Zaletą Kolosa odrodzonego, ważnego osiągnięcia w dziedzinie przywracania i kultywowania pamięci o wojennym doświadczeniu całego narodu, jest niezrównany dostęp Glantza i wykorzystanie przez niego radzieckich źródeł archiwalnych. Pozwala mu to nie tylko rzucić światło na zwycięstwa Armii Czerwonej pod Moskwą, Stalingradem czy Kurskiem, ale także wydobyć z cienia mnóstwo ważnych „zapomnianych bitew”, z których wiele skazano na niepamięć w imię ochrony reputacji uczestników i narodowej dumy. Jak z niespotykaną dotąd szczegółowością ujawnia autor, w pierwszych latach konfliktu katastrofalne klęski przeplatały się z doniosłymi zwycięstwami, gdy Armia Czerwona usiłowała się odnaleźć w warunkach „Wielkiej Wojny Ojczyźnianej”.

Oprócz samych bitew Glantz prezentuje wnikliwy portret Armii Czerwonej jako ewoluującej instytucji wojskowej. Dokonując przejrzystej jak nigdy dotąd oceny jej wielkości, liczebności i struktury sił, autor przedstawia przenikliwy wgląd w doktrynę, strategię, taktykę, uzbrojenie, wyszkolenie, korpus oficerski i kierownictwo polityczne. Nadaje przy tym ludzkie oblicze dowódcom i żołnierzom Armii Czerwonej, w tym kobietom i członkom jednostek – bezpieczeństwa (NKWD), inżynieryjnych, kolejowych, transportu samochodowego, budowlanych czy karnych – których znaczenie dotychczas nie w pełni rozumiano.

Glantz, czołowy światowy autorytet w dziedzinie radzieckich sił zbrojnych, stworzył nadzwyczajne opracowanie, niezmiernie poszerzające nasze pojmowanie fragmentu II wojny światowej, któremu wciąż niełatwo wynurzyć się z mroków historii.

Copyright © 2005 by the University Press of Kansas

Tytuł oryginału:

Colossus Reborn: The Red Army at War, 1941-1943

All rights reserved.

© Copyright for Polish Edition

Wydawnictwo Napoleon V

Oświęcim 2019

Wszelkie Prawa Zastrzeżone

Tłumaczenie:

Jakub M. Rawinis

Redakcja:

Katarzyna Mróz-Mazur

Redakcja techniczna:

Mateusz Bartel

Projekt okładki:

Paulina Klimek

Dystrybucja: ATENEUM www.ateneum.net.pl

Pełna lista wydanych publikacji i sprzedaż detaliczna:

www.napoleonv.pl

Numer ISBN: 978-83-7889-924-2

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

SPIS MAP, TABEL I ILUSTRACJI

MAPY

Kampania letnio-jesienna, 22 czerwca – 30 września 1941 r.

Kampania jesienno-zimowa, 1 października – 5 grudnia 1941 r.

Kampania zimowa, grudzień 1941 r. – kwiecień 1942 r.

Kampania letnio-jesienna, maj-październik 1942 r.

Kampania zimowa, listopad 1942 r. – kwiecień 1943 r.

Kampania letnio-jesienna, czerwiec-grudzień 1943 r.

TABELE

Strategiczne operacje obronne Armii Czerwonej w 1941 r.

Strategiczne operacje obronne Armii Czerwonej w 1942 r.

Strategiczne operacje obronne Armii Czerwonej w 1943 r.

Porównanie strategicznych operacji obronnych Stawki pod Moskwą, Stalingradem i Kurskiem

Rubieże obronne Armii Czerwonej, 1941 r.

Strategiczne operacje zaczepne (kontrofensywne) Armii Czerwonej w kampanii letnio-jesiennej 1941 r. oraz kampanii zimowej 1941-1942 r.

Strategiczne operacje zaczepne (kontrofensywne) Armii Czerwonej w kampanii zimowej 1942-1943 r. oraz kampanii letnio-jesiennej 1943 r.

Porównanie strategicznych operacji zaczepnych (kontrofensywnych) Armii Czerwonej, 1941-1942 r.

Porównanie strategicznych operacji zaczepnych (kontrofensywnych) Armii Czerwonej, 1942-1943 r.

Liczebność sił polowych Armii Czerwonej (w ludziach), 1941-1943 r.

Liczebność sił polowych Armii Czerwonej (w związkach i jednostkach), 1941-1943 r.

Wojska Pograniczne NKWD, 22 czerwca 1941 r.

Wojska Operacyjne NKWD, 22 czerwca 1941 r.

Podporządkowanie Wojsk Operacyjnych NKWD frontom Armii Czerwonej, 23 czerwca 1941 r.

Siły bezpieczeństwa NKWD, 22 czerwca 1941 r.

Wojska Konwojowe NKWD, sierpień 1942 r.

Planowane rozwinięcie Wojsk NKWD ds. Ochrony Tyłów Armii Radzieckich, czerwiec 1941 r.

Skład Samodzielnej Armii NKWD (późniejszej 70. Armii)

Skład korpusów strzeleckich Armii Czerwonej, czerwiec 1941 r. – czerwiec 1944 r.

Liczebność względna dywizji strzeleckich Armii Czerwonej, 5 kwietnia 1941 r. – 18 grudnia 1944 r.

Liczebność względna różnych typów brygad strzeleckich Armii Czerwonej, październik 1941 r. – lipiec 1942 r.

Formowanie brygad strzelców morskich Armii Czerwonej, 1940-1942 r.

Formowanie brygad piechoty morskiej Armii Czerwonej, 1941-1942 r.

Liczebność względna batalionów karabinów maszynowych i artylerii Armii Czerwonej, 1942-1943 r.

Stany osobowe wybranych armii, korpusów, dywizji i brygad strzeleckich Armii Czerwonej, 22 czerwca 1941 r. – 1 stycznia 1944 r.

Liczebność względna brygad pancernych Armii Czerwonej, 1941-1943 r.

Liczebność względna zmotoryzowanych brygad strzeleckich Armii Czerwonej, 1942-1943 r.

Skład i liczebność pułków pancernych Armii Czerwonej, wrzesień 1942 r. – 31 grudnia 1943 r.

Liczebność względna korpusów pancernych Armii Czerwonej, kwiecień 1942 r. – 1 stycznia 1944 r.

Początkowe formowanie korpusów pancernych Armii Czerwonej, marzec-grudzień 1942 r.

Formowanie i skład korpusów zmechanizowanych Armii Czerwonej, wrzesień-grudzień 1942 r.

Skład i liczebność względna korpusów zmechanizowanych Armii Czerwonej, wrzesień 1942 r. – 1 stycznia 1944 r.

Skład i liczebność względna brygad zmechanizowanych Armii Czerwonej, wrzesień 1942 r. – 1 stycznia 1944 r.

Formowanie armii pancernych Armii Czerwonej, maj-wrzesień 1942 r.

Formowanie lub reorganizacja armii pancernych Armii Czerwonej, styczeń-lipiec 1943 r.

Liczba korpusów pancernych i zmechanizowanych podporządkowanych armiom pancernym Armii Czerwonej w operacjach zaczepnych, 1 stycznia 1943 r. – maj 1945 r.

Minimalna i maksymalna liczebność siły żywej i uzbrojenia w armiach pancernych Armii Czerwonej w operacjach zaczepnych, 1943-1945 r.

Średnia liczebność armii pancernych Armii Czerwonej, 1943-1945 r.

Liczebność względna korpusów kawalerii Armii Czerwonej, 22 czerwca 1941 – 1943 r.

Liczebność względna dywizji kawalerii Armii Czerwonej, 1941-1943 r.

Liczebność względna korpusów zmechanizowanych Armii Czerwonej, 22 czerwca 1941 r.

Przydział nowoczesnych czołgów do korpusów zmechanizowanych Armii Czerwonej, 22 czerwca 1941 r.

Liczba czołgów w wybranych armiach pancernych, korpusach pancernych i zmechanizowanych, dywizjach pancernych, samodzielnych brygadach pancernych i zmechanizowanych oraz samodzielnych batalionach pancernych Armii Czerwonej, 22 czerwca 1941 r. – 1 stycznia 1944 r.

Stany osobowe wybranych korpusów i dywizji kawalerii Armii Czerwonej, 22 czerwca 1941 r. – 31 grudnia 1943 r.

Liczba i etatowa liczebność pułków i samodzielnych dywizjonów artylerii RGK, 22 czerwca 1941 r.

Liczba i dyslokacja pułków artylerii przeciwpancernej RWGK sformowanych w 1941 r.

Liczba i dyslokacja pułków artylerii przeciwpancernej RWGK, 15 listopada 1942 r. (według kierunku strategicznego i typu)

Dyslokacja samodzielnych pułków artylerii przeciwpancernej RWGK, 1 stycznia 1943 r. (według typu)

Dyslokacja brygad artylerii przeciwpancernej RWGK oraz samodzielnych pułków i dywizjonów artylerii przeciwpancernej, 31 grudnia 1943 r. (według typu)

Skład i podporządkowanie armii lotniczych Armii Czerwonej sformowanych od maja do listopada 1942 r.

Formowanie, skład, zadania i ostateczna dyslokacja armii saperskich, 1941-1942 r.

Zastępca Naczelnego Wodza i szefowie rodzajów broni Armii Czerwonej w okresie wojny

Organizacja Sztabu Generalnego Armii Czerwonej, 22 czerwca 1941 r. – 1 stycznia 1944 r.

Organizacja Głównego Zarządu Wywiadu (GRU) Sztabu Generalnego, 20 lutego 1942 r.

Struktura Zarządu Wywiadowczego (RU) Sztabu Generalnego oraz podległych Wydziałów Wywiadowczych (RO), 1 maja 1943 r.

Zabici i zaginieni oficerowie Armii Czerwonej, 1941-1945 r.

Rozbudowa Armii Czerwonej, 1939-1941 r.

Wiek (rocznik) żołnierzy oraz skład etniczny wybranych dywizji Armii Czerwonej, 1941-1945 r.

Liczebność formacji narodowych Armii Czerwonej, 1 stycznia 1938 r.

Liczebność związków narodowych Armii Czerwonej, 22 czerwca 1941 r. – 1943 r.

Liczba jednostek narodowych Armii Czerwonej, 1941-1945 r.

Skład etniczny Armii Czerwonej w czasie wojny oraz śmiertelność (według narodowości)

Dzienny przydział racji żywnościowych żołnierza Armii Czerwonej, 22 września 1941 r.

Znane pododdziały karne Armii Czerwonej i ich podporządkowanie, 1942-1945 r.

Straty ludzkie Armii Czerwonej i Marynarki Wojennej ZSRR, 1941-1943 r.

Dane Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (OKW) na temat czerwonoarmistów w niewoli, 1942-1944 r.

Straty bojowe uzbrojenia Armii Czerwonej, 1941-1943 r.

ILUSTRACJE

Czerwonoarmiści zgromadzeni na Placu Czerwonym (1941 r.)

Plakat propagandowy Armii Czerwonej: „Pod sztandarem Lenina, naprzód ku zwycięstwu!” (1941 r.)

Plakat propagandowy Armii Czerwonej: „Kleszcze w kleszczach” (Moskwa, 1941 r.)

Plakat propagandowy Armii Czerwonej: „Obronimy rodzimą Moskwę” (1941 r.)

Czołgi w natarciu (1941 r.)

Atak czołgów i piechoty

Atak piechoty

Artyleria pułkowa przygotowująca się do boju

Planowanie ataku

Rzeź pod Prochorowką

Piechota z pistoletami maszynowymi PPSz

Rusznice przeciwpancerne PTRD kal. 14,5 mm

Ciężki karabin maszynowy PM-1910 kal. 7,62 mm

Armata przeciwpancerna kal. 45 mm

Czołg lekki T-26

Czołg ciężki T-35

Czołg lekki T-60

Czołg lekki T-70

Czołg średni T-34 (1943 r.)

Czołg ciężki KW-1S

Czołg ciężki KW-2 z czołgiem średnim T-34 (1940 r.) po prawej

Brytyjski czołg Churchill z dostaw w ramach „Lend-Lease”

Amerykański czołg M3 Grant z dostaw w ramach „Lend-Lease”

Działo samobieżne SU-76

Działo samobieżne SU-152

Armaty polowe kal. 76 mm

Haubice ML-20 kal. 152 mm

Armaty przeciwlotnicze kal. 37 mm

Wieloprowadnicowe wyrzutnie rakietowe „Katiusza”

Samolot myśliwski I-16 Rata vel Iszak

Samolot myśliwski ŁaGG-3

Samolot szturmowy Ił-2 (Szturmowik)

Samoloty myśliwskie MiG-3

Samolot bombowy Pe-2

Samolot bombowy Pe-8 (TB-7)

J. W. Stalin

G. K. Żukow

A. M. Wasilewski

B. M. Szaposznikow

A. I. Antonow

A. A. Nowikow

N. N. Woronow (pośrodku)

L. A. Goworow

N. G. Kuzniecow

L. Z. Mechlis

S. M. Budionny

K. J. Woroszyłow

S. K. Timoszenko

F. I. Kuzniecow

D. G. Pawłow

M. P. Kirponos

M. M. Popow

A. I. Jeriomienko

I. S. Koniew (po prawej)

K. K. Rokossowski

N. F. Watutin

R. J. Malinowski

I. Ch. Bagramian

W. D. Sokołowski

I. W. Tiuleniew

F. I. Tołbuchin

I. J. Pietrow (pierwszy z lewej)

F. I. Golikow

M. A. Purkajew P. A. Kuroczkin

K. A. Mierieckow

W. A. Frołow

P. S. Rybałko

M. J. Katukow

S. I. Bogdanow

P. A. Rotmistrow (pośrodku)

WSTĘP

Wczesnym rankiem 22 czerwca 1941 r., niespodziewanie i bez ostrzeżenia, ponad 3 000 000 żołnierzy państw Osi runęły przez granicę Związku Radzieckiego, rozpoczynając zaplanowaną przez Hitlera osławioną operację „Barbarossa”. Z czterema potężnymi grupami pancernymi na czele, pod nieprzeniknioną osłoną wsparcia lotniczego, z pozoru niezwyciężony Wehrmacht przebył odległość od zachodnich granic ZSRR do bliskich peryferii Leningradu, Moskwy i Rostowa nad Donem w szokująco krótkim czasie – mniej niż pół roku. W obliczu tak nagłego, głębokiego i niepowstrzymanego niemieckiego natarcia Armia Czerwona i państwo radzieckie zostały zmuszone do desperackiej walki o samo przetrwanie.

Późniejsze zmagania, toczące się na obszarze ponad półtora miliona kilometrów kwadratowych, trwały niemal cztery lata, zanim pod koniec kwietnia 1945 r. Armia Czerwona triumfalnie zatknęła radziecką flagę na ruinach Kancelarii Rzeszy w Berlinie. Konflikt, przez samą władzę radziecką nazwany „wielką wojną ojczyźnianą”, odznaczał się bezprecedensową brutalnością. Był to istny Kulturkampf, wojna na śmierć i życie pomiędzy dwiema kulturami, która pochłonęła aż 35 000 000 radzieckich żołnierzy i cywilów, prawie 4 000 000 żołnierzy niemieckich oraz niezliczonych niemieckich cywilów, a także spowodowała niewyobrażalne straty i zniszczenia wśród ludności oraz w infrastrukturze instytucjonalnej większej części Europy Środkowo-Wschodniej.

Zanim 9 maja 1945 r. ten śmiertelny konflikt dobiegł końca, ZSRR i jego Armia Czerwona zdążyły zająć i zdominować większość obszarów tego rejonu Europy. W ciągu trzech lat od zwycięstwa na kontynent opadła żelazna kurtyna, na ponad czterdzieści lat dzieląc go na przeciwne obozy. Co jeszcze ważniejsze, dojmujący wpływ tej straszliwej wojny na duszę rosyjską utrzymywał się przez całe pokolenia, kształtując powojenny rozwój ZSRR i przyczyniając się do jego rozpadu w 1991 r.

Jak na ironię, pomimo ogromnej skali, zasięgu, kosztów i globalnego znaczenia, wielka wojna ojczyźniana Związku Radzieckiego pozostaje w dużej mierze słabo znana i jest niedokładnie rozumiana, zarówno przez ludzi Zachodu, jak i Rosjan. Co zaś gorsze, jej zapomnienie i niezrozumienie zupełnie wypaczyły historię II wojny światowej, przysłaniając wkład Armii Czerwonej i państwa radzieckiego w ostateczne zwycięstwo aliantów.

Ci spośród mieszkańców Zachodu, którzy w ogóle pojmują cokolwiek z wojny radziecko-niemieckiej, widzą w niej tajemniczą i brutalną czteroletnią walkę między najzacieklejszymi politycznymi przeciwnikami w Europie i pomiędzy jej najpotężniejszymi, najgroźniejszymi armiami. Wehrmacht i Armia Czerwona zmagały się wówczas o terytorium, którego sama wielkość, fizyczna złożoność i surowe warunki klimatyczne powodowały, że konflikt wydawał się jednostajnym ciągiem ofensyw, w którym urozmaicenie stanowiły miesiące stagnacji i co jakiś czas dramatyczne bitwy na ogromną skalę, na przykład pod Moskwą, Stalingradem, Kurskiem, na Białorusi i o Berlin. Brak szczegółowych informacji o wojnie radziecko-niemieckiej w języku angielskim przyczynił się do naturalnej dla Amerykanów (i szerzej, Zachodu) skłonności, aby traktować ten konflikt zaledwie jako tło dla bardziej spektakularnych i ważniejszych bitew na zachodnich teatrach działań wojennych, takich jak stoczone pod El Alamein, Salerno, Anzio, w Normandii czy Ardenach.

Ów wypaczony, laicki pogląd na wojnę, tak powszechny na Zachodzie, jest zrozumiały, ponieważ większość opracowań historycznych na jej temat opiera się w dużej mierze na źródłach niemieckich. Te zaś z reguły opisują ją jako walkę przeciw bezosobowemu, bezkształtnemu przeciwnikowi, którego główne atuty stanowiły ogrom armii i nieograniczony zapas zużywalnych zasobów ludzkich. Na tle tak jednostajnej mozaiki czterech lat walki wyróżniają się tylko prawdziwie sensacyjne zdarzenia.

Rozpowszechnione błędne przekonania utrzymują się nawet wśród lepiej zorientowanych. Choć znane im są bitwy pod Moskwą, Stalingradem i Kurskiem, przeciwuderzenie von Mansteina w Donbasie i pod Charkowem, walki w kotle czerkaskim czy pod Kamieńcem Podolskim, załamanie się Grupy Armii „Środek” oraz perfidia strony radzieckiej u bram Warszawy, to same pojęcia, których takie osoby używają do opisu tych zmagań, a nawet uporczywe stosowanie sformułowania „wojna na froncie wschodnim”, wskazują, że ich znajomość tematu opiera się w większości na źródłach niemieckich. Taki brak wystarczającej wiedzy i pojęcia na temat wojny radziecko-niemieckiej wyklucza prawidłowe zrozumienie jej znaczenia oraz regionalnej i globalnej doniosłości w kontekście całej II wojny światowej.

Kogo więc należy winić za krzewienie tak niewyważonego jej obrazu? Częściową winę ponoszą z pewnością zachodni historycy, choć większość z nich nie miała innego wyboru jak tylko opierać się na źródłach niemieckich – jedynych wiarygodnych, jakie były dostępne. Etnocentryzm, każący narodowi doceniać tylko to, czego sam doświadczył, też przyczynił się do ukształtowania po obu stronach jednostronnej wizji tej wojny. Jeszcze istotniejsze jest jednak zbiorowe zaniechanie przez historyków radzieckich, a później rosyjskich, przekazywania zachodnim (i rosyjskim) czytelnikom oraz uczonym wiarygodnej narracji o niej. W tym przypadku ideologia, motywacje polityczne i utrzymujące się przesądy zrodzone w czasie zimnej wojny wspólnie hamowały pracę i wypaczały wyobrażenia wielu radzieckich i rosyjskich badaczy.

Choć historycy radzieccy i rosyjscy napisali wiele szczegółowych, naukowych i zaskakująco dokładnych opracowań na temat wojny oraz jej poszczególnych bitew i operacji, państwowi cenzorzy nader często zmuszali ich do pomijania lub ignorowania faktów oraz zdarzeń uznanych za niewygodne dla państwa, jego armii lub najsłynniejszych generałów. Dotyczące jej ogólne opracowania, najłatwiej dostępne dla czytelników zachodnich, są też z reguły najbardziej stronnicze i upolitycznione, a zarazem najmniej wiarygodne. Jeszcze całkiem niedawno oficjalne organy państwowe rutynowo weryfikowały takie prace pod kątem politycznym i ideologicznym, nie wyłączając nawet tych najlepszych pod względem naukowym. Nawet dziś, ponad dziesięć lat po upadku ZSRR, presja polityczna i ograniczenia w dostępie do archiwów uniemożliwiają historykom rosyjskim badania lub ujawnianie wielu zdarzeń dawniej objętych cenzurą.

Owe smutne realia podważyły wiarygodność radzieckich i rosyjskich opracowań historycznych, dopuszczając tym samym, aby dominującą pozycję zdobyły narracje i interpretacje oparte na źródłach niemieckich. Równocześnie zaszkodziły wiarygodności tych nielicznych autorów zachodnich, którzy w swoich pracach na temat wojny wykorzystali radzieckie materiały historyczne. Te nagie fakty tłumaczą, dlaczego jeszcze dziś zachodnich czytelników tak bardzo pociągają sensacyjne, niesprawiedliwe i rażąco niezgodne z prawdą relacje na temat jej niektórych aspektów i dlaczego wciąż toczą się płomienne debaty wokół jej kierunku, przebiegu i znaczenia.

Trylogia prac poświęconych Armii Czerwonej czasu wojny, której część stanowi niniejsza książka, ma w zamierzeniu przyczynić się do sprostowania mylnych wyobrażeń. Pierwszy tom serii, Stumbling Colossus: The Red Army on the Eve of World War (Kulejący kolos: Armia Czerwona w przededniu wojny światowej, 1998), omawiał Armię Czerwoną u progu wojny światowej, konkludując, że pomimo swych kolosalnych rozmiarów i ambicji była ona w czerwcu 1941 r., jak wykazał późniejszy przebieg tego konfliktu, kolosem na glinianych nogach. Niemniej, pomimo bezprecedensowych, katastrofalnych klęsk poniesionych w latach 1941-1942, Armia powstała jak Feniks z popiołów, by zadać osławionemu Wehrmachtowi równie bezprecedensowe klęski: pod Stalingradem w listopadzie 1942 r. oraz na Łuku Kurskim w lipcu i sierpniu 1943 r. Po bitwie pod Kurskiem rozpoczęła zaś triumfalny marsz, który ostatecznie doprowadził ją do zwycięstwa nad nazistowską Rzeszą w Berlinie, w kwietniu i maju 1945 r.

Kolos odrodzony: Armia Czerwona na wojnie 1941-1943, druga część trylogii, szczegółowo omawia równie istotne i wzajemnie powiązane kwestie „zapomnianej wojny” i Armii Czerwonej w tym okresie z perspektywy instytucjonalnej. Część pierwsza, „Armia Czerwona na wojnie”, dotyczy przebiegu wojny pod względem działań, przedstawiając przy tym „zapomniane bitwy”, czyli około 40% bitew i operacji mających miejsce podczas niej, które historycy radzieccy i rosyjscy z różnych powodów bagatelizowali, ignorowali lub tuszowali dla zachowania reputacji i dumy narodowej. Część ta omawia też wiele spośród głównych kontrowersji otaczających pierwsze 30 miesięcy wojny i wyciąga na ich temat świeże wnioski.

Druga i trzecia część książki opisują szczegółowo Armię Czerwoną jako ewoluującą instytucję, którą tworzyli ludzie z krwi i kości. Czerpiąc z mnóstwa nowo ujawnionych radzieckich i rosyjskich materiałów archiwalnych, część druga, „Wojska”, przedstawia Armię na wielu płaszczyznach, pod kątem wielkości, liczebności oraz konfiguracji jej potężnej, złożonej struktury sił. W tym kontekście opisuje także ewolucję jej technik bojowych, ogromnie skomplikowaną strukturę dowodzenia, kontroli i administracji, jak również system i metody kształcenia oraz szkolenia.

