Tytuł oryginału

From the Realm of a Dying Sun. Volume II: The IV. SS-Panzerkorps

in the Budapest Relief Efforts, December 1944–February 1945

© Copyright 2020 Douglas E. Nash

© All Rights Reserved

Authorized translation from English language edition published by Casemate

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2022

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Jakub M. Rawinis

Redakcja:

Rafał Mazur

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Strona internetowa wydawnictwa:

www.napoleonv.pl

Kontakt: napoleonv@o2.pl

Numer ISBN: 978-83-8320-226-6

SS-Obergruppenführer Herbert Gille (po lewej) z SS-Obersturmbannführerem Manfredem Schönfelderem stoją w wozie dowodzenia Gillego – Horch mittlerer Einheits-Personenkraftwagen (średnim standardowym samochodzie osobowym) Kraftfahrzeug (Kfz.) 21 „Cabriolet”, obserwując walki pod Modlinem na przełomie listopada i grudnia 1944 r. Na lewym przednim błotniku spod warstwy błota ledwo wyziera symbol korpusu. Na zderzaku i błotniku widnieje również proporzec dowództwa Gillego (Lange).

WSTĘP

Oto drugi z trzech tomów, które śledzą łącznie dzieje IV Korpusu Pancernego SS (IV. SS-Panzerkorps, IV. SS-Pz.Korps) od jego powstania aż do końca wojny. Tom pierwszy skupiał się na utworzeniu korpusu, strukturze i organizacji, dowództwie oraz historii dwóch podstawowych jednostek: 3. Dywizji Pancernej SS (3. SS-Panzerdivision) „Totenkopf” i 5. Dywizji Pancernej SS (5. SS-Panzerdivision) „Wiking”. Następnie śledził jego losy od momentu wprowadzenia do boju 28 lipca 1944 r., przez udział w potężnej bitwie pancernej na przedpolach Pragi i rolę w trzech bitwach obronnych pod Warszawą, kończąc się 26 listopada 1944 r. oblężeniem Modlina i przeniesieniem korpusu w skład 2. Armii (2. Armee). W tomie tym opisane zostały walki należące do najcięższych, jakie widział front wschodni, które przekuły IV KPanc SS w elastyczne i śmiercionośne narzędzie wojny. Ten etap historii korpusu, rozpoczęty udziałem w wysoce manewrowej, płynnej bitwie, zakończył się zaangażowaniem jego wojsk w statyczne działania pozycyjne przypominające I wojnę światową.

Niniejszy, drugi tom podejmuje temat korpusu od końca listopada 1944 r., gdzie pozostawił go tom pierwszy: w dalszym ciągu bronił on tak zwanego „Mokrego Trójkąta”, istotnego taktycznie kawałka terenu pomiędzy Narwią a Wisłą. Z pozoru zepchnięty na drugorzędny front, został brutalnie wyrwany z przygotowań do Bożego Narodzenia, gdy Naczelne Dowództwo Wehrmachtu (Oberkommando der Wehrmacht, OKW) rozkazało mu w Wigilię rozpocząć przejazd koleją na inny teatr działań wojennych. Tak rozpoczął się ostatni etap wojny na Wschodzie, w którym korpus znowu wybrano, by przeprowadził jeden z najśmielszych ataków II wojny światowej – tym razem odsiecz okrążonego miasta. W późniejszych walkach, toczonych ze zmiennym powodzeniem, IV KPanc SS, wraz z wieloma innymi jednostkami armii niemieckiej, na próżno starał się odciążyć oblężony garnizon Budapesztu i odtworzyć starą linię frontu nad dolnym Dunajem. Ostatni tom trylogii skupi się na trzech końcowych miesiącach wojny, w czasie których przebiegła nie tylko ostatnia wielka ofensywa III Rzeszy, operacja „Wiosenne Przebudzenie” (Frühlingserwachen), ale także operacja wiedeńska Armii Czerwonej, która wyparła siły niemiecko-węgierskie z Węgier głęboko na terytorium południowo-wschodniej Austrii, oraz nastąpił upadek Wiednia. Finałem III tomu będzie kapitulacja IV KPanc SS w ostatniej chwili przed wojskami amerykańskimi nad rzeką Enns 9 maja 1945 r. oraz powojenne losy niektórych jego członków. Przy pracy nad pierwszym tomem autor miał dostęp do prawie kompletnych dzienników operacyjnych Grupy Armii „Środek” (Heeresgruppe Mitte, H.Gr. Mitte) oraz 2. i 9. Armii za okres od lipca do końca listopada 1944 r., a także podobnych dokumentów 5. Pułku Pancernego SS (SS-Pz.Rgt. 5) i jego I batalionu (I. Abt./SS-Pz.Rgt. 5). Przygotowując tom drugi, natknął się na szczupłość pierwotnych źródeł jednostek IV KPanc SS wskutek zniszczenia oficjalnej dokumentacji związków szczebla armii i niższych za okres od grudnia 1944 r. do końca wojny. Jak na ironię, 16 stycznia 1945 r. archiwum wojenne (Kriegsarchiv) Waffen-SS w Sasmuk (Zásmuky) udzieliło korpuśnemu IIa (adiutantowi, tj. głównemu oficerowi odpowiedzialnemu za sprawy personalne) reprymendy z powodu niedostarczenia dla celów archiwalnych dorocznego raportu o historii korpusu i wszelkich materiałów powiązanych, takich jak dzienniki operacyjne, zapisy ze szturmów pancernych itp.

Biorąc pod uwagę zaangażowanie Stubaf. Karla-Willy’ego Schulzego, podobnie jak reszty sztabu korpusu (Korpsstab), w odsiecz Budapesztu, łatwo zrozumieć, że nie dotrzymał terminu, można się jednak zastanawiać, co stało się z całością materiałów historycznych korpusu i czy w ogóle zostały one dostarczone do Kriegsarchiv der Waffen-SS. W związku z tym, z nielicznymi wyjątkami, autor musiał się oprzeć na szeregu źródeł wtórnych, z których część stanowiły historie jednostek, spisane po wojnie przez uczestników kampanii, inne natomiast, jak The Siege of Budapest: 100 Days in World War II Krisztiána Ungváryego, sporządzili historycy wojskowości z wykorzystaniem dokumentów, które przetrwały wojnę.

Wśród źródeł pierwotnych, z których korzysta niniejsza praca, znalazła się elektroniczna kopia dziennika operacyjnego (Kriegstagebuch, KTB) Grupy Armii „Południe” (Heeresgruppe Süd, H.Gr. Süd), prowadzonego przez oddział operacyjny (Führungsabteilung), sekcję sztabu odpowiedzialną za planowanie i koordynację działań niemieckich na Węgrzech. Obejmował on okres od 1 lutego do końca marca 1945 r. GA „Południe” była związkiem wyższego rzędu, dwa szczeble powyżej IV KPanc SS, dokumentacja dotyczy więc głównie działalności 3-4 armii niemieckich i jednej węgierskiej, pozostających pod jej rozkazami, a nie poszczególnych korpusów. Wobec tego zdarzenia na najniższym taktycznym szczeblu dywizji, pułku i batalionu zostały nieco „przefiltrowane” z uwagi na konieczność uproszczenia i zmniejszenia ilości informacji napływających z jednostek frontowych w górę hierarchii dowodzenia. Wykorzystany KTB składa się z trzech odrębnych części: streszczenia codziennych wpisów w nim, dziennych meldunków (Meldungen) podległych armii i innych większych podległych jednostek, a także rozmaitych dotyczących związku rozkazów (Befehle), innych meldunków, zestawień liczebności żołnierzy, liczby czołgów, odezw itd., co łącznie stanowi tysiące stron dokumentów.

Inne źródło, odnalezione niedawno w zbiorze niemieckich dokumentów w Moskwie, opublikowanych w Internecie przez niemiecko-rosyjskie konsorcjum o nazwie Niemiecko-Rosyjski Projekt Digitalizacji Niemieckich Dokumentów w Archiwach Federacji Rosyjskiej (Deutsch-Russisches Projekt zur Digitalisierung Deutscher Dokumente in Archiven der Russischen Föderation), znane też jako strona internetowa „German Documents in Russia”, zawiera kilkaset stron zdobycznych meldunków, map sytuacyjnych i depesz Grupy Armijnej „Balck” (Armeegruppe Balck, A.Gr. Balck)/6. Armii za cały grudzień 1944 r. i styczeń 1945 r., aż do pierwszego tygodnia lutego. Niestety, ta kopalnia dokumentów nie zawiera jej KTB, za to znalazło się w niej to, co zwykle załączano do KTB w osobnym aneksie, w teczce zatytułowanej na ogół Meldungen und Befehle („Meldunki i rozkazy”). Mimo wszystko jest to niezwykle wartościowy zasób, obejmuje bowiem tygodniowe meldunki o gotowości personelu, podające Kampfstärke każdej jednostki oraz dostępność wozów pancernych i dział przeciwpancernych w A.Gr. Balck/6. Armii, w tym w jednostkach węgierskich.

Ten zbiór zdobycznych dokumentów zawiera także komplet dziennych meldunków wywiadowczych, skompilowany przez oficera sztabowego Ic 6. Armii za cały styczeń 1945 r., który stanowi szczegółowy, dzień po dniu, opis działań każdego korpusu pod jej rozkazami, w tym IV KPanc SS, a także sytuacji lotniczej i oceny radzieckich planów i działań. Pod tym względem przypomina KTB Ia, choć nie jest tak szczegółowy ani tak kompleksowy. Innym, równie wartościowym zasobem w tym archiwum są barwne mapy sytuacji dziennej w skali 1:200 000 lub 1:300 000, prowadzone przez Ia A.Gr. Balck/6. Armii od 28 listopada 1944 do 31 stycznia 1945 r. i przedstawiające położenie wszystkich jednostek pod jej rozkazami, także węgierskich, a ponadto pozycję niemieckiego frontu danego dnia. Na niektórych mapach widać również domniemane stanowiska jednostek radzieckich oraz kierunki ich ataków. O ile źródło to okazało się nieocenione, to niestety nienaruszone przetrwały jedynie informacje z grudnia 1944 i stycznia 1945 r. Ogólnie rzecz biorąc, ten zbiór okazał się bezcennym źródłem, zawierającym wiele dokumentów przesłanych przez IV KPanc SS, lub dotyczących go, ze stycznia 1945 r., które zostałyby zniszczone, gdyby przed zakończeniem wojny Armia Czerwona nie zdobyła części przewożącego je konwoju sztabowego A.Gr. Balck/6. Armii.

Niedawno – dzięki staraniom Perry’ego Pierika, który pisał o IV KPanc SS we własnej książce, wydanej 24 lata temu: Hungary 1944–1945: The Forgotten Tragedy (Aspekt Books, 1996) – dostępne stało się inne od dawna pomijane niemieckie źródło podstawowe. Spisana w grudniu 1981 r. przez byłego szefa sztabu IV KPanc SS, Manfreda Schönfeldera, ta relacja, Einsatz der Verbände der Waffen-SS auf dem Kriegsschauplatz in Ungarn in der Zeit vom 1.1.–31.3.1945 („Działania jednostek Waffen-SS na węgierskim teatrze działań wojennych od 1 stycznia do 31 marca 1945”), stanowi 22-stronicowy rękopis oparty na jego powojennych notatkach, sporządzony dla starannego zbicia oskarżeń wysuwanych przez Hermanna Balcka, byłego dowódcę A.Gr. Balck/6. Armii. W swoich wspomnieniach Order in Chaos Balck twierdzi, że za klęskę odsieczy Budapesztu odpowiadał IV KPanc SS i jego dowódca, nie zaś jego własne nieudolne dowodzenie. Oprócz uściślenia zapisu historycznego, Schönfelder przedstawia doskonałą codzienną relację o działaniach korpusu w tym samym okresie, rzucając więcej światła na okres wojny nie do końca na ogół rozumiany na Zachodzie.

Oprócz pracy Pierika, kilka innych opracowań wyróżnia się starannością omówienia tego etapu wojny, ze szczególnym uwzględnieniem roli IV KPanc SS. Pierwszym jest relacja naocznego świadka, którą sporządził nieżyjący już Georg Maier: Drama Between Budapest and Vienna: the Final Battles of the 6. Panzer Armee in the East–1945 („Dramat, który rozegrał się między Budapesztem i Wiedniem: ostatnie bitwy 6. Armii Pancernej na Wschodzie w 1945”). Ta doskonała praca historyczno-wojskowa opisuje kampanię z wielką szczegółowością, skupiając się na okresie od końca grudnia 1944 r. do końca wojny. Maier – oficer sztabu generalnego, który przeszedł szkolenie w Akademii Wojennej (Kriegsakademie), i były Ia, czyli oficer operacyjny, 6. Armii Pancernej (6. Pz.Armee) SS-Oberstgruppenführera Seppa Dietricha – przyjaźnił się z innym absolwentem Kriegsakademie, Manfredem Schönfelderem. Wobec tego miał, jako oficer sztabu generalnego, dobre możliwości obserwacji toczących się wydarzeń z perspektywy operacyjnej. W związku z tym jego praca dotyczy przede wszystkim działań 6. APanc i jednostek sąsiednich w ostatnim okresie wojny, jednak poświęca należną uwagę IV KPanc SS, szczególnie w kwestii nieporozumień pomiędzy generałami Balckiem i Gillem podczas trzech prób odsieczy Budapesztu – operacji „Konrad” I-III. Uzupełniona co najmniej 130 aneksami, z których większość stanowią reprodukcje współczesnych dokumentów oraz 30 oryginalnych map, ta potężna praca – po raz pierwszy wydana w języku niemieckim w 1984 i przetłumaczona na angielski przez wydawnictwo J. J. Fedorowicz Publishing w roku 2005 – jest absolutnie obowiązkowa dla każdego, kto pragnie zapoznać się z wojną na Węgrzech ogólnie, a z rolą odegraną w niej przez elitarne dywizje SS Hitlera w szczególności.

Kolejnym niezwykle użytecznym źródłem pierwotnym jest osobisty dziennik z epoki, prowadzony przez O1 (pomocnika oficera operacyjnego) Dywizji „Wiking”, Ostuf. Günthera Jahnkego. Będąc również kandydatem na oficera sztabu generalnego, Jahnke przygotowywał się, by pewnego dnia po ukończeniu Akademii Wojennej zostać Ia dywizji. Dzięki sprawnej pamięci i samodyscyplinie, która skłaniała go, by zamieszczać wpisy w dzienniku aż do końca wojny, relacja Jahnkego jest niezwykle cenna dla historyka usiłującego zrozumieć zakulisowe rozgrywki w kręgach dowódczych dywizji i uwzględnia szczegóły często umykające w redakcji oficjalnych meldunków przekazywanych w górę hierarchii służbowej.

Innym ważnym źródłem pierwotnym są osobiste notatki samego Ogruf. Gillego, choć dokument ten w żadnym miejscu nie zawiera jego nazwiska. Przez długi czas znajdowały się one w archiwach Truppenkameradschaft (stowarzyszenia weteranów) Dywizji „Wiking”, przed kilku laty podarowanych Federalnemu Archiwum Wojskowemu (Bundesarchiv-Militärarchiv) we Fryburgu. Na podstawie formalnego stylu, staroświeckiej terminologii wojskowej z początku XX wieku oraz perspektywy dostępnej wyłącznie wyższemu oficerowi sprawującemu dowództwo (łącznie z opisywaniem siebie w trzeciej osobie), wielu historyków Waffen-SS, którzy udzielili konsultacji w czasie prac nad niniejszym tomem, zgodziło się, że jedyną osobą na wysokim stanowisku, która mogła sporządzić ten dokument, był sam Herbert Gille. Choć notatki liczą tylko cztery strony, to zawierają w telegraficznym skrócie opis zdarzeń, jakich doświadczył IV KPanc SS od 24 grudnia 1944 do 30 marca 1945 r., po której to dacie następuje obszerna luka aż do ostatniego wpisu z 8 maja 1945. Szczególnie wartościowe są jego osobiste obserwacje na temat współczesnych zdarzeń i szczegółów spraw operacyjnych.

Relacje Gillego, Maiera i Jahnkego uzupełnia ostatni tom pracy Wolfganga Vopersala Soldaten, Kämpfer, Kameraden – autorytatywnej sześciotomowej historii 3. DPanc SS „Totenkopf”, ośmioletniego przedsięwzięcia rozpoczętego w 1983 r. Podobnie jak Maier, Vopersal odwołuje się często do dziennika operacyjnego GA „Południe”, źródeł radzieckich oraz zachowanych zapisów dywizji „Totenkopf” i „Wiking”, a także setek indywidualnych relacji ocalałych członków dywizji. Tom Vb, którym posługiwał się na szeroką skalę autor niniejszej książki, śledzi historię dywizji od jesieni 1944 r. do końca wojny, kiedy to jej żołnierze zostali w całości przekazani przez wojska amerykańskie Armii Czerwonej jako jeńcy wojenni; z tej gehenny wielu z nich powróciło dopiero z chwilą zwolnienia wszystkich byłych jeńców niemieckich w roku 1955. Praca Vopersala do dziś pozostaje najbardziej szczegółowym i rzeczowym opisem tej kontrowersyjnej jednostki, która wyrosła ze swoich korzeni, sięgających systemu obozów koncentracyjnych, przekształcając się w jedną z najbardziej zabójczo skutecznych dywizji Waffen-SS.

Inną przełomową pracą, do której często odwołuje się niniejszy rękopis, napisaną z amerykańskiej perspektywy militarnej, jest transkrypcja posiedzeń Sympozjum Sztuki Wojennej (Art of War Symposium) z 1986 r., przeprowadzonego przez Centrum Walki Lądowej Szkoły Wojennej Armii Stanów Zjednoczonych (U.S. Army War College’s Center for Land Warfare): From the Vistula to the Oder: Soviet Offensive Operations—October 1944 to March 1945 („Od Wisły do Odry: radzieckie operacje ofensywne od października 1944 do marca 1945”). W wydarzeniu tym, obejmującym szereg referatów i wykładów w ciągu pięciu dni lipca 1986 r. dla wykładowców i studentów War College, wzięli udział gościnnie prelegenci z ZSRR, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, a także co najmniej 10 byłych oficerów Wehrmachtu i Waffen-SS, służących wówczas w Bundeswehrze lub niedawno przeniesionych w stan spoczynku, którzy mieli za sobą walki w rejonie Budapesztu i Wiednia.

Praca ta, trzeci tom serii ukazującej wojnę na Wschodzie w latach 1941-1945, opisuje szczegółowo walki na Węgrzech, w Polsce, Prusach Wschodnich i Berlinie, stanowiące finalny etap wojny w Europie. Pod znakomitym kierownictwem i redakcją uznanego sowietologa, płk. w stanie spoczynku Davida M. Glantza, referaty z seminarium zestawiono w ponad 800-stronicowym arcydziele, zawierającym 416 map, wykresów i schematów organizacyjnych, które czynią je bezcennym dla studiów nad ostatnim etapem działań wojsk radzieckich przeciwko nazistowskim Niemcom. Kopie prawdziwych dziennych map sytuacyjnych Armii Czerwonej, przedstawiających działania i położenie oddziałów dywizji, korpusów i armii 2. oraz 3. Frontu Ukraińskiego, a także jednostek niemieckich, od października 1944 r. aż do końca wojny, są autorytatywne i pozwoliły autorowi zweryfikować dokładność niemieckich map operacyjnych z tego samego okresu.

Inną pracą często cytowaną w niniejszej książce jest The Sword Behind the Shield: A Combat History of the German Efforts to Relieve Budapest 1945 — Operation „Konrad” I, II, and III („Miecz za tarczą: historia militarna niemieckich wysiłków o zniesienie oblężenia Budapesztu – Operacje Konrad I, II i III”) Norberta Számvébera, opublikowana w języku angielskim w roku 2015 przez Helion & Company, w dwa lata po pierwszym wydaniu na Węgrzech. W tym starannie przygotowanym i udokumentowanym opracowaniu autor znakomicie naświetla ciężkie walki, do jakich doszło, kiedy IV KPanc SS przeprowadził trzy próby odsieczy Budapesztu, a następnie początkową radziecką kontrofensywę z lutego 1945 r., rozpoczętą w następstwie nieudanego odblokowania przez Niemców miasta.

