkretnych podatków i przez konkretne województwa oraz ziemie, bez nadzoru podskarbiego (tzw. repartycja, o której obszerniej w następnym rozdziale). Jednostkom wyznaczono również stałe konsystencje zimowe oraz podniesiono żołd. Chorągwie husarskie i pancerne dalej łączono w pułki, jednakże podział ten był już tylko czysto formalny, gdyż nie pokrywał się on ani z wykazem jednostek przeznaczonych do opłacania z danego województwa, ani z wykazem do leż zimowych (niegdyś wojsko lokowano na nie pułkami). W armii koronnej, którego służba zgodnie z uchwałami sejmu „niemego” zaczynała się 1 marca 1717 roku, znalazło się obok siedemdziesięciu siedmiu chorągwi pancernych (3990 koni) i czternastu rot lekkich (1000 koni) szesnaście rot husarii (1000 koni), a były to jednostki: króla Augusta II (100 koni), kasztelana krakowskiego i hetmana w. koron. Adama M. Sieniawskiego (80 koni); woj. krakowskiego ks. Janusza Wiśniowieckiego (55 koni); starosty krakowskiego Franciszka Wielopolskiego (55 koni); królewicza Augusta (80 koni), kanclerza w. lit. ks. Stanisława K. Radziwiłła (55 koni); woj. lubelskiego Adama Tarły (55 koni); starosty sandomierskiego Aleksandra Dominika Lubomirskiego (55 koni); woj. podlaskiego i hetmana pol. koron. Stanisława Mateusza Rzewuskiego (80 koni); miecznika koronnego i hetmana pol. lit. Stanisława Ernesta Denhoffa (55 koni); podskarbiego w. koron. Jana Jerzego Przebendowskiego (55 koni); woj. sieradzkiego Jana Aleksandra Koniecpolskiego (55 koni); marszałka nadwor. koron. Wojciecha Dąmbskiego (55 koni); woj. mazowieckiego Stanisława Chomętowskiego (55 koni); pisarza pol. koron. Michała Potockiego (55 koni) i starosty brańskiego Jana Klemensa Branickiego (55 koni). Komput wojska litewskiego, zredukowanego do 6 tys. stawek żołdu, przewidywał sześć jednostek husarskich (400 koni): króla (100 koni); królewicza Augusta (70 koni); hetmana w. lit. Ludwika Konstantego Pocieja (70 koni); miecznika koronnego i hetmana pol. lit. S.E. Denhoffa (70 koni), kanclerza w. lit. ks. S.K. Radziwiłła (45 koni) i podkanclerzego lit. ks. Kazimierza Czartoryskiego (45 koni). Liczba jednostek husarskich pozostawionych w kompucie mała nie była, jednakże przy tak niskich wielkościach etatowych, do tego z usankcjonowanym systemem towarzyszy „sowitych” (wystawiających tylko swoich pocztowych) i z utrzymaniem „ślepych pocztów” jako dochodu dowódców, skład faktyczny tych chorągwi wynosił tak naprawdę kilku husarzy. W ten sposób husaria nie mogła stanowić realnej siły bojowej, pozostając raczej formacją istniejącą tylko formalnie. Omówienie uchwał sejmu „niemego” jest o tyle istotne, gdyż ustanowiony na nim skład wojska oraz system jego finansowania pozostał niezmienny (oprócz zmian szefów jednostek) na ponad pół wieku, bo aż do czasów stanisławowskich²⁴⁹.