Część trzecia, „Dowódcy i dowodzeni”, wykorzystuje coraz większą obfitość wydanych niedawno wspomnień i materiałów archiwalnych o ludziach, którzy dowodzili Armią Czerwoną w latach 1941-1943 i odpowiadali za jej przemianę z kolosa na glinianych nogach w groźną i ostatecznie zwycięską siłę zbrojną. Wreszcie, co nie mniej istotne, część ta omawia też perspektywę żołnierzy – Słowian i nie-Słowian, mężczyzn i kobiet – którzy walczyli w szeregach Armii Czerwonej i przeżyli lub zginęli na wojnie, której zaciekłość i okrucieństwo wprost nie znały granic.

Zdejmując zasłonę milczenia z „zapomnianych bitew” Armii Czerwonej, Kolos odrodzony odsłania też szeroką gamę radzieckich formacji wojskowych, których nigdy przedtem nie badano. Należy do nich „armia cieni” ZSRR, czyli groźne wojska NKWD, a także kluczowe dla ACz, ale dotąd zupełnie zapomniane wojska inżynieryjne, kolejowe, samochodowe i budowlane; ponadto około 1 000 000 kobiet noszących w okresie wojny mundury ACz, jak też wszechobecne i budzące grozę jednostki karne oraz zaporowe radzieckiej kwatery głównej, które wymuszały w czasie wojny drakońską dyscyplinę w szeregach Armii. Ponadto książka zawiera szczegółową i dotąd niespotykaną ocenę wojennej ewolucji najważniejszych przedstawicieli kadry dowódczej i politycznej ACz.

Niniejsza praca, nadając ludzkie oblicze kadrze dowódczej i politycznej Armii Czerwonej, maluje wyjątkowy i równie bezprecedensowy obraz surowych realiów życia żołnierskiego w oparciu zarówno o niedawno odtajnione dokumenty archiwalne, jak również o osobiste świadectwa żołnierzy. Obraz ten obejmuje szczegółowy opis wszechobecnych mechanizmów kontroli politycznej w Armii oraz surowego reżimu dyscyplinarno-karnego, w którym funkcjonował żołnierz, surowe warunki bytowe, jakich doświadczali czerwonoarmiści na froncie i na tyłach, oraz czynniki, które motywowały ich do walki, a w niektórych przypadkach – do przeżycia i odniesienia zwycięstwa.

Znajdujące się w pracy wyczerpujące przypisy tekstowe uzupełnia wybrana bibliografia. Zawiera ona najważniejsze spośród niegdyś utajnionych materiałów źródłowych, ujawnione dotąd przez władze Rosji, jak też „klasyczne” prace o Armii Czerwonej czasu wojny. Uwzględnia również wydane ostatnio zbiory radzieckich dokumentów archiwalnych o instytucjach Armii, konkretnych działaniach wojennych i ogólnie innych kwestiach kojarzonych z wojną, a także nowo opublikowane materiały wspomnieniowe.

Tym wreszcie, którzy chcieliby uzyskać bogatszą i pełniejszą podstawę dokumentalną i statystyczną do wywodów zawartych w niniejszej książce, poleca się zdobycie egzemplarza publikacji Companion to Colossus Reborn (Przewodnik po „Kolosie odrodzonym”). Obejmuje ona kluczowe dokumenty dotyczące życia codziennego żołnierzy, pełny wykaz wyższej kadry dowódczej Armii Czerwonej w okresie wojny, opis uzbrojenia i wyposażenia Armii w tym samym czasie, jak również wyczerpujące zestawienie ordre de bataille ACz i NKWD w sześciu kluczowych momentach okresu od 22 czerwca 1941 r. do 31 grudnia 1943 r.

Oprócz podziękowań dla obecnego rządu Rosji za odtajnienie i publikację nieprzerwanego i coraz szerszego strumienia kluczowych materiałów archiwalnych dotyczących tej wojny, szczególne podziękowania przeznaczam dla weteranów Armii Czerwonej, obecnie dzielących się szczerymi, choć często bolesnymi wspomnieniami walki, którą mieli prawdziwe szczęście przetrwać.

CZĘŚĆ I

ARMIA CZERWONA
NA WOJNIE, 1941-1943

ROZDZIAŁ I

PIERWSZY OKRES WOJNY: 22 CZERWCA 1941 R. – 18 LISTOPADA 1942 R.

Wojna radziecko-niemiecka, potocznie zwana wojną na niemieckim froncie wschodnim, trwała od 22 czerwca 1941 r. do 9 maja 1945 r., czyli nieco mniej niż cztery lata. Dla celów jej badania i analizowania radzieccy i rosyjscy teoretycy wojskowości oraz historycy już od zakończenia tego długiego konfliktu dzielili go na trzy odrębne okresy, zgodnie z ogólnym biegiem jego losów i strategicznym charakterem działań wojennych¹. Okresy te z kolei podzielili na kilka odrębnych kampanii, mających miejsce w konkretnych porach roku.

Zgodnie z tą koncepcją, pierwszy okres wojny trwał od rozpoczęcia przez Hitlera 22 czerwca 1941 r. operacji „Barbarossa” aż do 18 listopada 1942 r., czyli dokładnej daty zakończenia niemieckiej operacji „Fall Blau” („Wariant Niebieski”), natarcia Wehrmachtu na Stalingrad. Okres ten, trwający zaledwie niecałe 18 miesięcy, obejmował dwie najsławniejsze i najbardziej spektakularne ofensywy Hitlera: operację „Barbarossa” w 1941 r. i operację „Fall Blau” w 1942 r. Choć w grudniu 1941 r. Armia Czerwona zdołała powstrzymać marsz Wehrmachtu na Leningrad, Moskwę i Rostów – co prawda ogromnym wysiłkiem i za cenę oszałamiających strat ludzkich oraz materiałowych – a także była w stanie zorganizować zimą z 1941 na 1942 r. własną ofensywę strategiczną, to jednak przez cały pierwszy okres wojny inicjatywa strategiczna pozostawała przede wszystkim w ręku Niemców. Pod względem zdolności taktycznych i operacyjnych Wehrmacht zdecydowanie górował nad Armią Czerwoną, zaś trudy nieustannej walki, ogrom teatru działań i surowość klimatu jeszcze nie stępiły w istotny sposób ostrza niemieckiej potęgi militarnej.

W owym pierwszym okresie praktyczne unicestwienie przedwojennej armii i struktury sił zbrojnych zmusiło radzieckie kierownictwo wojskowe do stworzenia prostszej i jednocześnie bardziej kruchej struktury sił. Równocześnie przebiegało kształcenie dowódców i opracowywanie dojrzalszej struktury, które będzie zdolna skutecznie stawiać czoła bardziej doświadczonemu nieprzyjacielowi. Choć z mozołem, zimą z 1941 na 1942 r. pod Moskwą Armia Czerwona zdołała jednak doprowadzić do jednego z pierwszych punktów zwrotnych wojny. Krótko mówiąc, jej grudniowa kontrofensywa pod Moskwą oraz późniejsza ofensywa zimowa w styczniu i lutym 1942 r. przyniosły klęskę operacji „Barbarossa” i sprawiły, że Niemcy nie mogły już zostać zwycięzcami tego konfliktu na warunkach pierwotnie sformułowanych przez Hitlera.

Drugi okres wojny trwał od rozpoczęcia kontrofensywy Armii Czerwonej pod Stalingradem 19 listopada 1942 r. do udanego przełamania niemieckich rubieży obronnych na linii Dniepru oraz inwazji na Białoruś i Ukrainę, od października do końca grudnia 1943 r. Ta faza przejściowa, w której inicjatywa strategiczna nieuchronnie i nieodwracalnie przeszła w ręce sił radzieckich, była najważniejsza dla całej wojny z perspektywy jej ostatecznego wyniku. Podczas niej, w niemal ciągłych walkach, ACz przerodziła się w nowoczesną armię, która mogła skuteczniej walczyć z siłami Wehrmachtu i ostatecznie zwyciężać.

Kampanię Armii Czerwonej zimą z 1942 na 1943 r. rozpoczęły potężne ofensywy przeprowadzone siłami wielu frontów w rejonie Rżewa (operacja „Mars”) i Stalingradu (operacja „Uran”) w połowie listopada 1942 r. Zakończyła się natomiast kapitulacją niemieckiej 6. Armii pod Stalingradem na początku lutego 1943 r. i późniejszymi zmasowanymi ofensywami radzieckimi w lutym oraz marcu 1943 r., prowadzonymi na praktycznie całej długości frontu wschodniego, od Bałtyku po Morze Czarne. Choć ACz nie zdołała osiągnąć ambitnych celów Stalina, jej kampania zimowa z przełomu 1942 i 1943 r. stanowiła drugi najistotniejszy punkt zwrotny w wojnie. Po klęsce pod Stalingradem nie ulegało już wątpliwości, że Niemcy przegrają cały konflikt. Pozostało tylko ustalić zakres i warunki tej przegranej.

Ofensywy Armii Czerwonej w późniejszej kampanii letnio-jesiennej 1943 r. przyniosły trzeci wielki punkt zwrotny wojny: radziecki triumf pod Kurskiem. Po doniosłym zwycięstwie na Łuku Kurskim stało się oczywiste, że klęska Niemiec będzie nieuchronna i totalna. Nieznany pozostawał tylko jej czas i koszty, które miała za sobą pociągnąć. Po zwycięstwie pod Kurskiem ACz zorganizowała udaną ofensywę strategiczną, rzucając wiele frontów do równoczesnego ataku na szerokiej linii frontu od Witebska po Morze Czarne. Pod koniec grudnia 1943 r. ofensywa ta pchnęła jej wojska nad Dniepr, a potem na jego przeciwny brzeg, jak też na Białoruś i Ukrainę.

W trzecim okresie wojny, trwającym od 1 stycznia 1944 r. do maja 1945 r., ZSRR prawie stale utrzymywał inicjatywę strategiczną. Na kampanie wojenne w tej fazie składały się niemal nieprzerwane strategiczne operacje zaczepne Armii Czerwonej, z tylko krótkimi przerwami, w których radziecka machina wojenna uzupełniała ludzi i uzbrojenie niezbędne do kontynuowania natarcia. Okres ten cechował się nieuchronnym i niezmiennym spadkiem siły bojowej Niemców oraz odwróceniem losów wojny na ich niekorzyść. Podczas niego Armia Czerwona ostatecznie osiągnęła też dojrzałość w dziedzinie dowodzenia, struktury sił oraz operacyjnych i taktycznych technik walki. Natomiast siła i skuteczność bojowa wojsk niemieckich na Wschodzie po bitwie pod Kurskiem weszła w fazę niemal ciągłego upadku. Choć okresowe zastrzyki nowych rekrutów i sprzętu pozwalały broniącym się Niemcom prowadzić lokalne przeciwuderzenia i kontrataki, przeciwdziałania te stopniowo stawały się coraz bardziej wątłe i daremne, ze względu zarówno na coraz wyższy poziom wyszkolenia i doświadczenia żołnierzy radzieckich, jak też na nieprzerwany rozkład wyszkolenia i skuteczności bojowej u Niemców.

W tym okresie wojny zdolności Armii Czerwonej w dziedzinie ofensyw strategicznych dojrzewały, osiągając bezprecedensowy poziom zaawansowania, gdy podejmowała ona zarówno równoczesne, jak i następujące po sobie ofensywy na całej linii frontu, od Morza Barentsa po Morze Czarne. W czasie kampanii zimowej w 1944 r. przeprowadziła jednoczesne oraz kolejne ofensywy w rejonie Leningradu, na Białorusi, Ukrainie i Krymie. Choć ofensywa białoruska utknęła, nie osiągnąwszy celów, wojska radzieckie wyparły niemieckich obrońców z większości terenów południowej części regionu leningradzkiego, z zachodnich obszarów Ukrainy aż po granicę polską i rumuńską oraz z Półwyspu Krymskiego.

W kampanii letnio-jesiennej 1944 r. Armia Czerwona przeprowadziła serię ogromnie udanych ofensyw strategicznych przeciwko niemieckim grupom armii broniącym Białorusi, południowej Polski, Rumunii, rejonu nadbałtyckiego, a później Węgier i Bałkanów. Na początku grudnia 1944 r. ofensywy te ogarnęły cały front od Bałtyku po Budapeszt i Belgrad, rzucając ACz do Prus Wschodnich i Polski oraz głęboko w dorzecze Dunaju. Podczas późniejszej kampanii zimowej 1945 r. siły radzieckie zdruzgotały niemieckie grupy armii w Prusach Wschodnich, Polsce, zachodnich Węgrzech i wschodniej Austrii, wychodząc na linię Odry zaledwie 57 km od Berlina oraz nad Dunaj pod Wiedniem. Swoje zwycięstwa w tym trzecim i ostatnim okresie wojny Armia Czerwona ukoronowała w kwietniu i maju 1945 r., rozpoczynając dwie ofensywy na Berlin i Pragę – kulminacyjne starcia, które unicestwiły tysiącletnią Trzecią Rzeszę Hitlera po niecałych czterech latach walk.

Stawiając kropkę nad „i” po zwycięstwie nad nazistowskimi Niemcami, latem 1945 r., na prośbę Stanów Zjednoczonych, ACz przerzuciła prawie milion żołnierzy na Daleki Wschód i w krótkiej, lecz zaciętej ofensywie w sierpniu i wrześniu 1945 r. rozbiła japońską Armię Kwantuńską w Mandżurii, przyczyniając się do przyspieszenia końca wojny na Pacyfiku.

KAMPANIA LETNIO-JESIENNA, 22 CZERWCA – 5 GRUDNIA 1941 R.

Pod koniec czerwca 1941 r. hitlerowski Wehrmacht najechał ZSRR siłami ponad 3 000 000 żołnierzy, zmiażdżył siły ACz w regionie pogranicznym, po czym rozpoczął nieuchronny pęd na Leningrad, Moskwę i Kijów. Pozostawił za sobą zdruzgotaną Armię Czerwoną i zmusił Stalina, by w październiku ewakuował większość rządu radzieckiego do Kujbyszewa. Stany Zjednoczone znajdowały się na stopie pokojowej, a w październiku Kongres przegłosował przywrócenie poboru przewagą jednego głosu. Liczebność armii amerykańskiej osiągnęła 1 500 000 ludzi. Tymczasem 5,5-milionowa Armia Czerwona do 1 października straciła co najmniej 2 800 000 żołnierzy, a do 31 grudnia jeszcze 1 600 000. Przez ten sam okres sformowała 821 dywizji i ich równoważników (483 dywizje strzeleckie, 73 pancerne, 31 zmechanizowanych i 101 kawalerii oraz 266 brygad strzeleckich, pancernych i narciarskich), a straciła łącznie 229 równoważników dywizji. W listopadzie Wehrmacht rozpoczął ostateczne natarcie na Moskwę, Stany Zjednoczone udzieliły ZSRR miliarda dolarów kredytu w ramach „Lend-Lease”, a Brytyjczycy wygrali początkowy etap powietrznej bitwy o Anglię i przeprowadzili ograniczoną ofensywę w Afryce Północnej.

KONTEKST

Wojna nigdy nie toczy się w próżni i radziecko-niemiecka nie była pod tym względem wyjątkiem. Kiedy 22 czerwca 1941 r. Niemcy napadli na ZSRR, już od prawie dwóch lat działania wojenne pustoszyły resztę Europy. Od czerwca 1940 r., kiedy to Wehrmacht wypchnął z kontynentu wojska brytyjskie, Wielka Brytania przez niemal dwa lata wciąż zmagała się z nalotami Luftwaffe pod niemal nieprzerwaną groźbą inwazji lądowej, chroniona przez swą ogromną fosę – kanał La Manche. Konflikt toczył się też dalej na peryferiach, od lodowatych fiordów Norwegii po bezkresne piaski Afryki Północnej, gdy żałosne resztki demokratycznej Europy usiłowały powstrzymać falę nazistowskiego totalitaryzmu. Za kulisami stały Stany Zjednoczone, chronione ogromnymi przestrzeniami oceanów i oddane uświęconej tradycją, lecz wyraźnie osłabiającej wierze w bezpieczeństwo „wspaniałej izolacji”.

Od 22 czerwca do 7 grudnia 1941 r. ZSRR prowadził walkę, za wątłego militarnego sojusznika strategicznego mając tylko osłabioną Anglię. W tym okresie Armia Czerwona miała do czynienia z ogromną większością sił Wehrmachtu, a ZSRR doświadczał straszliwych zniszczeń, jakie wszędzie pozostawiała za sobą armia niemiecka. Dopiero 7 grudnia pochopny japoński atak z zaskoczenia na Pearl Harbor przebudził śpiącego amerykańskiego olbrzyma z izolacjonistycznej drzemki. Po tym zdarzeniu zaczęło ewoluować to, co później nazwano Wielką Koalicją – początkowo powoli, jako niechętne małżeństwo z rozsądku pomiędzy śmiertelnymi wrogami Hitlera, a dopiero później jako energiczny i czynny sojusz militarny mający na celu zniszczenie najpierw nazistowskich Niemiec, a ostatecznie imperialnej Japonii.

Większość opracowań na temat wojny radziecko-niemieckiej, czy to opartych na źródłach niemieckich, czy radzieckich, pomijając różnice co do znaczenia bądź kosztów poszczególnych bitew i operacji, zgadza się odnośnie ogólnej chronologii działań². Opiera się ona na stosunkowo łatwo dostępnych dokumentach wojskowych Wehrmachtu, twórczości jego weteranów oraz relacjach napisanych od czasu zakończenia tego konfliktu przez radzieckich oraz rosyjskich historyków i pamiętnikarzy. Choć takie pojęcie na temat wojny utrzymywało się przez ponad 50 lat, pozostaje ono żałośnie niepełne. Z różnorodnych powodów politycznych i wojskowych historiografia radziecka (i rosyjska) dopuszczała ogromne luki w dotyczących jej dostępnych publicznie zapisach historycznych. Luki te służyły chronieniu reputacji późniejszych przywódców wojskowych czy politycznych. Miały też zaspokajać upodobanie do tajności, szczególnie jeśli chodziło o ochronę wyjątkowego i bezcennego doświadczenia wojskowego, które wielu Rosjan także w czasach radzieckich uważało za skarb narodowy gwarantujący staranność obrony. Dlatego też konwencjonalny pogląd pomija aż 40% doświadczenia militarnego Armii Czerwonej z czasów tej wojny. Każde badanie ACz tamtego okresu należy rozpocząć od zwrócenia uwagi na konwencjonalne i zapomniane aspekty tego konfliktu, co najmniej w dziedzinie działań wojennych.

Mapa 1.1. Kampania letnio-jesienna, 22 czerwca – 30 września 1941 r.

Mapa 1.2. Kampania jesienno-zimowa, 1 października – 5 grudnia 1941 r.

POGLĄD KONWENCJONALNY

Historia przedstawia natarcie Wehrmachtu podczas operacji „Barbarossa” jako istny kataklizm: cztery kolejne ofensywy, których kulminacją stała się na przełomie listopada i grudnia 1941 r. dramatyczna, lecz nieudana próba zdobycia Moskwy przez niemiecką Grupę Armii „Środek” (zob. mapy 1.1 i 1.2). Owe kolejne ofensywy (etapy) obejmowały: bitwy o granice na przełomie czerwca i lipca 1941 r., bitwy pod Ługą, Smoleńskiem i Humaniem w lipcu i sierpniu 1941 r., pod Leningradem i Kijowem we wrześniu 1941 r., a także natarcie niemieckie na Tichwin, Moskwę i Rostów od października do początku grudnia 1941 r.

Po zmiażdżeniu na przełomie czerwca i lipca pogranicznych rubieży obronnych Armii Czerwonej, na pierwszym etapie operacji „Barbarossa”, Wehrmacht błyskawicznie nacierał na północno-zachodnim, zachodnim oraz południowo-zachodnim kierunku strategicznym, zmuszając ACz do długotrwałej obrony strategicznej. Niemieckie Grupy Armii „Północ” i „Środek” przełamały przednie linie obrony Frontu Północno-Zachodniego i Zachodniego Armii Czerwonej, otoczyły większość 3., 4. i 10. Armii na zachód od Mińska oraz uderzyły na wschód przez Dźwinę i Dniepr, drugą strategiczną rubież obronną ACz³. Pokonawszy te dwie główne bariery rzeczne, obie grupy armii runęły na Leningrad i kluczowe miasto Smoleńsk. Na południu GA „Południe” nieubłaganie nacierała na wschód w kierunku Kijowa, napotykając silniejszy opór radzieckiego Frontu Południowo-Zachodniego, podczas gdy inne siły niemieckie i rumuńskie zaatakowały Mołdawię, przełamały linie obrony Frontu Południowego, a także zagroziły Odessie, radzieckiemu portowi nad Morzem Czarnym.

Na drugim etapie operacji „Barbarossa”, rozpoczętym w lipcu i sierpniu, GA „Północ” zdobyła Rygę i Psków, po czym uderzyła na północ, na Ługę i Nowogród, zmiatając radziecki Front Północno-Zachodni i zmuszając Front Północny do pośpiesznego utworzenia rubieży obronnych na południowych podejściach do Leningradu. W tym samym czasie GA „Środek” rozpoczęła miesięczną bitwę o Smoleńsk. W jej trakcie wzięła częściowo w okrążenie w rejonie tego miasta 16., 19. i 20. Armię Frontu Zachodniego oraz odpierała coraz silniejsze i coraz bardziej rozpaczliwe kontrataki ACz, idącej z odsieczą wojskom okrążonym w rejonie Smoleńska. Na południu GA „Południe” parła na wschód na Kijów, okrążyła i rozbiła 6. oraz 12. Armię Frontu Południowo-Zachodniego w rejonie Humania i zablokowała wojska radzieckie w Odessie. Drugi etap tego zdeterminowanego niemieckiego natarcia dobiegł końca pod koniec sierpnia, gdy Hitler zdecydował się tymczasowo wstrzymać bezpośrednie uderzenia na Leningrad i Moskwę, a zamiast tego zaatakować i wyeliminować siły radzieckie broniące uparcie Kijowa i środkowej Ukrainy.

Na trzecim etapie „Barbarossy”, który zaczął się na przełomie sierpnia i września, GA „Północ” obległa Leningrad, ale nie zdołała go zdobyć, podczas gdy GA „Środek” i „Południe” wspólnie zaatakowały i wzięły w okrążenie większość Frontu Południowo-Zachodniego ACz, broniącego się w rejonie Kijowa. Siły Wehrmachtu okrążyły wówczas i zniszczyły w Kijowie oraz na wschód od niego 5., 21., 26. i 37. Armię tego frontu, wrzucając przy tym do całego „kotła” wojsk radzieckich wyeliminowanych na Ukrainie zatrważającą liczbę ponad 1 000 000 ludzi.

Następnie, na początku października, Wehrmacht rozpoczął czwarty etap operacji „Barbarossa”: kulminacyjną ofensywę na Moskwę (operacja „Tajfun”). Podczas gdy GA „Północ” i „Południe” kontynuowały natarcia na Leningrad na północy oraz Charków i Zagłębie Donieckie (Donbas) na południu, GA „Środek”, której natarcie prowadziły trzy z czterech grup pancernych Wehrmachtu, rozpoczęła skoordynowaną ofensywę z zamiarem zdobycia Moskwy. Atakujące wojska niemieckie przedarły się przez linie obrony ACz, doprowadzając do rozsypki Front Zachodni, Rezerwowy i Briański. Szybko okrążyły i rozbiły 16., 19., 20., 24. oraz 32. Armię pod Wiaźmą, a 50., 3. i 13. Armię na północ i południe od Briańska. Po krótkiej przerwie, wymuszonej przez pogarszającą się pogodę i gwałtownie rosnący opór Armii Czerwonej, operacja „Tajfun” osiągnęła punkt kulminacyjny w połowie listopada, gdy GA „Środek” podjęła próbę okrążenia sił radzieckich broniących Moskwy za pomocą dramatycznych uderzeń pancernych od północy i południa.