W swojej pracy, będącej w równym stopniu studium taktyki, techniki oraz dowodzenia i kontroli, jak opracowaniem historii walk, Számvéber wykazuje się rozległą wiedzą na temat niemieckiego, radzieckiego i węgierskiego materiału źródłowego, z którego robi dobry użytek, opowiadając swoją historię. Choć nie jest to w ścisłym sensie monografia IV KPanc SS, stanowi pozycję obowiązkową dla każdego, kto poważnie podejmuje się szczegółowych studiów nad działaniami z pierwszych pięciu tygodni 1945 r. Autor zawarł w swojej pracy mnóstwo niedostępnych nigdzie indziej informacji i analiz na temat IV KPanc SS. Opracowania Pierika, Maiera, Glantza i Számvébera były często wykorzystywane na etapie wstępnych prac nad niniejszą książką, autor zaś czuje się zobowiązany całej czwórce, tworząc to opracowanie historii IV KPanc SS.

Innym niedawno opublikowanym opracowaniem, które poświęca sporo uwagi operacji budapeszteńskiej, jak oficjalnie nazwała tę bitwę Armia Czerwona, jest Tomb of the Panzerwaffe: The Defeat of the Sixth SS Panzer Army in Hungary 1945 („Grobowiec Panzerwaffe: klęska 6. Armii Pancernej SS na Węgrzech w 1945”) Aleksieja Isajewa i Maksyma Kołomijca, przetłumaczona i wydana w 2014 r. przez Helion. To dzieło dwóch rosyjskich historyków wojskowości skupia się przede wszystkim na klęsce 6. Armii Pancernej SS (6. SS-Pz.Armee) Seppa Dietricha po niepowodzeniu jego ofensywy „Frühlingserwachen” z marca 1945 r. Jednakże w I części książki autorzy przygotowują grunt pod ostatnią ofensywę Niemiec na froncie wschodnim, opisując w pierwszych siedmiu rozdziałach, jak próba odblokowania Budapesztu przez IV KPanc SS i silna reakcja Armii Czerwonej na te działania stworzyły niezbędne warunki dla znacznie większych bitew, które miały nastąpić po nich.

Praca ta, dzięki wykorzystaniu licznych relacji radzieckich z epoki, w tym dzienników operacyjnych 3. Frontu Ukraińskiego i jego dowódcy artylerii, dziennika 4. Armii Gwardii oraz trzech innych armii polowych (26., 27. i 57.), a wreszcie dzienników operacyjnych trzech samodzielnych korpusów szybkich (XVIII i XXIII Pancerny oraz I Zmechanizowany Gwardii), z których wszystkie odegrały kluczową rolę w udaremnieniu operacji „Konrad” I-III, powinna stanowić obowiązkowy punkt odniesienia dla każdego, kto usiłuje zrozumieć tę bitwę. Choć napisana z punktu widzenia Armii Czerwonej, jest jednak bezstronna i pozbawiona żargonu czasów komunistycznych; jest też godna uwagi ze względu na chłodną ocenę skutków różnych starć od stycznia do marca 1945 r., a także wyciągniętych nauk, które miano zastosować w późniejszych konfliktach.

Na koniec, przekład opracowania sztabu generalnego Armii Czerwonej, sporządzonego na ostatnim etapie wojny na Węgrzech, zawarty został w pracy The Budapest Operation 1945: An Operational–Strategic Study („Operacja budapeszteńska w 1945 - studium operacyjno-strategiczne”), wydanej w 2017 r. przez Helion & Company, od niedawna dostępnej w języku angielskim. To opracowanie z datą 1945, nr 21 w serii Sbornik matieriałow po izuczeniju opyta wojny („Zbiór materiałów do studiów nad doświadczeniem wojennym”), jest krytyczną, stosunkowo wolną od upiększania relacją, często niezgodną z oficjalną historią prezentowaną przez organy propagandowe byłego ZSRR.

Praca ta zawiera też wewnętrzną publikację z 1957 r., wydaną przez Akademię Sztabu Generalnego Armii Czerwonej: The Third Ukrainian Front’s Operation in the Budapest Operation („Działania 3. Frontu Ukraińskiego w operacji budapeszteńskiej”), autorstwa gen. mjr. S. P. Tarasowa, opisującą szczegółowo starania tego frontu, aby zablokować trzy niemieckie próby odsieczy Budapesztu, a szczególnie walki w celu powstrzymania IV KPanc SS Gillego. Choć Sbornik opisujący działania na rzecz wyzwolenia Warszawy od lipca do listopada 1944 r. jeszcze nie został wydany, to niedawno opublikowane tłumaczenie relacji Armii Czerwonej na temat operacji budapeszteńskiej okazało się dla autora prawdziwym skarbem, pozwalając mu zobaczyć od środka wewnętrzne funkcjonowanie radzieckich związków wyższego szczebla, których armie, korpusy i dywizje okazały się ostatnimi ważniejszymi – i najgroźniejszymi – przeciwnikami IV KPanc SS.

Razem wzięte, źródła te przedstawiają wystarczająco wiele szczegółów i informacji, aby zrekonstruować operacje korpusu Gillego w końcowych miesiącach wojny, poczynając od stosunkowo biernego grudnia 1944, przez błyskawiczne przerzucenie na Węgry, rolę odegraną w próbach odsieczy Budapesztu, walki pozycyjne na wschód od Balatonu, udział w ostatniej większej niemieckiej ofensywie tej wojny – operacji „Frühlingserwachen” – po różne działania opóźniające z dwóch ostatnich miesięcy wojny, kiedy to IV KPanc SS i inne niemieckie związki bezowocnie usiłowały zablokować marsz Armii Czerwonej do Wiednia i dalej.

W niniejszym tomie w jak największym zakresie używane są węgierskie nazwy miejscowości i form terenu, choć większe miasta występują w wersji niemieckiej, o ile nie zaznaczono inaczej, np. Raab (Győr), Gran (Esztergom) czy Komorn (Komárom). W stosownych przypadkach użyte również zostały angielskie nazwy większych jezior i rzek, jak Dunaju, Hronu, Balatonu czy Velence¹. Decyzję taką uzasadnia fakt, że niemieckie siły zbrojne w okresie II wojny światowej używały zaktualizowanych wersji map austro-węgierskich, na których występowały nazwy niemieckojęzyczne, z wyjątkiem przypadków, w których te niemieckie i te węgierskie były tożsame. W niektórych przypadkach po pierwszym użyciu nazwy niemieckiej podany jest współczesny węgierski odpowiednik, aby nikt, kto śledzi przebieg walk na współczesnych mapach, nie miał problemów z ustaleniem lokalizacji tych samych miejsc za pomocą narzędzi internetowych, takich jak Google Maps.

Wiele osób, które okazały się pomocne w przygotowywaniu pierwszego tomu, zostało już wymienionych, wypada jednak wspomnieć o kilku innych historykach, pomagających wyłącznie przy niniejszym tomie. W pierwszej kolejności chciałbym podziękować Perry’emu Pierekowi z Holandii, który hojnie podzielił się egzemplarzem szczegółowej monografii Manfreda Schönfeldera, poświęconej roli IV KPanc SS w odsieczy Budapesztu. Oryginalny dokument, który swego czasu znajdował się w archiwach Truppenkameradschaft (stowarzyszenia weteranów) Dywizji „Wiking”, zaginął. Chciałbym też złożyć podziękowania za pomoc Norbertowi Számvéberowi z Węgier, jak również płk. w stanie spoczynku Frenchowi MacLeanowi i ppłk. w stanie spoczynku Markowi Reardonowi z Armii Stanów Zjednoczonych. Podziękowania należą się także Charlesowi Trangowi z Francji i Mirko Bayerlowi z Norwegii za wielkoduszną pomoc w postaci przekazania fotografii przedstawiających działania bojowe korpusu Gillego w ostatnich dniach wojny.

Pan Bayerl, prawdopodobnie najlepszy na świecie ekspert od przebiegu trzech operacji odsieczowych Budapesztu, był szczególnie pomocny, dzieląc się swobodnie dodatkowymi materiałami, które zgromadził przez ostatnie 30 lat w trakcie badań nad węgierskimi działaniami Dywizji „Wiking”. Wśród rzeczy, którymi podzielił się z autorem, takich jak osobiste dzienniki uczestników, w tym Manfreda Schönfeldera, Günthera Jahnkego, Williego Heina czy Manfreda Renza, znalazły się dodatkowe mapy i oryginalne dokumenty. Kilkakrotnie też przemierzał okolice, gdzie toczyło się wiele najważniejszych walk, prowadząc „przejazdy sztabowe” po polu walki dla zagranicznych historyków wojskowości. Za pośrednictwem pana Bayerla autor poznał Wiktora Uchowa z rosyjskiego Rostowa nad Donem, który przełożył szereg zdobycznych dokumentów niemieckich, w tym rozkazów operacyjnych i depesz IV KPanc SS, nigdy dotąd nietłumaczonych na angielski.

Ponownie chciałbym podziękować ppłk. w stanie spoczynku Bundeswehry Güntherowi Langemu, byłemu oficerowi eskorty (Begleitoffizier) gen. Gillego, za ciągłe porady i zachęty. Był on także niezwykle uprzejmy, dzieląc się ze mną zawartością swojego pokaźnego archiwum, bez którego moja narracja zawierałaby liczne luki. W ciągu tego procesu wykazał się nadzwyczajną życzliwością i cierpliwością wobec moich licznych próśb o informacje i wyjaśnienia związane z oryginalnymi dokumentami i fotografiami. Pomoc jego – oraz jego syna, Wolfganga Langego, który przetłumaczył wszystko i służył jako pośrednik pomiędzy ojcem a mną – była wprost bezcenna.

Ponadto po raz kolejny składam podziękowania tym, którzy wytrwale wspierali mnie w całym toku powstawania niniejszej pracy, w tym ekipie Casemate Publishers, a szczególnie Davidowi Farnsworthowi, Ruth Sheppard, Danieli Lipscombe, Isobel Fulton, Tony’emu Waltonowi i Felicity Goldsack. Oprócz tego chciałbym wspomnieć o stałej pomocy takich osób jak Herbert Ackermans, Tom Albright, Christian Ankerstjerne, Christoph Awender, Predrag Blanusa, Martin Block, Geir Brenden, Prit Buttar, Carol Byrne, Andrew Found, Tim Haasler, Justin Horgan, mój kartograf Tom Houlihan, Petter Kjellander, John Moore, Tommy Natedal, Kamen Nevenkin, Roland Pfeiffer, Marc Rikmenspoel, Remy Spezzano z RZM Publishing, Bram van Straalen, Wiktor Uchow, Jan-Hendrik Vermeulen, Hans Weber, Lennart Westberg, Lars Westerlund, Ian Michael Wood, David O’Keefe oraz Jess T. Lukens. Dziękuję wam wszystkim.

Na koniec chciałbym podziękować Jill, mojej żonie, za wsparcie i zachętę w ciągu tego pięcioletniego procesu. Liczne dni i godziny, spędzone w moim „bunkrze” na dole, gdy pracowałem nad rękopisem, oznaczały, że oboje musieliśmy zrezygnować z kilku urlopów, wyjazdów weekendowych i innych naszych zwykłych zajęć, poświęconych na rzecz niniejszego projektu. Przez ostatnie kilka lat, w tym kilka ostatnich miesięcy izolacji, kiedy koronawirus szalał z niesłabnącą siłą, była dla mnie opoką i przewodniczką, zawsze przy mnie, z gotową filiżanką kawy czy kieliszkiem wina, gdy ich potrzebowałem. Bez niej nigdy nie skończyłbym tej pracy. Mam u Ciebie ogromny dług, Jilly!

Douglas E. Nash senior

Waszyngton, czerwiec 2020 r.

SPIS MAP

1. Front wschodni, 25-31 grudnia 1944 r. – s. 52

2. Sytuacja na Węgrzech, 31 grudnia 1944 r. – s. 65

3. Rozmieszczenie wojsk, 1 stycznia 1945 r. – s. 83

4. Operacja „Konrad I”, 1-8 stycznia 1945 r. – s. 92

5. Operacja „Konrad II”, 9-12 stycznia 1945 r. – s. 175

6. Plan koncepcyjny operacji „Konrad III” – s. 254

7. Operacja „Konrad III”, 18-23 stycznia 1945 r. – s. 256

8. Ataki IV KPanc SS na północny zachód, 24-26 stycznia 1945 r. – s. 342

9. Radziecka kontrofensywa i niemieckie kontrataki, 28-31 stycznia 1945 r. – s. 417

10. Przejście do obrony, 5-24 lutego 1945 r. – s. 455

SPIS ILUSTRACJI

1. Czwarty numer „Kämpfer des Führers” („Bojowników Führera”), gazety żołnierskiej IV KPanc SS, z 8 grudnia 1944 r. Wydawana przez korpuśnego narodowosocjalistycznego oficera kierowniczego (VI oficera sztabowego, NSFO) oraz sztabowych korespondentów wojennych SS (SS-Kriegsberichter), zawierała reportaże z całego świata, pisane i redagowane przez tych drugich, a także standardowe artykuły wydawane przez biuro ministra propagandy Rzeszy, Josefa Goebbelsa, oraz Główny Urząd Dowództwa SS (dzięki uprzejmości Günthera Langego).

2. Odręczny szkic zamku Hegyikastély (Schloss Hegyks) na wschód od Bicske, zajętego 5 stycznia 1945 r. przez grupę pancerną z 5. DPanc SS „Wiking”. Od 5 do 12 stycznia broniło się tam 20 czołgów z SS-Pz.Rgt. 5, pod dowództwem SS-Ostubaf. Fritza Dargesa, I baon SS-Pz.Gren.Rgt. 23 „Norge”, którym dowodził SS-Stubaf. Fritz Vogt, oraz kilka mniejszych pododdziałów, w tym z dywizyjnego batalionu saperów i pancernego batalionu rozpoznawczego. Pomimo licznych ataków radzieckich jednostek pancernych, nalotów i ciągłego ostrzału artyleryjskiego, grupa pancerna broniła tej odosobnionej pozycji, dopóki nie otrzymała rozkazu do odwrotu. Tak zwany „Fort Niezłomnych” uległ w czasie walk całkowitemu zniszczeniu (dzięki uprzejmości Mirko Bayerla).

3. Miesięczny raport o stanie (Zustandbericht) 3. DPanc SS „Totenkopf” za grudzień 1944, sporządzony 1 stycznia 1945 r. Raporty tego rodzaju składano do berlińskiego Inspektoratu Wojsk Pancernych armii niemieckiej, odpowiedzialnego za doktrynę, organizację, szkolenie, pozyskiwanie personelu, infrastrukturę i rozwój dowództwa wszystkich jednostek pancernych, niezależnie, czy należących do Heer, Waffen-SS, czy Luftwaffe (dzięki uprzejmości Martina Blocka).

4. Miesięczny raport o stanie (Zustandbericht) 5. DPanc SS „Wiking” za grudzień 1944, sporządzony 1 stycznia 1945. Zawierał informacje o gotowości personelu i sprzętu, w tym liczbę poniesionych strat, przydzielonych uzupełnień, faktyczną siłę jednostek oraz ilość wozów bojowych i innych pojazdów niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania dywizji pancernej. Na rewersie dowódcy omawiali szczególne kwestie, mające wpływ na gotowość bojową (dzięki uprzejmości Martina Blocka).

5. Periodyczna Erfolgseite („Strona sukcesów”) 3. DPanc SS „Totenkopf”, publikowana w dywizyjnej gazecie żołnierskiej „Totenkopfmelder” („Goniec Trupiej Główki”). Ten egzemplarz wymienia efekty jej działań bojowych od 1 stycznia do 28 lutego 1945 r., uwzględniając liczby zniszczonych lub zdobytych przez nią w tym okresie czołgów, dział i innego uzbrojenia Armii Czerwonej (Vopersal, t. Vb, s. 687).

6. Zdjęcie SS-Stubaf. Fritza Rentropa z albumu zaginionych, opracowanego przez Niemiecki Czerwony Krzyż (Deutsches Rotes Kreuz), z podaniem daty i miejsca, w którym został uznany za zaginionego (faktycznie wzięto go do niewoli 2 lutego 1945 r.). Jego ciała nigdy nie odnaleziono.

7. Zdjęcie SS-Sturmmanna Gottfrieda Hofmanna, kierowcy Rentropa, z albumu zaginionych, opracowanego przez Niemiecki Czerwony Krzyż. Jego ciała również nie odnaleziono, chociaż niezidentyfikowane szczątki, podobnie jak w przypadku Rentropa, mogą spoczywać na niemieckim cmentarzu wojennym w Budaörs lub Białogrodzie Królewskim na Węgrzech.

ROZDZIAŁ I

STRACONY MIESIĄC 27 LISTOPADA – 27 GRUDNIA 1944 R.

Pomimo licznych i niekiedy zażartych sporów co do taktyki i zamiarów radzieckich, gen. wojsk panc. (Gen.d.Pz.Tr.) von Lüttwitz i Ogruf. Gille rozstali się w dobrych stosunkach. Dowódca 9. Armii bardzo wysoko cenił wkład IV KPanc SS w udaną obronę Warszawy i autentycznie żałował, że Gille i jego podwładni muszą odejść. W uznaniu dla ich osiągnięć i poświęcenia von Lüttwitz wydał po ich odejściu następującą proklamację:

Do IV KPanc SS: Od 26 listopada 1944 r., po prawie czterech miesiącach służby, nie będziecie już pod dowództwem 9. Armii. Z dumą i satysfakcją 9. Armia spogląda na okres, w którym IV KPanc SS, pod sprawdzonym i wiernym kierownictwem Waszego dowódcy, Obergruppenführera i generała Waffen-SS Gillego, po raz kolejny okrył Wasze sztandary nieśmiertelną chwałą. We wzorowym pokazie braterstwa broni dywizje SS pod jego komendą, wraz z dywizjami armii niemieckiej i węgierskiej, wielokrotnie rozbijały nawałę nieprzyjaciela o ogromnej przewadze liczebnej w trzech krwawych bitwach obronnych na wschód i północ od Warszawy. 3. DPanc SS „Totenkopf” i 5. DPanc SS „Wiking” miały ogromny udział w tak znacznych sukcesach. Chciałbym wyrazić uznanie i podziękowania za ich wspaniałe czyny zbrojne oraz złożyć IV KPanc SS serdeczne życzenia na przyszłość. Nasza walka trwa aż do ostatecznego zwycięstwa! Niech żyje Führer!²

Pod koniec listopada 1944 r. IV KPanc SS walczył od czterech miesięcy wzdłuż nadwiślańskiej Hauptkampflinie (głównej rubieży obronnej, linii frontu). Choć w okresie tym oddał wiele terenu, a jego dywizje straciły tysiące ludzi, udaremnił jednak 1. Frontowi Białoruskiemu przełamanie na dużą skalę i zadał ogromne straty wojskom radziecko-polskim, niszcząc przy tym setki czołgów. Wycofawszy się na Fuchsstellung (pozycję „Lis”) w klinie pomiędzy Narwią na północy a Wisłą na południowym zachodzie, w rejonie przezwanym przez żołnierzy „Mokrym Trójkątem”, od 28 października 1944 r. korpus pozostawał w oblężeniu. Z tego „utraconego” okresu jego historii zachowało się niewiele zapisów, ale, z pomocą różnorodnych źródeł, niniejszym po raz pierwszy prezentuje się jego zarys.

Choć przez cały listopad i grudzień nie doszło do żadnych działań wojennych na większą skalę, żołnierze korpusu Ogruf. Gillego znosili codzienny ostrzał radzieckiej artylerii i naloty 16. Armii Lotniczej. Codzienne patrole, pojedynki snajperskie, naprawa stanowisk bojowych i odpieranie nocnych rajdów nieprzyjaciela wypełniały dni i noce żołnierzy dywizji „Totenkopf” i „Wiking”. Na szczęście szerokość frontu na tym odcinku była tak mała, że mogły go utrzymać dwa pułki obok siebie, co pozwalało obu dywizjom prowadzić częstą rotację jednostek pomiędzy frontem a tyłami i zapewniać im nieco odpoczynku, a także poświęcić czas na wyszkolenie tysięcy nowych uzupełnień, otrzymanych przez nie w ciągu ostatniego miesiąca. Na początku grudnia dla utrzymania tego odcinka frontu wystarczył tylko jeden trzybatalionowy pułk, co świadczyło o sile fortyfikacji zbudowanych w październiku i listopadzie.