Dzieje husarii po sejmie „niemym” do momentu zaniku formacji należą do najsłabiej zbadanych. Ostatnio Tomasz Ciesielski w monumentalnej pracy dotyczącej wojska koronnego doby panowania Augusta III (1733-1763) zapełnił nieco tę lukę, przedstawiając w dość dokładny sposób strukturę jazdy autoramentu narodowego – w tym husarii, w omawianym przez siebie okresie czasu²⁵⁰. Większość badaczy nie interesowała się zbytnio dziejami husarskimi w latach upadku tej jazdy. Na ogół wspominano tylko, powołując się na zapiski księdza Jędrzeja Kitowicza, że skrzydlata kawaleria w tamtym czasie była używana jedynie do wszelkiego rodzaju ceremonii, w tym głównie pogrzebów, przez co przezywano ją wojskiem pogrzebowym²⁵¹. Można w tym miejscu jeszcze dodać, na co również zwracano uwagę w literaturze przedmiotu – w dobie Augusta III do husarii wprowadzono mundury. Na początku, według wytycznych zawartych w artykułach hetmańskich Michała Kazimierza „Rybeńko” Radziwiłła z 1746 roku umundurowano husarzy litewskich. Towarzyszom husarskim wyznaczono noszenie karmazynowego kontusza z granatowymi listwami i żupanem, a pocztowym karmazynowych katanek (tzw. jubki) z granatowymi szarawarami i czapkami (obszytymi czarną wełną baranią). Kadra dowódcza, tj. pułkownicy, rotmistrzowie, porucznicy oraz chorążowie dla odróżnienia dystynkcji od towarzystwa mieli nosić przy szablach srebrne temblaki z karmazynowym jedwabiem (towarzystwo nosiło temblaki złote). Podobne przepisy nieco później wprowadzono również w Koronie²⁵². Tak umundurowana husaria doczekała czasów stanisławowskich. W 1764 roku powołano komisje wojskowe – koronną i litewską, których zadaniem miała być poprawa sprawności bojowej jazdy zaciągu polskiego. W związku z tym komisja w Koronie podzieliła kawalerię na cztery partie – wielkopolsko-pruską, małopolską, podolsko-pokucką i ukraińską. Według popisu z lutego 1767 roku chorągwiom jazdy polskiej zgrupowanym w partie, daleko było do stanu na list przypowiedni – a w niektórych rotach husarii okazało się nawet, że żaden żołnierz nie służył przytomnie²⁵³. By móc jednak znacznie więcej powiedzieć na temat organizacji husarii w tamtym czasie, czyli w ostatniej dekadzie istnienia interesującej nas formacji, należy przebadać dokumentację skarbowo-wojskową, która się dla tego okresu częściowo zachowała²⁵⁴. W latach siedemdziesiątych XVIII stulecia, husaria jak się podaje – została rozwiązana, a właściwie razem z jazdą pancerną przekształcona w kawalerię narodową. I tu pojawia się pewien problem. W literaturze przedmiotu padają dwie daty roczne likwidacji husarii – 1775 i 1776. Zarówno w jednym jak i w drugim przypadku, historycy twierdzą, iż rozwiązanie tej formacji nastąpiło na mocy odpowiedniej konstytucji sejmowej – z tym że ani w przypadku postanowień sejmu 1775, ani 1776 takiej uchwały nie ma. W konstytucjach sejmu 1775 roku pada po raz pierwszy nazwa kawalerii narodowej – i sądzę, że na tej tylko podstawie wielu badaczy uznało, iż husaria została wówczas rozwiązana²⁵⁵. W tych okolicznościach mowa, że skrzydlatą jazdę zlikwidowano mocą uchwały sejmowej jest w moim odczuciu mocną nadinterpretacją. Podobne stanowisko przyjął zresztą Mieczysław Siciński twierdząc, iż husaria nigdy nie została rozwiązana oficjalnie, a jej nazwa mimo powołania kawalerii narodowej pojawiała się jeszcze sporadycznie w dokumentacji Departamentu Wojskowego Rady Nieustającej, zanikając samoistnie w miarę upływu czasu²⁵⁶. Jest to słuszne spostrzeżenie, bowiem w konstytucjach sejmu 1780 roku użyto jeszcze terminu jazdy pancernej, a dwie brygady kawalerii litewskiej w latach 1777 i 1780 występowały wciąż pod nazwą husarskiej oraz petyhorskiej²⁵⁷. Niemniej, cezurą czasową oznaczającą koniec funkcjonowania jazdy autoramentu polskiego pod nazwą husarii powinien być uznawany rok 1775, czyli termin wprowadzenia pojęcia kawalerii narodowej. W tych okolicznościach należy odrzucić datę tej umownej likwidacji skrzydlatej jazdy w postaci roku 1776²⁵⁸. Okazało się zatem, że kwestia rozwiązania husarii nie jest rzeczą, aż tak oczywistą. W każdym bądź razie, poprzez te rozważania zakończyliśmy omawianie blisko trzystuletnich dziejów husarskich na ziemiach Polski oraz Litwy.

Na zakończenie tej części pracy, która w założeniach miała wprowadzić w atmosferę formacji husarskiej można napisać – choć nie będzie to zbyt oryginalne podsumowanie, iż wiek XVI był czasem kształtowania się w Rzeczypospolitej husarii, wiek XVII okresem największej skuteczności skrzydlatej jazdy, a wiek XVIII okresem jej systematycznego upadku oraz ostatecznego zaniku. Pewnym uzupełnieniem dla dziejów interesującej nas kawalerii jest wiek XIX, w którym poczęła utrwalać się w świadomości narodowej legenda husarska.