Jednak na początku grudnia 1941 r. skumulowane niekorzystne skutki czasu, przestrzeni, wycieńczenia, desperackiego oporu ACz oraz zwykłego fatum, nie pozwoliły Wehrmachtowi zwieńczyć triumfem półrocza niemal nieprzerwanych zwycięstw. Osłabiony miesiącami ciężkich walk na teatrze działań, którego nigdy do końca nie rozumiał, pomimo swej groźnej reputacji uległ ostatecznie licznym nieprzyjaciołom w postaci surowej pogody, nieznajomego terenu i zażarcie walczącego przeciwnika. Z kolei Stawka (radziecka Kwatera Główna Naczelnego Dowództwa), zgromadziwszy armie rezerwowe, na początku grudnia powstrzymała niemieckie siły prące na Moskwę, gdy te były już widoczne z iglic Kremla, po czym nieoczekiwanie sama przeszła do kontrofensywy, zadając Wehrmachtowi bezprecedensową klęskę. Tymczasem inne siły ACz odpowiedziały niemieckim dręczycielom na północy i południu. Ofensywy pod Tichwinem na wschód od Leningradu i pod Rostowem na południu odrzuciły Niemców wstecz, odbierając Hitlerowi zwycięstwo na wszystkich trzech zasadniczych kierunkach strategicznych wiodących w głąb ZSRR.

Jak stwierdzono wyżej, konwencjonalny obraz działań wojennych w kampanii letnio-jesiennej 1941 r. obejmuje następujące większe operacje:

• bitwy o granice (22 czerwca – początek lipca 1941 r.)

• natarcie niemieckie na Leningrad (lipiec-wrzesień 1941 r.)

• bitwa pod Smoleńskiem (lipiec-wrzesień)

• okrążenia pod Humaniem i Kijowem (sierpień-wrzesień 1941 r.)

• niemiecka operacja „Tajfun” oraz okrążenia pod Wiaźmą i Briańskiem (30 września – 5 listopada 1941 r.)

• natarcie niemieckie na Moskwę (7 listopada – 4 grudnia 1941 r.)

• ofensywa niemiecka pod Tichwinem (16 października – 18 listopada 1941 r.)

• natarcie niemieckie na Charków, Krym i Rostów (18 października – 16 listopada 1941 r.)

• radzieckie przeciwuderzenie pod Rostowem (17 listopada – 2 grudnia 1941 r.)

• radzieckie przeciwuderzenie pod Tichwinem (listopad – grudzień 1941 r.)

ZAPOMNIANA WOJNA

Nowo ujawnione materiały archiwalne wskazują dziś, że od samego dnia rozpoczęcia operacji „Barbarossa” Stalin i Stawka konsekwentnie i wielokrotnie podejmowali próby powstrzymania, a nawet odrzucenia niemieckiej nawały⁴. Od końca czerwca, a później w lipcu, sierpniu i wrześniu, wydawali Armii Czerwonej kolejne rozkazy przeprowadzenia szeregu operacji: kontrataków, przeciwuderzeń, a w jednym przypadku ofensywy z prawdziwego zdarzenia. Wszystkie one stanowiły skoordynowane, choć niezdarne próby zrealizowania przez ACz Planu Obrony Kraju z 1941 r. Jednakże w obliczu niezwykle zmiennej sytuacji bojowej i błyskawicznego niemieckiego natarcia owe operacje zaczepne wydawały się nieskoordynowane, przez co Niemcy nie zorientowali się, jaki w istocie był ich charakter. Staranne badanie nowo odtajnionych dokumentów, w tym rozkazów Stawki i frontów, wyraźnie wskazuje, że kwatera główna usiłowała skoordynować te operacje pod względem czasu, przebiegu oraz początkowych i ostatecznych celów militarnych⁵.

Do „zapomnianych bitew”, czyli częściowo zapomnianych działań kampanii letnio-jesiennej 1941 r., należą następujące:

• radzieckie przeciwuderzenia pod Kielmami, Rosieniami, Grodnem i Dubnem (koniec czerwca 1941 r.)

• radzieckie przeciwuderzenia pod Solcami, Leplem, Bobrujskiem i Kijowem (lipiec 1941 r.)

• radzieckie przeciwuderzenia pod Starą Russą, Smoleńskiem i Kijowem (sierpień 1941 r.)

• ofensywa radziecka pod Smoleńskiem, Jelnią i Rosławiem (wrzesień 1941 r.)

• radzieckie przeciwuderzenie pod Kalininem (październik 1941 r.)

Pierwsze kontrataki i przeciwuderzenia podjęte przez Armię Czerwoną w rejonie pogranicznym pod koniec czerwca 1941 r. były słabo skoordynowanymi i na ogół daremnymi próbami realizacji obowiązujących planów wojennych. Podejmowane przez dowódców pięciu czynnych frontów, wymagały od nich energicznego i ofensywnego reagowania na wszelkie ewentualne natarcia nieprzyjaciela. Na Litwie III i XII Korpus Zmechanizowany Frontu Północno-Zachodniego uderzyły na GA „Północ” pod Kielmami i Rosieniami. Na Białorusi VI, XI i XIV KZmech Frontu Zachodniego kontratakowały przeciw GA „Środek” pod Grodnem i Brześciem. Natomiast na Ukrainie VI, VIII, IX, XV, XIX i XXII KZmech Frontu Południowo-Zachodniego rozpoczęły zmasowane przeciwuderzenia przeciwko GA „Południe” pod Brodami i Dubnem. Jednak wobec słabej koordynacji i wsparcia ataki te okazały się kompletnie bezowocne, a często wprost samobójcze, doprowadzając ostatecznie do rozbicia większości sił pancernych i zmechanizowanych Armii Czerwonej oraz zniszczenia ponad 10 000 czołgów. Tylko zmasowane uderzenia na południu, osobiście nadzorowane przez gen. armii G. K. Żukowa, szefa Sztabu Generalnego ACz, miały jakikolwiek istotny wpływ na gwałtowne niemieckie natarcie⁶.

W lipcu ACz rozpoczęła kolejną serię ciężkich przeciwuderzeń w trzech krytycznych rejonach – wszystkie one zostały zsynchronizowane, aby odbyć się jednocześnie. Najpierw, na północy, dwie grupy uderzeniowe Frontu Północno-Zachodniego 14 lipca zaatakowały 8. Dywizję Pancerną, awangardę LVI Korpusu Zmotoryzowanego GA „Północ”, pod Solcami na południowy zachód od jeziora Ilmeń, opóźniając niemieckie natarcie na Leningrad o około tydzień⁷. W centrum, poczynając od 6 lipca, Front Zachodni i Centralny rozpoczęły szereg nieudanych przeciwuderzeń z zamiarem zatrzymania wojsk GA „Środek” na linii Dniepru. Te daremne walki obejmowały: spektakularną klęskę V i VII KZmech Frontu Zachodniego pod Leplem, niesławną i żałośnie słabą „ofensywę Timoszenki” przeciw 2. Grupie Pancernej gen. Guderiana, prowadzoną wzdłuż rzeki Soży, oraz nieudane przeciwuderzenie pod Bobrujskiem. Żadne z tych starć nie zdołało powstrzymać marszu GA „Środek” na Smoleńsk⁸. Na południu liczne kontrataki Frontu Południowo-Zachodniego pod Korosteniem spowolniły natarcie GA „Południe” na Kijów, ale go nie zatrzymały⁹.

Niezrażona lipcowymi klęskami Armia Czerwona w sierpniu wciąż „odgryzała” się nacierającym Niemcom. Na północy, 12 sierpnia, 48. Armia Frontu Północnego oraz 11., 34. i 27. Armia Frontu Północno-Zachodniego z zaciekłością uderzyły pod Starą Russą na X Korpus GA „Północ”, opóźniając natarcie niemieckie na Leningrad o kolejny tydzień¹⁰. W centrum, poczynając od 20 lipca, Front Zachodni przystąpił do uderzenia na GA „Środek” na wschód od Smoleńska siłami pięciu doraźnych grup uderzeniowych, idąc na odsiecz własnym wojskom okrążonym wokół tego miasta¹¹. Wreszcie, radzieckie kontrataki na mniejszą skalę na zachód od Kijowa szybko poniosły klęskę, nie przynosząc żadnych pozytywnych skutków¹². Choć wszystkie te ataki ACz zakończyły się niepowodzeniem, ich zaciętość przekonała Hitlera, by odłożył natarcie na Moskwę, a tymczasem zaatakował bardziej „miękkie” i przynoszące większe korzyści cele wokół Kijowa.

Pod koniec sierpnia Front Zachodni, Rezerwowy i Briański rozpoczęły potężną kontrofensywę w rejonie Smoleńska, Jelni i Rosławia, by uniemożliwić GA „Środek” kontynuację natarcia na Moskwę i Kijów. Pomimo lokalnego zwycięstwa Frontu Rezerwowego pod Jelnią, działania Frontu Zachodniego i Briańskiego zakończyły się krwawą klęską¹³. Osłabiła ona system obrony ACz na kierunku moskiewskim tak dalece, że przyczyniła się bezpośrednio do katastrofalnych porażek pod Wiaźmą i Briańskiem na początku października oraz do spektakularnego natarcia Wehrmachtu na Moskwę w operacji „Tajfun”. Wreszcie, na początkowym etapie tejże operacji, pod koniec października, Front Północno-Zachodni wykorzystał specjalną grupę operacyjną (pod dowództwem N. F. Watutina, szefa sztabu tegoż frontu) pod Kalininem, by wstrzymać marsz niemieckiej 9. Armii ku kluczowej linii kolejowej Moskwa-Leningrad i w końcu udaremnić udział tej jednostki w ostatecznym natarciu Wehrmachtu na Moskwę¹⁴.

Owe „zapomniane bitwy” udowadniają, że obrona strategiczna Armii Czerwonej w 1941 r. nie była tak chaotyczna, prowizoryczna i bierna, a ofensywa Wehrmachtu nie przebiegała tak gładko i niepowstrzymanie, jak to dawniej opisywano; wyjaśniają również, dlaczego Wehrmacht poniósł ostatecznie na początku września porażkę u bram Moskwy.

REFLEKSJE

Radzieckie kierownictwo polityczne i wojskowe oraz Armia Czerwona poniosły w czerwcu i lipcu 1941 r. klęski na oszałamiającą skalę wzdłuż zachodnich granic ZSRR. Później doznały katastrofalnych porażek na Ukrainie i pod Kijowem w sierpniu i wrześniu oraz równie druzgocących październikowych klęsk pod Wiaźmą i Briańskiem. W listopadzie triumfujące wojska niemieckie podchodziły pod Leningrad, Moskwę i Rostów wzdłuż frontu o ogromnej długości, ciągnącego się od Bałtyku po Morze Czarne. W obliczu tak przerażającej rzeczywistości kierownictwo radzieckie mogło albo nauczyć się skutecznie toczyć wojnę przeciw bardziej doświadczonemu Wehrmachtowi, albo po prostu zginąć. W tym przypadku konieczność, czyli samo przetrwanie Armii Czerwonej i państwa radzieckiego, stała się matką wynalazku.

Ponieważ Stalin i jego nowo sformowana Stawka doskonale pojmowali skalę katastrofy, która na nich spadła, jak również śmiertelne niebezpieczeństwo dla istnienia ZSRR, którym stała się operacja „Barbarossa”, już od pierwszych dni wojny energicznie starali się odeprzeć katastrofę. Pomimo ogromnych przeszkód rozkazali Armii Czerwonej działać ofensywnie i usiłowali koordynować te działania pod względem ich zgrania, miejsca i celów. Z drugiej jednak strony, przecenili też poważnie potencjał bojowy ACz, a kompletnie nie docenili potencjału Wehrmachtu. W rezultacie Stawka wyznaczała swoim siłom kompletnie nierealistyczne zadania – z przewidywalnie opłakanymi skutkami.

Całą sytuację komplikował fakt, że kadrze dowódczej Armii Czerwonej – szczególnie oficerom starszym, ale również oficerom młodszym, podoficerom i szeregowym – brakowało niezbędnego doświadczenia, aby stawić czoła Wehrmachtowi, lepiej dowodzonemu i sprawniejszemu taktycznie oraz operacyjnie. Niezrozumienie przez Stawkę tego faktu aż do końca 1942 r. niezmiennie prowadziło do licznych niepowodzeń i klęsk ACz w obronie i ataku, nawet podczas częściowo skutecznej ofensywy pod Moskwą zimą z 1941 na 1942 r. W tym ostatnim przypadku nie udało się jej osiągnąć nadmiernie ambitnego celu postawionego przez Stawkę – zniszczenia GA „Środek” u bram Moskwy. Co gorsza, infrastruktura wsparcia logistycznego ACz w ciągu pierwszego półrocza wojny okazała się zupełnie nieadekwatna do wymogów współczesnej, wysoce mobilnej wojny i pozostała taka przez większą część roku 1942.

SPORY HISTORYCZNE

Z kampanią letnio-jesienną 1941 r. wiąże się mnóstwo sporów i kontrowersji dotyczących zasadności, efektywności i konsekwencji najważniejszych decyzji strategicznych oraz operacyjnych podjętych przez Hitlera, Stalina i ich głównych doradców wojskowych w najbardziej krytycznych momentach kampanii. Do tych sporów należą zarówno rozważania pod hasłem „co by było, gdyby”, jak i rozbieżne interpretacje odnośnie tego, co rzeczywiście zaszło i dlaczego.

Do głównych zagadnień „gdybologii” zaliczają się problemy: „Co stałoby się, gdyby Hitler rozpoczął operację »Barbarossa« w maju, a nie w czerwcu 1941 r.?” „Co by było, gdyby Hitler nakazał Wehrmachtowi kontynuować natarcie na Moskwę na przełomie sierpnia i września 1941 r., a nie w październiku?” oraz „Jakie miałoby to skutki, gdyby Stalin w czasie operacji »Barbarossa« nakazał Armii Czerwonej odwrót przed niemiecką nawałą?”. Ponieważ gdybania takie z natury rzeczy to wyłącznie domniemania, wnioski oraz wyobrażenia na temat tego, co mogłoby się zdarzyć, gdyby Hitler lub Stalin podjęli inne decyzje, są one nieweryfikowalne i pozostają poza kryteriami realnej historii.

Z drugiej strony, rozbieżne interpretacje są wyrazem prawdziwych i zasadnych dyskusji o słuszności lub skuteczności konkretnych decyzji dotyczących pewnych rzeczywistych zdarzeń. Odnoszą się do takich kwestii jak: „Czy latem 1941 r. ZSRR zamierzał prowadzić wojnę prewencyjną przeciwko Niemcom?” „Czy w lutym 1945 r. Stalin rozkazał szturm Berlina?” oraz „Jeżeli tak nie było, to dlaczego?” Ponieważ takie spory dotyczą rzeczywistych zdarzeń historycznych, o ich rozstrzygnięciu może zadecydować bezpośrednio waga historycznych dowodów. Choć osobiste motywy głównych postaci podejmujących takie decyzje są często trudne, a może nawet całkiem niemożliwe do ustalenia, to same kwestie pozostają nieodłączną częścią dziejów wojny.

Podobnie jak jej pozostała część, kampania letnio-jesienna 1941 r. także wzbudziła długotrwałe spory odnośnie szerokiego zakresu ważnych tematów – w tym poruszonych poniżej.

Mit wojny prewencyjnej Stalina. 15 maja 1941 r. G. K. Żukow, szef Sztabu Generalnego Armii Czerwonej, wysłał do przełożonych propozycję dotyczącą potencjalnej ofensywy wyprzedzającej przeciwko siłom Wehrmachtu, których koncentracja przebiegała wówczas na terenie wschodniej Polski. Choć komisarz obrony ZSRR, marszałek Związku Radzieckiego S. K. Timoszenko, parafował propozycję, nie istnieją żadne dowody świadczące, że Stalin się z nią zapoznał czy odniósł się do niej. Niemniej samo istnienie jej i innych poszlak stworzyło podstawę do niedawno wysuniętych twierdzeń, że Stalin w istocie, od początku lipca 1941 r., planował wojnę prewencyjną przeciwko Niemcom, ale Hitler udaremnił mu to, sam uderzając wcześniej¹⁵.

Wszystkie istniejące źródła archiwalne obalają jednak to kontrowersyjne twierdzenie¹⁶. Jak wykazują owe źródła oraz późniejsze zdarzenia, latem 1941 r. Armia Czerwona nie była w stanie prowadzić wojny: ani ofensywnie, ani, jak udowodnił faktyczny przebieg działań wojennych, defensywnie. Co więcej, propozycja Żukowa, choć autentyczna, stanowiła przykład normalnego planowania kryzysowego, które należało do rutynowych funkcji Sztabu Generalnego. Wreszcie, choć na oryginalnej propozycji Żukowa widnieją inicjały Timoszenki, nie ma na niej podpisu Stalina ani dopisków, jakie zwykle sporządzał na marginesie, co wskazuje, że prawdopodobnie nigdy jej nie widział.

Wybór czasu dla operacji „Barbarossa”. Hitler rozpoczął operację „Barbarossa” 22 czerwca 1941 r., opóźniwszy inwazję na ZSRR o około dwa miesiące, aby Wehrmacht mógł podbić Jugosławię i Grecję. Wielu historyków twierdzi, że skutek tego opóźnienia był dla operacji śmiertelny. Ich zdaniem, gdyby Niemcy napadły na ZSRR w kwietniu, a nie w czerwcu, Moskwa i Leningrad upadłyby, a Hitler osiągnąłby cele, jakie postawił „Barbarossie”, szczególnie zdobycie tych dwóch miast.

Twierdzenie to również jest błędne¹⁷. Hitler rozpoczął zwrot na Bałkany w okresie, kiedy rasputica („pora rozmiękłych dróg”) na zachodzie ZSRR uniemożliwiała szeroko zakrojone działania wojenne na jakąkolwiek skalę, a zwłaszcza mobilne operacje wojsk pancernych. Ponadto wojska przeznaczone przez niego na Bałkany stanowiły zaledwie niewielki ułamek jego ogólnych sił inwazyjnych w ramach operacji „Barbarossa” i powróciły z Półwyspu Bałkańskiego w dobrym stanie, a także w odpowiedniej chwili, by odegrać rolę w realizacji „Barbarossy”.

Z tej kwestii wynika teza, że Wehrmacht poradziłby sobie lepiej, gdyby Hitler przełożył tę operację do lata 1942 r. Jednak i to jest dość nieprawdopodobne, zważywszy, że stalinowski program reformy, reorganizacji i przezbrojenia Armii Czerwonej, w bolesny sposób niedokończony w momencie ataku Niemców w czerwcu 1941 r., latem 1942 r. byłby już w pełni zrealizowany. Choć w roku 1942 Wehrmacht byłby i tak bardziej sprawny na poziomie taktycznym oraz operacyjnym od Armii Czerwonej, ta dysponowałaby już większymi i groźniejszymi siłami zmechanizowanymi, wyposażonymi w czołgi lepsze od niemieckich. Ponadto w tym okresie decyzja o ataku na ZSRR narzuciłaby Niemcom uciążliwe zadanie toczenia wojny na dwa fronty: przeciwko Stanom Zjednoczonym (i Wielkiej Brytanii) oraz ZSRR.

Zwrot Guderiana na południe (okrążenie Kijowa). Opór Armii Czerwonej wobec Wehrmachtu stężał w sierpniu 1941 r. na wschód od Smoleńska, we wrześniu zaś Hitler tymczasowo zrezygnował z bezpośredniego uderzenia na Moskwę, zwracając połowę sił pancernych GA „Środek” (2. GPanc gen. Guderiana) ku południowi, by oskrzydlić i rozbić broniący Kijowa radziecki Front Południowo-Zachodni. Dzięki zwrotowi Guderiana na południe Wehrmacht we wrześniu na wschód od Kijowa unicestwił ten front w całości, zadając ACz straty liczące 600 000 ludzi. Jednocześnie siły radzieckiego Frontu Zachodniego, Rezerwowego i Briańskiego, rozmieszczone na zachód od Moskwy, prowadziły daremną i kosztowną ofensywę przeciw siłom niemieckim pod Smoleńskiem. Po przeprowadzeniu zwrotu pod Kijowem Hitler rozpoczął na początku października operację „Tajfun”, lecz na początku grudnia jego ofensywa ugrzęzła u bram Moskwy. Niektórzy historycy twierdzą, że gdyby przystąpił do operacji na początku września, a nie października, Wehrmacht uniknąłby straszliwych warunków pogodowych, gdyż osiągnąłby i zdobył Moskwę przed rozpoczęciem zimy.

Ten argument również nie broni się w obliczu dokładnej analizy¹⁸. Gdyby Hitler rozpoczął operację „Tajfun” na początku września, GA „Środek” musiałaby przełamywać głębokie radzieckie rubieże obronne, obsadzone przez wojska, które nie roztrwoniły sił w bezowocnych ofensywach przeciw liniom niemieckim na wschód od Smoleńska. Co więcej, grupa ta rozpoczęłaby ofensywę na Moskwę w sytuacji, gdy ponad 600 000 ludzi zagrażałoby jej nadmiernie rozciągniętej prawej flance i – przyjmując najbardziej optymistyczny wariant – osiągnęłaby przedpola Moskwy w drugiej połowie października, akurat na sam początek jesiennej pory deszczowej.

Stawka wreszcie uratowała Moskwę, formując, wystawiając i wykorzystując 10 armii rezerwowych, które wzięły udział w listopadowej obronie miasta, grudniowych przeciwuderzeniach i kontrofensywie ze stycznia 1942 r. Armie te weszłyby do boju niezależnie od momentu rozpoczęcia przez Hitlera operacji „Tajfun”. Choć ostatecznie zatrzymały i odepchnęły ofensywę Wehrmachtu niedaleko od Moskwy w grudniu, bez większej pomocy sił znajdujących się na flankach przeciwnika, to byłyby dostępne w tym samym celu również w sytuacji, gdyby Niemcy uderzyli na nią miesiąc wcześniej; wówczas jednak miałyby wsparcie ponad 600-tysięcznych sił, rozmieszczonych wzdłuż nadmiernie rozciągniętej prawej flanki GA „Środek”.

„Co by było, gdyby” Moskwa upadła jesienią 1941 r. Argument, że Hitler wygrałby wojnę, gdyby Wehrmacht zdołał zdobyć Moskwę, wyprowadzony z argumentów przedstawionych powyżej, również jest bardzo wątpliwy. Gdyby zastępy Hitlera istotnie osiągnęły Moskwę i starały się ją zdobyć, Stalin prawdopodobnie przeznaczyłby jedną lub więcej spośród swoich armii rezerwowych, aby stoczyły w jej obronie walkę na śmierć i życie¹⁹. Choć Niemcy mogliby zdołać zająć większość miasta, to zostaliby postawieni przed tym samym bolesnym dylematem, z którym rok później miała do czynienia 6. Armia pod Stalingradem. Jeszcze bardziej złowroga możliwość byłaby taka, że w razie zdobycia Moskwy Wehrmacht stanąłby w obliczu przygnębiającej perspektywy zimowania w mieście, z czym nierozerwalnie wiązała się groźba powtórzenia losu armii Napoleona z 1812 r.

KAMPANIA ZIMOWA, GRUDZIEŃ 1941 R. – KWIECIEŃ 1942 R.

7 grudnia 1941 r. wskutek japońskiego ataku z zaskoczenia Stany Zjednoczone straciły pod Pearl Harbor większą część swojej Floty Pacyfiku i wypowiedziały wojnę Cesarstwu Japonii (8 grudnia). Niemcy z kolei wypowiedziały wojnę Stanom Zjednoczonym (11 grudnia). Amerykańskie wojska lądowe liczyły 1 643 477 żołnierzy wchodzących w skład 4 armii oraz 37 dywizji (w tym 5 pancernych i 2 kawaleryjskich). Po zaledwie sześciu miesiącach wojny ZSRR utracił prawie 5 000 000 ludzi – praktycznie tylu, ile liczyła jego cała przedwojenna armia – oraz terytorium równe, wedle pojęć amerykańskich, całemu obszarowi od wybrzeża atlantyckiego po Springfield w Illinois. Jednak przetrwał i w bitwie o Moskwę zadał Wehrmachtowi pierwszą klęskę. Liczebność Armii Czerwonej wynosiła 4 200 000 ludzi, tworzących 43 armie.

W styczniu 1942 r. Afrika Korps rozpoczął natarcie na Egipt siłami 3 dywizji niemieckich i 7 włoskich, przeciwko 7 dywizjom brytyjskim. W styczniu i lutym 1942 r. 9 frontów ACz, liczących 37 armii i ponad 350 dywizji, zdruzgotało niemieckie linie obrony na froncie o szerokości 1000 km (od Starej Russy do Biełgorodu) i odepchnęło siły niemieckie 100-200 km wstecz, zanim w marcu Niemcy ustabilizowali swój front obronny.