Na północ od Narwi korpus bronił wąskiego pasa terenu, o szerokości kilkunastu kilometrów, jednym batalionem pancernym z SS-Pz.Rgt. 5 oraz Pułkiem „Germania” z przydzielonymi kilkoma batalionami wojsk lądowych (zob. mapę 9 w tomie I). Na jego lewej flance znajdowała się 542. Dywizja Grenadierów (542. Gren.Div., 9 października 1944 r. oficjalnie przemianowana na dywizję grenadierów ludowych – Volks-Grenadier-Division, V.G.D.) z sąsiedniego XX Korpusu Armijnego (XX Armee-Korps). Do 26 listopada IV KPanc SS służył pod rozkazami 9. Armii gen. wojsk panc. von Lüttwitza, ale gdy została ona tego dnia wydzielona i przekazana pod kontrolę GA „A”, korpus Ogruf. Gillego pozostał na miejscu, przechodząc pod komendę 2. Armii gen. płk. Weissa w ramach GA „Środek”. Jednak kwestia, której armii polowej podlegał, czyniła niewielką różnicę w ogólnym układzie spraw, dopóki w połowie grudnia nie zaczęła się wyraźnie pogarszać sytuacja na Węgrzech.

Do tej pory większość walk o decydującym znaczeniu przeniosła się gdzie indziej, pozostawiając IV KPanc SS do końca miesiąca na służbie w rejonie taktycznie drugorzędnym. Stosownie do tego obie jego dywizje ponosiły niewielkie straty, podczas gdy w pododdziałach korpuśnych (Korpstruppen) były one bliskie zeru³. Pod koniec grudnia 1944 r. „Totenkopf” miał jedynie 10 rannych i żadnych zabitych, „Wiking” zaś 6 zabitych, 35 rannych i 2 zaginionych, czyli łącznie było to 53 ludzi w obu dywizjach, zupełnie bez porównania z astronomicznymi stratami poniesionymi przez obie jednostki od sierpnia do października 1944 r.⁴ W grudniu liczba zgłoszonych chorych (odpowiednio 120 i 194) po raz pierwszy przewyższyła zabitych, rannych i zaginionych. Dla porównania, w tym samym okresie 542. DGL, dołączywszy do korpusu 28 listopada, straciła w grudniu 518 ludzi, co wskazywało na szerokość jej pasa obrony i wojowniczość nieprzyjaciela naprzeciwko⁵. Jedynym oficerem poległym w ciągu całego grudnia był Ustuf. Karl Östvig, Norweg dowodzący plutonem w nowo przybyłym I baonie Pułku „Norge” (I. Btl./Norge), zabity 25 grudnia w nocnym rajdzie Sowietów na wschód od Modlina.

Samym żołnierzom widocznie nie przeszkadzał „spokój” na froncie, jako że walczyli bez przerwy od prawie czterech miesięcy, a obie dywizje przekroczyły punkt wyczerpania. Nie dość, że każda z nich straciła tysiące ludzi i musiała przyjąć w szeregi tyle samo nowych uzupełnień, to jeszcze broń, pojazdy i wyposażenie były zużyte i wymagały wymiany lub gruntownej naprawy, aby odzyskać pełną sprawność bojową. Brakowało niektórych typów broni, szczególnie erkaemów i pistoletów maszynowych, jednak ogólnie rzecz biorąc, wojsko dysponowało prawie pełnym kompletem broni piechoty⁶. Choć do zdruzgotanych pułków zaczęli napływać nowi żołnierze (w większości dopiero niedawno przeniesieni z Luftwaffe) oraz działa i pojazdy, jedna rzecz nie doczekała się uzupełnień: podstawowy symbol dywizji pancernej, czyli jej czołgi.

Ze względu na przyznanie priorytetu w uzupełnianiu wyposażenia dywizjom pancernym na froncie zachodnim, przeznaczonym do udziału w przyszłej kontrofensywie w Ardenach, pod kryptonimem „Wacht am Rhein” („Straż nad Renem”), front wschodni otrzymał tylko trochę ponad połowę uzupełnień wozów pancernych, jakie przypadły temu pierwszemu, choć na horyzoncie majaczyło zagrożenie ze strony odrodzonej Armii Czerwonej. Na Wschodzie walczyło też prawie trzykrotnie więcej dywizji niż na Zachodzie, a więc liczba czołgów otrzymanych przez Ostheer była o wiele mniejsza, niż wymagało uzupełnienie strat poniesionych w letnich walkach⁷. Zgodnie ze swoim zwyczajem Hitler zakładał, że kiedy skończy w Ardenach z aliantami zachodnimi, będzie mógł po prostu przerzucić wojska na front wschodni, gdzie szybko rozprawią się z siłami Stalina; prognozy te były, najoględniej mówiąc, rażąco i nieodpowiedzialnie błędne.

Dla pułków pancernych dywizji „Totenkopf” i „Wiking” oznaczało to, że musiały jak najlepiej wykorzystać nieliczne czołgi, które im pozostały. SS-Pz.Rgt. 3 Dywizji „Totenkopf” otrzymał ostatnią dostawę wozów Panzerkampfwagen (PzKpfw) V Panther (4 sztuki) 27 lipca 1944 r., a PzKpfw IV (17) – 9 sierpnia; na kolejne musiał czekać aż do 3 maja 1945 r., niecały tydzień przed końcem wojny. Podobnie wyglądała sytuacja SS-Pz.Rgt. 5 Dywizji „Wiking”. Ostatnie 8 „Panter” trafiło do pułku 23 kwietnia 1944 r., a ostatnie 17 PzKpfw IV – 26 września, przy czym po niecałych trzech tygodniach prawie połowę z nich utracono w jeden dzień w walkach pod Nieporętem, w czasie trzeciej bitwy obronnej pod Warszawą. Każda z ocalałych „Panter” zgromadziła na liczniku grubo ponad 1000 km od czasu pierwszych działań w czasie odsieczy Kowla pod koniec marca 1944 r., a o ich intensywnej eksploatacji świadczyły zużyte gąsienice, silniki, przekładnie i koła napędzające. Dywizja „Wiking” także miała otrzymać kolejne uzupełnienia pojazdów pancernych dopiero w następnym roku, kiedy to Kampfgruppe Wiking, walczącej pod Hanowerem na froncie zachodnim, z dala od reszty dywizji, 8 kwietnia przyznano 7 niszczycieli czołgów Jagdpanzer V i jeden czołg ewakuacyjny Pz. V Bergepanther⁸.

Praktyka ta przyniosła, rzecz jasna, taki bezpośredni skutek, że dwie spośród najbardziej doświadczonych dywizji pancernych Waffen-SS szybko stały się pancerne tylko z nazwy: „Totenkopf” i „Wiking” miały odpowiednio 68 i 40 czołgów – odpowiednik zaledwie batalionu, a w przypadku SS-Pz.Rgt. 5 nawet mniej niż batalion. Tylko odrobinę lepsza sytuacja panowała w dziedzinie dział szturmowych i niszczycieli czołgów: „Totenkopf” miał ich 52, a „Wiking” zaledwie 18. Według etatów obie dywizje korpusu powinny były mieć łącznie 475 czołgów, dział szturmowych i niszczycieli czołgów, ale pod koniec listopada 1944 r. dysponowały tylko 178 wozami (około 37%), z czego w dodatku nie wszystkie były sprawne.

Ponieważ żadna z dywizji do końca wojny nie miała otrzymać uzupełnień pojazdów w większych ilościach, jeszcze ważniejsza stała się rola kompanii remontowych w każdym pułku pancernym. Przynajmniej pod względem etatowej liczby transporterów opancerzonych (Schützenpanzerwagen, SPW), na których grenadierzy pancerni (Panzergrenadier) jechali do boju, „Wiking” był w stosunkowo dobrej sytuacji z 227 transporterami Sd.Kfz. 250 i 251 (na 308 etatowych), w odróżnieniu od „Totenkopfu”, który miał dostępnych tylko 88, i to nie wszystkie sprawne⁹. Tak więc, choć „Wiking” odznaczał się większą mobilnością taktyczną, „Totenkopf” miał więcej pancernych wozów bojowych; czynnik ten miał później wpłynąć na sposób wykorzystania każdej z dywizji w działaniach wojennych.

Skoro nie można było liczyć na dostawy nowych czołgów, załogi i personel remontowy musiały utrzymywać każdy z ocalałych pojazdów w najwyższym możliwym stanie gotowości, aby w każdej chwili dać dowódcom jak najwięcej czołgów do walki. Nawet odzyskiwanie ciężko uszkodzonych wozów zyskało na znaczeniu, bo i ze zniszczonych dało się wydobyć mnóstwo części zamiennych, aby ocalałe mogły funkcjonować. W podobnej sytuacji nieliczne Bergepanzer w każdym pułku zyskiwały znaczenie zupełnie nieproporcjonalne do swojej liczby. W grudniu liczebność sprawnych czołgów nie wzrosła zauważalnie, co oznaczało, że dwie dywizje pancerne korpusu musiały iść do boju z równie niewieloma wozami jak miesiąc wcześniej, pomimo najlepszych wysiłków wszystkich zainteresowanych na szczeblu sztabu korpusu i niżej¹⁰.

Jak na ironię, załóg dla pełnego kompletu nowych pojazdów nie brakowało, ale skoro nowe czołgi nie przybywały, obie dywizje zmuszone były tworzyć własne, doraźnie improwizowane jednostki, aby nie wykorzystywano czołgistów w zastępstwie piechoty. „Wiking” pod koniec listopada sformował z nich dwukompanijny batalion szkolny (Lehrabteilung) w sile około 200 ludzi i przerzucił z frontu na poligon SS pod Sieradzem (Schieratz), zanim w lutym 1945 r. wysłano ich ostatecznie na poligon pancerny Sennelager¹¹. Dywizja „Totenkopf” zebrała nadliczbowe załogi czołgów – około 210 ludzi – w oddziale zbiorczym (Sammelkommando) 31 stycznia 1945 r. w Veszprém na Węgrzech i 15 lutego również wysłała je do Sennelager¹².

Obie jednostki czekały tam na próżno do końca wojny na czołgi, o które tak skwapliwie zabiegały. Kiedy 29 marca sformowano z czołgistów Oddział Pancerny SS (SS-Panzerverband) „Westfalen”, a cztery dni później Grupę Bojową SS (SS-Kampfgruppe) „Wiking”, wojna była praktycznie skończona. Ich doświadczenia były typowe. Skoro w lipcu 1944 r. produkcja czołgów przestawała dotrzymywać kroku stratom na wszystkich frontach, uzupełnianie IV KPanc SS czołgami po wrześniu po prostu nie było już priorytetem. Sytuacja taka panowała do końca wojny, ale gwoli sprawiedliwości trzeba dodać, że na początku 1944 r. Adolf Hitler osobiście ustalił miesięczne normy produkcji i przydziału czołgów, oparte na własnej, nierealnej strategii wygrania wojny, nie zaś na priorytetach OKW czy OKH, które w normalnych warunkach miałyby tu znaczenie.

Choć sytuacja w dziedzinie liczby wozów pancernych pogarszała się, to pod względem faktycznej siły (Iststärke) jednostek następowała poprawa. Problem stwarzało jednak włączanie tysięcy uzupełnień z Luftwaffe w szeregi grenadierów pancernych, i to z różnych powodów, omówionych w poprzednim tomie. Największym wyzwaniem personalnym pozostawało przygotowanie byłych podoficerów Luftwaffe, włączonych do tych jednostek, do nowych ról dowódców na szczeblu drużyny i plutonu piechoty. Pomimo dobrych chęci, ludziom tym po prostu brakowało doświadczenia i zmysłu taktycznego, aby dowodzić żołnierzami w walkach lądowych, a 2-3 tygodnie szkolenia teoretycznego w dywizyjnych polowych batalionach zapasowych (Feld-Ersatz-Bataillone) nie mogły tego zrekompensować. Mimo wszystko, przynajmniej na papierze, wszystkie cztery pułki grenadierów pancernych SS wyglądały zdrowo i z każdym dniem nabierały sił.

Dowódca korpusu, rzecz jasna, znał faktyczną sytuację, podobnie jak dowódcy jego dwóch dywizji. Miało się dopiero okazać, jak ci niżsi stopniem dowódcy poradzą sobie w dużej bitwie, lecz Gille, Helmuth Becker (dowódca Dywizji „Totenkopf”) oraz Karl Ullrich (dowódca Dywizji „Wiking”) nie byli optymistami. Niżsi stopniem żołnierze Luftwaffe przez ostatni miesiąc spisywali się dobrze, choć po wejściu do boju ponosili bardzo wysokie straty z racji niedoświadczenia, ale przynajmniej łatwiej się adaptowali do życia w piechocie niż ich podoficerowie. Byli też bardziej zmotywowani i przepojeni światopoglądem (Weltanschauung) narodowosocjalistycznym, od dzieciństwa wychowani w atmosferze, w której nie znali niczego prócz lojalności wobec Führera.

Nieoczekiwana poprawa ogólnej siły bojowej Dywizji „Wiking” nadeszła 17 listopada 1944 r., kiedy to przydzielono do niej I baon 23. Pułku Grenadierów Pancernych SS (I. Btl./SS-Pz.Gren.Rgt. 23) „Norge”, dowodzony przez Stubaf. Fritza Vogta, oraz I. Btl./SS-Pz.Gren.Rgt. 24 „Danmark” pod dowództwem Stubaf. Hermanna im Masche. Oba przybyły tego samego dnia koleją na punkt przyjęcia dywizji na stacji kolejowej w Modlinie i natychmiast, jeszcze wieczorem, skierowano je na front. Oba wchodziły nominalnie w skład 11. Dywizji Grenadierów Pancernych SS (11. SS-Pz.Gren.Div.) „Nordland” i od września 1944 r. przechodziły odtwarzanie na poligonie SS Hammerstein na Pomorzu (dziś Czarne), po tym, jak w styczniu uległy niemal całkowitemu zniszczeniu w bitwie pod Narwą.

Wskutek pilnych próśb Gillego o więcej żołnierzy pod koniec trzeciej bitwy obronnej pod Warszawą, Ogruf. Ernst Jüttner w SS-FHA (Głównym Urzędzie Dowodzenia SS) w Berlinie poniewczasie postanowił zrobić, co się dało, dla złagodzenia problemu, i 16 listopada zarządził tymczasowy przydział obu batalionów do Dywizji „Wiking”, zamiast odesłać je z powrotem do macierzystej dywizji, w tym czasie zresztą odciętej i odizolowanej na Półwyspie Kurlandzkim. Zamiast pod komendą pułku „Germania” czy „Westland”, miały one działać samodzielnie, pod kontrolą dywizji, albo tymczasowo przydzielone do któregoś z nich¹³. Choć żaden nie był ukompletowany w stu procentach, do obu należało wciąż około 600 ludzi, służących pod rozkazami doświadczonych oficerów i podoficerów SS. Większość szeregowych stanowili młodzi niemieccy poborowi z Austrii lub volksdeutsche z Europy Południowo-Wschodniej, ale w batalionie Vogta nadal służyło około 40 norweskich oficerów i podoficerów¹⁴.

W szeregach obu batalionów, wciąż dysponujących pewną liczbą doświadczonych oficerów i podoficerów Waffen-SS, znalazło się niewielu ludzi – o ile w ogóle ktokolwiek – spośród przeniesionych z Luftwaffe, co może wyjaśniać wysoką skuteczność bojową, wykazywaną przez nie później. Po przybyciu na front znalazły się pod taktyczną kontrolą Pułku „Westland” Ostubaf. Franza Hacka, co pozwoliło mu wycofać własny II i III batalion na pozycję odwodową na tyłach frontu, na zasłużony odpoczynek. I. Btl./Norge Sturmbannführera Vogta wszedł do linii po sąsiedzku z pasem III baonu Pułku „Totenkopf” w Mokrym Trójkącie, podczas gdy I. Btl./Danmark Stubaf. im Maschego znalazł się w centrum. Lewą flankę „Westlandu” nad Narwią, na styku z 542. DGL, obsadzał jego I. baon pod dowództwem Stubaf. Nedderhofa. O przybyciu dwóch nowych batalionów zameldowano oficjalnie 2. Armii dopiero 27 listopada, kiedy to kwatermistrz (Quartiermeister) IV KPanc SS musiał zgłosić każdy z nich z osobna w ramach liczebności korpusu, aby pobrać ich przydział racji żywnościowych¹⁵.

Wielu żołnierzy z obu batalionów Dywizji „Nordland”, przybyłych w tym okresie, uznało życie w okopach za ciężkie, zwłaszcza w porównaniu ze stosunkowym komfortem poligonów, które niedawno opuścili. Żołnierz I. Btl./Norge, norweski ochotnik SS Jan Barstein, pisał po wojnie, że w listopadzie 1944 r., na kilka dni po przybyciu w rejon Modlina,

[wysłano] nas do okopów strzeleckich w płaskim, piaszczystym terenie. Naszymi kwaterami było kilka dziur w ziemi, ledwo godnych miana schronu. Wąski rów prowadził z frontowego okopu do naszego schronienia. W każdej z takich nor mieszkało nas pięciu, mieściliśmy się pod warunkiem, że wszyscy równocześnie leżeliśmy na tym samym boku. (…) Było to jakieś 80-100 metrów od rosyjskich [sic] okopów. Ziemię niczyją stanowiły głównie kartofliska z odrobiną drutu kolczastego i min. Nie mieliśmy pieca, więc co drugi wieczór dostawaliśmy tak zwaną świecę Hindenburga, która przez jakieś trzy kwadranse dawała światło. Była to czarna, mroźna zima. Niewiele było do jedzenia, a to, co było, musieliśmy jeść po ciemku; [jedzenie] po przybyciu było zresztą zwykle zamarznięte i zapiaszczone. (…) Nasze okopy dzieliły dwa kilometry od miejsca wydawania racji. Co najgorsze, zawsze brakowało nam wody, a to, co otrzymywaliśmy razem z racjami, wypijaliśmy od razu; wiecznie dokuczało nam pragnienie¹⁶.

Choć przez cały grudzień 1944 r. działania bojowe trwały na stosunkowo niskim poziomie, nie znaczyło to, że żołnierze IV KPanc SS pozostawali bezczynni. Prawdę mówiąc, było wręcz przeciwnie. Kilka jednostek opracowało pomysłowe fortele, mające zaabsorbować przeciwnika i zamaskować własną faktyczną siłę i położenie. Przykładowo, I. Abt./SS-Pz.Rgt. 5 od 13 listopada zaangażował się w budowę atrap czołgów z drewna i złomu, aby ściągały ogień radzieckiej artylerii wzdłuż linii ubezpieczenia na północ od Narwi. Co jakiś czas żołnierze rozbierali atrapy i montowali w innym miejscu, gdzie wkrótce zwracały uwagę wysuniętych obserwatorów przeciwnika. Dla zwiększenia realizmu, przynajmniej raz członkowie batalionu zaangażowanego w takie prace wznosili atrapy w pobliżu stanowisk ogniowych jednego z plutonów przeciwpancernych Pułku „Germania”. Kiedy działa strzelały, Sowieci, biorąc je za prawdziwe czołgi, odpowiadali, kierując ostrzał moździerzowy na ich stanowiska. Kiedy indziej jedna z atrap została zniszczona ogniem artylerii, a tym samym „spełniła swoje zadanie”¹⁷.

Pogoda w tym ostatnim okresie względnej bezczynności w dalszym ciągu się pogarszała, aż nastało przenikliwe zimno. Wiatr nawiewał obficie padający śnieg w zaspy po kolana, które zasłaniały pola minowe i inne przeszkody na ziemi niczyjej. Dowódcy zmniejszali częstotliwość patroli piechoty ze względu na niebezpieczeństwo ich wykrycia na białym tle, w dzień czy w nocy. Woda deszczowa ściekała na stanowiska bojowe i zamarzała. Żołnierze na odsłoniętych czołowych stanowiskach mogli jedynie chronić się przed zamarznięciem na śmierć, co wymuszało częstą rotację ludzi na stanowiskach obserwacyjnych wysuniętych przed główną rubież obronną.

Życie trwało pod ziemią, gdzie żołnierze wykorzystywali porządnie zbudowane stanowiska bojowe, wzniesione w październiku przez niemieckie, polskie i węgierskie bataliony robocze. Niewielkie piecyki dawały trochę ciepła, a małe świeczki łojowe, zwane „hindenburgówkami”, zapewniały wystarczająco dużo światła, by pisać listy po zachodzie słońca. Chwile spokoju okazjonalnie przerywał zbłąkany nieprzyjacielski pocisk albo ogień kaemów. Była to żałosna egzystencja, jednak garstka ocalałych weteranów frontu wschodniego w dywizjach „Totenkopf” i „Wiking” miała za sobą znacznie gorsze warunki. Wszystkim musiało się wydawać, że ten etap wojny będzie trwał wiecznie.

Przez cały okres jednostki normalnie przybywały i opuszczały ugrupowanie bojowe korpusu. 26 listopada pod kontrolę 9. Armii powrócił 154. Dywizjon Artylerii Ciężkiej wojsk lądowych (schw.Heeres-Art.Abt. 154), po czym następnego dnia odszedł 103. Pozycyjny Pułk Rakietowy (Stellungs-Werfer Rgt. 103) z 18 wyrzutniami Nebelwerfer 41 (Nb.W. 41) kal. 150 mm oraz 15 Nb.W. 42 kal. 300 mm, za których siłą ognia miano jeszcze zatęsknić. 28 listopada do korpusu dołączyła 542. DGL, wraz z 1405. Fortecznym Batalionem Piechoty (Fest.Inf.Btl. 1405), kiedy północną granicę pasa Ogruf. Gillego przesunięto dalej na północ, tak że objął kolejny fragment linii frontu obsadzanej przedtem przez XX KA gen. por. von Romana¹⁸. W którymś momencie po 1 grudnia sztab korpusu von Romana poddano „roszadzie”, czyli przerzucono go na skrajnie północny odcinek frontu 2. Armii, a jego dotychczasowy pas obrony podzielono pomiędzy IV KPanc SS a XXVII KA.

1 grudnia odcinek broniony przez Pułk „Germania” na północ od Narwi przejął 1077. Pułk Grenadierów (Gren.Rgt. 1077) z 542. DGL, co pozwoliło pułkowi Ostubaf. Hansa Dorra przenieść się do odwodu korpusu. Jedynym wyjątkiem był II baon Hstuf. Pleinera, którego cztery kompanie zostały na miejscu. Otrzymał on rozkaz pozostania na dotychczasowych stanowiskach, gdzie odpowiadał za obronę północnego brzegu Narwi od wschodnich peryferii Dębego na zachód aż do wsi Orzechowo, dopóki w końcu, nocą z 5 na 6 grudnia, nie zluzował go 542. Batalion Fizylierów (Füsilier-Bataillon 542)¹⁹. W tym samym czasie 998. Batalion Strzelców Krajowych (Lds.-Schtz.Btl. 998), dotąd przydzielony do „Germanii”, został zluzowany i odesłany do 9. Armii. Ta zmiana oznaczała ostatecznie, że jedyni żołnierze Waffen-SS faktycznie walczący na obszarze Mokrego Trójkąta pochodzili z Pułku „Westland” w ramach Dywizji „Wiking”, z którego trzy bataliony, w tym jednostka Stubaf. Vogta, zaangażowane były w łuku ciągnącym się od Narwi na południowy zachód do Wisły. Pułk „Germania”, poza jednym (II) batalionem, dostał wreszcie możliwość uporządkowania szeregów w dostępnym jeszcze czasie, kiedy wycofano go z linii i uczyniono częścią odwodu IV KPanc SS²⁰.

Istotna zmiana nastąpiła nazajutrz, kiedy to Dywizja „Totenkopf” otrzymała status pancernego odwodu 2. Armii; tym samym po raz pierwszy od czerwca 1944 r. jednostka Brig.Fhr. Beckera nie znajdowała się w walce. Zgodnie z tym rozkazem jej kompanie, bataliony i pułki 3 grudnia rozpoczęły wycofywanie z linii frontu i przemarsz na nowe pozycje w rejonie po obu stronach Nasielska i Płońska (Plöhnen). Jedyny pododdział dywizji wciąż zajmujący stanowiska w Mokrym Trójkącie, III. Btl./SS-Pz. Gren.Rgt. 5 „Totenkopf”, zwolnił na froncie nowo przybyły I. Btl./Norge Stubaf. Vogta, który rozciągnął swój front na południe. Poza tym jedyną jednostką dywizji zwolnioną z tego rozkazu był I. Abt./SS-Pz.Rgt. 3, któremu polecono pozostać w Modlinie z 26 ocalałymi czołgami PzKpfw. V „Panther” w charakterze odwodu pancernego IV KPanc SS.

Nowe stanowisko dowodzenia (Gefechtstand) Dywizji „Totenkopf” mieściło się w Wólce, na północny wschód od Nowego Miasta, podczas gdy adiutantura (Ib/Adjutantur) przeniosła się na nowe miejsce w Kucharach Żydowskich. Choć dywizja podlegała teraz bezpośrednio sztabowi 2. Armii, miała pozostawać pod administracyjną jurysdykcją IV KPanc SS. Pomimo tymczasowej utraty kontroli nad jedną ze swoich dywizji pancernych, Ogruf. Gille nadal dysponował „Wikingiem” o liczebności powyżej etatu oraz 542. DGL na wypadek, gdyby Sowieci wykazywali jakiekolwiek skłonności do wznowienia ofensywy. Becker i jego podwładni w razie nagłej potrzeby nie znajdowali się zresztą daleko, stacjonując zaledwie około 30 km od Modlina.

Początkowo Totenköpflerzy (jak sami siebie nazywali) przeżyli rozczarowanie nowymi kwaterami, którymi w wielu przypadkach były po prostu puste budynki lub domy prywatne, skąd siłą ewakuowano polskich mieszkańców. Według dowódcy 11. kompanii Pułku „Totenkopf”, którego żołnierzy zakwaterowano we wsi Kątne: „Nasze [nowe] kwatery były dość prymitywne: chata i dwie stodoły dla całej kompanii…”²¹. Większość tych budowli nie miała prądu, ogrzewania ani opału, ale żołnierze szybko wzięli się do pracy, aby ulepszyć je, jak się dało, czyniąc je możliwie jak najbardziej zdatnymi do zamieszkania przed zimą, która zanosiła się na długą i mroźną.

Dowódcy Dywizji „Totenkopf” nie zamierzali pozwolić, aby to cenne wytchnienie poszło na marne. Poza istotną koniecznością naprawiania i utrzymywania sprzętu, dywizja zyskała wreszcie swobodną okazję wprowadzenia rygorystycznego programu szkoleniowego, mającego na celu wpojenie tysiącom nowych rekrutów motywacji i poświęcenia, z których słynął dywizyjny „duch SS”. Szkolenie, o ile pozwalały warunki pogodowe, prowadzono na szczeblu indywidualnym i zbiorowym, od drużyny do plutonu, następnie od kompanii do batalionu, a w końcu od szczebla pułku do dywizji. Poza nim żołnierze brali udział w zabezpieczaniu tyłów, wiecznie na baczności przed istotnym zagrożeniem ze strony polskich partyzantów.

Kiedy tylko się dało, żołnierze, którzy dotąd nie mieli okazji skorzystać z dwutygodniowego urlopu w kraju (Heimaturlaub), otrzymywali szansę, by wrócić do domu i odwiedzić bliskich, póki jeszcze mieli czas. Zasłużonym przyznawano odznaczenia, na przykład Stubaf. Gerhard Pellin z 3. Pancernego Batalionu Rozpoznawczego SS (SS-Pz.Aufkl.Abt. 3) otrzymał 7 grudnia Złoty Krzyż Niemiecki, Uscha. Alfred Tischkus z tego samego batalionu – 11 grudnia Krzyż Rycerski, a Hascha. Helmut Büch 12 grudnia udekorowany został najrzadszym z odznaczeń – Złotą Odznaką za Walkę Wręcz (Nahkampfspange im Gold). Tę ostatnią przyznawano tylko żołnierzom, którzy przez 50 dni brali udział w walce wręcz lub na krótki dystans. Niewielu żyło wystarczająco długo, aby otrzymać to oficjalne uznanie umiejętności (i szczęścia) żołnierza frontowego, a ci, którzy je nosili, cieszyli się ogromnym szacunkiem współtowarzyszy. Po wyzdrowieniu z rany otrzymanej w ostatnim boju Büchowi miano przyznać specjalny 21-dniowy urlop w kraju²².

Rotacja jednostek przybywających i odchodzących z IV KPanc SS postępowała nadal w szybkim tempie. W dniu, gdy Dywizja „Totenkopf” rozpoczęła przemarsz na pozycję odwodową, odszedł II (azerski) baon Jednostki Specjalnej „Bergmann” (Sonderverband Bergmann), jednej z kilku „legii cudzoziemskich” odpowiedzialnych za bezpieczeństwo tyłów (Korück) 2. Armii. Dwa dni później, w związku z przesunięciem XX KA, Ogruf. Gille przejął 5 grudnia odpowiedzialność za większość jego dotychczasowego pasa obrony. Wobec takiego rozwoju sytuacji korpus sprawował teraz dowodzenie i kontrolę nad 35. i 252. DP, co poszerzało jego 20-kilometrową rubież obronną o dalsze 30 km, a więc od rejonu na zachód od Serocka ciągnęła się ona ku północy aż do Pułtuska. Tego samego dnia skład IV KPanc SS powiększyły 77. Pułk Artylerii Przeciwlotniczej (Flak-Rgt. 77) Luftwaffe oraz 1. Brygada Rakietowa (Werfer Brig. 1). Po raz pierwszy w dziejach IV KPanc SS żołnierze Wehrmachtu przewyższali liczebnie w jego szeregach tych z Waffen-SS.

6 grudnia brak korpuśnych środków artylerii ciężkiej częściowo zrównoważył przydział przez 2. Armię II dywizjonu 69. Pułku Artylerii Ciężkiej (zmotoryzowanego) wojsk lądowych (II.Abt./schw.Heeres-Art.Rgt. 69 (mot.)). Organiczny dywizjon artylerii ciężkiej korpusu, schw.SS-Art.Abt. 504, ciągle przechodził niezbędny okres szkoleniowy na poligonie Beneschau (Benešov) w Protektoracie Czech i Moraw, więc jeszcze przez dwa miesiące miał nie być gotów. Tymczasem jego rolę musiały pełnić jednostki artylerii Wehrmachtu. O ogólnie niskim poziomie grudniowych działań bojowych na rubieży nad Wisłą i Narwią świadczy minimalne zużycie amunicji przez ten okres; wystrzeliwano średnio zaledwie 15-20 ton pocisków artyleryjskich, moździerzowych i strzeleckich dziennie. Nawiasem mówiąc, sztab i II dyon schw.Heeres-Art.Rgt. 69 (mot.) były ostatnimi istotniejszymi pododdziałami, które dołączyły w grudniu do ugrupowania bojowego korpusu, tak więc w Wigilię IV KPanc SS tworzyły: Dywizja „Wiking”, 35. i 252. DP oraz 542. DGL, a także wspomniane jednostki korpuśne, czyli łącznie ok. 65 tys. ludzi. 7 grudnia ugrupowanie korpusu po raz trzeci i ostatni opuścił 1405. Forteczny Batalion Piechoty (Fest.Inf.Btl. 1405), wycofany do odwodu grupy armii.

Oprócz przychodzenia i odchodzenia jednostek w ramach korpusu Ogruf. Gillego, kalendarz od końca listopada i przez cały grudzień 1944 r. wypełniał szereg innych zdarzeń. Przykładowo, 28 listopada Hitler wydał dyrektywę uprawniającą podległych dowódców do przejmowania dowodzenia w wypadku, gdyby ich przełożeni nie wykazywali odpowiedniej chęci do walki. Stwierdzała ona:

W związku z tym zarządzam: jeżeli dowódca pododdziału dochodzi samodzielnie do wniosku, że musi zaprzestać walki, winien najpierw zapytać podległych oficerów, a następnie podoficerów i wreszcie żołnierzy, czy któryś z nich chciałby wykonać zadanie i kontynuować bój. Jeżeli tak się zdarzy, winien przekazać dowodzenie – niezależnie od stopnia – i podporządkować się młodszemu rangą. Nowy dowódca przejmuje dowodzenie wraz z wszelkimi upoważnieniami decyzyjnymi i obowiązkami²³.

Rozkaz ten ogłosiło OKW w reakcji na przekonanie Hitlera, że dowódcy Wehrmachtu na wszystkich szczeblach wykazują niedostateczny entuzjazm wobec kontynuacji wojny – wręcz defetyzm – a także, że brakuje oddanego dowództwa, niezbędnego dla dalszej walki na szczeblu taktycznym. Führer uznał, że tendencja ta przejawia się brakiem energii i niezdecydowaniem, co często skutkowało przejęciem inicjatywy przez nieprzyjaciela i braniem przezeń odwetu na wojskach niemieckich. Jak dotąd nie był to problem w szeregach Waffen-SS, którego dowódcom od pierwszych dni jego istnienia wpajano „prawidłowy” światopogląd narodowosocjalistyczny.

1 grudnia 1944 r., w uznaniu zasług w bitwie pod Modlinem, Himmler wydał rozkaz chwalący korpus i podległe mu jednostki: „[Służba] IV KPanc SS pod dowództwem SS-Obergruppenführera Gillego, wraz z podległą 3. Dywizją Pancerną „Totenkopf” i 5. Dywizją Pancerną „Wiking”, w walkach na północny wschód od Warszawy w listopadzie 1944 r. odznaczała się wyjątkowym męstwem i wytrwałością”²⁴. Aczkolwiek członkowie korpusu docenili taką pochwałę, to tak naprawdę potrzebowali nowych czołgów w miejsce utraconych od końca lipca, nie zaś próżnych, choć formułowanych w dobrej wierze frazesów.

3 grudnia, z powodu prawie codziennej utraty niemieckich żołnierzy frontowych, porywanych ze stanowisk bojowych przez radzieckie nocne patrole, Ogruf. Gille wydał rozkaz dla korpusu, grożący surowymi karami wszystkim oficerom czy podoficerom, którzy, przez zaniedbania lub brak ducha bojowego, sprawili, że ich odcinek frontu stał się podatny na nocne wypady przeciwnika. Rozkaz ten wydano w konsekwencji dwóch nocnych rajdów przeprowadzonych przez ostatnie dwa dni w pasie obrony 542. DGL, których skutkiem była utrata kilku żołnierzy, wziętych do niewoli. W obu przypadkach ani jedna z zaangażowanych kompanii piechoty nie miała w bezpośredniej gotowości żadnych sił reagowania, które mogłyby przeprowadzić kontratak w celu odbicia jeńców, co skłoniło dowódcę dywizji, gen. por. Karla Löwricka, do podjęcia śledztwa. Dowódca IV KPanc SS zażądał przesłuchania wszystkich osób zaangażowanych w każdy z tych incydentów, aby poznać przyczynę i ustalić winnych. Gniew Gillego skierował się przeciwko jednej z jego jednostek SS, ponieważ w jednym z przypadków doszło do pojmania żołnierza z 6. kompanii Pułku „Germania”, dowodzonej przez Ustuf. Hansa-Jürgena Kocha²⁵.

Przypadki takie nie były odosobnione. W ramach antidotum na coś, co uważał za coraz większe rozprzężenie wśród żołnierzy frontowych 2. Armii, 5 grudnia gen. płk Weiss zarządził zaplanowanie i przeprowadzenie przez wszystkie korpusy jego armii szeregu ćwiczeń alarmowych. W związku z tym Ogruf. Gille nakazał tego samego dnia Dywizji „Wiking” i 542. DGL zaplanować i zrealizować te ćwiczenia gotowości na ich tyłach, wyznaczywszy rozpoczęcie za trzy dni. Rozkaz uściślał, że pododdziały winny regularnie szkolić podwładnych do prowadzenia nocnych i dziennych kontrataków, ćwiczyć przenoszenie się na zapasowe pozycje obronne oraz regularnie koordynować działania z sąsiednimi jednostkami, aby usprawnić łączność ponad liniami rozgraniczenia. Ponadto wszystkie jednostki, których dotyczył rozkaz, otrzymały polecenie usprawnienia lokalnych sieci łączności, utworzonych dla ostrzegania przed atakami pancernymi, oraz przygotowania ładunków burzących na mostach, rowów przeciwpancernych, a także kluczowych umocnień w swoich pasach obrony. Ćwiczenia gotowości nadzorować miał osobiście Obergruppenführer Gille lub jego szef sztabu²⁶.

7 grudnia Ib (kwatermistrzostwo) i adiutantura IV KPanc SS przeniosły się z pałacu w Smoszewie do Płońska, choć Gille ze swoim Gefechtstand pozostał w Modlinie. Nazajutrz Ib i IVa (oddział personalny i administracyjny) Dywizji „Totenkopf” przeprowadziły się do Sochocina, 5 km na północny wschód od kwatermistrzostwa korpusu. Jeżeli chodzi o kwestie personalne, w tym okresie żołnierze, którzy odnieśli rany, wracali z urlopów ozdrowieńczych do starych kompanii, jednak nie wszyscy. Niektórzy byli trwale okaleczeni, zdatni tylko do lekkiej służby w kraju, jak pilnowanie obozów koncentracyjnych czy praca urzędnicza w biurze SS-FHA. Część nie powróciła do zdrowia. 13 grudnia Ostuf. Wilhelm Warnke, dowódca 11. kompanii III batalionu (III.(gep.)²⁷) Pułku „Germania”, zmarł w lazarecie rezerwowym (Reserve-Lazarett) w Żaganiu wskutek przewlekłej infekcji po odniesieniu w boju 13 sierpnia ciężkiej rany od odłamków pocisku artyleryjskiego, kiedy prowadził kompanię do kontrataku w celu odzyskania utraconego terenu pod Grabowem w czasie operacji „Brückenschlag”. Dowództwo nad tą jednostką objął w maju poprzedniego roku i w czasie krwawego lata na wschód od Warszawy prowadził swoją wyposażoną w transportery opancerzone kompanię umiejętnie i z męstwem.

Innym godnym uwagi zdarzeniem była rotacyjna zamiana w połowie grudnia całego pułku artylerii Dywizji „Wiking” z jego odpowiednikiem w Dywizji „Totenkopf”. Bateria po baterii, przybywające działa i działony SS-Pz.Art.Rgt. 3 zastępowały obsługi z siostrzanej dywizji, podczas gdy artyleria SS-Pz.Art.Rgt. 5 forsowała Wisłę lub Narew i zajmowała kwatery zimowe, właśnie zwolnione przez kanonierów „Totenkopfu”. Według pewnego dowódcy dywizjonu artylerii z Dywizji „Wiking”: „Nowe pozycje były umiejętnie zbudowane i położone w lesie. (…) Schronów było wystarczająco wiele jak na nasze potrzeby. Na planowane obchody Bożego Narodzenia 2. bateria zbudowała nawet duży schron wspólny, dość obszerny, aby wszyscy się zmieścili. Ogólnie rzecz biorąc, czas mijał spokojnie (…)”²⁸.

Kolejnym istotnym zdarzeniem w tym okresie było wzmocnienie starego carskiego fortu Dębe, uważanego za najbardziej kluczowy element terenu w pasie IV KPanc SS. Fort ten, sąsiadujący ze wsią o tej samej nazwie na północnym brzegu Narwi i broniony przez Füs.Btl. 542, zapewniał doskonały widok zarówno na północ, jak i w głąb Mokrego Trójkąta, ku południowi. Gen. por. Löwrick, dowódca 542. DGL, słusznie zauważył, że w razie jego upadku Sowieci zyskaliby znakomity punkt obserwacji tyłowych stanowisk Dywizji „Wiking” aż do Wisły, jak i jego własnej dywizji. Wobec tego 18 grudnia przedstawił Ogruf. Gillemu plan działań na rzecz umocnienia tej pozycji oraz długą listę materiałów budowlanych, drutu kolczastego i min (3100) niezbędnych dla tego celu. Ponadto należało zbudować lub naprawić 8400 m okopów, aby zwiększyć potencjał obronny pozycji. Ponieważ Löwrick miał za mało własnych żołnierzy do realizacji tego zadania, zażądał podporządkowania 150-osobowej kompanii budowlanej (Bau-Pionier) lub tymczasowego wypożyczenia kompanii z przydzielonego do korpusu 1. Polowego Batalionu Karno-Więziennego (Feldstrafgefangenen-Abteilung 1). Pod koniec miesiąca prace nad Fortem Dębe wciąż trwały, kiedy IV KPanc SS został przeniesiony²⁹.

W uznaniu osiągnięć jednostek korpuśnych i przydzielonych Heerestruppen, na polu walki i poza nim, sztab IV KPanc SS rozdzielił w połowie grudnia mnóstwo odznaczeń, pod którymi podpisał się Gille. O ile dywizje korpusu prowadziły własne programy odznaczania podległych żołnierzy, jak wcześniej wspomniano, dowódcy jednostek funkcjonujących bezpośrednio pod nadzorem sztabu korpusu standardowo przekazywali nazwiska swoich podwładnych do zatwierdzenia poprzez korpuśnego IIa, Stubaf. Schulzego. Wykorzystując przerwę w walkach do nadrobienia papierkowej roboty, przez cały grudzień biuro Schulzego rozpatrzyło 261 odznaczeń, w tym 8 Krzyży Żelaznych I klasy (EK I) i 83 Krzyże Żelazne II klasy (EK II) za waleczność w boju, a także 170 Krzyży Zasługi Wojennej II klasy z Mieczami (KvK 2. Kl.m.Schw.) za wyjątkowe pełnienie obowiązków poza bezpośrednią walką. Oczywiście Gille nie wręczał każdego odznaczenia osobiście, co byłoby niepraktyczne, z wyjątkiem ośmiu EK I, ale pozostałe podpisał.