Mapa 1.3. Kampania zimowa, grudzień 1941 r. – kwiecień 1942 r.

KONTEKST

Dramatyczne wypadki grudnia 1941 r., szczególnie niespodziewany atak Cesarstwa Japonii na interesy amerykańskie i brytyjskie w rejonie Oceanu Spokojnego, kompletnie zmieniły oblicze wojny. Te brutalne ataki z zaskoczenia przebudziły śpiącego olbrzyma, a późniejsza fala wypowiedzeń wojny zmieniła europejski konflikt zbrojny w prawdziwie globalny. Pomimo ogromnej skali jego ekspansji, wojna radziecko-niemiecka pozostawała jednak jego środkiem ciężkości, jeśli chodzi o przeznaczane do niej siły lądowe, skalę i zaciekłość walk oraz ich koszt ludzki i materiałowy. Kiedy amerykańskie siły zbrojne próbowały udaremnić japońskie starania o rozszerzenie potęgi wojskowej na obszarze Pacyfiku, a Wielka Brytania trzymała się kurczowo coraz mniejszego terytorium w Afryce Północnej, Armia Czerwona toczyła prawie nieprzerwany bój przeciwko ponad 80% potęgi Wehrmachtu na całej długości niemieckiego frontu wschodniego.

POGLĄD KONWENCJONALNY

Kiedy Wehrmacht prowadził operację „Tajfun”, Stawka gorączkowo formowała i rzucała do walki świeże rezerwy, żeby powstrzymać niemiecką nawałę²⁰. Wytężając wszelkie dostępne siły, w listopadzie i grudniu 1941 r. wystawiła 10 dodatkowych armii, z których 6 (10., 26., 39., 1. Uderzeniową, 60., 61.) rzuciła do walki w regionie moskiewskim lub jego okolicy podczas listopadowych walk obronnych, grudniowego przeciwuderzenia i kontrofensyw w styczniu 1942 r. Choć te świeże armie były zaledwie bladym cieniem tego, czego oczekiwała po nich radziecka teoria wojskowości, ich obecność dowiodła słuszności aforyzmu, że ilość przechodzi w jakość. Owe pośpiesznie zgromadzone rezerwy okazały się szczególnie wartościowe, zważywszy wyczerpanie, jakie dotknęło Wehrmacht podczas jego ostatniego uderzenia na Moskwę. Do 1 listopada stracił on aż 20% sił przeznaczonych do tej operacji (686 000 ludzi), do 2/3 z 1 500 000 pojazdów motorowych oraz 65% czołgów. Niemieckie Dowództwo Wojsk Lądowych (OKH) oceniało 136 dywizji, którymi dysponowało, jako równowartość 83 dywizji w pełnym składzie. Przeciążona logistyka znalazła się na krawędzi załamania, a jak wykazał sukces kontrofensywy Armii Czerwonej, Niemcy byli zdecydowanie nieprzygotowani do walki w warunkach zimowych.

W takim momencie, ku ich zaskoczeniu, 5 grudnia ACz odpowiedziała pierwszym z długiego ciągu przeciwuderzeń, który ostatecznie przerodził się w kontrofensywę z prawdziwego zdarzenia (zob. mapa 1.3). W rzeczywistości kontrofensywa grudniowa 1941 r., która dobiegła końca na początku stycznia 1942 r., składała się z serii kolejnych, a potem równoczesnych operacji, prowadzonych siłami wielu armii, których łącznym skutkiem okazało się odrzucenie sił niemieckich z bezpośrednich podejść do Moskwy.

W początkowej fazie kontrofensywy prawe skrzydło i centrum Frontu Zachodniego Żukowa, na którego czele stała nowa 1. Armia Uderzeniowa i korpus kawalerii pod dowództwem gen. mjr. L. M. Dowatora, zepchnęły 3. i 4. Grupę Pancerną GA „Środek” z północnych obrzeży Moskwy na zachód, przez Klin, w rejon Wołokołamska. Wkrótce po tym Front Kaliniński gen. płk. I. S. Koniewa pogorszył położenie Niemców, zdobywając Kalinin i nacierając ku północnym peryferiom Rżewa. Na południu lewe skrzydło Frontu Zachodniego, które tworzyły nowa 10. Armia i grupa kawalerii pod dowództwem gen. mjr. P. A. Biełowa, odrzuciło zdezorganizowaną 2. Armię Pancerną gen. Guderiana spod Tuły na zachód. Następnie Front Zachodni i Południowo-Zachodni, do którego należała nowa 61. Armia, niemal okrążyły główne jednostki 4. Armii GA „Środek” pod Kaługą, odizolowały tę armię od 2. APanc głębokim uderzeniem za Mosalsk i Suchinicze, po czym odepchnęły siły niemieckiej 2. Armii na południe, w stronę Orła. Zacięte i niepowstrzymane ataki Armii Czerwonej wystawiły na ciężką próbę wytrzymałość Wehrmachtu i skłoniły Hitlera do wydania „rozkazu wytrwania” który prawdopodobnie zapobiegł kompletnej rozsypce Niemców.

Na początku stycznia 1942 r. Stalin, uniesiony przypływem optymizmu, zrodzonym z nagłego i niespodziewanego sukcesu jego wojsk, nakazał ACz rozpocząć generalną ofensywę na całej długości frontu, od rejonu Leningradu po Morze Czarne. Drugi etap moskiewskiej kontrofensywy ACz rozpoczął się 8 stycznia. Złożyło się na niego kilka odrębnych operacji zaczepnych, wykonywanych siłami frontów, których ogólny cel stanowiło całkowite zniszczenie GA „Środek”. Prowadzone z iście szaleńczą desperacją radzieckie kontrataki pod Moskwą poddawały ogromnej presji broniące się wojska niemieckie, starające się odzyskać równowagę. Kontrofensywa przyniosła też ogromne straty wojskom radzieckim, które do końca lutego utraciły dużą część swojej siły ofensywnej. Na tym etapie siły ACz znalazły się na podejściach do Witebska, Smoleńska, Wiaźmy, Briańska i Orła, wyrywając ogromne luki w liniach obrony Wehrmachtu na zachód od Moskwy.

Podczas gdy w kierunku zachodnim od stolicy Front Kaliniński i Zachodni rozszarpywały GA „Środek”, inne radzieckie fronty prowadziły ofensywy na dużą skalę na południowy wschód od Leningradu oraz na południe od ukraińskiego Charkowa. Udało im się przełamać obronę Wehrmachtu i zapuścić się głęboko na jego tyły. Jednakże choć nacierające wojska radzieckie zdobywały na całym froncie ogromne połacie otwartego terenu, Niemcy trzymali się mocno miast, miasteczek i głównych dróg. Pod koniec lutego front wyglądał zatem jak pstrokata plątanina przemieszanych sił radzieckich i niemieckich, a żadna ze stron nie była w stanie wziąć góry nad drugą. W gruncie rzeczy ofensywa radziecka utknęła w martwym punkcie, a Stalin, mimo nawoływań, próśb i gróźb, nie zdołał wzniecić na nowo jej ognia. Choć lokalne przeciwuderzenia w bezpośredniej okolicy Moskwy przerodziły się w kontrofensywę z prawdziwego zdarzenia, a później w generalną ofensywę strategiczną, która stała się centralnym elementem w pełni rozwiniętej kampanii zimowej ACz, to pod koniec kwietnia 1942 r. i ofensywa moskiewska, i kampania zimowa dobiegły końca wskutek kompletnego wyczerpania.

Tak więc według konwencjonalnego poglądu na kampanię zimową lat 1941-1942 wyróżnia się następujące większe operacje:

• kontrofensywa radziecka pod Moskwą (5 grudnia 1941 r. – 7 stycznia 1942 r.)

• ofensywa radziecka pod Moskwą (bitwa pod Moskwą) (8 stycznia – 20 kwietnia 1942 r.)

• radziecka ofensywa tichwińska (10 listopada – 30 grudnia 1941 r.)

• radziecka ofensywa diemiańska (7 stycznia – 25 lutego 1942 r.)

• radziecka ofensywa toropiecko-chołmska (9 stycznia – 6 lutego 1942 r.)

• radziecka ofensywa barwienkowsko-łozowska (18-31 stycznia 1942 r.)

• radziecka ofensywa kerczeńsko-teodozyjska (25 grudnia 1941 r. – 2 stycznia 1942 r.)

ZAPOMNIANA WOJNA

W zapisie historycznym na temat zimowej kampanii Armii Czerwonej przełomu lat 1941–1942 widnieją rażące luki, Najważniejsza z nich to prawie całkowity brak merytorycznych relacji na temat intensywnych walk na skrajnie północnej i południowej flance kontrofensywy ACz pod Moskwą, a także w rejonach na południowy wschód od Leningradu i na Krymie. Do działań tych, ignorowanych zarówno przez historyków radzieckich, jak i niemieckich, należą: trzy duże, nieudane ofensywy ACz wzdłuż południowej flanki bitwy o Moskwę, dwie częściowo udane ofensywy radzieckie dalej na północ oraz kolejna nieudana ofensywa ACz na Krymie. „Zapomniane bitwy” lub częściowo zignorowane operacje kampanii zimowej lat 1941–1942 obejmują następujące starcia:

• ofensywa radziecka pod Leningradem i Nowogrodem (Lubaniem) (7 stycznia – 30 kwietnia 1942 r.)

• radziecka ofensywa diemiańska (1 marca – 30 kwietnia 1942 r.)

• radziecka ofensywa rżewsko-wiaziemska (15 lutego – 1 marca 1942 r.)

• radziecka ofensywa orłowsko-bołchowska (7 stycznia – 18 lutego 1942 r.)

• radziecka ofensywa bołchowska (24 marca – 3 kwietnia 1942 r.)

• radziecka ofensywa obojańsko-kurska (3-26 stycznia 1942 r.)

• radziecka ofensywa krymska (27 lutego – 15 kwietnia 1942 r.)

Choć wiele napisano o ofensywie ACz pod Moskwą w styczniu 1942 r., ogłuszająca cisza otacza kilka dużych operacji zaczepnych przeprowadzonych przez nią wzdłuż flanek ofensywy moskiewskiej. Przykładowo, na początku stycznia 1942 r. 10. Armia i Grupa Kawalerii Biełowa, operujące na lewym skrzydle Frontu Zachodniego Żukowa, dokonały przełamania w kierunku zachodnim, ku podejściom do miasta Kirow, tworząc tym samym ogromną wyrwę pomiędzy liniami obrony 4. i 2. Armii Pancernej GA „Środek”. Równocześnie na prawej flance Frontu Zachodniego 4. Armia Uderzeniowa oraz 29. i 39. Armia z Frontu Kalinińskiego Koniewa nacierały spod Rżewa na południe ku Wiaźmie, na głębokie tyły GA „Środek”. To podwójne natarcie groziło oskrzydleniem, otoczeniem i rozbiciem wszystkich sił tej grupy operujących na wschód od Smoleńska.

Na początku lutego 1942 r. Stalin szybko uchwycił szansę na zwieńczenie zwycięstw pod Moskwą jedną, generalną operacją okrążenia GA „Środek”. W tym celu nakazał kawalerii Biełowa i 50. Armii wykonać zwrot na północ ku Wiaźmie, by nawiązać łączność z siłami Frontu Kalinińskiego nacierającymi od północy i oddziałami powietrznodesantowymi zrzuconymi w rejonie Wiaźmy. Równocześnie nakazał 10. Armii zerwać łączność pomiędzy niemiecką 4. a 2. APanc. Choć ofensywne kleszcze ACz nie zdołały się zetknąć pod Wiaźmą, co dało początek bezowocnym zmaganiom, które toczyły się ze zmiennym szczęściem przez wiele miesięcy, to postępy 10. Armii stworzyły kolejną okazję do nowej ofensywy.

Natarcie tejże armii na Kirow odizolowało 2. APanc i 2. Armię GA „Środek”, tworząc ogromny występ w rejonie miast Bielew i Bołchow, który blokował wszelkie późniejsze uderzenia ACz na Kursk i Biełgorod. Rozumiejąc, że jego redukcja ma zasadnicze znaczenie dla ostatecznego powodzenia ofensywy moskiewskiej, Stawka rozkazała Frontowi Briańskiemu i Południowo-Zachodniemu przeprowadzić równoczesne operacje z zamiarem likwidacji uprzykrzonego niemieckiego występu. Jednakże tak zwana ofensywa obojańsko-kurska i bołchowska nie osiągnęły swoich celów i od tamtej pory dosłownie zniknęły z annałów wojny²¹.

W tym samym okresie Stalin nakazał Frontowi Leningradzkiemu i Wołchowskiemu odblokować Leningrad drogą koncentrycznych uderzeń przez rzeki Newa i Wołchow, wykonanych przeciwko 18. Armii w składzie GA „Północ”. Choć 2. AUd i XIII KKaw Frontu Wołchowskiego zdołały przełamać niemieckie linie obrony, szybko jednak zostały odizolowane głęboko na niemieckich tyłach i od maja do lipca 1942 r. zniszczone nieprzyjacielskimi przeciwuderzeniami²². Ta operacja również na ponad 40 lat popadła w zapomnienie, głównie dlatego, że zakończyła się wstydliwym fiaskiem. Powód stanowiło jednak również to, że ostatnim dowódcą 2. AUd był niesławny gen. ltn. A. A. Własow, który z niesmakiem poddał się Niemcom, a później utworzył Rosyjską Armię Wyzwoleńczą (ROA), do końca wojny starającą się walczyć u boku wojsk niemieckich.

Nieudana ofensywa ACz zimą 1941-1942 r. przeciw siłom GA „Północ” w rejonie Demiańska oraz ofensywa Frontu Krymskiego mająca na celu odsiecz dla wojsk radzieckich oblężonych w Sewastopolu również zakończyły się klęską i zniknęły z kart historii²³.

REFLEKSJE

Niesamowite i bezprecedensowe zwycięstwa ACz nad nadmiernie rozciągniętym Wehrmachtem pod Moskwą, Tichwinem, Barwienkowem i Rostowem oraz na Krymie, odniesione zimą 1941-1942 r., były ekscytujące i podnosiły na duchu, ale okazały się też ulotne. OKH skutecznie powstrzymało radziecką kontrofensywę, a następnie, latem 1942 r., wznowiło potężną i ambitną operację zaczepną „Fall Blau”. Niemniej triumf ACz pod Moskwą poprawił sytuację ZSRR, a morale ludności radzieckiej wzbiło się pod niebiosa. Z drugiej strony, zwycięstwo podsyciło też nadmierny optymizm Stawki, który miał się z kolei przyczynić do przyszłych klęsk i niepowodzeń ACz. Sowieci nie tylko nie zdołali osiągnąć celów strategicznych (szczególnie rozbicia GA „Środek”) zimą z 1941 na 1942 r., ale w dodatku na wiosnę grubo się przeliczyli.

Dziś jest jasne jak słońce, że ofensywy ACz zaplanowane przez Stalina, Żukowa i innych członków Stawki w kampanii zimowej 1941-1942 r. stanowiły bez wątpienia całościową i skoordynowaną próbę załamania linii obrony Wehrmachtu na całej rozpiętości frontu radziecko-niemieckiego. Jest również jasne, że wobec rzeczywistych możliwości ACz owe ofensywy strategiczne były nazbyt ambitne. Jak to nader często bywa w początkowym okresie każdej wojny, mało który – o ile w ogóle którykolwiek z radzieckich rozgrywających – obejmował rozumem rzeczywiste możliwości własnych wojsk lub, co jeszcze bardziej wymowne, sił nieprzyjaciela.

Na pierwszym etapie kontrofensywy radzieckiej na początku grudnia 1941 r. horyzonty strategiczne Stalina i Stawki ograniczały wspomnienia katastrofalnych letnich doświadczeń ACz. Przykładowo, w grudniu 1941 r. Stalin starał się odnieść sukces tylko pod Tichwinem, Rostowem i w bezpośrednim pobliżu Moskwy, gdzie niemieckie zagrożenie było największe. W połowie grudnia jednak spektakularne powodzenie ACz na tych obszarach skłoniło Stawkę, by z kompletnym i bezwzględnym zapałem rozwinęła ofensywę. Ponaglane przez Stalina, naczelne dowództwo już 17 grudnia zarządziło ambitne ataki na praktycznie całej długości frontu radziecko-niemieckiego, z wykorzystaniem wszelkich rezerw strategicznych i operacyjnych ACz. Kwestia kosztu ludzkiego tych działań nie stłumiła ofensywnego zapału radzieckiego wyższego dowództwa. Jednakże rezultat ofensyw, jak można było przewidzieć, okazał się daleki od osiągnięcia celów strategicznych. Doszedłszy do siebie po szoku początkowych komplikacji, niemieckie Naczelne Dowództwo Sił Lądowych (OKH) na zimno sparowało ciosy zadawane przez Stawkę, a pod koniec kwietnia 1942 r. powstrzymało ambitną ofensywę Stalina, zadając przy tym ACz potężne i dotkliwe straty.

SPORY HISTORYCZNE

Kampania zimowa 1941-1942 r. również pozostawiła po sobie spuściznę zaciętych kontrowersji historycznych, w tym spory o strategię wojenną Stalina i o to, w jakim stopniu bitwa o Moskwę stanowiła punkt zwrotny z perspektywy ostatecznego przebiegu wojny.

Stalinowska strategia „szerokiego frontu”. Powojenna radziecka i rosyjska krytyka sposobu kierowania przez Stalina bitwą o Moskwę, również ta autorstwa jego najbliższych współpracowników, surowo potępia zastosowanie przez dyktatora strategii „szerokiego frontu” w celu pokonania Wehrmachtu. Strategia ta, zdaniem owych krytyków, rozproszyła ograniczone siły Armii Czerwonej, zmuszając ją do prowadzenia działań zaczepnych na wielu kierunkach, przez co ani jedna ofensywa nie mogła osiągnąć ostatecznych celów. Ci sami krytycy, szczególnie Żukow, twierdzą, że po wiośnie 1942 r. Stalin zaczął wreszcie zważać na zdanie swoich doradców, porzucając strategię „szerokiego frontu” na rzecz bardziej selektywnego podejścia. Później, zdaniem autorów tych krytycznych uwag, on i Stawka wybrali kluczowe kierunki ofensywne, skoncentrowali wzdłuż nich ACz i dopasowali atakujące siły stosownie do wyznaczonych zadań.

Ostatnio jednak nowo ujawnione materiały archiwalne i dokładniejsze badania charakteru działań wojennych z tego okresu wyraźnie zaprzeczają temu twierdzeniu pod dwoma względami. Po pierwsze, choć zimą 1941-1942 r. Stalin rzeczywiście przyjął strategię zaczepną „szerokiego frontu”, to jego główni doradcy (w tym Żukow) zaakceptowali ją i poparli, zgadzając się z nim, że najlepszym sposobem na przełamanie niemieckich linii obrony w dowolnym sektorze frontu jest wywarcie maksymalnego nacisku na jak najwięcej sektorów. Po drugie, zamiast porzucić tę strategię po wiośnie 1942 r., Stalin i Stawka obstawali przy niej w roku 1942, 1943 i na początku 1944, z tych samych powodów co w 1941 r.²⁴ Dopiero latem 1944 r. przyjęli praktykę prowadzenia rozłożonych w czasie i następujących po sobie operacji zaczepnych. Jeszcze w styczniu 1945 r. ACz zastosowała po raz kolejny strategię „szerokiego frontu”, choć na mniejszą skalę, w ofensywie strategicznej w Prusach Wschodnich, środkowej Polsce, a później na zachodnich Węgrzech i w Austrii.

Bitwa o Moskwę jako punkt zwrotny. Od lat wśród historyków wrą spory dotyczące punktów zwrotnych w wojnie radziecko-niemieckiej, a szczególnie tego, kiedy dokładnie losy wojny odmieniły się na korzyść ACz i dlaczego. W dysputach tych wyłoniła się trójka głównych pretendentów do miana „punktu zwrotnego”: bitwa pod Moskwą, pod Stalingradem i na Łuku Kurskim; ostatnio pojawił się także czwarty – zwrot Guderiana na południe w stronę Kijowa. Dwie spośród tych bitew zostały stoczone w pierwszym okresie wojny, kiedy to Wehrmacht zachowywał inicjatywę strategiczną, z wyjątkiem pięciu miesięcy od grudnia 1941 r. do kwietnia 1942 r., w ciągu których ACz przeprowadziła ofensywę zimową. Z definicji więc historycy rosyjscy mieli tendencję do wskazywania jako najważniejszego punktu zwrotnego w wojnie bitwę pod Stalingradem, gdyż właśnie ta bitwa nieodwracalnie pozbawiła Niemców inicjatywy strategicznej.

Bitwa o Moskwę z perspektywy czasu stanowi zaledwie jeden z trzech punktów zwrotnych tej wojny, i w żadnym wypadku nie ten najbardziej decydujący. Pod Moskwą ACz zadała Wehrmachtowi bezprecedensową klęskę, uniemożliwiając Hitlerowi osiągnięcie celów operacji „Barbarossa”. Krótko mówiąc, po bitwie o Moskwę Niemcy nie mogły już pokonać ZSRR ani wygrać wojny na warunkach pierwotnie określonych przez Hitlera²⁵.

Wreszcie, zwrot Guderiana ku południowi i wynikające z niego opóźnienie ofensywy na Moskwę nie mogą się kwalifikować jako kluczowy „punkt zwrotny”. W gruncie rzeczy mogły one wręcz polepszyć szanse Wehrmachtu na zwycięstwo nad ACz pod Moskwą, eliminując potężny Front Południowo-Zachodni jako kluczowego uczestnika jesiennej części kampanii i tworząc warunki do równie decydujących październikowych klęsk Frontu Zachodniego, Rezerwowego oraz Briańskiego. Prócz tego w owym okresie mało kto w wyższym dowództwie strategicznym Wehrmachtu sprzeciwiał się zwrotowi Guderiana czy przewidywał późniejszą klęskę Niemców pod Moskwą²⁶.

KAMPANIA LETNIO-JESIENNA, MAJ-LISTOPAD 1942 R.

W czerwcu 1942 r. armia brytyjska w Afryce Północnej wciąż cofała się na całej linii, nadal toczyła się bitwa o Atlantyk, a pod Midway Stany Zjednoczone odwróciły bieg japońskiej agresji na Oceanie Spokojnym. Armia amerykańska liczyła 520 000 ludzi służących poza terytorium kraju (60% na Pacyfiku i 40% na Karaibach). 28 czerwca 1942 r. Hitler rozpoczął operację „Fall Blau”, uderzając siłami ok. 2 000 000 żołnierzy na Stalingrad i Kaukaz i druzgocąc linie obronne ok. 1 800 000 czerwonoarmistów w południowej Rosji.

We wrześniu 1942 r. siły brytyjskie powstrzymały ofensywę niemiecką w Afryce Północnej i przygotowały kontrofensywę siłami 10 dywizji. Wojska amerykańskie w Europie osiągnęły liczebność 170 000 ludzi. Do września 1942 r. siły niemieckie posunęły się naprzód na głębokość równoważną, według pojęć amerykańskich, całemu obszarowi od wybrzeża atlantyckiego po Topeka w Kansas, osiągając Stalingrad i pogórze Kaukazu, a pod koniec października wstrzymały natarcie, by rozbić wojska radzieckie w Stalingradzie.

KONTEKST

W drugiej połowie 1942 r. II wojna światowa nabrała bardziej globalnego charakteru, przede wszystkim dzięki coraz większemu powodzeniu Stanów Zjednoczonych na Pacyfiku, powolnemu odrodzeniu potęgi amerykańskiej i brytyjskiej w Afryce Północnej, szczególnie w październiku 1942 r., oraz burzliwej i krytycznej bitwie o panowanie nad kluczowymi szlakami morskimi na Atlantyku. Tym niemniej większość Wehrmachtu pozostawała zdecydowanie zaangażowana na froncie wschodnim Niemiec w walkę, która, z czego zdawali sobie sprawę wszyscy przywódcy aliantów i Osi, miała kluczowe znaczenie dla ostatecznego wyniku wojny. Nawet w rejonie Pacyfiku większa część armii japońskiej skupiała się na okupowaniu ogromnych obszarów kontynentalnych Chin, podczas gdy wciąż potężna Armia Kwantuńska w Mandżurii nie spuszczała z oczu sił Armii Czerwonej na Dalekim Wschodzie.