Spośród odznaczonych, oficerowie sztabu IV KPanc SS zebrali dwa Krzyże Żelazne I klasy. Jeden otrzymał Stubaf. Herbert Jankuhn, Ic korpusu, a drugi trafił do Hstuf. Heinricha Fockenbrecka, który zastąpił Hstuf. Wernera Westphala w roli O1. Fockenbreck zmarł 21 listopada w szpitalu SS w Hohenlychen z ran odniesionych w poprzednim miesiącu, został więc odznaczony pośmiertnie. Oprócz tych wysokich odznaczeń żołnierze SS otrzymali 22 Krzyże Żelazne II klasy i 145 Krzyży Zasługi II klasy z Mieczami. Nie zaskakuje, że lwią część Krzyży Żelaznych (17) uzyskał SS-Werf.Abt. 504 za dzielność, jaką wykazali się jego żołnierze w trzeciej bitwie obronnej pod Warszawą, gdzie dywizjon rakietowy poniósł straty sięgające 20%. Reszta odznaczeń została rozdzielona równo wśród pozostałych jednostek korpuśnych, w tym 5 EK II dla członków batalionu łączności – SS-Nachr.Abt. 104³⁰. Najbardziej osobliwym z tych wyróżnień był Krzyż Żelazny II klasy dla lotnika, sierż. Friedricha Schulzego, pilota samolotu Fieseler 156 Storch („Bocian”), wchodzącego w skład eskadry Luftwaffe, której zadaniem było wspieranie SS i policji, 7. Staffel/Flieger-Geschwader z.b.V. 7. Szczegóły są nieznane, ale najprawdopodobniej brał on udział w przewożeniu dowódcy korpusu i innych wyższych oficerów na zebrania w kwaterach wyższych szczebli lub wykonywał inne lotnicze zadania łącznikowe, w tym loty rozpoznawcze przeciw polskim partyzantom w czasie październikowej operacji „Sternschnuppe”.

Pochmurnego 21 grudnia 1944 r. Dywizja „Wiking” przeprowadziła w Twierdzy Modlin ceremonię dla setek zgromadzonych weteranów z szeregów Führerów i Unterführerów, w celu upamiętnienia czwartej rocznicy utworzenia, z porywającymi przemówieniami jej byłego i aktualnego dowódcy. Gille i Ullrich prześledzili słownie historię „Wikinga” od utworzenia 21 grudnia 1940 r., przez chrzest bojowy w czerwcu 1941 r., zwycięskie natarcia na Ukrainę i Kaukaz w latach 1941-1942, mroźne zimy, ogromne bitwy latem 1943 r., wycofanie nad Dniepr, okrążenie i wyjście z kotła pod Czerkasami, po heroiczną odsiecz i obronę Kowla.

Do wtóru tonów Wagnera i Beethovena, grzmiących z rozstawionych na tę okazję głośników, obaj generałowie rozwodzili się prawie godzinę, podczas gdy uczestnicy drżeli na lodowatym wietrze wyjącym w starej twierdzy. Szczególne wyrazy uznania przekazano nielicznym pozostałym w szeregach „nordyckim” ochotnikom – żołnierzom z Danii, Norwegii, Szwecji i Finlandii, których rodziny w kraju spotykały się z nienawiścią i prześladowaniem ze strony rodaków za czyny synów, braci i ojców, którzy wyruszyli na „wielką krucjatę”, rozpoczętą 22 czerwca 1941 r. Według naocznego świadka, Gille i Ullrich wspominali, że dywizja była:

pierwsza w ataku na nieprzyjaciela i ostatnia w odwrocie – tak właśnie dywizja [„Wiking”] zapisała swoje czyny w krwawej historii kampanii na Wschodzie. Był to zniewalający obraz: posępna polska twierdza, zgromadzeni w niej ochotnicy z prawie wszystkich krajów Europy (…) ludzie wykpiwani i pogardzani, którzy na cztery lata pozostawili wszystko, wystawili na szwank swoje młode życie, podtrzymywani wiarą w lepszą przyszłość (…)³¹.

Gdyby weterani ci wiedzieli, co kryje najbliższa przyszłość, wyciągnęliby najprawdopodobniej inne wnioski. Jednak 21 grudnia 1944 r., wobec obietnic Hitlera, że cudowna broń, która rozstrzygnie wojnę na korzyść Niemiec, zjeżdża już z linii montażowych, wciąż było miejsce na nadzieję, pomimo posępnej atmosfery unoszącej się nad otoczoną twierdzą.

Nazajutrz Ogruf. Gille wydał odezwę bożonarodzeniową do żołnierzy IV KPanc SS – zarówno z Wehrmachtu, jak i Waffen-SS – która ukazała się w szóstym numerze korpuśnego biuletynu „Kämpfer des Führers” (zob. il. 1). Oprócz zwyczajowych życzeń świątecznych i uwagi, że to „najbardziej niemieckie ze wszystkich świąt”, zakończył, przywołując powagę sytuacji Niemiec i ważną rolę korpusu:

Obrona naszej ojczyzny, a przez to obrona Europy, to ważne zadanie, które zostało nam wyznaczone. Broniąc tu, na Wschodzie, swoich żon i dzieci, równocześnie walczymy o życie przyszłych pokoleń, a przez to wieczne istnienie Europy. Gwarantami naszego zwycięstwa [w tej walce] są nasza siła, niezłomność naszych serc i niezwyciężoność naszej broni. Pod przywództwem Adolfa Hitlera ostateczne zwycięstwo będzie nasze!³²

W tym momencie było oczywiste, że nikt, nawet Gille, nie spodziewał się, aby korpus miał obchodzić Boże Narodzenie inaczej niż w stosunkowym spokoju. Co prawda codzienne artyleryjskie wymiany ognia z przeciwnikiem, patrolowanie, odpieranie radzieckich wypadów i naprawa umocnień miały trwać tak samo jak przez ostatnie dwa miesiące, ale nikt nie oczekiwał czegokolwiek nadzwyczajnego.

Wielu wykorzystało okazję, aby odwiedzić rodziny w Niemczech; wśród nich oficer eskorty (Begleitoffizier) Ogruf. Gillego, Ustuf. Günther Lange, który stał u boku dowódcy od maja 1944 r. do 18 grudnia, kiedy oddelegowano go do SS-Pz.Rgt. 5 na trzymiesięczny przydział na stanowisku O1. Narzeczonej ani rodziny w Hamburgu-Altonie nie widział od prawie dwóch lat, więc natychmiast skorzystał z dwutygodniowej Kriegsurlaubschein (przepustki urlopowej)³³. Dowódcy wszystkich szczebli zachęcali podwładnych, którzy nie poszli na urlop, aby się o niego ubiegali; zaległości były jednak tak wielkie, że wymagały opracowania metody ustalania pierwszeństwa. Przykładowo, żołnierze odznaczeni Odznaką za Zniszczenie Czołgu (Panzervernichtungsabzeichen) otrzymywali urlop automatycznie, podobnie jak zdobywcy innych prestiżowych odznaczeń. Dla tych, którym urlopy jeszcze nie przysługiwały, dowódca Dywizji „Totenkopf” wpadł na nowatorski pomysł nagradzania i wzmacniania morale żołnierzy, których żony, pod ich nieobecność, urodziły dzieci – zezwolił VI oficerowi sztabowemu dywizji (pełniącemu obowiązki NSFO) na przyznawanie lokaty 3000 reichsmarek z funduszy dywizji za każdego nowo narodzonego potomka³⁴.

23 grudnia sztab IV KPanc SS wydał rozkaz powtarzający treść identycznego rozkazu, rozesłanego wcześniej przez 2. Armię, który nakazywał, aby wszystkie jednostki frontowe zwiększyły 24 i 25 grudnia poziom bezpieczeństwa. W obawie przed radzieckim atakiem z zaskoczenia, mogącym wykorzystać rozluźnienie towarzyszące Bożemu Narodzeniu, nakazywał on wszystkim dywizjom korpusu przygotować się do odpierania lokalnych ataków przez uprzednie wyznaczenie jednostek kontratakujących, które miały pozostawać w gotowości na przygotowanych pozycjach. Aby zapewnić wystarczającą liczbę żołnierzy na taki wypadek, a także umożliwić frontowej piechocie rotację na pozycje drugiej lub trzeciej linii, gdzie mogła krótko nacieszyć się świąteczną kolacją, nakazano sformować silne Stossreserven (odwody szturmowe) z maksymalnie 25% artylerzystów i wszystkich dywizjonów przeciwpancernych każdej z dywizji. Jednostki te miały zameldować o sformowaniu i gotowości do potencjalnego wykorzystania do 24 grudnia o 14:00³⁵.

W miarę zbliżania się świąt żołnierze dokładali starań, aby ich schrony, kwatery i ziemianki w jak największym stopniu przypominały Julfest (święto przesilenia zimowego) spędzane w domu. Wyrabiano wieńce, wieszane na drzwiach i wejściach do schronów. Ścinano i sprowadzano z tyłów choinki (Weihnachtsbäume), które stawiano w schronach mieszkalnych i kwaterach, a ozdabiano kolorowym papierem, ręcznie wykonanymi drewnianymi ozdobami oraz rozświetlano świecami. Jeśli kompania miała dość szczęścia, by jej Spiess (szef) dysponował dobrymi zdolnościami „organizacyjnymi”, mogły się pojawić ciasta, ciastka i inne specjały, może nawet pieczone prosię albo przynajmniej kaczka na tradycyjną wieczerzę wigilijną³⁶. Garstka szczęśliwców otrzymywała z domu paczki z prezentami, w których mogła się znaleźć kiełbasa, ser, a nawet sernik (Käsekuchen) od babci (Oma), pomimo surowej reglamentacji żywności w Rzeszy. Wino i inne alkohole, jak sznaps domowej roboty czy śliwowicę, dla ożywienia uroczystości sprowadzano z Niemiec albo pozyskiwano od miejscowych rolników, chętnych sprzedać trochę swoich cennych trunków, aby zarobić na wyżywienie rodziny.

Przed tym Bożym Narodzeniem – szóstym w ciągu wojny – duża część bogactwa materialnego i rolnego Europy była wyczerpana, a niedobory niektórych artykułów żywnościowych, jak wołowina czy wieprzowina, były na porządku dziennym. Mimo wszystko żołnierze IV KPanc SS starali się jak najlepiej odtworzyć poczucie normalności i cieszyć się świętami, choćby tylko przez krótką chwilę. Ktoś mógł mieć radio i słuchać Soldatensender (rozgłośni niemieckich sił zbrojnych), a jeśli miał gramofon – najnowszych krajowych przebojów, takich jak Es geht alles vorüber, es geht alles vorbei („Wszystko przemija”), w wykonaniu niemieckiej śpiewaczki Lale Andersen. Słowa były charakterystyczne dla panującej wśród Niemców melancholii, jak wskazuje refren:

Wszystko przemija,

Wszystko odchodzi w dal:

Po każdym grudniu

Nadchodzi w końcu maj.

Wszystko przemija,

Wszystko odchodzi w dal,

Lecz miłość dwojga ludzi

Na wieki wiernie trwa.

Wraz ze zbliżaniem się świąt Ogruf. Gille planował przyjęcie i prostą wieczerzę wigilijną w Twierdzy Modlin, na którą zapraszał cały sztab korpusu, dowódców dywizji i pułków z pięciu podległych mu dywizji, łącznie z „Totenkopfem”, który cieszył się statusem odwodu GA „Środek”. Choć każdy z podwładnych Gillego miał dołożyć wszelkich starań, by w okresie świątecznym odwiedzić własnych ludzi, to zadał sobie trud, aby dopełnić zwykłej pokojowej kurtuazji wobec zaproszenia dowódcy korpusu.

Gdy nadeszła Wigilia, pomimo ostrzeżeń raportu wywiadowczego nie doszedł do skutku żaden większy radziecki atak. We wczesnych godzinach rannych nieprzyjacielskie oddziały szturmowe podjęły jednak kilka drobnych prób przełamania frontu Dywizji „Wiking” i 542. DGL w celu zdobycia informacji i wzięcia jeńców. Ponieważ poprzedniego dnia Niemcy zostali ostrzeżeni, żadne z radzieckich wtargnięć nie przyniosło powodzenia, a patrole zostały odparte ogniem artylerii lub broni strzeleckiej. Wysunięte placówki meldowały też o odgłosach gąsienic i silników czołgów, ale kiedy nic się nie zdarzyło, obrońcy doszli do wniosku (w tym przypadku trafnego), że Sowieci, w ramach maskowania taktycznego, nadają nagrania tych dźwięków przez głośniki, aby niepokoić Niemców, jak już wcześniej robili. Późnym popołudniem przy gruncie zaczęła się tworzyć gęsta mgła, zasłaniając teren za linią frontu i utrudniając obserwację³⁷. Poza tym niewielkim zakłóceniem, przygotowania do Wigilii (Heiligabend) toczyły się sprawnie.

Wraz z zapadaniem zmroku żołnierze rozpoczęli rotacyjne zmiany pomiędzy frontem a tyłami, aby spożyć wieczerzę. Wojsko stacjonujące dalej na tyłach, na pozycjach odwodowych lub w bezpieczniejszych rejonach taborów (Tross) oraz w różnych kwaterach głównych w Modlinie czy Nowym Dworze, przedostawało się do różnych szop, stodół lub budynków zaadaptowanych – przynajmniej na jedną noc – na prowizoryczne sale bankietowe. Szefowie stołówek i żołnierze wyznaczeni na dyżurnych w stołówkach zaczęli transportować potrawy z kuchni polowych (Gulaschkanone – „armat gulaszowych”) na stoły. W modlińskiej twierdzy przyjęcie wigilijne dowódcy korpusu miało się zacząć lada chwila. Żołnierze, szczególnie frontowa piechota i saperzy, którzy przez większość poprzedniego miesiąca żyli zimnym jedzeniem w okopach, z niecierpliwością czekali na smaczny, gorący posiłek z tyloma dodatkami, ile mogli zaimprowizować kompanijny Spiess i kucharz (Feldkoch).

Wielu młodszym żołnierzom można było wybaczyć przekonanie, że być może wojna nie idzie tak znowu źle. Czyż w końcu siły niemieckie w Ardenach nie odnosiły jednego po drugim zwycięstwa nad Angloamerykanami? Czy wojsk radzieckich na Węgrzech nie miażdżyły silne niemiecko-węgierskie kontrataki pancerne? Choć Wehrmachtbericht (dzienny komunikat Wehrmachtu) i audycje, które nadawała Soldatensender, sprawiały wrażenie, jakby szala przechylała się w końcu na korzyść Niemiec, nieliczni ocaleli weterani uczestniczący w uroczystości umieli czytać między wierszami doniesień prasowych i nauczyli się oddzielać propagandę od prawdy.

Gdy trwały ostatnie przygotowania do wieczerzy, krótko po 17:05 w Führungsabteilung na stanowisku dowodzenia korpusu zabrzęczał telefon. Dzwonił oficer dyżurny 2. Armii z kwatery głównej gen. płk. Weissa. Zanotowawszy szczegóły, pełniący tego wieczoru dyżur oficer oddziału operacyjnego IV KPanc SS (najprawdopodobniej Hauptsturmführer Velde lub Oberscharführer Schlemmer) szybko przekazał treść wiadomości Ogruf. Gillemu i jego szefowi sztabu. Zastanowiwszy się krótko nad jej znaczeniem i zapewne zweryfikowawszy autentyczność w rozmowie telefonicznej z dowódcą armii, a może z berlińskim SS-FHA, Gille rozkazał natychmiast powiadomić dywizje „Totenkopf” i „Wiking”. Ich dowódców miał poinformować osobiście. Niecałą godzinę później, o 18:00, zawarczały maszyny Hellschreiber w oddziale operacyjnym na stanowisku dowodzenia korpusu. Rozszyfrowana wiadomość z kwatery głównej Führera (Führerhauptquartier) w Ziegenbergu, potwierdzająca rozkaz przygotowawczy i określająca nowe zadanie, zaczęła się pojawiać na rozwijającej się taśmie, aby ją odebrano i naklejono na blankiety depesz, a następnie zaniesiono dowódcy korpusu, by natychmiast się z nią zapoznał³⁸. Jego przyjęcie wigilijne w twierdzy Modlin miało najprawdopodobniej zostać natychmiast odwołane.

Każda z dywizji SS odebrała wiadomość w podobny sposób. 24 grudnia około 21:00 zadzwonił telefon na stanowisku dowodzenia „Wikinga”. O1, Ostuf. Günter Jahnke, pełniący obowiązki oficera dyżurnego, przejął słuchawkę od podoficera dyżurnego (Unteroffizier vom Dienst). Z drugiej strony był szef sztabu korpusu, Ostubaf. Schönfelder, który poprosił dowódcę dywizji. Powiadomiwszy Schönfeldera, że Obf. Ullrich udał się odwiedzić żołnierzy na linii frontu, Jahnke otrzymał szorstki nakaz pozostania przy telefonie. W następnej chwili rozmawiał już z samym Ogruf. Gillem. „Słyszałem, że »Isegrim« [kryptonim Ullricha] wyszedł, więc proszę słuchać uważnie” – powiedział dowódca korpusu, którego młody porucznik słuchał z całą uwagą. „Dorpmüllerujemy do Julischki [Wir dorpmüllern zur Julischka]… zrozumiał pan?” Jahnke, zbierając w sobie całą odwagę, odpowiedział: „Kiedy, panie Obergruppenführer?”. Odpowiedź nadeszła od razu: „Natychmiast! [Grupa Bojowa] Dorr jeszcze tego wieczoru, a wy [sztab dywizji] – jutro rano!”. Gille odłożył słuchawkę³⁹.

Gdy powiadomienie przekazywano w dół hierarchii dowodzenia każdej z dywizji, pododdziały zaczynały się orientować, że w powietrzu wisi coś nadzwyczajnego. Na przykład, właśnie gdy Stubaf. Messerle, dowódca IV dywizjonu SS-Pz.Art.Rgt. 3, miał tego wieczoru wygłosić bożonarodzeniowe przemówienie do zgromadzonych żołnierzy 10. baterii, do stodoły, zaadaptowanej z tej okazji na salę bankietową, wpadł goniec dywizjonu. Podchodząc niezwłocznie do dowódcy, młody żołnierz podał mu depeszę ze sztabu pułku. Messerle otworzył i odczytał słowo „Ilmensee” („jezioro Ilmen”) w pierwszej linijce. Było to stałe hasło dywizji, oznaczające najwyższy stan gotowości – znaczyło to, że pododdziały miały przygotować się niezwłocznie do wymarszu. Każda z pozostałych jednostek dywizji mniej więcej w tym samym czasie otrzymała tę samą wiadomość.

Wkrótce do Messerlego doszła kolejna depesza, również odpowiednio zaszyfrowany rozkaz wymarszu. Podobnie jak ten otrzymany przez Dywizję „Wiking”, on również ogłaszał z emfazą: „Dorpmüllerujemy do Julischki!”. W związku z tym Messerle wydał odpowiedni rozkaz. Szybko zapomniano o wigilijnych uroczystościach, a żołnierze szykowali się w pośpiechu, wpadając na siebie nawzajem, gdy każdy krzątał się, wykonując ustalone z góry zadanie. Nikt nie wiedział, dokąd ani kiedy, a nawet, czy w ogóle wyjadą. Messerle wspominał potem: „Pomyślawszy przez chwilę, zrozumiałem. Dorpmüller był to minister transportu Rzeszy, którego główne zajęcie polegało na zarządzaniu kolejami⁴⁰. Tak, a Julischka? Nagle mnie olśniło! Przejazd koleją na Węgry! Znowu będziemy strażą pożarną!”⁴¹.

Ilustracja 1. Czwarty numer „Kämpfer des Führers” („Bojowników Führera”), gazety żołnierskiej IV KPanc SS, z 8 grudnia 1944 r. Wydawana przez korpuśnego narodowosocjalistycznego oficera kierowniczego (VI oficera sztabowego, NSFO) oraz sztabowych korespondentów wojennych SS (SS-Kriegsberichter), zawierała reportaże z całego świata, pisane i redagowane przez tych drugich, a także standardowe artykuły wydawane przez biuro ministra propagandy Rzeszy, Josefa Goebbelsa, oraz Główny Urząd Dowództwa SS (dzięki uprzejmości Günthera Langego).