Kiedy zastępy Hitlera rozpoczynały swą drugą większą ofensywę strategiczną w tej wojnie – „Fall Blau”, ku Stalingradowi – wojska brytyjskie trzymały się wątłych pozycji w Egipcie, stawiając czoła czołgom sławetnego Afrika Korps Erwina Rommla, zaś Amerykanie z wysiłkiem starali się powstrzymać japońską nawałę na Pacyfiku. W sytuacji, gdy trwała bitwa o Atlantyk, a cienka pępowina logistyczna pomiędzy Brytyjczykami a amerykańskim arsenałem demokracji była śmiertelnie zagrożona, III Rzesza osiągnęła apogeum wojennego powodzenia, zaś nadzieja aliantów zachodnich na powrót na kontynent europejski pozostawała jedynie marzeniem. Do jesieni ich największym dokonaniem okazał się desant wojsk amerykańskich na wybrzeżu Afryki Północnej.

POGLĄD KONWENCJONALNY

Po załamaniu się pod koniec kwietnia 1942 r. pierwszej zimowej ofensywy Armii Czerwonej, na froncie radziecko-niemieckim nastał okres względnego spokoju, w trakcie którego obie strony dokonywały reorganizacji swoich wojsk, uzupełniały ich wyposażenie oraz poszukiwały sposobów na odzyskanie inicjatywy strategicznej²⁷. Stalin, żądny uchwycić cele, które wymknęły mu się poprzedniej zimy, domagał się, aby na przełomie wiosny i lata 1942 r. ACz wznowiła generalną ofensywę. Po długich sporach inni członkowie Stawki przekonali jednak dyktatora, że Hitler z pewnością sam wznowi latem ofensywę w celu zdobycia Moskwy, żeby osiągnąć najważniejszy cel operacji „Barbarossa”. Choć ostatecznie Stalin zezwolił ACz na rozpoczęcie letniej kampanii od celowej obrony strategicznej na kierunku moskiewskim, nakazał jej również przystąpić wiosną do dwóch ofensyw: pierwszej pod Charkowem, a drugiej na Krymie. Celem obu było pokrzyżowanie spodziewanej niemieckiej ofensywy na Moskwę oraz, w miarę możliwości, odzyskanie inicjatywy strategicznej²⁸.

Hitlera z kolei też nie przystopowały zimowe niepowodzenia Wehrmachtu. Pewien, że jego wojska wciąż mogą osiągnąć wiele z pierwotnych celów operacji „Barbarossa”, wraz z OKH zaplanował nową, ambitną ofensywę, mającą na celu zmazanie przykrych wspomnień i wypełnienie najbardziej wygórowanych celów strategicznych III Rzeszy. Wydał więc Dyrektywę Führera nr 41 z datą 5 kwietnia 1942 r., nakazując Wehrmachtowi przeprowadzić operację pod kryptonimem „Fall Blau”. Ta zmasowana ofensywa miała doprowadzić do zdobycia Stalingradu i bogatego w ropę regionu Kaukazu, a później Leningradu, w połowie lata 1942 r. Ostatecznie Wehrmacht rozpoczął „Fall Blau” 28 czerwca, ale dopiero po udaremnieniu podwójnej ofensywy Stalina w południowej Rosji.

Pierwsza z uprzedzających ofensyw Stalina rozpoczęła się 12 maja 1942 r., kiedy to Front Południowo-Zachodni marsz. S. K. Timoszenki uderzył na linie obrony GA „Południe” na północ i południe od Charkowa (zob. mapę 1.4). Ofensywa Timoszenki utknęła jednak, czego można się było spodziewać, po osiągnięciu jedynie ograniczonych zdobyczy. Ponadto niecały tydzień później niemieckie wojska pancerne skoncentrowane do przeprowadzenia „Fall Blau” podjęły kontratak i zmiażdżyły siły szturmowe marszałka, zabijając i biorąc do niewoli ponad 270 000 czerwonoarmistów²⁹. Kilka dni wcześniej niemiecka 11. Armia gen. Ericha von Mansteina, rozmieszczona na Krymie, pogorszyła sytuację Sowietów, zadając klęskę słabej ofensywie nieudolnego Frontu Krymskiego, po czym zepchnęła jego niedobitki do morza. Zginęło wtedy lub trafiło do niewoli jeszcze 150 000 żołnierzy ACz. Choć porażki bliźniaczych ofensyw Stalina opóźniły rozpoczęcie „Fall Blau”, poważnie też osłabiły ACz w południowej Rosji i przygotowały tło dla jeszcze większej klęski, kiedy w końcu przystąpiono do tej operacji.

Mapa 1.4. Kampania letnio-jesienna, maj-październik 1942 r.

28 czerwca zmasowane siły niemieckich armii: 2., 6. i 4. Pancernej oraz węgierskiej 2. Armii, dyslokowane jako Grupa Operacyjna Weichsa na lewym skrzydle GA „Południe”, zaatakowały, druzgocąc obronę Frontu Briańskiego i Południowo-Zachodniego na 450-kilometrowym odcinku od rejonu Kurska po rzekę Doniec. Uderzywszy błyskawicznie na wschód, ku Woroneżowi nad Donem, Grupa Weichsa skręciła wówczas na południe wzdłuż południowego brzegu tej rzeki. 7 lipca do ofensywy dołączyła niemiecka 1. APanc i 17. Armia oraz rumuńska 3. i 4. Armia na prawym skrzydle GA „Południe”. Natarły one na wschód na liczącym 270 km froncie, po czym skręciły przez otwarte stepy ku południowi w kierunku Rostowa. W ciągu dwóch tygodni ofensywa Wehrmachtu całkowicie zmiażdżyła rubieże obronne ACz w południowej Rosji, zmuszając coraz bardziej zdesperowaną Stawkę do podjęcia prób naprawienia szkód i spowolnienia niemieckiej nawały. Natomiast OKH, żeby móc sprawować bardziej efektywną kontrolę nad wojskami na tak ogromnym teatrze działań, na początku lipca przeorganizowało GA „Południe” w Grupy Armii „A” i „B”.

Tydzień po rozpoczęciu „Fall Blau” Stalin, który przyjął ostatecznie do wiadomości, że w południowej Rosji istotnie trwa niemiecka letnia ofensywa, zmienił strategię. Rozkazał Frontowi Południowo-Zachodniemu i Południowemu, żeby wycofały swe zdziesiątkowane siły na wschód w kierunku Donu, Stalingradu i Rostowa. Następnie nakazał Stawce wprowadzić do służby 10 nowych armii rezerwowych i zorganizować przeciwuderzenia oraz kontrofensywy w wybranych przez nią samą czasie i miejscach, by spowolnić i powstrzymać natarcie wojsk Osi.

W lipcu i sierpniu GA „A” i „B” kontynuowały dramatyczny marsz na wschód ku Donowi i na jego drugi brzeg, przez Stalingrad i Rostów na Kaukaz. Po zdobyciu 6 lipca Woroneża 2. Armia z GA „B” okopała się na linii Donu, a 4. APanc i 6. Armia skręciły na południowy wschód przez Millerowo w stronę Kałacza nad Donem, okrążając przy tym i dziesiątkując radziecką 9., 28. i 38. Armię. Dalej na południe 1. APanc oraz 17. Armia GA „A” wyparły siły ACz z rejonu Woroszyłowgradu i wykonały zwrot na południe ku Rostowowi nad Donem, napotykając nieznaczny opór przeciwnika. 24 lipca czołówki GA „B” osiągnęły Kałacz nad Donem, niecałe 80 km na zachód od Stalingradu, a siły GA „A” zdobyły Rostów i przygotowały się do forsowania Donu oraz natarcia na Kaukaz.

W tym momencie Hitler zmienił plan ofensywy, by wykorzystać nadzwyczajne powodzenie swoich wojsk. Zamiast atakować Stalingrad siłami 6. Armii i 4. Armii Pancernej z GA „B”, rozkazał tej ostatniej przesunąć oś natarcia na południe, ku Donowi, w rejon na wschód od Rostowa, żeby odciąć wojska ACz, zanim zdołają wycofać się przez rzekę. W ten sposób 6. Armia pozostała sama ze żmudnym zadaniem forsowania Donu i nacierania na Stalingrad. Jako że była pozbawiona wsparcia, na przełomie lipca i sierpnia jej marsz znacznie zwolnił w obliczu zdeterminowanego oporu i ustawicznych kontrataków ACz.

Zniecierpliwiony jej powolnymi postępami Hitler w połowie sierpnia kolejny raz skorygował plan, nakazując 4. APanc zmienić kierunek i podejść pod Stalingrad od południowego zachodu. Gdy dwie armie niemieckie zbliżały się do miasta Stalina, opór ACz znacząco tężał, wyczerpując ich siłę, kiedy przebijały się ku przedmieściom. 23 sierpnia XIV Korpus Pancerny z 6. Armii wreszcie wyrąbał wąski korytarz ku Wołdze na północ od Stalingradu, zaś trzy dni później siły 4. APanc znalazły się w zasięgu ognia artyleryjskiego od Wołgi na południe od Stalingradu. Dało to początek dwóm miesiącom desperackich i wytężonych walk o panowanie nad samym miastem, w których wojska niemieckie ścierały się do kompletnego wyczerpania z fanatycznym oporem ACz.

Podczas gdy siły Niemców rozpoczynały dramatyczną bitwę pod Stalingradem, GA „A” weszła głęboko na Kaukaz, pozostawiając w odwodzie GA „B” tylko rumuńską 3. i 4. Armię oraz włoską 8. Armię. Ponieważ 6. Armia i 4. APanc były gruntownie uwikłane w ciężkie walki w Stalingradzie, GA „B” musiała w drugiej połowie sierpnia i we wrześniu przeznaczyć trzy armie sojusznicze do osłaniania swych flanek na północ i południe od miasta.

Kiedy wojska Osi maszerowały na Stalingrad, Stalin rozmyślnie nakazał ACz wycofywać się na wschód, opóźniać nacierających Niemców i zyskać czas na zebranie świeżych rezerw strategicznych zdolnych do przeprowadzenia kontrofensywy. Stosownie do tego Front Briański i Południowo-Zachodni wycofały się na rubieże obronne przebiegające od rejonu na zachód od Woroneża ku południowi wzdłuż Donu. Natomiast Front Południowy wycofał się przez Rostów na Kaukaz Północny, gdzie przemianowano go na Front Północnokaukaski i powierzono mu zadanie ochrony bogatych kaukaskich pól naftowych. Następnie Stawka sformowała Front Woroneski, Stalingradzki i Południowo-Wschodni do obrony odcinka woroneskiego oraz północnych i południowych podejść do Stalingradu. W zaciętych walkach w ruinach miasta i jego słynnej dzielnicy fabrycznej Stalin rzucił do boju wystarczająco liczne wojska, by nie dopuścić do wygaśnięcia pożogi i wiązać siły niemieckie w czasie, gdy Stawka przygotowywała decydującą kontrofensywę.

Kiedy ACz pospiesznie wykonywała odwrót ku Donowi i Wołdze oraz Stalingradowi i Kaukazowi, Stawka organizowała ograniczone kontrataki, aby wyczerpać nacierające siły Wehrmachtu i „kanalizować” niemieckie przełamanie strategiczne. Kontrataki te nastąpiły na początku lipca pod Woroneżem, pod koniec lipca w rejonie Kałacza nad Donem, a później na podejściach do Stalingradu i w samym mieście. Przez cały ten czas, czyli w lipcu i sierpniu, Stalin do powstrzymywania niemieckiego natarcia wzdłuż Donu wykorzystywał pierwszą ze swych 10 armii rezerwowych. Zachowywał jednak kontrolę nad pozostałymi, aby wykorzystać je w przyszłej kontrofensywie.

Podczas gdy na południu od początku lipca do końca września toczyła się operacja „Fall Blau”, Stawka nakazała siłom ACz w rejonie Leningradu i na zachód od Moskwy przeprowadzić ograniczone ofensywy pod Siniawinem i Rżewem. Dzięki nim miano przygwoździć wojska niemieckie i uniemożliwić OKH przerzucanie posiłków na południe.

Zgodnie z tą koncepcją, kampania letnio-jesienna obejmuje następujące większe operacje:

• radziecka ofensywa charkowska (12-29 maja 1942 r.)

• klęska radziecka na Krymie (8-19 maja 1942 r.)

• niemiecka operacja „Fall Blau”: natarcie na Stalingrad i Kaukaz (28 czerwca – 3 września 1942 r.)

• radziecka ofensywa siniawińska (19 sierpnia – 10 października 1942 r.)

• radziecka ofensywa rżewsko-syczowska (30 lipca – 23 sierpnia 1942 r.)

• bitwa pod Stalingradem (3 września – 18 listopada 1942 r.)

ZAPOMNIANA WOJNA

Istniejące opisy działań wojennych w kampanii letnio-jesiennej 1942 r. są pod kilkoma ważnymi względami żałośnie niekompletne. Po pierwsze, kiedy Wehrmacht prowadził operację „Fall Blau”, Armia Czerwona reagowała w sposób o wiele bardziej zaczepny, niż dotąd uważano. Nie oddała Niemcom inicjatywy strategicznej, lecz w maju 1942 r. rozpoczęła działania w postaci ofensyw na dużą skalę: pod Charkowem i na Krymie. Nawet zaś gdy te ofensywy poniosły klęskę, a Niemcy przystąpili do „Fall Blau”, Rosjanie zacięcie stawiali czoła natarciu Wehrmachtu na Stalingrad.

Po drugie, ta ACz, której Stawka używała wiosną i latem 1942 r., była o wiele sprawniejsza niż jej mizerna poprzedniczka sprzed roku. Do tej pory zdołała już odnieść wybitne zwycięstwa, a obecnie właśnie przechodziła program zasadniczej reorganizacji i rekonstrukcji, który miał umożliwić jej skuteczną walkę z siłami Wehrmachtu latem i zimą. W 1942 r. Stalin, który zaledwie sześć miesięcy wcześniej pobił Niemców pod Moskwą i w kilku innych rejonach, nadal nie miał chęci oddawać im pola, a potem czekać całymi miesiącami na właściwy moment do rozpoczęcia dużej kontrofensywy. Zaczął więc kampanię od własnych wielkich ofensyw, a gdy zakończyły się niepowodzeniem, nalegał, by ACz powstrzymywała marsz Wehrmachtu, gdziekolwiek i kiedykolwiek tylko mogła. W rezultacie te walki, które prowadzono latem i wczesną jesienią na drodze do Stalingradu oraz na innych odcinkach frontu, były o wiele bardziej zacięte, niż odnotowała historia.

W lipcu i sierpniu 1942 r. ACz przeprowadziła wiele kontrataków i przeciwuderzeń przeciwko siłom Wehrmachtu nacierającym na Stalingrad i przeciw niemieckim liniom obrony w innych częściach frontu. Do owych „zapomnianych bitew”, przyćmionych przez dramatyczne niemieckie natarcie, należały: trzy duże ofensywy pod Woroneżem, w tym jedna zgrana czasowo z silnym przeciwuderzeniem na zachód od Stalingradu, oraz inne ofensywy – pod Siniawinem, Diemiańskiem, Rżewem, Żyzdrą i Bołchowem na północno-zachodnim i centralnym odcinku frontu. Istniejące rosyjskie relacje omawiają jednak tylko dwie spośród tych operacji: ofensywę Frontu Leningradzkiego i Wołchowskiego pod Siniawinem w sierpniu i wrześniu 1942 r. przeciwko GA „Północ” oraz ofensywę rżewsko-syczowską Frontu Zachodniego i Kalinińskiego w lipcu i sierpniu 1942 r. przeciw rubieżom obronnym GA „Środek” w występie rżewskim.

Do „zapomnianych bitew”, czyli częściowo zignorowanych działań kampanii letnio-jesiennej 1942 r., należą następujące:

• rozbicie przez Niemców radzieckiej 2. Armii Uderzeniowej pod Miasnym Borem (13 maja – 10 lipca 1942 r.)

• redukcja okrążonej Grupy Biełowa przez Niemców (operacja „Hannover”, 24 maja – 21 czerwca 1942 r.)

• rozbicie przez Niemców radzieckiej 39. Armii na południowy zachód od Rżewa (2–27 lipca 1942 r.)

• radziecka obrona Donbasu (7-24 lipca 1942 r.)

• radziecka kontrofensywa woronesko-dońska (4-26 lipca 1942 r.)

• przeciwuderzenie radzieckie pod Żyzdrą i Bołchowem (5-14 lipca 1942 r.)

• radziecka ofensywa diemiańska (17-24 lipca 1942 r.)

• pierwsza radziecka ofensywa rżewsko-syczowska (30 lipca – 23 sierpnia 1942 r.)

• druga radziecka ofensywa siniawińska (19 sierpnia – 15 października 1942 r.)

• radziecka ofensywa diemiańska (10-21 sierpnia 1942 r.)

• radziecka ofensywa bołchowska (23-29 sierpnia 1942 r.)

• przeciwuderzenie radzieckie pod Woroneżem (12-15 sierpnia 1942 r.)

• przeciwuderzenie radzieckie pod Woroneżem (15-28 września 1942 r.)

• radziecka ofensywa diemiańska (15-16 września 1942 r.)

Jeśli chodzi o rosyjskie relacje z walk odwrotowych ACz w Donbasie, te, którymi dysponujemy, wciąż pozostają niewystarczające. Wbrew twierdzeniom Rosjan, siłom niemieckim udało się okrążyć i zdziesiątkować większą część pięciu wycofujących się armii radzieckich (28., 38., 57., 9., 24.)³⁰. Ponadto obrona ACz na kierunku stalingradzkim, szczególnie przeciwuderzenia 1. i 4. APanc, wprawdzie doczekała się krótkiej wzmianki w najdokładniejszych radzieckich opracowaniach; nadal wymaga jednak bardziej szczegółowej analizy, zwłaszcza że te armie pancerne wyraźnie atakowały w ścisłym współdziałaniu z lipcowym przeciwuderzeniem 5. APanc pod Woroneżem. Wreszcie, seria niemal wzorcowych operacji przełamania, przeprowadzonych przez 6. Armię w czasie natarcia znad Donu nad Wołgę, również domaga się szczegółowej analizy.

Najsilniejsze przeciwuderzenia z zamiarem powstrzymania operacji „Fall Blau” wykonała ACz w lipcu, sierpniu i wrześniu w rejonie Woroneża³¹. Choć źródła rosyjskie pokrótce opisują niefortunną ofensywę nowej 5. APanc Frontu Briańskiego, przeprowadzoną na początku lipca na zachód od Woroneża, bagatelizują jednak jej siłę, długość i ambitne zamierzenia. Ostatecznie przeciwuderzenia te trwały kilka tygodni, angażując nawet do siedmiu korpusów pancernych, wyposażonych w prawie 1500 czołgów. Co więcej, Stawka skoordynowała uderzenie 5. APanc na zachód od Woroneża z silniejszymi przeciwuderzeniami 1. i 4. APanc Frontu Stalingradzkiego na podejściach nad Donu na zachód od Stalingradu.

ACz zgrała też czasowo ofensywy w regionach Diemiańska, Rżewa, Żyzdry i Bołchowa z działaniami pod Woroneżem i Stalingradem³². Przykładowo, Front Zachodni i Briański wykorzystały korpus pancerny, a później nową 3. APanc w lipcowych i sierpniowych ofensywach pod Żyzdrą i Bołchowem. Z drugiej strony, ofensywa rżewska Frontu Zachodniego i Kalinińskiego w sierpniu i wrześniu, zorganizowana przez Żukowa i zakończona umiarkowanym sukcesem, stała się praktycznie „próbą generalną” do jeszcze większej kontrofensywy, która została przeprowadzona w tym samym regionie kilka miesięcy później (operacji „Mars”).

Choć druga ofensywa Frontu Leningradzkiego i Wołchowskiego pod Siniawinem w sierpniu i wrześniu 1942 r. zakończyła się tragicznym niepowodzeniem, uniemożliwiła jednak wojskom niemieckim zdobycie Leningradu, a do tego związała ich 11. Armię, którą mogłyby lepiej wykorzystać w innym miejscu frontu radziecko-niemieckiego³³. Jednak z drugiej strony, w rezultacie  2. AUd, którą już wcześniej, na początku lipca, Niemcy rozbili pod Miasnym Borem, we wrześniu została zniszczona ponownie – pod Siniawinem.

REFLEKSJE

Kampania letnio-jesienna 1942 r. miała wielką wagę dla ACz w ogóle, a  dla Stawki w szczególności. W kwietniu i maju 1942 r. Stalin i Stawka doszli do optymistycznego wniosku, że są w stanie wykorzystać zimowe zwycięstwa, rozpoczynając ofensywy w celu uprzedzenia niemieckich operacji zaczepnych, które ma wznowić przeciwnik. Nadzieje Stawki legły jednak w gruzach, gdy planowany sukces szybko zmienił się w podwójną katastrofę – pod Charkowem i na Krymie. Za te klęski wyraźnie odpowiedzialna była sama Stawka; mimo całego doświadczenia wojennego zgromadzonego na przestrzeni prawie całego roku, nie zdołała jednak pojąć, jak przedstawiają się możliwości ani jej własne, ani Wehrmachtu.

Nawet w następstwie tych katastrof i nawet w trakcie trwania całej operacji „Fall Blau”, Stawka – jak wykazały ciężkie walki pod Woroneżem, Żyzdrą i Bołchowem – trwała w przekonaniu, że siły ACz są zdolne osłabić lub odeprzeć niemieckie natarcie. Po niepowodzeniu tych przeciwuderzeń przyjęła założenie, że OKH, aby zgromadzić tak potężne wojska w południowej Rosji, musiało ograniczyć swe siły na innych odcinkach. Uparcie nalegała zatem na rozpoczęcie świeżych, skoordynowanych kontrataków na całej linii frontu. Przewaga liczebna sił radzieckich w tych ofensywach wskazywała, że Stawka spodziewa się sukcesu. Dopiero pod koniec sierpnia Stalin w pełni pojął przykry fakt, że ACz nie wyjdzie z wojny zwycięsko, dopóki nie stanie się zdolna prowadzić zmasowanych kontrofensyw strategicznych na tych najbardziej newralgicznych odcinkach frontu radziecko-niemieckiego.

Co dość naturalne, historycy, na których te dramatyczne walki pod Stalingradem działały równie przyciągająco jak światło na ćmy, skupiali uwagę przede wszystkim na najbardziej spektakularnych operacjach kampanii letnio-jesiennej. W szczególności koncentrowali się na wielkich klęskach ACz z maja 1942 r., na równie ekscytującym (choć, z perspektywy czasu, impulsywnym i nieprzemyślanym) pędzie Wehrmachtu na Stalingrad i Kaukaz, a także na zaciętych i nieustępliwych walkach w samym Stalingradzie. Wszystko inne zdawało się historykom po prostu marginalne. Jak to jednak nader często bywa, elementy rzekomo marginalne w istocie były ważne. Krótko mówiąc, tysiące ciosów zadanych Wehrmachtowi w tych i powiązanych „zapomnianych bitwach” dosłownie „urobiły” armię niemiecką przed druzgocącą klęską, którą miała ponieść pod Stalingradem w drugiej połowie roku.

Natomiast podwójna klęska ACz pod Charkowem i na Krymie w maju 1942 r. oraz jej późniejsze porażki na wczesnych etapach „Fall Blau” podziałały otrzeźwiająco na Stalina i jego kwaterę główną. W najgorszym razie porażki te wykazały, że wyszkolenie wojskowe ACz jest dalekie od doskonałości, a jej struktura sił wciąż niewystarczająca, by skutecznie stawić czoła Wehrmachtowi, i że konieczne jest bardziej nowatorskie planowanie. Gdy linie jej obrony załamywały się pod miażdżącymi uderzeniami niemieckich czołówek pancernych, Stalin zaczął liczyć się ze zdaniem swoich doradców w Stawce i przyspieszył program transformacji ACz w nowoczesną, mobilną siłę zbrojną. Ten reformatorski program przyśpieszył wraz z marszem wojsk niemieckich nad Don pod Woroneżem, a potem z ich pędem kolejno na Stalingrad i Kaukaz. Stawka i Sztab Generalny testowały nowe typy związków bojowych, w tym nowe korpusy pancerne i zmechanizowane oraz nowo utworzone armie pancerne. Oprócz tego w miarę trwania walk doskonaliły zdolności operacyjne i taktyczne swoich sił, równocześnie przygotowując rezerwy niezbędne do przeprowadzenia jesienią nowej fali przeciwuderzeń i kontrofensyw.