ROZDZIAŁ II

WĘGIERSKI TEATR DZIAŁAŃ WOJENNYCH WRZESIEŃ – 25 GRUDNIA 1944 R.

Otrzymawszy w Wigilię dramatyczny komunikat przygotowawczy, żołnierze IV KPanc SS szybko zaczęli się szykować do podróży koleją na Węgry. Choć kilka szczęśliwych kompanii i batalionów zdołało się nacieszyć skróconymi obchodami Bożego Narodzenia, drobiazgowo zorganizowanymi przez ich dowództwa, większość jednostek korpuśnych była głęboko zaangażowana w przygotowania do nowego przydziału. Przez następne kilka dni tysiące esesmanów ładowało pojazdy i sprzęt oraz zaczynało wsiadać do pociągów wojskowych, które miały do sylwestra zawieźć ich w nowy rejon działań⁴². Niektóre jednostki musiały wsiadać w rejonie Modlin–Nowy Dwór, ciągle w zasięgu nieprzyjacielskich dział, a odjeżdżając, otrzymały śmiercionośne pożegnanie od ognia artylerii, padającego w pobliżu stacji. Według jednego z członków „Wikinga”, Ostuf. Günthera Jahnkego, dywizyjnego O1, nikt nie zamierzał tęsknić za Mokrym Trójkątem. Po wojnie napisał: „Cieszyliśmy się, że opuszczamy »Twierdzę Modlin«. (…) Wszyscy tam obawiali się okrążenia, było bowiem nieprawdopodobne, aby udało nam się w ogóle wymknąć”⁴³.

Mimo że gen. płk Georg-Hans Reinhardt, dowódca GA „Środek”, uznał korpus Gillego za niezbędny do obrony frontu wiślańskiego, biorąc pod uwagę radziecką ofensywę zimową, której spodziewano się w okolicach 12 stycznia 1945 r. – pogląd ten podzielał także szef sztabu OKH, gen. płk Heinz Guderian – mimo wszystko związek ten wysłano na front uważany przez wielu za drugorzędny. Skłoniło to wielu do pytania, dlaczego Węgry i dlaczego w tej chwili. Aby zrozumieć, jak doszło do tego z pozoru nierozważnego przeniesienia i jak doświadczony korpus Ogruf. Gillego prawie natychmiast po przyjeździe na Węgry znalazł się w ciężkich, nieprzerwanych walkach, wypada przedstawić krótkie omówienie wydarzeń z poprzednich trzech miesięcy.

O ile bitwy pod Warszawą, toczone od 27 lipca do końca października 1944 r., były same w sobie istotnymi zdarzeniami, to stanowiły zaledwie część ogromnych zmagań, rozgrywających się po operacji „Bagration” na całej szerokości frontu wschodniego. Prócz udręk, których przysporzyła w tym okresie Armia Czerwona grupom armii „Północ” i „Środek”, od sierpnia do października 1944 r. wojska niemieckie i ich sojuszników na frontach Europy Południowo-Wschodniej dotknął szereg katastrof. Poczynając od rozbicia 25 sierpnia w Rumunii GA „Południowa Ukraina” gen. piech. Johannesa Friessnera, z 6. i 8. Armią, przez 2. i 3. Front Ukraiński – czemu dopomogła i do czego przyczyniła się zdrada rządu rumuńskiego – reszta południowo-wschodniego frontu Niemców rozsypała się jak domek z kart. Bułgaria, najechana 8 września przez 3. Front Ukraiński gen. płk. F. I. Tołbuchina, natychmiast przeszła na stronę aliantów, otwierając tym samym wrota na Bałkany, gdzie 900 tys. żołnierzy niemieckich wojsk okupacyjnych zwalczało rozmaite ruchy partyzanckie, znajdując się na samym końcu długiej i wrażliwej linii zaopatrzeniowej – tylko w Grecji było ich 300 tys.⁴⁴

Kiedy feldmarszałek (Generalfeldmarschall, G.F.M.) Maximilian von Weichs, pełniący równocześnie funkcję głównodowodzącego na południowym wschodzie (Oberbefehlshaber Südost) i dowódcy GA „F”, usiłował odtworzyć spójną linię obrony po zmianie frontu przez Bułgarię i równocześnie ewakuować jak najwięcej żołnierzy niemieckich z Grecji i Jugosławii, główny wysiłek Sowietów, na których czele szedł 2. Front Ukraiński gen. armii Rodiona I. Malinowskiego, do 5 września szybko zbliżył się do wschodnich stoków Karpat, ostatniej naturalnej przeszkody przed pusztą – rozległym stepem wschodnich Węgier.

Podczas gdy front Tołbuchina był zaabsorbowany pościgiem za wojskami von Weichsa z południowej Rumunii, Bułgarii oraz północno-wschodniej części Jugosławii po kilku tygodniach walk o niezwykle istotne przełęcze karpackie, siły Malinowskiego mogły przebić się i do 5 października wyjść na węgierską równinę pomiędzy Wielkim Waradynem (Oradea) a Aradem. Do tego czasu GA „Południowa Ukraina” Friessnera (23 września przemianowana na GA „Południe”), sklecona z niedobitków 6. i 8. Armii, wzmocnionych zbieraniną niemieckich i węgierskich jednostek o zróżnicowanej jakości, zdołała odbudować coś w rodzaju spójnego frontu. Na papierze wyglądało to, jakby nowej rubieży dało się skutecznie bronić, lecz Friessner obawiał się, iż pójdzie ona w drzazgi przy mocniejszym uderzeniu sił Malinowskiego⁴⁵.

Regent węgierski, adm. Miklós Horthy, i jego zwolennicy również nie mieli złudzeń, w którym kierunku wieje wiatr, przeczuwając, że jeśli jak najszybciej nie zawrą pokoju z ZSRR, to ich ojczyzna zostanie zniszczona w późniejszych walkach. Kiedy Friessner gorączkowo usiłował odbudować linię frontu i wystawić do jej obrony jak najwięcej dywizji niemieckich i węgierskich, Horthy – poprzez przedstawicieli – równie gorączkowo próbował wynegocjować warunki z jednym z pośredników Stalina. Choć regent dołożył wszelkich starań, aby te negocjacje pozostały tajne, rozwój zdarzeń nie uszedł uwagi Berlina; Hitler dał podwładnym jasno do zrozumienia, że nie zamierza tolerować zmiany frontu przez Węgry, na podobieństwo tego, co w sierpniu uczyniły Rumunia i Bułgaria. Jako wódz naczelny niemieckich sił zbrojnych uważał on, że jeśli na tym etapie wojny Węgry – ze strategicznymi polami naftowymi, zasobami naturalnymi i liczną ludnością – wpadną w ręce nieprzyjaciela albo dołączą do ZSRR, to wojna będzie już właściwie skończona.

Powiadomiony przez Friessnera i inne osoby kontaktowe o spisku Horthyego i jego rządu, Hitler, działając jako szef OKW, nakazał przeprowadzić w Budapeszcie 15 października 1944 r. atak wyprzedzający dwóm swoim „specjalistom” z SS, Ogruf. Erichowi von dem Bachowi i Ostubaf. Otto Skorzeny’emu. Pod kryptonimem „Unternehmen Panzerfaust”, ta grupa specjalna pod kierownictwem SS wszczęła przewrót, który rozpoczęło porwanie najmłodszego syna Horthyego, Miklósa juniora. To, wraz z groźbą, że w razie nieustąpienia esesmani zabiją porwanego, zmusiło regenta do dymisji i odjazdu do Niemiec w charakterze „gościa”. Powstała natychmiast polityczna próżnia pozwoliła Ogruf. von dem Bachowi, nazwanemu przez Polaków „katem Warszawy”, szybko zająć Budapeszt przy minimalnym rozlewie krwi.

Żołnierze niemieccy błyskawicznie obsadzili wszystkie najważniejsze punkty w mieście – w tym centralę telefoniczną, stację radiową, główne mosty i skrzyżowania – zamykając armię węgierską w jej miejskich obiektach⁴⁶. Na wyraźny rozkaz Hitlera adm. Horthy, przed wywiezieniem do Rzeszy, rozwiązał swój gabinet i zainstalował proniemiecki rząd pod kierownictwem przywódcy osławionej Partii Strzałokrzyżowców, Ferenca Szalásiego, faszysty, który zapewniał niemieckiego dyktatora, że Węgry pozostaną mu wierne do samego końca, ale był co najwyżej marionetką. Dla pewności, że lojalność Szalásiego się nie zachwieje, faktyczną kontrolę nad rządem węgierskim powierzono Brig.Fhr. Edmundowi Veesenmeyerowi, mianowanemu przez Hitlera po rozpoczęciu niemieckiej okupacji pełnomocnikiem Rzeszy na Węgrzech.

Skoro flanka polityczna została już zabezpieczona, GA „Południe” Friessnera mogła poświęcić uwagę ciężkim walkom, które miała przynieść przyszłość. Jej sytuacja do 15 października zaczęła się poprawiać, gdy kilka dywizji pancernych pod kontrolą dowódcy 8. Armii, gen. art. Maximiliana Frettera-Pico, okrążyło i niemal zniszczyło trzy radzieckie korpusy w bitwie pancernej pod Debreczynem (Debrecen). Wyczuwszy okazję, Malinowski starał się wykorzystać zamieszanie w węgierskim rządzie, niebacznie dzieląc swoje siły i wyprowadzając 6 października śmiałe natarcie na Budapeszt, choć nie dysponował zwyczajową druzgocącą przewagą liczebną, jaką zwykle cieszył się jego front. W ciężkich walkach w dniach 10-15 października 1944 r. siły niemiecko-węgierskie zadały znaczne straty 6. Armii Pancernej Gwardii, która tylko 12 października utraciła ponad 200 czołgów⁴⁷.

Kontratak ten ustabilizował front węgierski, ale okazał się jedynie tymczasowym odroczeniem katastrofy, choć dał OKH i GA „Południe” czas na ocenę sytuacji. Wykorzystując tę chwilę wytchnienia, Guderian – za zgodą Hitlera – nakazał Friessnerowi wycofać wojska aż nad Cisę, rubież bardziej nadającą się do obrony niż ta, którą przedtem usiłowała utrzymać GA „Południe”. Z kolei Malinowski, uznając porażkę pod Debreczynem za jedynie chwilowe niepowodzenie, rozkazał 6. APancGw oraz Grupie Konno-Zmechanizowanej Plijewa intensywnie ścigać wycofujące się dywizje Osi w nadziei na okrążenie i zniszczenie większości sił przeciwnika, zanim zdoła przekroczyć Dunaj. Ścigający, jak się okazało, podeszli zbyt blisko. Wykorzystując gwałtowne natarcie radzieckie, 23 października wojska Frettera-Pico wykonały w tył zwrot i, z III KPanc gen. wojsk panc. Hermanna Breitha na czele, przeprowadziły własny manewr kleszczy, do 26 października odcinając i rozbijając trzy kolejne radzieckie korpusy.

Zwycięstwo sił niemiecko-węgierskich wstrzymało większe działania wojenne obu stron na Węgrzech do 28 października, kiedy to po raz pierwszy od połowy sierpnia grupa armii Friessnera mogła się cieszyć spójną, choć cienko obsadzoną linią frontu⁴⁸. Wykorzystując tę krótką pauzę operacyjną, Friessner uczynił, co w jego mocy, aby umocnić nowy front nad Cisą, a szczególnie podjął reorganizację wojsk węgierskich, znajdujących się w tym momencie w kompletnej rozsypce wskutek rezygnacji lub dezercji wielu starszych stopniem oficerów po nieudanej próbie zawarcia przez Horthyego separatystycznego pokoju ze Stalinem. Na linię frontu, pomiędzy jednostki węgierskie, wysłano niemieckie, uważane za zdolniejsze i pewniejsze; miały one służyć jako Korsettenstange (fiszbiny gorsetu), usztywniając obronę i zniechęcając do dezercji, a także gwarantując, że sojusznik będzie miał swój udział w obowiązku obrony własnej ojczyzny.

Malinowski wznowił ofensywę na Budapeszt 29 października (pod kryptonimem operacja budapeszteńska), mając wcześniej wystarczająco wiele czasu, by skoncentrować siły i uzupełnić utracone przed tygodniem czołgi. Front niemiecki nad Cisą przebiła wkrótce w kilku miejscach 46. Armia, gdy węgierska 3. Armia rozleciała się pod jej miażdżącymi ciosami. Nie napotykając zbyt wielu spowalniających przeszkód, czołówki armii gen. por. Iwana Szlemina, której lewe skrzydło wyznaczała linia Dunaju, do 2 listopada przebiły się na zachód i północ w rejon oddalony tylko 10 km od południowo-wschodnich przedmieść Budapesztu. Nazajutrz jego czołgi przełamały zewnętrzną linię obrony miasta na wschodnim brzegu Dunaju, ale seria kontrataków przeprowadzonych w dniach 4-5 listopada przez 8. i 22. DK SS (SS-Kav.Div.) oraz 13. DPanc, do których wkrótce dołączyły dwie inne dywizje pancerne, odrzuciła 46. Armię z powrotem.

W czasie tej bitwy pancernej odgłosy walk stały się wyraźnie słyszalne z oddali dla mieszkańców Budapesztu, którzy zaczęli wykazywać oznaki paniki, pomimo zapewnień strzałokrzyżowców, że Armia Czerwona nigdy nie wejdzie do stolicy. Sprawy jeszcze bardziej się skomplikowały, gdy niemiecki saper niechcący zdetonował ładunki burzące na dunajskim Moście Małgorzaty, łączącym dwie części miasta (Budę i Peszt). Eksplozja poważnie uszkodziła most, którego część wpadła do rzeki, w czasie, gdy niemieccy i węgierscy obrońcy potrzebowali go bardziej niż kiedykolwiek. To również nie zrodziło szczególnego zaufania pomiędzy niemieckimi nadzorcami a ludnością stolicy, przekonaną, że Niemcy rzucą na pożarcie jej ukochane miasto, aby opóźnić radzieckie natarcie, choć zniszczenie mostu było czystym przypadkiem.

Pomimo bliskości radzieckich czołówek, do tej pory uczyniono bardzo niewiele, aby umocnić Budapeszt lub przygotować go do długiego oblężenia, szczególnie wobec ataku z zachodniego brzegu Dunaju, gdyby Armia Czerwona zdobyła przeprawę i podjęła próbę oskrzydlenia. Według powojennej relacji Friessnera, w czasie jednej z jego wizyt w tym okresie w mieście nadal wydawała się panować pokojowa atmosfera. Poźniej pisał: „W Budapeszcie zdałem sobie sprawę, że mieszkańcy nie mają pojęcia, jak poważna jest sytuacja na froncie. Wszędzie widziałem sceny jak najgłębszego spokoju, a to, niestety, wlało nieco goryczy do czary, którą można było świętować zwycięstwo pod Debreczynem”⁴⁹.

Od 11 do 22 listopada Malinowski, wykorzystując cztery armie (7. Gw, 27., 40. i 53.), walczył i manewrował w obliczu zdeterminowanego oporu Niemców, nacierając na szerokim froncie od Cisy do Dunaju, zanim w końcu, 25 listopada, podszedł wzdłuż Dunaju na południe od Budapesztu. Na jego prawym skrzydle, na północ od stolicy, 4. Front Ukraiński zmagał się z zaciętą niemiecką obroną, jaką zorganizowała 8. Armia gen. piech. Otto Wöhlera we wschodnich górach Matra na Słowacji, i z trudem zdołał odrzucić Niemców do Miszkolca, poniósłszy ciężkie straty. Na lewo od Malinowskiego, na południe od Budapesztu, w pobliżu miasta Baja, 3. Front Ukraiński Tołbuchina rozpoczął 22 listopada własny atak, wychodząc z przyczółków utworzonych przez jego wojska na Drawie pod Apatinem i Batiną⁵⁰.

Miażdżąc płytką niemiecką obronę w trójkącie Drawa–Dunaj, 4. AGw i 57. Armia Tołbuchina zdobyły do 26 listopada kluczowy Mohacz, rozpruwając flankę GA „F”, południowej sąsiadki GA „Południe”, otwierając w ten sposób drogę w rejon Balatonu, gdzie znajdowały się ostatnie większe zapasy ropy dostępne Niemcom. Do 29 listopada czołówki Tołbuchina zdobyły zabytkowe miasto Pecz, a po dwóch dniach jego 4. AGw dotarła nad Dunaj i 1 grudnia nawiązała łączność z 46. Armią 2. Frontu Ukraińskiego marsz. Malinowskiego, tworząc tym samym ciągły front wzdłuż Dunaju, od Mohacza do rejonu zaledwie kilka kilometrów od Budapesztu⁵¹. Ani GA „Południe”, ani GA „F” nie mogły zrobić zbyt wiele, aby ją zatrzymać, a ich nieliczne odwody przerzucano z jednego krytycznego punktu do drugiego, zanim kolejny kryzys nie wybuchł gdzie indziej, niczym w baśni o holenderskim chłopcu, gorączkowo usiłującym zatkać dziury w tamie.

Następna tura walk miała nastąpić wzdłuż południowych i północnych podejść do stolicy. Kiedy wojska Tołbuchina nieubłaganie zbliżały się w rejon na południowy zachód od Balatonu, uwaga Malinowskiego skupiała się na Budapeszcie. Gdy 46. Armia przekroczyła Dunaj i uderzyła w stronę północnego krańca Balatonu, 7. AGw i 6. APancGw zaatakowały na północ od Budapesztu, do 5 grudnia zdobywając kluczowe miasto Hatvan. Do 8 grudnia obie armie uchwyciły naddunajskie miasteczko Vác, niecałe 30 km na północ od stolicy, podczas gdy siły Tołbuchina całkowicie zbliżyły się do Linii Małgorzaty (Margarethestellung). Miała to być nowa główna rubież obrony wojsk niemiecko-węgierskich, biegnąca wzdłuż linii Balaton–Białogród Królewski (Székesfehérvár, niem. Stuhlweissenburg)–jezioro Velence i stanowiąca naturalną pozycję obronną na południowy zachód od Budapesztu. Obsadzali ją żołnierze i czołgi 6. Armii/Grupy Armijnej „Fretter-Pico”, mieszanka jednostek niemieckich i węgierskich⁵². Choć obrońcy początkowo zamierzali włączyć Budapeszt do swojej Hauptkampflinie, niedostateczna liczba piechoty dla obsadzenia odcinka Linii Małgorzaty pomiędzy północno-wschodnim rogiem jeziora Velence a południowo-zachodnim krańcem Budapesztu miała po 12 dniach przynieść doniosłe konsekwencje.

Skoro armie Malinowskiego i Tołbuchina skoncentrowały się na północ i południe od miasta, a przez to nie mogły szybko przyjść sobie nawzajem z pomocą, gen. płk Guderian wyczuł kolejną okazję, by uderzyć z flanki na co najmniej jeden z dwóch radzieckich przyczółków i zlikwidować go. Jako szef sztabu generalnego OKH, 11 grudnia nakazał Friessnerowi jak najszybciej skupić trzy dywizje pancerne (3., 6. i 8.) oraz trzy bataliony czołgów ciężkich pod kontrolą operacyjną III KPanc Breitha i rozpocząć kontrofensywę, która otrzymała kryptonim Unternehmen Spätlese (operacja „Późne Żniwa”), w ciągu najdalej dwóch-trzech dni. Guderian i Friessner nie zgadzali się jednak, które radzieckie zgrupowanie zaatakować: na północ czy na południe od miasta? Wobec konfliktu generałów interweniował Hitler i wybrał rozwiązanie preferowane przez Friessnera, który chciał wyprowadzić kontrofensywę „Spätlese” na południe, pomiędzy jeziorami Balaton i Velence, od 17 grudnia 1944 r.

Kiedy Friessner gromadził wojska, ingerowała pogoda i opóźniła przygotowania. Obfite deszcze i roztopy zmieniły węgierskie drogi w strumienie błota, niezwykle utrudniając jakiekolwiek przemieszczenia wozów pancernych, a co dopiero samochodów i ciężarówek. Dyrektywą Friessnera ofensywę przesunięto o kilka dni, dopóki temperatura nie spadnie, a drogi, przy odrobinie szczęścia, znów nie zamarzną. 17 grudnia wciąż padało, a stan dróg się nie poprawił, choć dywizje pancerne zostały już ześrodkowane i wszystko – prócz pogody – było gotowe do rozpoczęcia ofensywy. Uzasadniając decyzję o przełożeniu ataku, Friessner pisał później, że „wysłania wyznaczonych związków pancernych do natychmiastowego ataku w błocie nie dało się usprawiedliwić; sprawą kluczową było zaczekać na mrozy, aby prowadzić działania nieograniczające się wyłącznie do utwardzonych dróg”⁵³.