Kiedy w listopadzie 1942 r. te ostatnie wreszcie stały się rzeczywistością, ACz pokazała światu i Wehrmachtowi, że naprawdę gruntownie przyswoiła sobie nauki w dziedzinie nowoczesnej wojny manewrowej. Mimo to cierpienia, jakich doświadczyła w 1942 r., a nawet w czasie kontrofensyw pod koniec roku, także wyraźnie wykazywały, że lekcje te jeszcze nie dobiegły końca. Krótko mówiąc, konieczne były kolejne innowacje, zanim Armia Czerwona będzie mogła osiągnąć zwycięstwo.

SPORY HISTORYCZNE

Dramatyzm operacji „Fall Blau” i późniejsza rzeź pod Stalingradem wzbudziły po obu stronach ogromne kontrowersje. Najgoręcej dyskutowane kwestie związane z tą kampanią to: odpowiedzialność za klęski ACz pod Charkowem i na Krymie; zasadność strategii Hitlera podczas „Fall Blau”; a także wpływ zwrotu niemieckiej 11. Armii gen. Mansteina w rejon Leningradu na wynik bitwy pod Stalingradem.

Odpowiedzialność za klęski Armii Czerwonej z maja 1942 r. Od czasu zakończenia wojny historycy rosyjscy starają się określić odpowiedzialność za katastrofy ACz pod Charkowem i na Krymie, które zakończyły się dla niej tak fatalnymi stratami, a do tego utorowały drogę udanemu rozpoczęciu przez Hitlera operacji „Fall Blau”³⁴. Wiosną 1942 r. Stalin i jego główni doradcy wojskowi dyskutowali, jaką postawę strategiczną ACz winna przyjąć latem. Stalin twierdził, że powinna przejść do ofensywy. Jednak Żukow, Wasilewski i inni, powołując się na jej ograniczone możliwości i doświadczenie, zwłaszcza odnośnie letnich operacji zaczepnych, skłonili go, by podjął obronę strategiczną na kierunku moskiewskim, gdzie spodziewali się ofensywy letniej Wehrmachtu. Jak twierdzili, dopiero po odparciu niemieckiego natarcia ACz może wznowić skuteczne operacje zaczepne.

Stalin przyjął zalecenia doradców, ale nie bez zastrzeżeń. W ramach symbolicznego kompromisu pomiędzy życzeniami własnymi i dowódców sił w południowej Rosji, nakazał, żeby ACz przeprowadziła dwie ofensywy uprzedzające. Tak więc zasadniczą odpowiedzialność za majowe klęski ponoszą głównie Stalin i Timoszenko, dowódca Południowo-Zachodniego Kierunku Strategicznego, którzy zaplanowali i przeprowadzili owe nieudane ofensywy. Ponadto część winy za fiasko pod Charkowem ponoszą także: Nikita Chruszczow i gen. I. Ch. Bagramian, czyli komisarz i szef sztabu Timoszenki, oraz gen. R. J. Malinowski, dowódca Frontu Południowego, i jego szef sztabu gen. A. I. Antonow.

Strategia Hitlera w operacji „Fall Blau”. Biorąc pod uwagę katastrofalne skutki „Fall Blau” i druzgocący wpływ tej operacji na niemiecki wysiłek wojenny, historycy od dawna dyskutowali nad sensem jej przeprowadzenia przez Hitlera, a szczególnie nad jego decyzją o zdobyciu Stalingradu i równoczesnym natarciu na Kaukaz. Niektórzy twierdzili, że powinien był nakazać Wehrmachtowi w 1942 r. wznowienie ofensywy w celu zdobycia Moskwy, zamiast natarcia na Stalingrad i Kaukaz³⁵.

Taka krytyka decyzji strategicznych Hitlera jest całkowicie zasadna. Podobnie jak w 1941 r., wyznaczył Wehrmachtowi na rok 1942 zadania znacznie przekraczające jego możliwości. Apetyt na zyski gospodarcze, a w szczególności chęć podboju bogatego w ropę regionu kaukaskiego, skłoniły go do nadmiernego rozciągnięcia wojsk. Mianowicie wykorzystał jedną grupę armii (GA „Południe”), która z definicji była zdolna skutecznie operować tylko na jednym kierunku strategicznym, na obszarze obejmującym dwa kierunki (stalingradzki i kaukaski). Choć Hitler sztucznie podzielił GA „Południe” na GA „B” i „A”, dla zachowania pozoru, że na obu kierunkach operują wystarczające siły, żadna z nich nie była zdolna wykonać swojego zadania i obie ostatecznie poniosły klęskę. Nieuchronnie doszło więc do tego, że pozostało mu jedynie przenieść nieodpowiednio wyszkolone i słabo wyposażone armie: 3. i 4. rumuńską, 8. włoską oraz 2. węgierską, na frontowe odcinki bojowe. Wszystkie cztery stały się tam podatnymi celami dla późniejszego zniszczenia przez ACz.

Równie niedorzeczny, z różnych powodów, jest argument, że latem i jesienią 1942 r. Wehrmacht mógłby zdobyć Moskwę. Po pierwsze, atakując ją, posuwałby się w samą „paszczę” obrony Armii Czerwonej, tam, gdzie Stawka spodziewała się jego ofensywy. ACz broniła kierunku moskiewskiego siłami urzutowanymi w głąb, obsadzając silnie umocnione rubieże, wspierane przez większość jej rezerw strategicznych i operacyjnych. Co więcej, rozpoczynając ofensywę na Moskwę, Wehrmacht musiałby osłabić wojska na innych odcinkach frontu, a w ten sposób sam zwiększyłby szanse ACz na powodzenie działań ofensywnych w południowej Rosji i innych rejonach³⁶. Krótko mówiąc, natarcie Niemców na Moskwę w 1942 r. prawdopodobnie stałoby się powtórką z ich sromotnych doświadczeń roku 1941.

Znaczenie zwrotu na Leningrad. Po zdobyciu Stalingradu pod koniec lata 1942 r. Hitler planował wykorzystać do zdobycia Leningradu 11. Armię von Mansteina, zajętą wówczas rozbijaniem sił ACz oblężonych w Sewastopolu i opanowywaniem Półwyspu Krymskiego. Niektórzy historycy twierdzą, że jego decyzja o wykorzystaniu tej armii pod Leningradem pozbawiła siły Wehrmachtu w południowej Rosji silnego odwodu w momencie, kiedy był on najbardziej potrzebny; inni zaś uważają, że Mansteina należy winić za niezdobycie Leningradu³⁷.

Choć pierwsze twierdzenie jest faktycznie uzasadnione, drugie nie ma absolutnie żadnych podstaw. Trzeba przyznać Hitlerowi, że przerzucił armię Mansteina pod Leningrad dopiero po uzyskaniu przekonania, że siły niemieckie osiągną i zdobędą Stalingrad. Skoro to ostatnie miasto oraz większość terytorium Kaukazu znalazły się w ręku Niemców, założył, że nadeszła pora zdobyć Leningrad. Założenie to jednak okazało się błędne, głównie dlatego, że wywiad niemiecki zdecydowanie nie docenił skali oporu radzieckiego pod Stalingradem i wielkości rezerw strategicznych Stawki.

Co do drugiego twierdzenia, Niemcom nie udało się zdobyć Leningradu, ponieważ Stawka rozpoczęła w tym regionie własną ofensywę, uprzedzając ich atak. Zmasowana ofensywa Frontu Leningradzkiego i Wołchowskiego, przeprowadzona w sierpniu 1942 r. przeciwko liniom obrony GA „Północ” pod Siniawinem, wzięła Niemców z zaskoczenia i niemal doprowadziła do deblokady miasta³⁸. Grupa zdołała powstrzymać drugą ofensywę siniawińską ACz i rozbić 2. AUd drugi raz w ciągu tego samego roku wyłącznie dzięki wykorzystaniu świeżych sił 11. Armii Mansteina. Ta ostatnia została zaś tak zdziesiątkowana w bitwie, że już nie była w stanie przeprowadzić kolejnego szturmu, aby zdobyć Leningrad.

Pierwszy okres wojny dobiegł końca w listopadzie 1942 r., gdy niegdyś groźna, a teraz poważnie wyczerpana 6. Armia Wehrmachtu tkwiła, kompletnie bezsilna, wśród gruzów miasta nazwanego na cześć Stalina. Operacja „Fall Blau” pogrążyła się w chaosie nad brzegami Wołgi, a wraz z nią wielkie nadzieje Hitlera i OKH na osiągnięcie w 1942 r. decydującego zwycięstwa. Stawka, wykorzystując wyraźne słabości wojsk Osi i mozolnie szykując rezerwy strategiczne, ostrożnie przygotowywała się do dwóch nowych radzieckich ofensyw o dotąd niespotykanej potędze i skali. To one, rozpoczęte pod Rżewem na zachód od Moskwy oraz na północ i południe od Stalingradu, szybko i brutalnie oddały inicjatywę strategiczną w ręce ACz, zwiastując początek wyraźnie nowego okresu wojny.

ROZDZIAŁ II

DRUGI OKRES WOJNY: 1943 R.

KAMPANIA ZIMOWA, LISTOPAD 1942 R. – KWIECIEŃ 1943 R.

Od października do grudnia 1942 r. 10 dywizji brytyjskich, w tym 3 pancerne, dysponujące 480 czołgami, pokonało 9 dywizji niemieckich i włoskich (w tym 2 pancerne) w bitwie pod El Alamein, zadając Niemcom straty w wysokości 60 000 ludzi; z kolei w ramach operacji „Torch” 4-5 alianckich dywizji (107 000 żołnierzy) wylądowało w Maroku i Algierii. W tym samym okresie 7 radzieckich armii, liczących 83 dywizje, 817 000 ludzi i 2352 czołgi, zaatakowało 23 dywizje niemieckiej 9. Armii pod Rżewem (operacja „Mars”). Straty poniesione przez nie w tej nieudanej ofensywie obejmowały 250 000 ludzi, w tym prawie 100 000 zabitych, oraz około 1700 czołgów.

Od listopada 1942 r. do początku lutego 1943 r. pod Stalingradem i na linii Donu 17 armii radzieckich, liczących 1 143 000 ludzi, ponad 160 dywizji i mających 3500 czołgów, rozbiło lub ciężko pokiereszowało 5 armii Osi, w tym 2 niemieckie o łącznej liczebności ponad 50 dywizji. Zabito lub wzięto do niewoli ponad 600 000 żołnierzy państw Osi. Tymczasem 1 stycznia 1943 r. liczebność armii amerykańskiej osiągnęła 5 400 000 ludzi w 73 dywizjach, z czego 1 000 000 żołnierzy i 9 dywizji stacjonowało w Europie.

W Afryce Północnej od stycznia do marca 1943 r. 20 dywizji alianckich, liczących niecałe 300 000 ludzi, wypchnęło 15 dywizji niemieckich i włoskich o liczebności ok. 275 000 żołnierzy do Tunezji. Jednocześnie 11 frontów Armii Czerwonej, do których należały 44 armie, ponad 4 500 000 ludzi i ponad 250 dywizji, przeprowadziło zmasowane ofensywy na froncie liczącym 1600 km, zanim powstrzymały je niemieckie przeciwuderzenia.

KONTEKST

Z perspektywy globalnego konfliktu zbrojnego powodzenie wojenne aliantów na ogromnym pacyficznym teatrze działań wojennych, w Azji Południowo-Wschodniej i Chinach, na śródziemnomorskim teatrze działań oraz na Atlantyku, pod koniec 1942 r. uległo poprawie. Siły amerykańskie na Pacyfiku rozpoczęły żmudne i długotrwałe zadanie posuwania się „żabimi skokami” poprzez bastion wyspiarskich umocnień, który Japonia stworzyła w 1942 r. dla ochrony swojej „Wielkiej Wschodnioazjatyckiej Strefy Wspólnego Dobrobytu”. Obrona aliantów na miękkim podbrzuszu Azji Południowo-Wschodniej uległa konsolidacji, a konflikt w kontynentalnych Chinach z wolna przekształcał się w faktyczny impas. W Afryce Północnej szala przechyliła się na stronę aliancką, gdy pod El Alamein na egipskiej pustyni wojska brytyjskie rozgromiły Afrika Korps feldmarszałka Erwina Rommla, a siły amerykańskie oraz inne oddziały brytyjskie wywalczyły sobie drogę do Tunezji. Również na atlantyckim teatrze działań siły aliantów wyzwoliły się z uścisku, w jakim Niemcy trzymali ich szlaki morskie. Dzięki temu możliwy stał się swobodniejszy przepływ niezbędnego wyposażenia i dostaw z amerykańskiego arsenału demokracji dla przytłoczonych sojuszników w ramach „Lend-Lease”.

Jednak pomimo tych alianckich sukcesów to Armia Czerwona wciąż brała na siebie lwią część walk lądowych, okrążając i niszcząc siły Wehrmachtu pod Stalingradem oraz rozpoczynając długi, żmudny proces wypierania wojsk Osi z ZSRR.

POGLĄD KONWENCJONALNY

Kontrofensywa ACz pod Stalingradem i późniejsza kampania zimowa 1942-1943 r. okazały się kluczowymi momentami wojny radziecko-niemieckiej. Pod Stalingradem siłom radzieckim, po raz drugi w ciągu wojny, udało się powstrzymać dużą ofensywę wojsk Osi i rozpocząć własną, udaną kontrofensywę. Jednocześnie pierwszy raz w tej wojnie większe i groźniejsze siły pancerno-zmechanizowane ACz były w stanie rozwinąć powodzenie, dostając się głęboko na tyły nieprzyjaciela, okrążając, a później niszcząc całe jego armie. Z tej przyczyny Stalingrad stał się jednym z trzech punktów zwrotnych wojny. Rok wcześniej klęska Niemców pod Moskwą oznaczała niepowodzenie operacji „Barbarossa” i kres nadziei Rzeszy na wygranie wojny na pierwotnych warunkach Hitlera. Natomiast zwycięstwo ACz pod Stalingradem w 1942 r. udowodniło, że Niemcy nie mogą jej wygrać na żadnych warunkach. Jeszcze później, latem 1943 r., potężna bitwa na Łuku Kurskim miała potwierdzić, że wręcz ją przegrają. Po Kursku do rozwiązania pozostały jeszcze tylko kwestie, jak długo stronie radzieckiej zajmie odniesienie zwycięstwa i jakim kosztem.

Kontrofensywa jesienna ACz oraz późniejsza kampania zimowa objęły okres od połowy listopada 1942 r. do końca marca 1943 r. (zob. mapa 2.1) Rozpoczął się on 19 listopada 1942 r. od operacji „Uran”, kontrofensywy pod Stalingradem, w okresie, gdy większość 6. Armii oraz 4. APanc GA „B” wciąż pozostawała uwikłana w walkę o miasto Stalingrad³⁹. W ciągu kilku dni siły mobilne Frontu Południowo-Zachodniego, Dońskiego i Stalingradzkiego zmusiły do bezładnej ucieczki rumuńską 3. i 4. Armię, broniące się na północ i południe od miasta. Następnie rozwinęły powodzenie, działając w głąb nieprzyjacielskich linii, i połączyły się na zachód od Stalingradu, okrążając 300 000 żołnierzy niemieckich i rumuńskich w niesławnym kotle stalingradzkim.

Mapa 2.1. Kampania zimowa, listopad 1942 r. – kwiecień 1943 r.

Kiedy Front Doński i Stalingradzki przygotowywały się do rozbicia okrążonej 6. Armii, Hitler mianował von Mansteina na stanowisko dowódcy GA „B” (wkrótce przemianowanej na Grupę Armii „Don”), nakazując mu odtworzyć sytuację w południowej Rosji. Konkretnie zaś, Manstein miał przyjść z odsieczą siłom niemieckim okrążonym w Stalingradzie, podczas gdy OKH wycofywało nadmiernie rozciągnięte siły GA „A” z Kaukazu. Żeby uratować te okrążone wojska, zaplanował on na połowę grudnia dwie operacje odsieczowe: pierwszą było uderzenie LVII Korpusu Pancernego na północny wschód od regionu Kotielnikowskiego, a drugą – natarcie XXXXVIII KPanc na wschód, znad Czyru. Ta pierwsza jednak załamała się w ciężkich i frustrujących walkach zimowych, a drugą udaremniła wcześniejsza ofensywa ACz wzdłuż Czyru. Po długim, straszliwym oblężeniu niedobitki niemieckiej 6. Armii w Stalingradzie skapitulowały 2 lutego 1943 r.

Większość opracowań bitwy pod Stalingradem twierdzi, że podejmowane przez Mansteina próby odsieczy nie powiodły się z dwóch powodów. Po pierwsze, Front Południowo-Zachodni i lewe skrzydło Frontu Woroneskiego rozpoczęły w połowie grudnia zmasowaną ofensywę przez Don pod kryptonimem „Mały Saturn” przeciw włoskiej 8. Armii, rozbijając ją i udaremniając próbę odsieczy ze strony XXXXVIII KPanc. Po drugie, wytrwała obrona ACz i przeciwuderzenie w połowie grudnia, na którego czele stała potężna 2. Armia Gwardii, zatrzymały, po czym odepchnęły próbę odsieczy podjętą przez LVII KPanc, gdy znalazł się on w odległości niecałych 60 km od celu. Niektórzy historycy twierdzą, że niepodjęcie przez 6. Armię prób przebicia skazało odsiecz na niepowodzenie; inni uważają, że po prostu uniemożliwiły ją surowe zimowe warunki.

Po klęsce dwóch niemieckich prób udzielenia odsieczy Front Doński na początku stycznia 1943 r. obległ 6. Armię w Stalingradzie, a Front Południowo-Zachodni i Stalingradzki wyparły siły przeciwnika z łuku Donu w kierunku na Millerowo i Rostów. Równocześnie, 13 stycznia 1943 r., Front Południowo-Zachodni i Woroneski rozpoczęły ofensywę pod Ostrogożskiem i Rossoszą przeciw węgierskiej 2. Armii i włoskiemu Korpusowi Alpejskiemu, broniącym się dalej na północ w górę Donu. Okrążyły w niej i rozbiły obie te armie państw Osi, stworzyły ogromną wyrwę w liniach obrony nieprzyjaciela i zagroziły flance niemieckiej 2. Armii, broniącej rejonu Woroneża. Zanim zaś Niemcy zdołali odtworzyć załamany front, 24 stycznia 1943 r. Front Briański i Woroneski przystąpiły do ofensywy woronesko-kastorneńskiej. 2. Armia z GA „B” została przez nie pokonana, niemal wzięta w okrążenie na zachód od Woroneża i zmuszona do bezładnego odwrotu na zachód, w stronę Kurska i Biełgorodu. Tymczasem Front Południowo-Zachodni odepchnął siły niemieckie na zachód, ku Dońcowi i Woroszyłowgradowi, zaś Front Południowy (wcześniej Stalingradzki) 14 lutego zdobył Rostów, a 18 lutego wyszedł na linię rzeki Mius⁴⁰.

Rozwijając powodzenie, pod koniec stycznia Stawka nakazała Frontowi Południowo-Zachodniemu i Woroneskiemu zorganizować dwie nowe ofensywy: na Charków i Kursk oraz w głąb Donbasu⁴¹. Pierwszy z tych frontów po sforsowaniu Dońca na początku lutego zdobył 14 lutego Woroszyłowgrad, a do 18 lutego zbliżył się do Zaporoża nad Dnieprem (operacja donbaska). W tym samym czasie Front Woroneski zdobył 8-9 lutego Kursk i Biełgorod, a 16 lutego Charków. Stawka, owładnięta nieokiełznanym optymizmem i przekonana, że Niemcy wkrótce opuszczą Donbas, wyznaczała swoim wojskom coraz głębsze cele. Jednak siły ACz wyraźnie stawały się zmęczone i nadmiernie rozciągnięte, wyprzedzały też swoje wsparcie logistyczne.

W obliczu coraz większych ofensyw przeciwnika Manstein zdobył się na niewiarygodny wyczyn, który uratował sytuację Niemców w tym regionie. 20 lutego, wykorzystując jednostki wycofane z Kaukazu i świeże posiłki z Zachodu, uderzył na flanki rozwijających powodzenie wojsk Frontu Południowo-Zachodniego, które zbliżały się do Dniepru. W ciągu kilku dni cała ofensywa ACz uległa załamaniu i w nieładzie odskoczyła nad Doniec. Na początku marca siły Mansteina praktycznie nieprzerwanie kontynuowały natarcie, uderzając na zbyt rozciągnięty Front Woroneski i zadając mu klęskę. 16 i 18 marca z powrotem zajęły Charków i Biełgorod oraz zagroziły spójności radzieckich wysuniętych pozycji w rejonie Kurska.

Przeciwuderzenie Mansteina, udaremniając ambitną ofensywę zimową Armii Czerwonej, wprawiło Stawkę w kompletną konsternację. Aby zapobiec dalszym porażkom, Stalin i Stawka przerzucili świeże siły w rejon Kurska i Biełgorodu, co wraz z pogarszającą się wiosenną pogodą zmusiło wojska Mansteina do odłożenia na później kolejnych działań zaczepnych. W tym okresie Niemcy również porzucili swoje niepewne i narażone występy – diemiański oraz rżewski – żeby stworzyć prostszą linię frontu, która będzie łatwiejsza do obrony. Skutkiem intensywnych walk w tej kampanii było uformowanie się niesławnego Łuku Kurskiego, który wrzynał się od wschodu w pozycje niemieckie na centralnym odcinku frontu radziecko-niemieckiego.

Jak opisano wyżej, w ujęciu konwencjonalnym kampania zimowa 1942-1943 r. obejmuje następujące większe operacje:

• radziecka ofensywa stalingradzka, operacja „Uran” (19 listopada 1942 r. – 2 lutego 1943 r.)

• radziecka obrona i ofensywa kotielnikowska (12-30 grudnia 1942 r.)

• radziecka operacja „Mały Saturn” (16-30 grudnia 1942 r.)

• radziecka ofensywa rostowska (1 stycznia – 18 lutego 1943 r.)

• radziecka ofensywa krasnodarsko-noworosyjska (11 stycznia – 24 maja 1943 r.)

• trzecia radziecka ofensywa siniawińska, operacja „Iskra” (12-30 stycznia 1943 r.)

• radziecka ofensywa ostrogożsko-rossoszańska (13-27 stycznia 1943 r.)

• radziecka ofensywa woronesko-kastorneńska (24 stycznia – 5 lutego 1943 r.)

• radziecka ofensywa donbaska (woroszyłowgradzka, 29 stycznia – 19 lutego 1943 r.)

• radziecka ofensywa charkowska (2-23 lutego 1943 r.)

• przeciwuderzenie Mansteina w Donbasie (20 lutego – 6 marca 1943 r.)

• przeciwuderzenie Mansteina pod Charkowem (5-23 marca 1943 r.)

• ofensywa diemiańska (15 lutego – 1 marca 1943 r.)

• ofensywa rżewsko-wiaziemska (2 marca – 1 kwietnia 1943 r.)

ZAPOMNIANA WOJNA

Istniejące relacje na temat działań wojennych w kampanii zimowej lat 1942-1943 zupełnie pomijają trzy duże ofensywy strategiczne Armii Czerwonej, a poważnie umniejszają skalę czwartej. Jednocześnie przeceniają osiągnięcia ACz w rejonie Diemiańska i Rżewa, a także wypaczają zamiary strategiczne Stalina i Stawki pod koniec zimy 1943 r.

Zgodnie z zaleceniami dyktatora, w połowie listopada 1942 r. ACz uderzyła na Niemców na praktycznie każdym ważniejszym kierunku strategicznym frontu radziecko-niemieckiego. Oprócz operacji „Uran” pod Stalingradem na kierunku południowym, prowadzonej pod ogólnym nadzorem Żukowa, Front Kaliniński i Zachodni rozpoczęły operację „Mars”. Była ona wymierzona przeciwko liniom obrony GA „Środek” w występie rżewsko-wiaziemskim, ulokowanym w poprzek równie istotnego kierunku zachodniego, i przebiegała w ścisłej koordynacji z ofensywami sąsiednich frontów. Ofensywę rozpoczęła 24 listopada 3. Armia Uderzeniowa Frontu Kalinińskiego, atakując pozycje 3. APanc z GA „Środek” pod Wielkimi Łukami. Następnego dnia 41., 22., 39., 31., 20. i 29. Armia Frontu Kalinińskiego i Zachodniego uderzyły na rubież obronną 9. Armii na całym obwodzie występu rżewskiego, który i Niemcy, i Rosjanie uważali za „sztylet wymierzony w Moskwę”. Dopełnieniem tej gamy działań zaczepnych stał się atak wykonany 28 listopada przez Front Północno-Zachodni na pozycje 16. Armii GA „Północ” wokół niesławnego występu diemiańskiego.