W tym czasie 6. APancGw, pomimo niekorzystnej pogody operująca na północ od Dunaju, 14 grudnia zajęła miasteczko Šahy na wschód od rzeki Hron (Gran), kiedy jej czołówki z łatwością przebiły się przez nieskuteczną obronę Brygady SS „Dirlewanger”, przerzuconej na południe ze Słowacji, aby utrzymać rubież zwolnioną niedawno przez większość 24. DPanc, która pozostawiła tylko niewielką grupę bojową. Przez następne trzy dni Guderian i Friessner spierali się o pilność rozpoczęcia „Spätlese”. Friessner był ostrożny, nie chcąc poświęcać starannie oszczędzanych czołgów, a Guderian – pomny szerszego obrazu – popędzał podwładnego, obserwując, jak możliwość szybkiego zwycięstwa zaczyna wymykać się z rąk.

Gdy czołgi Malinowskiego z 6. APancGw przebiły się 20 grudnia przez góry Berzsenyi na południe od Šah i na północ od Dunaju, sytuacja stworzyła zasadnicze zagrożenie dla przetrwania GA „Południe”, jako że tego samego dnia siły Tołbuchina uderzyły po obu stronach jeziora Velence. Hitler z kolei coraz bardziej się niecierpliwił i żądał działania. Mając przed oczami wyraźnie rozwijający się kryzys, Guderian – ponaglany rozkazem Führera (Führerbefehl) z poprzedniego dnia – zmuszony był działać. Nakazując Friessnerowi pozostawić czołgi w III KPanc z 6. Armii Frettera-Pico dla realizacji „Spätlese”, przeniósł sztaby dywizji oraz piesze pododdziały dywizji pancernych w górzysty rejon na południe od Šah, nad Hronem. Tam mogły przynajmniej zatrzymać natarcie radzieckich czołgów, zanim zdołają wyjść na równiny naddunajskie na południowy zachód od Budapesztu, wiodące do bram Wiednia⁵⁴.

Tymczasem pułki pancerne i bataliony czołgów ciężkich (łącznie prawie 400 czołgów), działające w ramach III KPanc Breitha, usiłowały realizować plan „Spätlese” przeciw wojskom Tołbuchina, lecz ich ataki nie przyniosły większego powodzenia⁵⁵. Brnąc przez błota, niemieckie czołgi zużyły ogromne ilości deficytowego paliwa w próbach wymanewrowania zwinniejszego przeciwnika. Wykorzystanie tych pułków i samodzielnych batalionów pancernych okazało się dla Breitha trudnym wyzwaniem w dziedzinie dowodzenia i kontroli, jako że sztaby dywizyjne, do których jednostki te były przyzwyczajone, odesłano na północ od Dunaju, wraz z większością podległych batalionów łączności. Stworzenie w ostatniej chwili 21 grudnia Grupy Dywizyjnej (Divisionsgruppe, Div.Gr.) „Pape”, by wykorzystać w tym celu dowódcę i sztab DGPanc „Feldherrnhalle” („FHH”), nastąpiło zbyt późno, by uczynić większą różnicę. Bez należytego wsparcia piechoty 10 batalionów pancernych stało się łatwą ofiarą radzieckiej piechoty i dział przeciwpancernych; ostatecznie musiały się wycofać za bezpieczną osłonę Linii Małgorzaty, a nazajutrz, 22 grudnia, operacja „Spätlese” dobiegła sromotnego końca.

Choć pancerny szturm Frettera-Pico nie osiągnął żadnego z wyznaczonych celów, nieudana ofensywa III KPanc ograniczyła przynajmniej zakres natarcia 2. Frontu Ukraińskiego z powodu nadmiernej ostrożności radzieckiego dowódcy. Szczęśliwie dla Niemców i Węgrów, Malinowski najwyraźniej postanowił nie ryzykować rozwinięcia przełamania swojego frontu w głęboki atak, kiedy w okolicy czaiło się tyle niemieckich czołgów, a zamiast tego przeprowadzić płytkie okrążenie Budapesztu od zachodu, co przypieczętowałoby los obrońców miasta. Tego samego dnia Friessner wykorzystał okazję, aby poprosić o pozwolenie na wycofanie wojsk IX Korpusu Górskiego SS (IX. SS-Gebirgskorps, IX SS-Geb.Korps) z 6. Armii Frettera-Pico, broniącej Budapesztu na wschodnim brzegu Dunaju; manewr ten, jego zdaniem, zwolniłby pilnie potrzebną dywizję piechoty, ale oznaczałby także porzucenie Pesztu. Hitler kategorycznie odmówił wzięcia tego pod uwagę, uznając utrzymanie wschodniej części miasta za ważne ze względów politycznych. Budapeszt miał nadal być utrzymany za wszelką cenę⁵⁶.

Do tej pory Hitler i Guderian stracili cierpliwość do Friessnera i Frettera-Pico, dowódców, których oceniali jako nadmiernie ostrożnych i pozbawionych ducha walki, którego wymagała nadzwyczajna sytuacja. Wobec tego, nocą 22 grudnia, Friessner i Fretter-Pico zostali powiadomieni przez Oddział Operacyjny OKH, że w ciągu 24 godzin zostaną zwolnieni ze stanowisk. Grupę Armii „Południe” miał od tej pory przejąć gen. piech. Wöhler, dotąd dowodzący 8. Armią, podczas gdy Frettera-Pico, jako dowódcę 6. Armii, 24 grudnia zastąpiłby gen. wojsk panc. Hermann Balck, ściągnięty z frontu zachodniego, gdzie dowodził dotychczas GA „G”. Wöhler był przynajmniej zaznajomiony z sytuacją, jako dowódca 8. Armii od sierpnia 1943 r., więc jego awans miał przebiec stosunkowo bezproblemowo. Balck, z drugiej strony, przez ostatni kwartał walczył na froncie zachodnim i choć był weteranem frontu wschodniego, musiał szybko się zorientować w nowych obowiązkach i odpowiedzialności⁵⁷.

Kiedy Niemcy się wahali, Malinowski i Tołbuchin niestrudzenie parli naprzód. Żaden z nich nie dorównywał talentem strategicznym czy operacyjnym zdolniejszym dowódcom radzieckim, takim jak Żukow, Koniew czy Rokossowski, byli jednak dobrzy w wykonywaniu rozkazów Stawki i z pewnością stali na wysokości zadania dowodzenia frontami w rejonie o tak ograniczonym zakresie operacyjnym jak Węgry. Kiedy tylko Niemcy okazywali słabość, oni ją wyzyskiwali; kiedy nieprzyjaciel pokazywał siłę, obchodzili go albo miażdżyli przytłaczającą przewagą ognia. 23 grudnia 4. AGw zajęła miasto Bicske przy znikomym oporze, zrywając tym samym całą łączność lądową z Budapesztem (zob. mapa 1).

Nazajutrz Wöhler, idąc w ślady poprzednika, zatelefonował do Guderiana w OKH i złożył mu sprawozdanie z pogarszającej się sytuacji. Zażądał, aby udzielono mu uprawnień do wydania garnizonowi miasta rozkazu ewakuacji ze wschodniego brzegu Dunaju i przeniesienia się na wewnętrzny pierścień obrony na zachodnim brzegu, obejmujący Budę. Jak na ironię, była to ta sama pozycja, za którą opowiadał się Friessner, co stało się jedną z przyczyn jego nagłej dymisji⁵⁸. O dziwo, Guderian nie odrzucił od razu jego apelu, lecz poinformował, że przekaże go Hitlerowi, który, na wieść o prośbie dowódcy GA „Południe”, w typowy dla siebie sposób odmówił wzięcia pod uwagę jakiejkolwiek wzmianki o wycofaniu⁵⁹. Wcześniej, 1 grudnia, Hitler ogłosił Budapeszt twierdzą (Festung), wobec czego miasta miano bronić do ostatniego żołnierza i ostatniego naboju⁶⁰.

Czołgi radzieckie podeszły do Ostrzyhomia (Esztergom, niem. Gran) 26 grudnia. Budapeszt był już całkowicie okrążony. Choć na papierze broniące go siły niemiecko-węgierskie wydawały się potężne, to brakowało im żywności, paliwa i amunicji dla 70-tysięcznego garnizonu pod komendą SS-Ogruf. Karla Pfeffer-Wildenbrucha, dowódcy IX KGór SS, i trudno było powiedzieć, że znajdują się w wystarczającej formie, by wytrzymać długie oblężenie. Jeśli chodzi o mieszkańców, prawie 800 tys. mężczyzn, kobiet i dzieci, to nie przygotowano dla nich w ogóle żadnych zapasów żywności ani opału, prócz tego, co zdołali zgromadzić na własną rękę. Aby uratować miasto i garnizon, należało niezwłocznie rozpocząć operację odsieczową. Jedyne pocieszenie, o ile można było tak to nazwać, polegało na tym, że w tej właśnie chwili pospiesznie sprowadzano z Polski korpus pancerny, który miał poprowadzić odsiecz, a był nim IV KPanc SS Gillego. Zaiste, dorpmüllern do Julischki!

W tym momencie można wybaczyć żołnierzom Gillego, że zastanawiali się, dlaczego tak szybko przerzuca się ich na Węgry. Ostatecznie – mogliby zapytać – czyż Führer nie miał zawsze racji? Czy sprawy nie toczyły się zgodnie z planem, a karta nie odwracała się wreszcie na korzyść Niemiec? Według wszystkich oficjalnych komunikatów potężny Wehrmacht zatrzymał aliantów na Linii Gotów we Włoszech, Armię Czerwoną powstrzymywano w Polsce, Kurlandii i Prusach Wschodnich, a różnego rodzaju „cudowna broń” – jak V-1 czy V-2 – okładała już Wyspy Brytyjskie. Według tych samych doniesień Kriegsmarine zatapiała rekordowe ilości nieprzyjacielskich jednostek pływających, nowe odrzutowce Luftwaffe systematycznie zestrzeliwały nieprzyjacielskie „latające fortece” i Liberatory, a nieprzyjaciele Rzeszy ponosili wszędzie paraliżujące straty. Nowe czołgi, samoloty i okręty podwodne zjeżdżały z linii montażowych w ilościach, jakich nigdy dotąd sobie nie wyobrażano, a nowe jednostki, jak dywizje grenadierów ludowych, formowano dziesiątkami.

Przede wszystkim nazistowskie środki masowego przekazu donosiły, że ofensywa „Wacht am Rhein” w Ardenach wydaje się przebiegać zgodnie z planem, armie amerykańskie i brytyjskie zostały rozgromione i wzięto tysiące jeńców. Antwerpia była prawie w kieszeni, choć trochę jeszcze trwały walki pod jakimś Bastogne. Nawet na Węgrzech Armia Czerwona poniosła rzekomo bolesne klęski, podczas gdy setki tysięcy żołnierzy niemieckich z powodzeniem ewakuowano z Grecji i Jugosławii. Takie przynajmniej wrażenie mógłby wynieść młody, naiwny żołnierz po obejrzeniu w kinie najnowszej kroniki filmowej Die deutsche Wochenschau, przejrzeniu najnowszego magazynu „Signal” czy przeczytaniu gazety „Das Schwarze Korps”.

Dlaczego więc niezbędne było wysłanie IV KPanc SS na Węgry? Pomimo niewątpliwego zadowolenia z powodu opuszczenia polskiego Mokrego Trójkąta, nawet weterani wśród oficerów i żołnierzy SS z pewnością wierzyli, że we właściwym czasie ich dywizje będą walczyć na wschodnich granicach Rzeszy, nie pozwalając tak zwanym „bolszewickim hordom” Stalina wejść na terytorium ojczyzny – nie zaś służyć na jakimś zapyziałym froncie w Europie Południowo-Wschodniej. Jeśli Ogruf. Gille odczuwał tego rodzaju wątpliwości, to ich nie wyrażał, lecz wydawał się, jak zawsze, skupiony wyłącznie na czekającym go zadaniu i ważnej roli, którą jego korpus miał do odegrania w przyszłej operacji odsieczowej.

Pomimo pozornego braku logiki, w szaleństwie Hitlera była metoda. Choć większość jego doradców wojskowych, w tym Guderian, uważała, że należy położyć nacisk na przygotowania do odparcia nadchodzącej radzieckiej ofensywy zimowej ku wschodowi Niemiec, spodziewanej po 12 stycznia 1945 r., Hitler uznał, że to na węgierskim teatrze działań wojennych wojna zostanie wygrana lub przegrana. Odkąd przed czterema miesiącami trzeba było porzucić rozległe rumuńskie pola naftowe w Ploeszti, dość skromne węgierskie zasoby w Nagykanizsy zapewniały wkrótce najwięcej paliwa spośród wszystkich źródeł w kurczącym się imperium Hitlera, wliczając fabryki benzyny syntetycznej w Niemczech, poważnie uszkodzone przez amerykańską 8. Armię Lotniczą.

Choć to mizerna ilość według współczesnych standardów przemysłu amerykańskiego, 600 tys. ton ropy wydobytej tego roku z pól naftowych Nagykanizsy, w połączeniu ze znacznie mniejszą liczbą z austriackich szybów w Zistersdorfie, zapewniało prawie 80% produkcji ropy, jaka pozostała Niemcom pod koniec 1944 r. Bez ropy, z której rafinowano benzynę i powiązane produkty uboczne, nie byłoby paliwa do nowych czołgów, samolotów i okrętów podwodnych opuszczających linie produkcyjne. Bez tej potężnej broni wojna Niemiec była praktycznie przegrana⁶¹. Uporczywe skupienie Hitlera na Węgrzech miało więc swoją logikę. Uznawał on, że nie tylko kluczowe znaczenie ma odsiecz Budapesztu, stolicy ostatniego istotnego sojusznika Rzeszy, która sama w sobie była ważnym celem politycznym, ale również za wszelką cenę należy ochronić pola naftowe pod Nagykanizsą.

Było jeszcze 730 tys. ton stali, wysyłanych rokrocznie przez Węgry do Niemiec: niebagatelna ilość, zważywszy determinację Alberta Speera na punkcie zwiększenia produkcji uzbrojenia. Według toku myślenia Hitlera, dla wygrania wojny utrzymanie Węgier było równie istotne jak ofensywy w Ardenach czy Alzacji. W rezultacie nieliczne ruchome odwody, jakie w tym momencie Niemcy mogły wygospodarować na froncie wschodnim, miały trafić do GA „Południe”, w tym do korpusu Gillego. Natychmiast po udanym zakończeniu ofensywy „Wacht am Rhein” i zniszczeniu armii alianckich na Zachodzie, armia pancerna SS pod dowództwem SS-Oberstgruf. Seppa Dietricha zostałaby wysłana na Wschód, aby odegrać rolę w kolejnym akcie dramatu rozgrywającego się pomiędzy Budapesztem a Wiedniem.

Wzmacniając argumentację Hitlera, jego opinię poparli szef sztabu OKW, feldmarsz. Wilhelm Keitel, oraz szef Oddziału Operacyjnego OKW, gen. płk Alfred Jodl: dwaj ludzie, którzy zazwyczaj zgadzali się z każdym słowem Führera. Przeciwko takiej koalicji Guderian nie miał większych szans. Ostatecznie dwie spośród 14,5 dywizji pancernych lub grenadierów pancernych, pozostających na froncie wschodnim, pod koniec grudnia 1944 r. wysłano na Węgry, pozostawiając tylko 12,5 jako odwód dla wzmocnienia ogromnego frontu, ciągnącego się na ponad 800 km od Karpat na południu do wybrzeża bałtyckiego na północy⁶². Dla porównania, na znacznie mniejszym froncie węgierskim służyło 7 tych potężnych związków, a wkrótce, po przerzuceniu z frontu zachodniego 6. APanc pod koniec lutego 1945 r., miał on zyskać 4 kolejne, co w tym momencie oznaczałoby prawie 18% wszystkich związków pancernych w całym ugrupowaniu bojowym Wehrmachtu i Waffen-SS⁶³.

Każe to zadać ostatnie pytanie: dlaczego uznano za niezbędne przeniesienie IV KPanc SS dla przeprowadzenia odsieczy, skoro istniały inne, podobne odwody, w odróżnieniu od korpusu Gillego jeszcze niezaangażowane na froncie? Aby to zrozumieć, trzeba spojrzeć na szereg czynników, wchodzących w grę w dniach 20-25 grudnia 1944 r. Ideę odsieczy Budapesztu omawiano po raz pierwszy na zebraniu w Adlerhorst, najwyższej kwaterze Hitlera w Ziegenbergu, w Wigilię 1944 r., dniu upadku Bicske. Już 20 grudnia dla wszystkich obecnych, w tym Hitlera, Keitla, Jodla i Guderiana, a także Heinricha Himmlera, było oczywiste, że Budapeszt znajdzie się wkrótce w okrążeniu.

Na zebraniu 24 grudnia Guderian wyraził opinię, że Budapeszt należy porzucić, a broniącym go wojskom pozwolić wyjść z okrążenia i z ich wykorzystaniem ustanowić nową rubież obronną na zachód od miasta. Przyczyny, dla których postulował takie rozwiązanie, były jasne przynajmniej dla niego, opowiadał się bowiem za wzmocnieniem frontu wschodniego kosztem wszystkich innych, łącznie z wycofaniem wojsk z Ardenów, które już 23 grudnia wydawały się nie mieć większych szans na powodzenie. Chciał również wycofać możliwie jak najwięcej dywizji z przyczółka kurlandzkiego (Brückenkopf Kurland), gdzie GA „Północ” była kompletnie zablokowana na łotewskim półwyspie od 9 października 1944 r. Główną motywacją Guderiana było przede wszystkim przygotowanie podległego mu teatru działań na odparcie potężnej radzieckiej ofensywy, jakiej spodziewano się na początku stycznia, oraz uniemożliwienie przedarcia się Armii Czerwonej we wschodnią część centrum Niemiec. Jego zdaniem, tam właśnie wojna miała zostać wygrana lub przegrana, nie na Węgrzech⁶⁴.

Z omówionych wcześniej powodów Hitler zlekceważył szefa OKH i rozkazał, aby Festung Budapest wytrzymała do momentu nadejścia odsieczy, ku rozczarowaniu Guderiana. Pomimo jego protestów, zebranie dobiegło końca, gdy Hitler oznajmił Guderianowi, że teatr działań OKH – front wschodni (złożony z GA „Południe”, „A”, „Środek” i „Północ”) – w przewidywalnej przyszłości będzie musiał „sam sobie radzić”⁶⁵. Ponieważ trzy armie GA „Południe” (3. węgierska, 6. i 8. niemieckie) miały za mało własnych sił mobilnych, aby utrzymać aktualne pozycje (łącznie z ochroną kluczowych pól naftowych pod Nagykanizsą) oraz jednocześnie wywalczyć sobie drogę przez 2. lub 3. Front Ukraiński i odblokować Budapeszt, grupa armii Wöhlera wymagała oczywiście wzmocnienia dodatkowym korpusem pancernym, ale nie z frontu zachodniego.

Miał to być korpus Gillego; wyboru dokonał Hitler i tylko on. Do przyczyn takiej decyzji należała jego bliskość na mapie. Znajdował się w rejonie działań GA „Środek” i można było stosunkowo szybko przerzucić go koleją. Wybór mogła uzasadniać stosunkowa statyczność odcinka narwiańsko-wiślańskiego przez ostatnie dwa miesiące, więc Hitler być może uznał, że ponosi niewielkie ryzyko, pomimo przeciwnych argumentów Guderiana. Poza tym Dywizja „Totenkopf” zajmowała pozycję za linią frontu w roli pancernego odwodu 2. Armii, była więc dostępna do natychmiastowego przeniesienia.

Zdecydowała, być może, świadomość Hitlera, że Gille skutecznie dowodził wojskami w czasie wychodzenia z kotła czerkaskiego w poprzednim roku, podobnie w czasie bitwy pod Kowlem, gdzie objął dowodzenie nad zdemoralizowanym i zdezorganizowanym garnizonem, po czym prowadził obronę miasta, dopóki po trzech tygodniach nie doczekało odsieczy. Hitler osobiście odznaczył Gillego 20 lutego 1944 r. Mieczami do Krzyża Rycerskiego z Liśćmi Dębu za czyny pod Czerkasami, a dwa miesiące później Brylantami za służbę pod Kowlem, znał go więc zarówno z opinii, jak i z widzenia – były to istotne czynniki w ocenie przez dyktatora zdolności przywódczych.

Zdaniem Hitlera, Gille rozumiał mentalność okrążonych żołnierzy lepiej niż ktokolwiek inny. Tok rozumowania był taki, że samo wymienienie jego nazwiska w kontekście sił odsieczy wystarczy, by wzmocnić morale żołnierzy utrzymujących Festung Budapest i dodać im odwagi, by wytrwali do momentu nadejścia pomocy⁶⁶. Według Georga Maiera, byłego Ia 6. APanc:

Garnizon [Budapesztu] powiadomiono przez radio, że do boju wprowadzony zostanie Gille z IV Korpusem Pancernym SS. Od tej pory nazwisko Gillego dało oblężonym, od najwyższego dowódcy do najpospolitszego grenadiera, nową nadzieję. Świadomość ta i wiara w nadciągających towarzyszy, którzy przyjdą im z odsieczą, pozwoliła otoczonym przez przeciwnika wytrwać, nawet w najwidoczniej beznadziejnych okolicznościach. Dała im też odwagę i siłę, by cierpliwie znosić najcięższe brzemiona fizyczne i duchowe, gdy dzielnie bronili Budapesztu, walcząc do ostatniego naboju⁶⁷.

Choć ocenę Hitlera w tej sprawie można zakwestionować, jego logikę podzielał Ogruf. Felix Steiner, który później napisał, że o dowódcy IV KPanc SS mówiono, iż „był już kiedyś w kotle i lepiej niż ktokolwiek inny zrozumie nastrój okrążonych towarzyszy. Z tego powodu on i jego żołnierze nadawali się szczególnie dobrze do odsieczy Budapesztu”⁶⁸.

Jakby dla rozwiania wszelkich wątpliwości, 24 grudnia, w ciągu kilku godzin od otrzymania pierwotnego rozkazu przygotowawczego, sam Heinrich Himmler wysłał do Gillego telegram: „Führer polecił Panu przeprowadzić odsiecz Budapesztu z użyciem Pańskiego korpusu. Uzasadnieniem tej decyzji jest fakt, że już Pan udowodnił, iż wraz ze swoim korpusem potrafi skutecznie odblokować okrążone jednostki”. Szef straszliwego imperium SS zakończył złowróżbnym zdaniem: „Führer oczekuje, że Pan i Pański korpus odblokujecie Budapeszt, a ja spodziewam się, że mnie Pan nie zawiedzie”⁶⁹.

Wykrywszy po kilku dniach przemieszczenie korpusu Gillego, personel wywiadu angloamerykańskiego, wzmocniony „rozpoznaniem specjalnym” w ramach programu ULTRA, zachodził w głowę, dlaczego Niemcy przenieśli ostatni pancerny odwód na froncie wschodnim z Polski na Węgry, zwłaszcza że sami przyznawali, iż do radzieckiej ofensywy zimowej w Polsce pozostały tygodnie, o ile nie dni: „Nie zadowoliwszy się zatrzymaniem Rosjan [sic] na zachód od miasta [Budapesztu], Niemcy gorączkowo starali się wywalczyć sobie drogę, by przyjść z odsieczą. W tym celu nie tylko zgubnie ogołocili inne fronty, ale też na próżno wyczerpali potężne siły pancerne, które bardzo by się przydały w czasie ofensywy węgierskiej w marcu 1945 r.”⁷⁰. Bez względu na logikę tej decyzji, kości zostały rzucone i już do końca wojny IV KPanc SS miał walczyć w ramach GA „Południe”.

¹ W niniejszym przekładzie zarówno rzeki, jak i miejscowości występują pod polskimi nazwami, jeżeli takowe istnieją w rodzimej tradycji – a więc Stuhlweissenburg to Białogród Królewski, Raab to Jawaryn, Komorn to Komarno, miasto Gran to Ostrzyhom, a rzeka Gran to Hron (przyp. tłum.).

² Abschiedsnachricht an IV. SS-Pz.Korps, Oberbefehlshaber der 9. Armee, Armee-Hauptquartier, 25 listopada 1944 r. (źródło: Vopersal, s. 508).

³ Kiedy 27 listopada IV KPanc SS został podporządkowany 2. Armii, jego korpuśny szpital polowy i kompanię sanitarną, pod nadzorem chirurga korpusu, Brig.Führera Rotthardta, przeniesiono w celu integracji z infrastrukturą medyczną 2. Armii. SS-Feld-Laz. 504 został przeniesiony do Płocka (Schröttersburga), a SS-San.Kp. 504 – do Gostynina (Waldrode). Obie jednostki znajdowały się ponad 75 km za linią frontu, ale, jak już wcześniej omówiono, ich podstawowym celem było zaspokajanie potrzeb medycznych jednostek korpuśnych i przydzielonych Heerestruppen, a nie dywizji frontowych, o ile nie otrzymały innego rozkazu. AOK 2, Abteilung IVc (Armee-Arzt), Lage- und Tatigkeitsbericht Monat Dezember 1944, Anlage 1, wpisy z 1, 3, 4 i 9 grudnia 1944 r.

⁴ Zustandberichte dla Generalnego Inspektora Wojsk Pancernych z Dywizji „Totenkopf” (Ia Tgb.Nr. 11/45) i Dywizji „Wiking” (Ia Tgb.Nr. 7.45), oba z datą 1 stycznia 1945 r. W tym okresie szpital polowy pierwszej dywizji został przeniesiony do Płońska, a szpital drugiej – z Łodzi do Torunia.

⁵ Div.Gef.Stand, 542. Volks-Grenadier Division, Abt. IIa, Tätigkeitsbericht od 1 października do 31 grudnia 1944, Anlage 2, 10 stycznia 1945.

⁶ Według okresowego meldunku o stanie uzbrojenia i pojazdów, złożonego przez starszego kwatermistrza (Oberquartiermeister, O.Qu.) 2. Armii, 18 grudnia 1944 r. Dywizji „Totenkopf” brakowało 59% etatowej liczby karabinów maszynowych MG-42, a także 41% etatowych pistoletów maszynowych (łącznie MP-40 i MP-44). „Wiking” był w równie trudnym położeniu; dysponował zaledwie 39% etatowej liczby kaemów, miał jednak 78% pistoletów maszynowych. Ogólnie rzecz biorąc, w całym IV KPanc SS, w tym w jednostkach korpuśnych, brakowało 369 karabinów. Częściowo nadrobiono ten niedobór, odbierając karabiny żołnierzom jednostek tyłowych w zamian za pistolety. Wszystkie te kwestie świadczą o nieustannych problemach niemieckiego przemysłu zbrojeniowego z zaspokajaniem ogromnego zapotrzebowania na wszystkie typy uzbrojenia. Źródło: AOK 9, O.Qu./Qu.1, Nr. 9789/44 geheim, Betr: Stellungsnahme zu den Zustandberichte, z 18 grudnia 1944 r., s. 8-9.

⁷ Według niemieckich dokumentów, w grudniu 1944 r. dywizje walczące na froncie zachodnim, z wyłączeniem Włoch, otrzymały 957 czołgów, dział szturmowych i niszczycieli czołgów wszystkich typów, natomiast front wschodni otrzymał ich tylko 570, choć służyło tam prawie trzy razy więcej dywizji niż na Zachodzie. Źródło: Generalinspekteur der Panzertruppen. Unterlagen für den Führervortrag am 28.12.1944, Berlin: Oberkommando des Heeres 1944. 14 stron. Gen. Insp. d. Pz. Tr. Org. Nr. 4730/44 g.Kdos (dzięki uprzejmości Christiana Ankerstjerna z Panzerworld.com).

⁸ Generalinspekteur der Panzertruppen. Zuführung Jagdpanther: April 1945, 1 (dzięki uprzejmości Christiana Ankerstjerna) oraz monografia: Ian Michael Wood, Panzer Issues to SS-Pz.Rgt. 5, b.d.

⁹ Stellungsnahme zu den Zustandberichte, s. 8-9. Nawiasem mówiąc, SPW nie traktowano jako pancernego wozu bojowego.

¹⁰ Ciągłe ponadprzeciętne wysiłki drużyn remontowych w pułkach pancernych obu dywizji uhonorowano poprzez odznaczenie SS-Ostubaf. Friedricha Schustera prestiżowym Srebrnym Krzyżem Niemieckim w marcu 1945 r. oraz SS-Hstuf. Ericha Wiesego Krzyżem Rycerskim Krzyża Zasługi Wojennej w listopadzie 1943 r.

¹¹ Więcej szczegółów zawiera rozdział 12 tomu I oraz Klapdor, s. 439.

¹² E-mail od Michaela Iana Wooda, 7 września 2019.

¹³ Wilhelm Tieke, Tragedy of the Faithful: A History of the III. (germanisches) SS-Panzer-Korps, Winnipeg: J. J. Fedorowicz Publishing 2001, s. 398-400 (angielski przekład pierwotnego wydania Munin-Verlag z 1968 r.). Według doniesień świadków oba bataliony – przynajmniej do czasu ich ponownego rozbicia 15 lutego 1945 r. – wykorzystywano wspólnie, jako swego rodzaju „trzecią pułkową grupę bojową”, pod komendą dowódcy dywizji (źródło: Ingo Apel).

¹⁴ Co ważne, oba bataliony przybyły z pełnym kompletem broni i ekwipunku, w tym z kompanią broni ciężkiej, w której składzie znajdowały się 4 ckm, 4 moździerze kal. 80 mm, 2 rkm oraz 2 działa przeciwpancerne kal. 75 mm (źródło: Tieke, s. 399).

¹⁵ AOK 2, Ib KTB, IV. SS-Pz.Korps Ib, meldunek z 27 listopada 1944.

¹⁶ Wyjątek z relacji byłego norweskiego SS-Rottenführera J.B., „Pettend fest in unsere Hand”, osobiste archiwum Tommy’ego Natedala, marzec 2017, dzięki uprzejmości Johna Moore’a.

¹⁷ I. Abteilung/SS-Pz.Rgt. 5 KTB, wpisy z 16-30 listopada 1944, s. 62-63.

¹⁸ AOK 2, Ib KTB, IV. SS-Pz.Korps Ib, meldunki z 26 listopada – 6 grudnia 1944.

¹⁹ 542. Volks-Grenadier Division, Abt. Ia Nr. 967/44 geheim, Divisionsbefehl Nr. 60 fuer die Befehlsuebername bis zum Bug, Div.Gef.Stand, 1 grudnia 1944; 542. V.G.D. Abt. Ia/Op. 3 Nr. 987/geheim, Divisionsbefehl Nr. 62 fuer den Einsatz des Füsilier-Btl. 542, Div.Gef.Stand, 5 grudnia 1944.

²⁰ Strassner, s. 191.

²¹ Vopersal, s. 510.

²² Tamże, s. 505, 515; Angolia, s. 99.

²³ Weisung Nr. 68 für die Kriegführung, Führerhauptquartier, den 28. 11. 44, “Führerbefehl über die Befehlsführung bei auf sich selbst gestellten Truppenteilen,” Der Chef des Oberkommandos der Wehrmacht WFSt/Qu. 2 Nr. 1409/44; Vopersal, s. 512.

²⁴ Vopersal, s. 511.

²⁵ Korpsgefechtstand, Gen.Kdo. IV. SS-Pz.Korps, Ia Tagebuch nr. 1109/44 geheim, 3 grudnia 1944; Abschrift, Gefechtsbericht, 6. Kp./SS-Pz.Gren.Rgt. 9 “Germania”, 3 grudnia 1944.

²⁶ Korpsgefechtstand, Gen.Kdo. IV. SS-Pz.Korps, Ia Tagebuch nr. 1131/44 geheim, Betr: Alarmübung in rückwärtiger Stellungen, 5 grudnia 1944.

²⁷ Dodatek gepanzerte – czyli opancerzony – oznaczał, że batalion przemieszczał się na transporterach opancerzonych (przyp. R.M.).

²⁸ Bernau, s. 139.

²⁹ Div.Gef.Stand, 542. Volks-Grenadier Division, Abt. Ia Nr. 1074/44 geheim, Betr: Ausbau Fort Debe, 18 grudnia 1944.

³⁰ Verleihungslist für Verleihung des Eisernes Kreuz un Kriegsverdienst Kreuz, Generalkommando IV. SS-Panzerkorps, Adjutantur IIa, październik-grudzień 1944 (Bundesarchiv Zentralnachweisstelle, Heerespersonalamt, RH 7A, 1338, Folie 1-19. Odznaczenia przyznano również zasłużonym członkom Heeres-Art.Abt. 154, Beob.Abt. 21, Gren.Btl.z.b.V. 560, Heeres-Pz.Jäg.Abt. 743, Bau-Pio.Btle. 9 i 421, Stab./Art.Rgt. 69 oraz Stellungs-Werf.Rgt. 103.

³¹ Wiking Ruf: Mitteilungsblatt der europäischen Soldaten der ehemaligen Waffen-SS für Vermissten-Such und Hilfsdient, „Tapfere Söhne Europas—Treue Kameraden”, t. 4, luty 1952, Hannover: J. F. Wiese & Ahlert 1952, s. 4.

³² Vopersal, s. 515.

³³ Wywiad z Güntherem Lange, Handeloh, Niemcy, 7 października 2017.

³⁴ Vopersal, s. 515.

³⁵ Div.Gef.Stand, 542. Volks-Grenadier Division, Abt. Ia/Op. 3 Nr. 1108/44 geheim; Divisionsbefehl Nr. 72 für verstärkte Sicherung in der Nacht vom 24./25.12.44, 23 grudnia 1944.

³⁶ SS-Stubaf. Fritz Messerle, dowódca IV. Abt./SS-Pz.Art.Rgt. 3 „Totenkopf”, przedstawia znakomity opis ostatniego Bożego Narodzenia na froncie wschodnim oraz starań, jakie podjęli jego podwładni, aby uczcić to święto (Ullrich, s. 248).

³⁷ 542. V.G.D., Ia KTB, 24 grudnia 1944; Bernau, s. 140.

³⁸ Strassner, s. 191.

³⁹ Tamże.

⁴⁰ Julius Heinrich Dorpmüller (24 lipca 1869 – 5 lipca 1945) był w latach 1926-1945 prezesem niemieckich kolei (Deutsche Reichsbahn-Gesellschaft), a w latach 1937-1945 – ministrem transportu Rzeszy. Źródło: Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Julius_Dorpm%C3%BCller, dostęp: 12 września 2019.

⁴¹ Messerle, w: Vopersal, s. 516. Julischka to aperitif popularny w Europie Południowo-Wschodniej: połączenie śliwowicy z likierem gruszkowym.

⁴² Jak opisano w poprzednim rozdziale, w przeniesieniu tym nie brały udziału żadne jednostki Heer, ponieważ przed odjazdem IV KPanc SS wszystkie zostały wyjęte spod kontroli Gillego i przydzielone do innych korpusów lub armii. Oznaczało to, że na Węgry wysłano tylko dwie dywizje SS, sztab korpusu oraz wojska korpuśne, co wyjaśnia stosunkowo niską liczbę żołnierzy służących w korpusie. Miało się to wkrótce zmienić po przybyciu w nowy rejon działań, wraz z przydziałem dodatkowych Heerestruppen i dywizji.

⁴³ Perry Pierek, Hungary 1944-1945: The Forgotten Tragedy, Nieuwegein, Holandia, Aspekt 1995, s. 153.

⁴⁴ Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin: The German Defeat in the East, Washington, D.C.: U.S. Army Center of Military History 2002, s. 369-370.

⁴⁵ Tamże, s. 356-358.

⁴⁶ Fascynującą relację z operacji „Panzerfaust” zawiera powojenna książka Erica Kerna Dance of Death, wydana w 1948 r. jako Der Grosse Rausch („Wielkie upojenie”). Był to pseudonim byłego SS-Ustuf. Erica Kernmayra, służącego w czasie „Panzerfausta” pod rozkazami Otto Skorzeny’ego i odpowiedzialnego za operacje psychologiczne, w tym przejęcie radiostacji i uniemożliwienie renegatom wśród strzałokrzyżowców wykorzystanie jej do własnych złowrogich celów.

⁴⁷ Frieser i in., Germany and the Second World War, t. 8, s. 876.

⁴⁸ Ziemke, s. 363-364.

⁴⁹ Ta relacja Friessnera pochodzi z opracowania jego kampanii: Verratene Schlachten, die Tragödie der deutschen Wehrmacht in Rumänien, Hamburg: Holsten Verlag 1956, a przytacza ją Campaign: Fortress Budapest wydawnictwa Warlord Games (Oxford, U.K.: Bloomsbury Publishing PLC 2019).

⁵⁰ Obie miejscowości leżą na prawym brzegu Dunaju. Jeśli chodzi o radzieckie natarcie, to 22 listopada 57. A rozpoczęła atak w celu połączenia swoich przyczółków na Dunaju. Korzystając z jej sukcesów, 4. AGw w nocy 25 listopada sforsowała Dunaj pod Mohaczem i następnego dnia zajęła go oraz połączyła się z 57. Armią (przyp. R.M.).

⁵¹ Ziemke, s. 378-382.

⁵² Tamże, s. 382-383.

⁵³ Johannes Friessner, Verratene Schlachten, die Tragödie der deutschen Wehrmacht in Rumänien, Hamburg: Holsten Verlag 1956, s. 193.

⁵⁴ Krisztián Ungváry, The Siege of Budapest: 100 Days in World War II, New Haven: Yale University Press 2002, s. 36.

⁵⁵ Peter Gosztony, Endkampf an der Donau 1944/45, Wien: Verlag Fritz Molden 1969, s. 97-98; Ungváry, s. 35-36.

⁵⁶ Ziemke, s. 383-384.

⁵⁷ Tamże, s. 384-385.

⁵⁸ Spisując po wojnie swoje wspomnienia, Friessner wyraził pogląd, że wraz z Fretterem-Pico został zwolniony ze stanowiska, „ponieważ potrzebny był kozioł ofiarny”. Po apelach Friessnera do Guderiana i jego szefa sztabu z tego dnia, aby podał uzasadnienie tej dymisji, ostatecznie wyjaśniono ją „spontaniczną decyzją Führera” (Pierek, s. 116).

⁵⁹ Ziemke, s. 385-386.

⁶⁰ Szczegóły określono w rozkazie Hitlera z 1 grudnia 1944 r.: Führerbefehl zur Verteidigung von Budapest, przesłanym przez sztab GA „Południe” z kontrasygnatą Friessnera. Rozkaz ten, powołując się na Führerbefehl Nr. 11 z 8 marca 1944 r., Kommandanten der festen Plätze und Kampfkommandanten, wyłuszczał konkretne obowiązki i oczekiwania wobec komendanta twierdzy i jego podwładnych, w tym, w razie konieczności, walkę „do ostatniego żołnierza”.

⁶¹ Pierek, s. 125. Co ciekawe, Albert Speer, minister uzbrojenia Hitlera, w tym samym roku (1944) stwierdził, że wojna „z produkcyjno-technicznego punktu widzenia została już przegrana” (tamże, s. 119). Tak więc kwestia tego, czy paliwa było wystarczająco wiele, mogła być bezprzedmiotowa. W sensie geopolityczno-strategicznym Niemcy przegrały już wojnę do 1942 r.

⁶² Guderian, s. 312.

⁶³ Frieser i in., s. 904.

⁶⁴ Guderian, s. 309-311.

⁶⁵ Tamże, s. 311-312.

⁶⁶ Frieser i in., s. 904.

⁶⁷ Georg Maier, Drama Between Budapest and Vienna: The Final Battles of the 6. Panzer-Armee in the East 1945, Winnipeg, Canada: J. J. Fedorowicz Publishing 2004, s. 13 (uwaga: jest to angielski przekład książki wydanej pierwotnie przez Munin-Verlag, która ukazała się w 1985 r. pod tytułem oryginalnym Drama zwischen Budapest und Wien; Der Endkampf der 6. Panzerarmee 1945. Dalej przytaczana jako „Maier”).

⁶⁸ Maier, s. 13, z cytatem z książki Steinera Die Freiwilligen – Idee und Opfergang, Göttingen: Plesse Verlag 1958, s. 294.

⁶⁹ Vopersal, t. 5b, s. 517.

⁷⁰ Źródło: ULTRA Special Intelligence History of the Eastern Front, Chapter IV, s. 106. Podziękowania dla Davida O’Keefego za przekazanie raportu.