Po niepowodzeniu, jakie spotkało w połowie grudnia ofensywę Żukowa na kierunku zachodnim, Stawka przeniosła swą uwagę na południe i tam starała się rozwinąć powodzenie pod Stalingradem. Zachęcona postępami ofensyw z przełomu grudnia i stycznia na południe od Donu i na wschód od Rostowa, na przełomie stycznia i lutego kwatera główna rozkazała ACz podjąć dodatkowe działania zaczepne równocześnie na północno-zachodnim, zachodnim i południowo-zachodnim kierunku centralnym. Konkretnie zaś, miano rozpocząć operacje: „Gwiazda Polarna”, orłowsko-briańsko-smoleńską oraz donbasko-melitopolską.

Decyzja Stawki, aby podjąć te trzy potężne ofensywy, wskazywała, że dąży ona ni mniej, ni więcej jak tylko do doprowadzenia przed początkiem wiosny do kompletnej klęski wszystkich trzech niemieckich grup armii – a także do przeprowadzenia natarcia ACz szerokim frontem, ku wschodnim granicom krajów bałtyckich i Białorusi, a dalej linią Dniepru aż nad Morze Czarne. W tych trzech ofensywach strategicznych brały udział, bezpośrednio bądź pośrednio, wojska z praktycznie każdego frontu ACz, który operował między Bałtykiem a Morzem Czarnym.

Do „zapomnianych bitew”, czyli częściowo zignorowanych operacji w kampanii zimowej 1942-1943 r., należą następujące większe operacje:

• operacja „Mars”: druga radziecka ofensywa rżewsko-syczowska (25 listopada – 20 grudnia 1942 r.)

• pierwsza radziecka ofensywa donbaska (woroszyłowgradzko-mariupolska, 29 stycznia – 23 lutego 1943 r.)

• radziecka ofensywa orłowsko-briańsko-smoleńska (5 lutego – 28 marca 1943 r.)

• radziecka operacja „Gwiazda Polarna” (15 lutego – 19 marca 1943 r.)

Wszystkie cztery odznaczały się ogromną skalą i ambitnymi celami. Druga ofensywa rżewsko-syczowska, pod kryptonimem „Mars”, stanowiła uzupełnienie Stawki dla kontrofensywy pod Stalingradem – operacji „Uran”. Front Zachodni i Kaliniński prowadziły ją pod osobistym kierownictwem Żukowa od 25 listopada do 20 grudnia 1942 r., w ścisłym współdziałaniu z operacjami Frontu Północno-Zachodniego i Kalinińskiego przeciw siłom Wehrmachtu pod Diemiańskiem i Wielkimi Łukami. Cele strategiczne ofensywy obejmowały: rozbicie niemieckiej 9. Armii, uchwycenie występu rżewsko-wiaziemskiego oraz, w miarę możliwości, pokonanie GA „Środek” i zdobycie Smoleńska w przyszłej operacji, która zapewne nosiłaby kryptonim „Jowisz” lub „Neptun”. W razie niepowodzenia operacji „Mars” Stawka miała nadzieję, że zdoła przynajmniej udaremnić Wehrmachtowi przerzut wojsk na południe. Choć po trzech tygodniach zaciętych walk operacja poniosła klęskę, to faktycznie związała odwody niemieckiej GA „Środek”, osłabiając przy tym 9. Armię na tyle poważnie, że kilka miesięcy później Hitler zezwolił tej grupie armii na opuszczenie występu rżewskiego⁴². Historia niemal skazała tę ofensywę na zapomnienie, przede wszystkim w imię ochrony dobrego imienia Żukowa⁴³.

W lutym i marcu 1943 r. Fronty: Briański, Zachodni i nowo utworzony Centralny przeprowadziły ofensywę orłowsko-briańsko-smoleńską, usiłując przełamać niemieckie linie obrony w środkowej Rosji i zepchnąć siły Wehrmachtu za Dniepr⁴⁴. Choć Front Centralny Rokossowskiego przebił się na zachód aż nad rzekę Desnę, ofensywa utknęła na początku marca 1943 r., kiedy trzy fronty nie zdołały przełamać potężnych niemieckich rubieży obronnych pod Orłem. Ta zmasowana ofensywa zakończyła się niepowodzeniem głównie z następujących przyczyn: pośpiesznego, lecz nie dość szybkiego przegrupowania niezbędnych sił na północ, w rejon na zachód od Kurska, niewystarczającego wsparcia logistycznego, słabej koordynacji, a także pogarszających się warunków atmosferycznych. Zaważyło też powodzenie przeciwuderzeń Mansteina w Donbasie i pod Charkowem, które zmusiły Stawkę do przerzucenia krytycznych rezerw strategicznych na południe, by powstrzymać jego atak. Kiedy ta ofensywa osłabła, nowe linie frontu ACz utworzyły północne i zachodnie obrzeża niesławnego Łuku Kurskiego.

W lutym 1943 r. Front Północno-Zachodni, Leningradzki i Wołchowski przeprowadziły operację „Gwiazda Polarna”, aby odblokować Leningrad, wyzwolić całą południową część regionu leningradzkiego i ewentualnie rozpocząć wyzwalanie rejonu bałtyckiego. Operacja ta również była zaplanowana i kierowana przez Żukowa jako kontynuacja operacji „Iskra”, styczniowej ofensywy, w której udało mu się dokonać wyłomu w blokadzie Leningradu. „Gwiazda Polarna” miała na celu przełamanie obrony GA „Północ” w rejonie Starej Russy, likwidację niemieckiego występu pod Diemiańskiem, a następnie rozwinięcie powodzenia siłami całej armii pancernej w kierunku na Narwę i Psków, żeby okrążyć i rozbić wojska GA „Północ” na południe od Leningradu⁴⁵. Choć główny atak Żukowa został rozpoczęty przez Front Północno-Zachodni z rejonu Starej Russy, dzięki czemu miano uniknąć dalszych kosztownych operacji w bezpośrednim pobliżu Leningradu, jednak Front Leningradzki i Wołchowski wsparły Front Północno-Zachodni własnymi pomniejszymi ofensywami, przeprowadzonymi w rejonie tego miasta.

Operacja „Gwiazda Polarna” zakończyła się niepowodzeniem, gdyż w przededniu ofensywy Niemcy opuścili występ diemiański oraz, co ważniejsze, ponieważ Stawka pozbawiła Żukowa 1. APanc, wysyłając ją na południe przeciwko zagrożeniu, jakie stanowiły przeciwuderzenia Mansteina. Niemniej, choć Żukow poniósł klęskę, „Gwiazda Polarna” okazała się przydatna jako próba generalna przed ofensywą Stawki ze stycznia 1944 r., która ostatecznie odblokowała Leningrad.

Oprócz tych trzech większych „zapomnianych” operacji zaczepnych, lekceważone lub całkiem zapomniane pozostają pewne krytyczne aspekty czwartej, stosunkowo znanej ofensywy. Historia zapamiętała, że w lutym 1943 r. Front Południowo-Zachodni samodzielnie przeprowadził niefortunną ofensywę w Donbasie. W rzeczywistości jednak uczestniczył w niej także Front Południowy, który stracił przy tym w spektakularny sposób aż dwa korpusy mobilne; przedostały się one głęboko na tyły Niemców i zostały tam zdziesiątkowane, zanim zdołały się wyrwać⁴⁶. Wreszcie, walki związane z niemieckim odwrotem z występów pod Diemiańskiem i Rżewem, których zaciętość rosyjscy historycy wyolbrzymiali, również wymagają dalszych szczegółowych badań i analizy⁴⁷.

REFLEKSJE

Jeśli wziąć pod uwagę jej ostateczne znaczenie dla wyniku całego konfliktu, kampania zimowa 1942-1943 r., której kulminację stanowiło spektakularne zwycięstwo Armii Czerwonej pod Stalingradem, należała do najbardziej rozstrzygających w tej wojnie. Stalingradzka klęska Niemców i utrata ich 6. Armii, razem z rozbiciem trzech innych armii sojuszniczych, okazała się najbardziej decydującym punktem zwrotnym wojny. Krótko mówiąc, po Stalingradzie Hitler nie mógł już mieć nadziei na wygranie na żadnych warunkach. Ponadto ACz po Stalingradzie, oprócz tego, że udowodniła, iż Niemcy nie są już w stanie zwyciężyć, rozpoczęła nieubłagany marsz na zachód, który zakończył się w kwietniu 1945 r. pod Reichstagiem. Mniej namacalnym skutkiem stalingradzkiej klęski Wehrmachtu był niezwykle silny cios dla morale Niemców, polegający na podważeniu ich wrodzonego poczucia wyższości moralnej, a może wręcz wprost etnicznej, nad słowiańskimi przeciwnikami. Choć ich oficerowie i żołnierze nadal walczyli stoicko i skutecznie, coraz częściej trapiło ich poczucie nadchodzącej zagłady.

Natomiast burzliwie zmienne szczęście ACz podczas późniejszej ofensywy zimowej jeszcze raz udowodniło, że Stawka i wiele podległych jej dowództw frontów wciąż nie obejmowały rozumem względnych potencjałów wojskowych ACz i Wehrmachtu. Wyjaśnia to, dlaczego zapalczywe radzieckie natarcia na Donbas oraz ku linii Dniepru i Desny zakończyły się sromotnymi i kosztownymi odwrotami, które pozbawiły Sowietów około jednej trzeciej zdobyczy ofensywnych. Jak jasno udowodniła kontrofensywa Mansteina, Wehrmacht nawet ciężko ranny wciąż pozostawał śmiertelnie niebezpiecznym i skutecznym przeciwnikiem.

Wreszcie podczas kampanii zimowej 1942-1943 r. Stalin i Stawka zaczęli przejawiać pewne nawyki strategiczne i operacyjne, które miały zachować się u nich do końca wojny. Najważniejszym wśród nich była tendencja do wystawiania na próbę ograniczeń operacyjnych ACz podczas prawie każdej strategicznej operacji zaczepnej. Po zwycięstwie pod Stalingradem, do końca 1943 r., a nawet jeszcze w 1944 r., Stawka rutynowo i nierzadko rozmyślnie wyznaczała ACz cele strategiczne pozostające wyraźnie poza jej możliwościami. Miało to na celu, po pierwsze – przetestować wytrzymałość Wehrmachtu, a po drugie – określić, co ACz w istocie jest zdolna osiągnąć, prowadząc ofensywę określonymi siłami w danym regionie. Choć praktyka ta skutkowała nader wysokimi stratami w ludziach i sprzęcie, pozwoliła jednak Stawce ustalać bardziej realistyczne cele w późniejszych operacjach zaczepnych na dużą skalę.

Po raz pierwszy Stawka zdradziła ten nawyk w lutym 1943 r., kiedy to podjęła próbę pokonania lub zniszczenia wszystkich trzech niemieckich grup armii operujących na Wschodzie, przeprowadzając jednocześnie: ofensywy donbaską, charkowską i orłowsko-briańsko-smoleńską oraz operację „Gwiazda Polarna”. Poza tym konsekwentnie dążyła do tego samego celu strategicznego latem i jesienią 1943 r. oraz zimą 1944 r., kiedy to zażądała od ACz prowadzenia równoczesnych operacji zaczepnych na wielu kierunkach strategicznych; ofensywy te testowały wytrzymałość zarówno sił radzieckich, jak i Wehrmachtu.

SPORY HISTORYCZNE

Szokująca skala klęski Niemców pod Stalingradem i jej wpływ na późniejszy przebieg wojny wzbudziły zacięty spór wśród tych, którzy starali się zrozumieć charakter samej wojny z niemieckiego punktu widzenia. Równie bezprecedensowe zwycięstwo Armii Czerwonej pod Stalingradem, kontrastujące z załamaniem się ambitnej zimowej ofensywy Stawki w lutym i marcu 1943 r., zrodziło podobne kontrowersje po stronie rosyjskiej. Najbardziej palące kwestie dotyczące kampanii zimowej 1942-1943 r. to: zamiar strategiczny Stalina podczas planowania listopadowej kontrofensywy ACz; nieuchronność zniszczenia niemieckiej 6. Armii w Stalingradzie; faktyczna skala zimowej ofensywy Stawki; znaczenie odpowiedzi militarnej Mansteina na ofensywę zimową; wreszcie, stopień, w jakim bitwa pod Stalingradem stanowiła punkt zwrotny w dziejach wojny.

Strategia Stalina. Znaczne spory wzbudziła strategia Stalina i Stawki stosowana zimą z 1942 na 1943 r. Po pierwsze, większość historyków twierdzi, że poczynając od listopada 1942 r., Stalin i jego główni doradcy wojskowi porzucili strategię wojenną „szerokiego frontu”, którą praktykowali poprzedniej zimy, a zamiast tego rozpoczęli staranną koncentrację działań zaczepnych ACz w całej kampanii na kierunku południowo-zachodnim. Klasyfikują więc oni wszelkie inne działania zaczepne ACz jako z definicji po prostu pomocnicze⁴⁸.

Po drugie, historycy nie mają zgodnej opinii co do strategicznych planów Stalina zimą z 1942 na 1943 r. Niektórzy twierdzą, że poszerzenie ofensywy stalingradzkiej było nieplanowane i stanowiło po prostu wykorzystanie pogarszającej się sytuacji Niemców na południu; inni zaś, że Stawka od samego początku zamierzała przesunąć siły ACz naprzód ku linii Dniepru, od rejonu Kremieńczuga na południe po Morze Czarne.

Choć pierwsze twierdzenie dotyczące stalinowskiej „strategii szerokiego frontu” jest nieprawdziwe, żadna z interpretacji strategii Stalina nie oddaje w pełni jego zamiarów w czasie kampanii zimowej. Dowody archiwalne wskazują, że od listopada 1942 r. do lata 1944 r. jego strategia wojenna polegała na prowadzeniu równoczesnych ofensyw na wielką skalę przeciwko siłom Wehrmachtu broniącym się na wielu kierunkach strategicznych. Dlatego w listopadzie 1942 r. ACz rozpoczęła operacje „Mars” i „Uran” na kierunku zachodnim i północno-zachodnim, a w lutym 1943 r. przeprowadziła operację „Gwiazda Polarna” oraz ofensywy: orłowsko-briańsko-smoleńską, charkowską, donbaską, rostowską i krasnodarską na kierunku północno-zachodnim, zachodnim, południowo-zachodnim i południowym, czyli praktycznie na całej szerokości frontu radziecko-niemieckiego. Ofensywy te do końca kampanii zimowej starały się odrzucić siły Wehrmachtu na Narwę, Psków, Witebsk, Dniepr i Morze Czarne.

Schemat ten utrzymywał się jesienią 1943 r., kiedy to Stalin rozkazał ACz przeprowadzić równoczesne ofensywy strategiczne na Białorusi i Ukrainie, a także zimą 1944 r., gdy nakazał przystąpienie do ofensyw strategicznych w rejonie Leningradu, na Ukrainie i w północnej Rumunii, podczas gdy inne fronty ACz rozpoczęły zacięte ataki na niemieckie linie obrony na wschodniej Białorusi⁴⁹. Przetrwał on też aż do lata 1944 r. Wprawdzie w tym czasie Stalin rozpoczął naprzemienne planowanie ofensyw strategicznych, prowadząc je kolejno na różnych kierunkach strategicznych, ale nawet w tych przypadkach każda z nich zaczynała się, gdy wciąż jeszcze trwała poprzednia⁵⁰.

Ocalenie niemieckiej 6. Armii. Tragiczna utrata przez Niemców 6. Armii pod Stalingradem wywołała długotrwałe i gorące dyskusje, dotyczące przede wszystkim wykonalności i relatywnego znaczenia niemieckich prób odsieczy dla tej okrążonej armii i  dla 4. Armii Pancernej. Wielu historyków twierdzi, że wziętych w okrążenie niemieckich żołnierzy dałoby się ocalić, gdyby Hitler pozwolił gen. Paulusowi, dowódcy 6. Armii, wycofać się spod Stalingradu, lub gdyby ten drugi z własnej woli postanowił się wyrwać z okrążenia, zanim jego armia uległa unicestwieniu. Oba twierdzenia są błędne.

Po mianowaniu Mansteina dowódcą nowej GA „Don” Hitler nakazał mu ratować armię Paulusa, organizując dwie próby odsieczy: pierwszą siłami XXXXVIII KPanc od zachodu, a drugą, w wykonaniu LVII Kpanc, od południowego zachodu. Jednakże Stawka, przewidziawszy te próby, nakazała Frontowi Południowo-Zachodniemu i Woroneskiemu przeprowadzić w połowie grudnia ofensywy przeciw wojskom niemieckim i włoskim broniącym się nad Czyrem i Donem⁵¹.

ACz na początku grudnia przystąpiła do operacji zaczepnych nad Czyrem, które zakończyły się niepowodzeniem, po czym w połowie miesiąca oba jej fronty rozpoczęły operację „Mały Saturn”, połączoną z forsowaniem Donu. Ofensywa ta doprowadziła do zniszczenia włoskiej 8. Armii, odciągając niemiecki XXXXVIII KPanc od próby odsieczy, której miał udzielić, i całkowicie zmiażdżyła obronę sił Osi wzdłuż Donu na północny zachód od Stalingradu. Wkrótce później Stawka wykorzystała potężną 2. AGw, by pokonać z kolei niemiecki LVII KPanc nad rzeką Aksaj na południowy zachód od Stalingradu. W połączeniu z niewątpliwą słabością okrążonej 6. Armii gen. Paulusa, użycie tych potężnych sił rezerwowych w tak zwanej ofensywie kotielnikowskiej zagwarantowało klęskę drugiej niemieckiej próby odsieczy i doprowadziło do późniejszego dramatycznego natarcia Armii Czerwonej na Rostów nad Donem.

Znaczenie lutowego przeciwuderzenia von Mansteina. Historycy są od dawna słusznie zafascynowani powodzeniem i niewykorzystanym potencjałem przeciwuderzeń Mansteina w Donbasie oraz pod Charkowem w lutym i marcu 1943 r. Ich zgodna opinia brzmi, że te działania odwróciły losy Niemców w południowej Rosji i przywróciły stabilność ich frontowi wschodniemu w czasie, gdy katastrofa pod Stalingradem mogła spowodować załamanie całego Wehrmachtu. Niektórzy z nich natomiast twierdzą, że gdyby Hitler pozwolił Mansteinowi kontynuować przeciwuderzenie jeszcze w marcu i kwietniu, to Niemcy nie zostaliby pokonani w lipcu 1943 r. pod Kurskiem. Choć historycy ci zdecydowanie nie docenili skali i znaczenia zwycięstwa Mansteina, twierdzenie takie ma poważne wady.

Przeciwuderzenia Mansteina, w połączeniu ze zręcznymi działaniami Niemców na innych odcinkach frontu, położyły kres nadziejom Armii Czerwonej na zwycięstwo w południowej Rosji zimą 1942-1943 r. Oprócz tego zakłóciły też poważnie ambitne radzieckie ofensywy strategiczne na północno-zachodnim i zachodnim kierunku strategicznym. Krótko mówiąc, jego udane posunięcia zapobiegły załamaniu się całego niemieckiego frontu wschodniego, odciągając znaczne siły ACz z innych krytycznych kierunków. Zatem pod względem skali, wpływu i znaczenia efekt tych przeciwuderzeń był równoważny udanej ofensywie strategicznej z prawdziwego zdarzenia⁵². ACz potrzebowała kolejnej większej kampanii oraz półrocza ciężkich walk, aby wykonać zadania wyznaczone przez Stawkę w lutym 1943 r.

Poza tym kontrofensywa Mansteina wykorzystała już do końca swój potencjał. W obliczu pogarszających się warunków atmosferycznych, związanych z wiosenną rasputicą (porą deszczową), potężne posiłki wysłane przez Stawkę w rejon Kurska z innych kierunków strategicznych uczyniły dalsze niemieckie działania ofensywne ryzykownymi, o ile nie daremnymi. Krótko mówiąc, późniejsze operacje zaczepne Niemców poskutkowałyby prawdopodobnie świeżymi klęskami i zaprzepaszczeniem części, o ile nie całości tego, co Manstein zdołał osiągnąć dzięki udanej kontrofensywie w lutym i marcu.

Bitwa pod Stalingradem jako punkt zwrotny. Bitwa pod Stalingradem w rzeczy samej była najważniejszym punktem zwrotnym wojny radziecko-niemieckiej, gdyż udana kontrofensywa Armii Czerwonej i jej późniejsza ofensywa zimowa wyraźnie udowodniły, że Niemcy nie mogą już wygrać tej wojny na żadnych warunkach.

Prawdę tę uzmysłowił ponury fakt, że pod Stalingradem i w późniejszych ofensywach ACz dokonała bezprecedensowego wyczynu: okrążyła i rozbiła większość sił niemieckiej 6. Armii i 4. Armii Pancernej, a ponadto rozbiła lub zadała poważne straty niemieckiej 2. Armii, rumuńskiej 3. i 4. Armii, włoskiej 8. Armii oraz węgierskiej 2. Armii. W przyszłości Oś nie była w stanie ani zastąpić tych związków operacyjnych, ani prowadzić bez nich skutecznych ofensyw.

KAMPANIA LETNIO-JESIENNA, CZERWIEC–GRUDZIEŃ 1943 R.

W lipcu i sierpniu 1943 r. 160 000 żołnierzy amerykańskich i brytyjskich wylądowało na Sycylii, pokonało 60 000 niemieckich obrońców i wkroczyło do południowych Włoch. W tym czasie 2 500 000 żołnierzy Armii Czerwonej pobiło ponad 1 000 000 Niemców na Łuku Kurskim, a ponad 6 000 000 czerwonoarmistów wzięło udział w późniejszych ofensywach przeciwko 2 500 000 niemieckich żołnierzy na froncie o szerokości ponad 2400 km i posunęło się ku Dnieprowi.

W październiku i listopadzie 1943 r. 11 dywizji alianckich zepchnęło we Włoszech 9 dywizji niemieckich o 25-60 km znad rzeki Volturno do Cassino. Tymczasem 6 frontów ACz, liczących 37 armii, ponad 4 000 000 ludzi i ponad 300 dywizji, uderzyło na niemieckie rubieże obronne w szerokim na 1200 km sektorze na Białorusi, pod Kijowem i wzdłuż dolnego Dniepru, przebijając na czterech odcinkach niemiecki Wał Wschodni. Do 31 grudnia 1943 r. armia amerykańska miała w Europie 1 400 000 ludzi i 17 dywizji, natomiast ACz dysponowała 6 200 000 żołnierzy i ponad 500 dywizjami.

KONTEKST

Choć w roku 1943 zachodni sojusznicy Stalina nie otworzyli na zachodnim wybrzeżu Europy drugiego frontu z prawdziwego zdarzenia, wojska Hitlera musiały się zmierzyć z zajęciem przez aliantów Sycylii i inwazją na południowe Włochy, a także z domniemanym zagrożeniem dla Bałkanów i nadbrzeżnych umocnień we Francji. Latem i jesienią 1943 r. zmuszony był, po raz pierwszy w ciągu wojny, przerzucać siły z frontu wschodniego, aby uporać się z zagrożeniami majaczącymi na Zachodzie. Co gorsza, upadek Mussoliniego w 1943 r. oznaczał wycofanie się Włoch z osi Rzym-Berlin.

Na Pacyfiku siły amerykańskie zdobyły panowanie na morzach i przebijały się przez japoński kordon obronny na wyspach. Po zwycięstwie w bitwie o Atlantyk przepływ krytycznego sprzętu i zaopatrzenia ze Stanów Zjednoczonych do europejskich sojuszników zmienił się w istną powódź, przekraczającą moce produkcyjne niemieckiego przemysłu zbrojeniowego. Niemniej pod koniec roku niemiecki front wschodni pozostawał decydującym teatrem wojennym, a ze względu na dalsze sukcesy ofensywne ACz niemieckie naczelne dowództwo znów przerzucało na ten teatr kluczowe rezerwy strategiczne.

POGLĄD KONWENCJONALNY

Zarówno dla Wehrmachtu, jak i dla Armii Czerwonej lato 1943 r. stało się jednym z najbardziej decydujących okresów wojny radziecko-niemieckiej. Przedtem w działaniach na froncie radziecko-niemieckim rysował się wyraźny sezonowy schemat naprzemiennych sukcesów strategicznych: siły niemieckie na ogół zwyciężały latem, a ACz odnosiła sukcesy tylko zimą. Choć w operacjach „Barbarossa” i „Fall Blau” latem 1941 i 1942 r. Wehrmacht wykazał się walecznością w działaniach zaczepnych, załamywał się jednak w punktach kulminacyjnych obu tych ofensyw w obliczu niespodziewanego oporu przeciwnika, surowości rosyjskiego klimatu, wyczerpania własnych wojsk i pogorszenia jakości wsparcia logistycznego.

Podobnie zimą 1941-1942 r. oraz 1942-1943 r. ACz udało się powstrzymać obie ofensywy Wehrmachtu przed osiągnięciem ich celów, rozpocząć własne skuteczne kontrofensywy, po czym przekształcić je w potężne kampanie zimowe, które nadwyrężyły niemiecką obronę strategiczną do granic wytrzymałości. Jednak w obu przypadkach linie obrony Wehrmachtu wygięły się, lecz nie pękły. W rezultacie Niemcy byli w stanie udaremnić Stawce zrealizowanie jej celów strategicznych, w dużej mierze wyzyskując jej nieostrożność, umiejętności i nieustępliwość własnych wojsk, a także dokuczliwą wiosenną odwilż.

Do lata 1943 r. dwa lata doświadczenia wojennego zdawały się dowodzić, że Wehrmacht „panuje” latem, a Armia Czerwona zimą. Choć taka recepta na trwały impas krzyżowała plany obu stronom, większą troskę stanowiła jednak dla Niemców, którzy toczyli wojnę globalnie na coraz liczniejszych, kontynentalnych i oceanicznych, teatrach działań. Rzesza nie tylko ugrzęzła w bezmiarze ziem Rosji, ale w dodatku przegrywała wojnę podwodną na Atlantyku, stała w obliczu alianckiej ofensywy lotniczej nad własnym terytorium, bez powodzenia toczyła wojnę lądową w Afryce Północnej i broniła wybrzeży Francji oraz Norwegii przed nieuchronnym zagrożeniem „drugiego frontu”.

Krótko mówiąc, do lata 1943 r. wojenne powodzenie Wehrmachtu, jak też losy hitlerowskiej Rzeszy, zależały od osiągnięcia jakiegoś rodzaju zwycięstwa na Wschodzie – w najgorszym razie takiego, które wyczerpałoby ACz, zmuszając Stalina do wynegocjowania odrębnego pokoju na jakichkolwiek możliwych warunkach. Hitler postanowił uzyskać to zwycięstwo, rozpoczynając swoją trzecią wielką ofensywę strategiczną w tej wojnie, operację „Cytadela”, przeciw siłom ACz skoncentrowanym na tak zwanym Łuku Kurskim⁵³.

Stalin i Stawka latem 1943 r. również znaleźli się w obliczu poważnych, choć mniej przytłaczających wyzwań. Poprzedniej zimy ACz zadała wojskom Osi bezprecedensowe klęski, Wehrmacht zdołał jednak ustabilizować front. W tej sytuacji Stawka nie była w stanie pokonać go i wygnać z ziemi rosyjskiej, dopóki siły radzieckie nie stały się zdolne do pobicia go zarówno latem, jak i zimą.

Postanowiła rozpocząć kampanię letnio-jesienną od celowej obrony na Łuku Kurskim, wiedząc, że właśnie tam może się skoncentrować spodziewana ofensywa nieprzyjaciela. Po odparciu tej ofensywy radziecka kwatera główna planowała rzucić do boju ACz, urządzając serię własnych kontrofensyw: najpierw w rejonie Kurska, a następnie na odległych flankach Łuku Kurskiego. Podobnie jak w ofensywie z lutego poprzedniego roku, Stawka zamierzała ostatecznie pchnąć siły ACz naprzód ku Dnieprowi oraz, w miarę możliwości, na Białoruś i Ukrainę⁵⁴.

Kampania letnio-jesienna rozwijała się w trzech odrębnych fazach. Były to: bitwa pod samym Kurskiem, ofensywy ACz na dalekich flankach Łuku Kurskiego oraz późniejsze natarcie (wyścig) do Dniepru, jak również walki ACz o uchwycenie przyczółków na jego przeciwnym brzegu (zob. mapa 2.2).

Na pierwszym etapie, rozpoczętym 5 lipca, Front Centralny, Woroneski i Stepowy udaremniły operację „Cytadela”, zadając klęskę ofensywie 9. Armii z GA „Środek” oraz 4. APanc i Grupy Operacyjnej „Kempf” z GA „Południe” na flanki Łuku Kurskiego. 12 lipca, jeszcze przed zakończeniem „Cytadeli”, Front Zachodni, Briański i Centralny rozpoczęły operację „Kutuzow”, atakując i pokonując 2. APanc GA „Środek” w występie orłowskim. Około dwóch tygodni później, zanim walki pod Orłem ustały, Front Woroneski i Stepowy przystąpiły 3 sierpnia do operacji „Rumiancew”, w której zaatakowały i pokonały 4. APanc oraz Grupę Operacyjną „Kempf” w składzie GA „Południe” na południe od Łuku Kurskiego, a do 23 sierpnia zdobyły Biełgorod i Charków⁵⁵.

Na dalekich skrzydłach Łuku Kurskiego Front Kaliniński i Zachodni rozpoczęły 7 września operację „Suworow”, spychając na zachód 3. APanc i 4. Armię GA „Środek”, wyzwalając Spas-Diemieńsk, Jelnię, Rosław i Smoleńsk oraz do 2 października osiągając wschodnią granicę Białorusi. Na południu Front Briański przystąpił do ofensywy 17 sierpnia, pokonując 9. Armię GA „Środek” i wyrzucając ją z Briańska. Jeszcze dalej na południe Front Południowo-Zachodni i Południowy zaatakowały 13 sierpnia, pokonując GA „Południe”, wypychając jej siły z Donbasu i nacierając do 22 września ku przedmieściom Zaporoża i Melitopola. Na skrajnie południowym odcinku Front Północnokaukaski odrzucił wojska niemieckie z rejonu Krasnodaru na północnym Kaukazie na Półwysep Tamański.

Gdy ACz osiągnęła wszystkie cele ofensywne w rejonie Kurska, Orła i Smoleńska, na drugim etapie kampanii Stawka rozkazała jej rozwinąć powodzenie ofensywy na południowy zachód i południe, wzdłuż osi Kursk-Kijów i Kursk-Kremieńczug ku Dnieprowi. 26 sierpnia Front Centralny, Woroneski i Stepowy rozpoczęły równoczesne ofensywy, zwane łącznie operacją czernihowsko-połtawską. Do 30 września udało się w nich odrzucić 2 i 8. Armię oraz 4. APanc GA „Południe” z powrotem nad Dniepr, na szerokim froncie przebiegającym od rejonu na północ od Kijowa ku południowi, do przedmieść Dniepropietrowska. Wkrótce później siły ACz uchwyciły niewielkie, lecz kluczowe przyczółki na przeciwległym brzegu Dniepru: na południe od Homla na wschodniej Białorusi, pod Czarnobylem i Luteżem na północ od Kijowa, pod Bukrinem na południe od Kijowa oraz na południe od Kremieńczuga na Ukrainie środkowej.

W drugiej połowie października Front Białoruski (wcześniej Centralny) i 1. Front Ukraiński (wcześniej Woroneski) umocniły swoje przyczółki na drugim brzegu Dniepru na południe od Homla oraz na północ i południe od Kijowa. Natomiast 2. i 3. Front Ukraiński (wcześniej Stepowy i Południowo-Zachodni) oczyściły z wojsk Wehrmachtu wschodni brzeg Dniepru, zdobyły Dniepropietrowsk i Zaporoże oraz utworzyły przyczółki na południowym brzegu rzeki. Równocześnie 4. Front Ukraiński (przedtem Południowy) zdobył Melitopol i terytorium pomiędzy Dnieprem a podejściami na Krym, zapędził wojska niemieckie na przyczółek na wschodnim brzegu Dniepru naprzeciwko Nikopola i odizolował niemiecką 17. Armię na Krymie.

Mapa 2.2. Kampania letnio-jesienna, czerwiec-grudzień 1943 r.

Trzeci etap kampanii rozpoczął się na początku listopada, kiedy to 1., 2. i 3. Front Ukraiński zaatakowały z przyczółków na przeciwnym brzegu Dniepru. 1. Front Ukraiński uderzył 3 listopada z przyczółka luteskiego na północ od Kijowa, odbijając sam Kijów, Fastów i Żytomierz z rąk 4. APanc GA „Południe”, po czym zdobył strategiczny przyczółek na zachód od ukraińskiej stolicy. Od 13 listopada do 23 grudnia front bronił tego opanowanego obszaru przed zaciętymi niemieckimi kontratakami zorganizowanymi przez Mansteina.

W tym samym okresie 2. i 3. Front Ukraiński uderzyły na przeciwległy brzeg Dniepru na południe od Kremieńczuga i pod Dniepropietrowskiem, ale nie osiągnęły celu, jakim był Krzywy Róg, broniony przez 8. Armię i 1. APanc w ramach GA „Południe”. Przez następne dwa miesiące obu frontom udało się powiększyć przyczółek, przede wszystkim na zachód, podczas gdy 4. Front Ukraiński oblegał pododdziały nowej niemieckiej 6. Armii na przyczółku nikopolskim na wschód od Dniepru. Wreszcie, pod koniec grudnia, wzmocniony 1. Front Ukraiński uchwycił Żytomierz oraz uderzył na Berdyczów i Winnicę w ofensywie wymierzonej w 4. APanc GA „Południe”, która ciągnęła się jeszcze w następnym roku.

Większość relacji na temat wojny stwierdza, że przez całą jesień 1943 r. Stawka przyznawała priorytet działaniom 1., 2. i 3. Frontu Ukraińskiego na Ukrainie, natomiast, inaczej niż w poprzednich kampaniach, nie rozpraszała siły Armii Czerwonej w licznych ofensywach na wielu kierunkach strategicznych. Jednak narracja ta degraduje do roli drugorzędnych i wspierających wszelkie operacje ACz na pozostałych kierunkach, w tym październikowe ofensywy pod Newlem i Homlem, listopadowe pod Newlem i Rzeczycą oraz grudniowe pod Gródkiem i na zachód od Rzeczycy⁵⁶.

Tak więc konwencjonalne postrzeganie kampanii letnio-jesiennej 1943 r. obejmuje następujące większe operacje:

• niemiecka operacja „Cytadela” (bitwa na Łuku Kurskim, 5-23 lipca 1943 r.)

• radziecka ofensywa orłowska (operacja „Kutuzow”, 12 lipca – 18 sierpnia 1943 r.)

• radziecka ofensywa biełgorodzko-charkowska (operacja „Rumiancew”, 3-23 sierpnia 1943 r.)

• radziecka ofensywa smoleńska (operacja „Suworow”, 7 sierpnia – 2 października 1943 r.)

• radziecka ofensywa briańska (1 września – 3 października 1943 r.)

• radziecka ofensywa czernihowsko-połtawska (natarcie Armii Czerwonej nad Dniepr, 26 sierpnia – 30 września 1943 r.)

• radziecka ofensywa donbaska (13 sierpnia – 22 września)

• radziecka ofensywa melitopolska (26 września – 5 listopada 1943 r.)

• radziecka ofensywa noworosyjsko-tamańska (10 września – 9 października 1943 r.)

• radziecka ofensywa newelsko-horodecka (6 października – 31 grudnia 1943 r.)

• radziecka ofensywa homelsko-rzeczycka (10-30 listopada 1943 r.)

• radziecka ofensywa kijowska (3-13 listopada 1943 r.)

• radziecka ofensywa nad dolnym Dnieprem (26 września – 20 grudnia 1943 r.)

• przeciwuderzenia Mansteina pod Kijowem (13 listopada – 22 grudnia 1943 r.)

• radziecka ofensywa żytomiersko-berdyczowska (24 grudnia 1943 r. – 14 stycznia 1944 r.)

ZAPOMNIANA WOJNA

Istniejące relacje na temat kampanii letnio-jesiennej 1943 r. opisują w wyczerpujących szczegółach bitwę na Łuku Kurskim oraz walki o Dniepr, pozostawiając za to olbrzymie luki w innych miejscach zapisu historycznego. Choć owe większe i słynniejsze bitwy przyćmiewają wszelkie inne działania w tym okresie, Armia Czerwona podejmowała jednak operacje na dużą skalę, o potencjalnie wielkim znaczeniu, również na innych odcinkach frontu. Mimo wszystko, ze względów politycznych czy militarnych, rosyjscy historycy rutynowo i rozmyślnie bagatelizowali znaczenie tych operacji albo całkiem je pomijali, a ich niemieccy odpowiednicy ignorowali je, zaślepieni oszałamiającymi klęskami w innych sektorach frontu.

Również i w tym przypadku do większości zapomnianych bitew doszło w trakcie testowania przez Stawkę granic możliwości operacyjnych ACz pod koniec udanych operacji zaczepnych. Gdy fronty walczące zrealizowały początkowe zadania strategiczne, Stawka rutynowo wyznaczała im nowe cele ofensywne, aby wystawić na próbę lub przełamać nowe linie obrony Niemców. Z perspektywy czasu większość tych zadań jawi się jako nadmiernie ambitna i przekraczająca możliwości frontów. Należy jednak oddać Stawce sprawiedliwość, że przesadny optymizm, jaki wykazywała, formułując nowe zadania, był przejawem całkiem zasadnej, a może wręcz obowiązkowej praktyki, aby próbować wykorzystać wszelki sukces strategiczny ACz w jak największym możliwym zakresie.

Wbrew uporczywym powojennym twierdzeniom historyków radzieckich, że Stalin i Stawka skoncentrowali działania ACz na kierunku południowo-zachodnim, gdzie miała posuwać się w głąb Ukrainy, w rzeczywistości dowództwo ponownie żądało od niej ofensyw strategicznych na wielu kierunkach i na szerokim froncie. Wobec tego na każdym etapie kampanii prowadziła większe ofensywy na kierunku zachodnim, południowo-zachodnim i południowym, a oprócz nich także operacje o mniejszym znaczeniu, na kierunku północno-zachodnim i kaukaskim.

Do „zapomnianych bitew”, czyli częściowo zignorowanych działań kampanii letnio-jesiennej, należą następujące operacje:

• radziecka ofensywa tamańska (4 kwietnia-10 maja oraz 26 maja-22 sierpnia 1943 r.)

• druga radziecka ofensywa donbaska (Izium-Barwienkovo i rzeka Mius, 17 lipca – 2 sierpnia 1943 r.)

• szósta radziecka ofensywa siniawińska (15-18 września 1943 r.)

• pierwsza radziecka ofensywa białoruska (Witebsk, Orsza, Homel i Bobrujsk, 3 października – 31 grudnia 1943 r.)

• pierwsza radziecka ofensywa kijowska (Czarnobyl, Gornostajpol, Luteż i Bukrin, 1-24 października 1943 r.)

• radziecka ofensywa krzyworosko-nikopolska (Krzywy Róg, Aleksandria-Znamienka, Apostołowo i Nikopol, 14 listopada – 31 grudnia 1943 r.)

Pierwsze trzy spośród tych „zapomnianych bitew” stanowiły składowe lub kontynuacje większych i bardziej znanych operacji zaczepnych ACz. Przykładowo, ofensywa tamańska Frontu Północnokaukaskiego była kontynuacją bardziej znanej krasnodarskiej operacji zaczepnej, toczącej się od 9 lutego do 24 maja 1943 r. i mającej na celu oczyszczenie rejonu Kaukazu Północnego z wojsk niemieckich. Ta ofensywa, przez pewien czas kierowana przez Żukowa, trwała od początku kwietnia do sierpnia 1943 r, obejmując długą serię bezskutecznych ataków na umocnione pozycje niemieckiej 17. Armii wzdłuż Krymska i wsi Mołdawanskoje, fundamentów ostatniego punktu zaczepienia Hitlera w rejonie Tamania⁵⁷.

Druga ofensywa w Donbasie rozegrała się w kontekście bitwy na Łuku Kurskim, kiedy Front Południowo-Zachodni i Południowy wspólnie uderzyły na pozycje GA „Południe” wzdłuż Dońca i Miusu. Choć motywy tej ofensywy pozostają niejasne, miała ona prawdopodobnie na celu przełamanie niemieckich linii obrony w Donbasie i odwrócenie uwagi Niemców oraz ich głównych odwodów pancernych od regionu Kurska. Historycy rosyjscy starannie ignorowali te operacje, woląc zamiast tego szczegółowo omawiać ich wersje z sierpnia 1943 r.⁵⁸ Wreszcie szósta ofensywa siniawińska, przeprowadzona przez Front Leningradzki w połowie września, była wściekłą, krwawą, lecz ostatecznie udaną próbą przełamania obrony GA „Północ” na Wzgórzach Siniawińskich; tego celu Sowietom nie udawało się wcześniej osiągnąć przez ponad dwa lata. Chociaż zaś nacierające oddziały uchwyciły wzgórza, historycy rosyjscy starannie ignorowali tę kosztowną bitwę, podobnie jak wiele wcześniejszych prób ich zdobycia⁵⁹.

Najbardziej dramatyczne „zapomniane bitwy” tej kampanii rozpoczęły się na początku października, kiedy to Front Kaliniński (1. Bałtycki), Zachodni, Briański i Centralny (Białoruski) uderzyły na wschodnią Białoruś, aby zdobyć Mińsk. Z kolei Front Woroneski (1. Ukraiński) przystąpił do operacji, które służyły powiększeniu przyczółków lub uchwyceniu nowych, na przeciwnym brzegu Dniepru, na północ i południe od Kijowa. Natomiast Front Stepowy (2. Ukraiński), Południowo-Zachodni (3. Ukraiński) i Południowy (4. Ukraiński) starały się oczyścić z wojsk niemieckich łuk Dniepru od Kremieńczuga do Nikopola.

Podczas pierwszej ofensywy białoruskiej, która zaczęła się na początku października i nie słabła aż do końca roku, Front Kaliniński (1. Bałtycki), Zachodni, Briański oraz Centralny (Białoruski) starały się przełamać obronę GA „Środek” na wschodniej Białorusi oraz zdobyć Newel, Witebsk, Orszę, Bobrujsk i Mińsk. W ciągu trzech miesięcy intensywnych i krwawych walk Front Kaliniński opanował pierwsze z tych miast, wbijając się klinem pomiędzy GA „Północ” i „Południe”, a wraz z Frontem Zachodnim osiągnął podejścia do Witebska i Orszy. Front Centralny zdobył zaś Homel i Rzeczycę na południowej Białorusi⁶⁰. Żaden z frontów nie był jednak w stanie posunąć się dalej. Istniejące opracowania opisują niewielkie fragmenty tej potężnej ofensywy, na przykład operacje newelską i homelsko-rzeczycką, lecz skrupulatnie ignorują jej pełny zakres i ambitne plany.

Te same relacje standardowo ignorują też zacięte walki Frontu Centralnego i Woroneskiego (1. Ukraińskiego) z października 1943 r. które toczono z zamiarem uchwycenia przyczółków strategicznych na drugim brzegu Dniepru na północ i południe od Kijowa. W ciągu trzech tygodni krwawych, lecz daremnych bojów 38., 60., 40., 27. i 47. Armia oraz 3. APanc Gwardii Frontu Woroneskiego, we współpracy z 13. i 60. Armią Frontu Centralnego, nie zdołały odrzucić sił 4. APanc i 8. Armii z GA „Południe”, które uniemożliwiały poszerzanie przyczółków ACz w rejonie Czarnobyla, Gornostajpola, Luteża i Wielkiego Bukrina⁶¹. W przypadku tych nieudanych ofensyw z pamięci i historii wymazało je spektakularne listopadowe zwycięstwo Frontu Woroneskiego pod Kijowem.

Wreszcie, w listopadzie i grudniu 1943 r., 2., 3. i 4. Front Ukraiński przeprowadziły równie frustrującą ofensywę krzyworosko-nikopolską z zamiarem wyparcia znad dolnego Donu wojsk 1. Armii Pancernej i 17. Armii, podległych GA „Południe”. Mimo iż te trzy fronty wielokrotnie usiłowały wznowić ofensywy, poważnie nadwyrężając przy tym niemieckie linie obrony w kilku sektorach, nieprzyjaciel utrzymał się na pozycjach, a zarówno Krzywy Róg, jak i Nikopol pozostały w jego rękach aż do początku 1944 r.⁶²

REFLEKSJE

Doniosłe zwycięstwo ACz pod Kurskiem i jej późniejszy marsz na zachód ku Dnieprowi potwierdziły wcześniejszy triumf pod Stalingradem i położyły kres wszelkim złudzeniom Niemców co do wyniku wojny. Po Kursku nie byli w stanie nawet udawać, że zachowali na Wschodzie inicjatywę strategiczną, a ACz, jakby pragnąc to udowodnić, przez resztę wojny pozostawała w ofensywie. O ile Stalingrad przesądził o przegraniu przez Niemców wojny, to Kursk pokazał światu, że zakończy się ona całkowitym zniszczeniem III Rzeszy. Do ustalenia pozostały jeszcze tylko kwestie czasu i kosztów.

Podobnie jak kampania zimowa 1942-1943 r., kulminacyjne walki na froncie radziecko-niemieckim w kampanii letnio-jesiennej były znacznie bardziej złożone, niż to sugeruje historia. Krótko mówiąc, praktycznie każdemu większemu zwycięstwu ACz, poczynając od połowy lata 1943 r., towarzyszyła jej wcześniejsza, równoczesna lub późniejsza znacząca klęska na polu bitwy. Ponieważ zaś te „zapomniane bitwy” toczyły się w kontekście spektakularnych triumfów ACz, Rosjanom stosunkowo łatwo było je tuszować, a Niemcom ignorować.

Podobnie jak w listopadzie 1942 r. operacja „Uran” przesłoniła nieudaną operację „Mars”, tak w lipcu następnego roku zwycięstwo ACz pod Kurskiem przyćmiło porażkę w rejonie Donbasu i Tamania; jesienią listopadowy triumf pod Kijowem przysłonił klęskę kijowską z października oraz listopadowe i grudniowe porażki pod Krzywym Rogiem i Nikopolem. Na tej samej zasadzie spektakularne zwycięstwa radzieckie nad Dnieprem jesienią 1943 r. i w operacji „Bagration” latem 1944 r. przyćmiły nieudane ofensywy ACz przeciw GA „Środek” prowadzone jesienią 1943 r. na Białorusi i później zimą 1944 r. W gruncie rzeczy schemat ten miał się utrzymywać przez cały rok 1944 aż do końca wojny w 1945 r.⁶³

Latem i jesienią 1943 r. oraz w pierwszej połowie 1944 r. Stawka organizowała i prowadziła ofensywy na dużą skalę na praktycznie każdym kierunku strategicznym, wywierając tym samym na Wehrmacht potężny nacisk na całej szerokości frontu. Od początku sierpnia do końca grudnia 1943 r. każdy front ACz, od rejonu Wielkich Łuków po Morze Czarne, znajdował się w ofensywie, a Front Leningradzki i Wołchowski poszły w ich ślady w styczniu 1944 r. Choć te nieustanne działania zaczepne nie zdołały pokonać i zniszczyć całych armii wojsk Osi, jak stało się pod Stalingradem na przełomie 1942 i 1943 r., to „tysiąc cięć” poważnie osłabiło siły Wehrmachtu, doprowadzając do katastrofalnych klęsk, które czekały go w 1944 r.

Podczas kampanii letnio-jesiennej ACz wreszcie ukończyła długą, bezlitosną i kosztowną edukację w dziedzinie nowoczesnej wojny, rozpoczętą w czerwcu 1941 r., i objawiła się jako nowoczesna, mobilna siła bojowa. Choć lekcje miała pobierać jeszcze w 1944 i 1945 r., to pod Kurskiem udowodniła, że potrafi skutecznie stawić czoła najsprawniejszej armii Europy.